Issuu

#104 2024

KAAP STEENDAM Aardbevingsbestendig dorpshuis met restaurant en terras

CAMBUURSTADION KOOI EN ROC FIRDA Een duurzaam icoon voor de stad Leeuwarden

VILLA BARMERHOEK, DOODSTIL Zoeken naar balans tussen historie en modern comfort

Snel en eenvoudig bestellen met de Raadsma app Met deze applicatie voor smartphone en tablet kunnen vaste klanten gemakkelijk en snel producten bestellen en laten bezorgen.

RAADSMA IJZERSTERK

DEURBESLAG . HANG- EN SLUITWERK . DEUREN . IJZERWAREN EN BEVESTIGINGEN CHEMISCHE PRODUCTEN . GEREEDSCHAPPEN . LAND- EN TUINBOUW MACHINES EN ACCESSOIRES . WERKKLEDING . PERSOONLIIJKE VEILIGHEID

www.raadsma.nl

Dokkum . Heerenveen . Leeuwarden . Groningen . Emmeloord . (0519) 29 23 25

VOORWOORD

104

Hoofdredactie Henri J. Hendriks Eindredactie Vera Bosma Redactie Arjen Bakker, Ietsje de Boer, Vera Bosma, Yke Bremer, Henri Hendriks, Martin Laning, Thea van der Schaaf, Marianne Vriesema Fotografie Acantus, Brands Bouw, Cambuur Media / Van Wijnen, Daiwa DHME, Erik Wiersema Architecten, Gerard van Beek, Henk Elting, Henri Hendriks, Hilvert Huizing, Holstein Restauratie Architecten, Imazzo, Jaap van Bruggen, Jan Notebomer, Lucas Kemper_Okkinga, Penta Architecten, Prins Bouw, Rijkens Staal- en systeembouw Leek, Rottinghuis Advertentieverkoop Breuker Telemarketing & Meer Ontwerp Idee-fix Vormgeving Fotobewerking Isa van den Belt Fotografie Design & opmaak Bombayink.nl

Uitgever & Administratie Idee-fix 058-2153937 | bihn@idee-fix.nl

www.idee-fix.nl

Copyright © 2024 Op de inhoud van dit blad rust copyright. Niets mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever op enigerlei wijze worden vermenigvuldigd of worden gebruikt met behulp van AI. BOUWEN IN HET NOORDEN is een onafhankelijk magazine voor bouwend Nederland. Uitgevers en auteurs kunnen op geen enkele wijze instaan voor de juistheid of volledigheid van informatie. Uitgever en auteurs aanvaarden dan ook geen enkele aansprakelijkheid voor de schade, van welke aard dan ook, die het gevolg is van handelingen en/of beslissingen die gebaseerd zijn op informatie uit deze uitgave.

18 MILJOEN NEDERLANDERS Op dat hele kleine stukje Nederland verblijven inmiddels 18 miljoen Nederlanders en de teller zal inmiddels al wel weer hoger staan. Die groei loopt niet parallel aan allerlei voorzieningen en al helemaal niet aan de economische ontwikkelingen. In dit jaar zijn er statistisch 451.000 woningvragers en 50 duizend beschikbare woningen. Dus een tekort van 401.00 woningen. Daarbij is de roep om meer betaalbare huurwoningen hoog. Die roep is er ook voor koopwoningen maar dat is niet realistisch bij een grotere vraag dan aanbod en een weer dalende hypotheekrente. Er is dus sprake van een groeiende krapte. De overheid, landelijk en lokaal is aan zet, al jaren. Het probleem is dat al die ministers en die wethouders hun eigen plannen maken voor hun portefeuille en beleidsterrein en ontbreekt er samenhang naar andere beleidsterreinen. Zo heeft in Utrecht nu ook het konijn een beschermde diersoort status gekregen. Gevolg is uitgebreid ecologisch onderzoek is vereist en een vergunning om te mogen bouwen. Weer een voorbeeld van doorgeschoten wetgeving. En dan al die mooie woonvisies met mooie prestatieafspraken. Neem nu Midden-Groningen: in 2023 75 nieuw woningen gesloopt en nieuw gebouwd 98, resultaat een toename van 23. In stad Groningen is het nettoresultaat 25 huurhuizen erbij. Dus werk aan de winkel, zo pakken we de wooncrisis niet aan. De bouwers willen wel bouwen, dat laat deze editie, vol met woningbouwprojecten, ook weer zien. De hoop om de woningcrisis te bestrijden is nu gericht op het in weer in ere herstelde Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, die tot en met 2030 800.000 woningen moet realiseren. En naast alle crisissen die moeten worden bestreden om dat te realiseren doemt er alweer een nieuwe op. Volgens de VN-rapportage van juni 2024 hebben inwoners recht op huisvesting, wat wettelijk afdwingbaar is. De overheid wil er niet aan, maar dat hebben we eerder gezien met al die milieufanaten. Intussen laten we in deze editie zien dat er gewoon wordt doorgebouwd in het Noorden. We schenken aandacht aan nieuwbouw, sloop-nieuwbouw en restauratie en verduurzaming van woningen. Daarnaast aandacht voor twee nieuwe zorgcomplexen. Nieuwe onderwijsgebouwen geven onze jeugd weer goede huisvesting. En we kijken terug op een geslaagde relatie netwerkdag tijdens de Bouwen in het Noorden Regatta Cup, waar 14 deelnemers met hun relaties, totaal zo’n 150 gasten, een ongelofelijke mooie zeilmiddag met een afsluitende bbq beleefden. Veel plezier, Vera Bosma Eindredacteur

Henri J. Hendriks Hoofdredacteur

RECTIFICATIE- Van de redactie

In de vorige editie BIHN 103 is een fout geslopen in de advertentie van H&N Multiprotectors, geplaatst bij het artikel van nieuwbouw Lelycenter Heerenveen, tijdens het opmaakproces. Er is een foutieve balk geplaatst over de advertentie heen met de tekst ‘Not good quality’ omdat deze advertentie onvoldoende dpi voor het drukproces bevatte. Door deze afbeelding met balk op te slaan is de advertentie niet in de digitale controleprocessen meer ontdekt als onvoldoende en is zo afgedrukt in het magazine. Wij betreuren die fout. In overleg met H&N is besloten de advertentie te herplaatsen, maar wel in een groter formaat vanwege de foutieve tekst op die balk in die advertentie. H&N levert al meer dan 15 jaar multiveiligheid, dat mag duidelijk zijn.

Cambuurstadion Kooi en ROC Firda

Een duurzaam icoon voor de stad Leeuwarden

Clubhuis Golfclub Duurswold, Steendam

Golfers Duurswold slaan hole-in-one met duurzaam clubhuis

C rg Be om ap D et mi par vr e zo ste ssie tem to aa rg rzw we e ek gt v a g n om om an ag Tw ten ee s t e de en t o te ge e k b o om uw st va n de

19e BIHN Regatta Cup 2024

Moderne sorteerinstallatie voor bouwen sloopafval in Groningen

PreZero helpt bedrijven zo circulair mogelijk te werken

ne n

en te

D St orp Aa een shu m rd da is et be m an ne re vi s t ng x au s re b st ra es au nt te ra en n d nt t e ig Ka rr do ap as rp sh ui s

INHOUDSOPGAVE

en m Ee RO buu C r st n ad du Fir sta u Le rz da dio n eu aa Ko w m oi ar i de c o n on vo or d

D Ka orp A ap sh u m ard 26 et b Ste is e re v e a st in nd nn Zo au gs a e ra be m x r Co rg es s n a Be m p t e te ta m pa n nd ur De et te ig 30 ee z st iss rte an r d r o a n or er ie m t s rp ge g w z e s hu bo va wa eg n 48 n t is uw d ag T e 40 Ha Z w n va e to o e r r BR s e n e g de ko to E te 34 te a W ek EA Sn pp to ms om M t a e W ilg -N ee rt v k om ra st L Br L ijk en em be a k 44 W eeu ve fl st agt Ee an ls s e i t lg wa rni at om d bo n 36 en vo nt eu e L r o n uw voo we di r en fla den w ee He g be in en rb er u b t ’ e s t ee ka ou ld ap ro G ta g H wa ld w vo rt ee z n p K Ee lan e en o vo m ch rde l a t r Nu az rte wik et t Be ld slib or rne n i e bo erp vo l- en m k si el du O e er db rw el o o uw in ur ld p- av en lin Te r en e o za eb de d e t g ni pal lde r B am r so e-m en en 6 eu en oe o ci M 9 rc w de e al te k bo s e h, e rid uw ch hu r a ia ur pp vi oor ar an lla s t t e 's e

104

vi st Zo lla B aur hi ek ar ati s t en m e e or n er n ie a ho v 48 e n ar ek erd b u , m Ho od ala Doo urz Co of d a er n s Sn m de 52 n tu stil min ee fo n co s s k rta , S g be ne m en 50 l e f h s en or k w Te uur oci t a a

4 ’t 8 Z B Ha org to REE rste ap ek A S p om M- ne arte 68 st NL ek me b e al nt Ki st s v en n en o o De d c di rb lf e A g ee du ard zij nt 72 r l bo l b ur e um za vi uw d v n a De Pe m gs e n o or b én e Co te Ri s t m r

et rr ap le te n to e rr ek nd pl to ieu bin Pe 76 p BI as ijk te om ig ek wb a ui M Ve art , t w r o m on st v e en em Tr m ou ie v se on i b t w l st R n w a i e e d g st an , e st , n ik fle n r sc Ba eno en in ke am nt Bo ad sfo xi en ho e di l v k 8 s R o b d r n o a h Ve ni w v g e e m 0 v l a t no u ln t Ll is ,H ie va rb fa on a 62 i i i o a v z e t t tiu in ie a ek at n or a I e y e K re rd n Ob Le ge ds ie n C aa n e eu n sp ge na De bo rt Ee s Re ar w pa lei n je D v n l 8 e a T a e s r ve t n nd ge oe 2 rd el n L ni en tje Ba rd au el bo Kam ee ko eu i r u u i j n k w Zo rm u at uw Ve m w e d g b r i l d e en k st e eb a eo ou er za e e He rb a b e t , r i m n ho m n w in ed a n, de Ui t H ou od n a n i w ns Ee en n Du th o er aa ek ng i lu st n rb ,D ui ur uiz ge ng it xte ad co a ts za o vi l bi a e r e m lan od lla tr a nd n j h ve al m n fo s ui et en in g rt tu sti C g eb ol tb ss l en le re ou ge id w hi in st m or et g ie go ed e

De nd Aa lfz cen v rd ijl tru m t o e ili b e ek g, vi De om d u n g Ri et st urz sbe pl be aa s t ui s t m en m en é d di n i g , g

BEDRIJFSPROFIEL

Moderne sorteerinstallatie voor bouwen sloopafval in Groningen

PreZero helpt bedrijven zo circulair mogelijk te werken

160.000 ton bouwen sloopafval per jaar kan de moderne sorteerinstallatie van PreZero in Groningen verwerken. Het afval wordt daar zó secuur gescheiden dat liefst 70 procent van de materialen hergebruikt kan worden. Wat het afval- en recyclingbedrijf betreft stopt het daar niet. ‘Ons uiteindelijke doel is om bedrijven te helpen zo circulair mogelijk te werken’, zegt Robin Tuithof. Tuithof is accountmanager in Friesland met als standplaats Heerenveen, een van de dertien locaties in het noorden. ‘We zijn een groot, internationaal bedrijf, maar altijd in de buurt. We kunnen klanten regionaal helpen, met korte lijntjes, maar ook altijd terugvallen op onze collega’s in het land. Tevens voor gespecialiseerd werk, bijvoorbeeld als het gaat om gevaarlijke stoffen of asbest. Zo kunnen we altijd een totaalpakket bieden.’ PreZero – dat in 2021 onder andere SUEZ overnam – bedient in Nederland vanaf 55 locaties ongeveer 85.000 klanten. ‘Dat zijn uiteraard niet alleen bouwbedrijven, maar bijvoorbeeld ook productiebedrijven, universiteiten, horecagelegenheden en kantoren.’

‘Daarmee ontzorgen we ze in hun verantwoordelijkheid voor Corporate Sustainability: bedrijven moeten niet alleen zorgen dat ze zo min mogelijk afval produceren, maar ook aantonen wat er gebeurt met wat ze nog wél laten afvoeren. Wij geven managementrapportages af die dat inzichtelijk maken, inclusief de besparing aan CO2-uitstoot.’

Bewustwording

Corporate Sustainability

Voor grote bedrijven is het sinds 2024 verplicht om te rapporteren over hun impact op mens en milieu vanwege de Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD). PreZero neemt echter graag alle klanten mee in de bewustwording dat afval een grondstof kan zijn voor nieuwe producten, als het maar goed gescheiden en gesorteerd wordt.

Al die klanten kunnen erop rekenen dat PreZero er alles aan doet om van hun afval grondstoffen voor nieuwe producten te maken.

Om even te focussen op de bouw: ‘Als accountmanagers denken wij voor ieder bouw-

‘W

ij denken voor ieder bouwproject mee over de beste manier om met het afval om te gaan’ - Robin Tuithof

project mee over de beste manier om met het afval om te gaan. We hebben ook aparte bouwplaats-experts, die de wat complexere vraagstukken afhandelen. Als zich bijvoorbeeld een BREEAM-project aandient, helpen wij de klant om aan de eisen te voldoen. Een daarvan is dat 90 procent van het op de bouwplaats vrijkomende afval gescheiden moet worden. Ik weet van een project in Groningen waar nu een milieustraat voor veertien afvalstromen staat’, zegt Tuithof. ‘Bij reguliere projecten streven we ernaar om in ieder geval

BEDRIJFSPROFIEL

- Jan Zuidema aparte containers voor hout, puin en bouwen sloopafval neer te zetten. Soms is daarvoor geen ruimte en dan komt er alleen één voor bouwen sloop gemengd.’ Hoewel scheiden aan de bron de voorkeur heeft, is het geen ramp als alles in één container belandt; de hypermoderne sorteerinstallatie in Groningen weet hier wel raad mee.

Opschaling Jan Zuidema is de sitemanager van de locatie aan de Gideonweg in Groningen, waar zo’n 35 mensen werken. Hij legt uit dat de installatie in 2022 werd opgeleverd als vervanging van één van twintig jaar oud, die de helft minder capaciteit had en waar meer mensen aan de lopende band moesten staan.

Prijs/kwaliteit Voor Robin Tuithof en collega’s is er dus ruimte om extra klanten in de noordelijke bouwsector te werven. ‘Bouwbedrijven denken pragmatisch, de prijs/kwaliteitverhouding is erg belangrijk’, zegt hij. ‘Wij kunnen mooie tarieven afgeven omdat we kleine afstanden afleggen met het afval én omdat we zo goed scheiden dat maar een klein percentage naar onder andere onze eigen restafval-energiecentrale in Roosendaal hoeft. Restafval is een dure afvalstroom, alles wat uiteindelijk als grondstof verkocht kan worden, kan ook goedkoper worden ingenomen.’

Sorteren Van alles wat bij de sorteerinstallatie in Groningen binnenkomt, gaat slechts ongeveer 30 procent als restafval weg, weet Zuidema. De rest valt te onderscheiden in kunststoffen, puin, hout, zand en metalen, die allemaal hun

weg vinden voor hergebruik. ‘We beginnen met een kleine voorsortering op stoorstoffen zoals grove delen folies, tapijt en grote stukken hout en metaal. Daarna gooit een elektrische kraan het afval op de sorteerlijn. Een trommelzeef haalt de delen tot maximaal 350 millimeter eruit. Het afval dat groter is, wordt geshredderd en gaat daarna weer verder in het proces.’ Aan het eind van het proces staan kwaliteitscontroleurs die handmatig stoorstoffen verwijderen, maar het meeste werk wordt gedaan door lucht- en optische scheiding, magneten en zeven. Het zand wordt afgevoerd en gereinigd door een externe partij en daarna toegepast in onder andere de wegenbouw. De houten puinfractie van 20-80 millimeter gaat bij de stromen die uit het sorteerproces van de delen groter dan 80 mm zijn gekomen. Zuidema: ‘Alles groter dan 80 mm gaat langs verschillende luchtscheiders die hout en puin van elkaar scheiden. De volgende stap is dat we door middel van optische scheiders het hout uit de restfractie schieten, zodat er een schone houtstroom overblijft. Daarna gaat de houtfractie naar een laatste optische scheider waar we het hout op kwaliteit kunnen scheiden. Alles met elkaar halen we zo'n 25% aan hout afkomstig uit het bouwafval.’

Zero Waste Op gezette tijden ontvangt Zuidema klanten uit de bouwsector, die dan meestal zeer geïnteresseerd het sorteerproces in ogenschouw nemen. ‘Dat is ook goed voor de bewustwording: wat gooien we toch eigenlijk veel weg met zijn allen.’ Tuithof: ‘Bij sloop is daar niet zoveel aan te doen, daar komt het erop aan de vrijgekomen materialen zo goed mogelijk te scheiden en te recyclen. Bij productie en nieuwbouw kan vaak wél nog veel gewonnen worden op gebied van afvalreductie, bijvoorbeeld wat betreft verpakkingsmateriaal. We hebben Zero Waste-adviseurs die onze klanten daarbij graag helpen.’ 5

Fotografie: Prezero

e verwerken jaarlijks 160.000 ton aan bouwen sloopafval en 70% daarvan is herbruikbaar’

Tekst: Arjen Bakker

‘W

‘Het tonnage per uur werd verdubbeld: we konden het werk voortaan met één ploeg doen. Nu schalen we weer op naar een tweeploegendienst zodat we 160.000 ton per jaar kunnen verwerken.’ Om die capaciteit gevuld te krijgen, kan Zuidema altijd afval van de PreZero-locaties uit andere delen van het land laten komen. ‘En we nemen ook afval van derde partijen aan. We streven ernaar om de cirkel rondom Groningen zo klein mogelijk te houden, om het aantal transportkilometers te beperken.’

REPORTAGE

19e BIHN Regatta Cup

REPORTAGE

Soprema, Regio Zwolle 1e prijs

Duurzaam event en netwerkdag Idee-fix, uitgever van Bouwen het Noorden, organiseert al jarenlang de BIHN Regatta Cup voor de noordelijke bouwsector. Het is het meest duurzame event wat je je kunt voorstellen: varen met meer dan 80 jaar gerevitaliseerde authentieke oude pramen en varen met de wind in de zeilen. Schoner en milieubewuster kan het haast al niet. Bij De BIHN Regatta Cup gaat het om beleving met de gasten, competitie met de andere deelnemers en veel tijd om te netwerken in de boot en tijdens de lunch, haringpalaver en bbq. Bedrijven uit de bouwsector nemen een boot af en nodigen hun relaties uit om als bemanningslid voor een middag wedstrijdvaren. Het event is all- inclusief catering.

Sijtsma Noord 2e prijs

Deelnemers zijn: • • • • • •

Aannemer met bouwteamleden Bouwpartners Ketenpartners Bedrijfsrelaties Bedrijfsleden Toeleveranciers met relaties

Kenmerken: Duurzaam, authentiek, beleving, actief en/of passief deelnemen, competitie, netwerken, informeel Volgend jaar wordt de 20ste BIHN Regatta Cup gehouden op donderdag 12 juni 2025 KUMIJ 3e prijs

Voor informatie: bel met Henri Hendriks 0628226915

LEISURE

Nieuwbouw Cambuurstadion Kooi en ROC Firda

Een duurzaam icoon voor de stad Leeuwarden Aan de rand van Leeuwarden is een nieuw icoon voor de stad verrezen: het nieuwe Cambuurstadion. In de zuidvleugel zijn de opleidingen voor economie en uiterlijke verzorging van ROC Firda gevestigd. Manager gebouwen Jaap van Bruggen van de onderwijsinstelling en directeur Ard de Graaf van SC Cambuur blikken met een aantal betrokkenen bij de bouw terug op het project. De sfeer en identiteit van Cambuur meeverhuizen

‘V

oor de meeste bouwdisciplines konden we een beroep doen op bedrijven uit ons rijke sponsorbestand’ - Ard de Graaf, algemeen directeur SC Cambuurw

‘Ons motto voor dit stadionproject was: “We moeten veranderen om onszelf te kunnen blijven”. We hadden een prachtig stadion aan het Cambuurplein, maar dat was technisch ver door de ondergrens gezakt en bood niet de commerciële mogelijkheden die je nodig hebt om als voetbalclub zoveel omzet te draaien dat je de gewenste stappen kunt zetten om een stabiele eredivisionist te worden. Op naar een nieuw stadion dus, met als ultiem doel dat iedere supporter zich er onmiddellijk thuis voelt, ondanks dat de nieuwheid eraf spat. Een adviescommissie van ongeveer 25 mensen, een dwarsdoorsnede van de supportersschare, heeft met de architect meegedacht over hoe we de sfeer en identiteit van Cambuur zouden kunnen meeverhuizen. Dat heeft on-

der meer geresulteerd in een stadion met vier losse tribunes, hoog en steil. De hoeken zijn bewust niet dichtgemaakt, zodat je vanaf je zitplaats naar de stad kunt kijken en je vanaf de buitenkant het veld kunt zien. Tussen het sluitend maken van de businesscase in 2014 en de eerste wedstrijd op 18 augustus 2024 heeft uiteindelijk ruim tien jaar gezeten. De volledige oplevering wordt eind 2024, begin 2025 verwacht. Dat is voor een stadion een normale doorlooptijd, maar toen wij in 2017 alle seinen op groen hadden hoopten wij het sneller te kunnen doen. Helaas kregen we daarna te maken met externe factoren die voor vertraging en kostenstijgingen zorgden: een bouwcrisis, bouwmaterialen die ontzettend veel duurder werden, loonstijgingen…

LEISURE

van 2022 de eerste paal de grond in. Van Wijnen levert ons een casco stadion op, als Cambuur zijn we zelf verantwoordelijk voor de afbouw en inrichting. Daarvoor hebben we deels ook weer Van Wijnen ingehuurd. Voor de meeste bouwdisciplines konden we een beroep doen op bedrijven uit ons rijke sponsorbestand – we vonden het mooi en belangrijk om hen op die manier bij het project te betrekken. Alynia architecten bijvoorbeeld is al vele jaren een partner, zij hebben heel veel ervaring met stadions en andere evenementengebouwen. Je zou een boek kunnen schrijven over wat er allemaal komt kijken bij zo’n project, die tien-

tallen stakeholders, mensen die komen en gaan. In ruim tien jaar zijn er bijvoorbeeld drie wethouders geweest, alle drie even gemotiveerd om samen met ons een geweldig stadion met bijbehorende infrastructuur te realiseren. Ook voor de gemeenteraad heb ik zeer veel waardering, die heeft zich altijd constructief opgesteld, ook als er tegenvallers waren. Eenzelfde verhouding hadden we met Van Wijnen en andere bouwpartners: we gingen heus wel eens tekeer tegen elkaar over geld, planning of beide, maar nooit over het te bereiken doel en nooit ten koste van persoonlijke verhoudingen. “Zonder wrijving geen glans”, zeggen ze dan.’

Een grote bedreiging was het afhaken in november 2020 van de oorspronkelijke ontwikkelaar Wyckerveste, die samen met onze hoofsponsor Bouwgroep Dijkstra-Draisma het project zou uitvoeren. Wyckerveste schakelde voor het ontwerp Widdershoven Architecten uit Kerkrade in. Het uitgangspunt van de architect was een efficiënt en comfortabel stadion te ontwerpen binnen de vaste technische eisen en het financiële plaatje. Om richting te geven aan de gewenste look and feel van het nieuwe stadion, riep Cambuur indertijd een supportersadviescommissie in het leven die volgens de architect een duidelijke visie hadden: Het stadion moest net zo compact en gezellig zijn als het bestaande stadion. Bovendien was er een sterke voorkeur voor vier losse tribunes, zoals je in Engelse stadions wel ziet. De tribunes moesten zo laag mogelijk zijn en zo dicht mogelijk op het veld staan. Het gebouw zelf moest breed en hoog zijn. Met al die elementen is de architect aan de slag gegaan met als resultaat een ontwerp met open hoeken en gevels die optisch doorlopen. Een gebouw met ‘brede schouders’, volgens architect Ludo Widdershoven. Gelukkig stapte na het afhaken van Wyckerveste in het voorjaar 2021 Van Wijnen in, als bouwer én ontwikkelaar, en kon in de zomer 9

LEISURE

‘C

ambuur had als grote wens om het meest duurzame en circulaire stadion van Nederland te bouwen’ - Sytse Jan Zoodsma architect-directeur Alynia Architecten, verantwoordelijk voor afbouw en inrichting Cambuurstadion

Duurzaam en circulair stadion ‘Onze mededirecteur Gerry Meagher was in de jaren negentig betrokken bij de laatste grote verbouwing van het oude Cambuurstadion en als bureau hebben we nog veel meer stadions en sportcomplexen op onze naam staan. Wat dat betreft hadden we ook best het casco van het nieuwe Cambuurstadion willen ontwerpen. Daar is indertijd door de eerste ontwikkelaar een andere keuze in gemaakt, maar dat we alsnog aan boord konden komen voor de afbouw en inrichting was een prachtige kans die we met beide handen hebben aangegrepen. Cambuur had als grote wens om het meest duurzame en circulaire stadion van Nederland – en liefst ook daarbuiten – te bouwen. Dat hebben we onder meer gerealiseerd door hen-

nepisolatie toe te passen en kozijnen uit een “donorgebouw” te gebruiken. Via een oproepje op LinkedIn konden we 650 deuren op de kop tikken, die hebben we met supporters gesorteerd en uiteindelijk zijn ongeveer 200 ervan ook echt in het stadion gebruikt. En van de rest maakten studenten van Firda overleg- en belhokjes voor het kantoorpersoneel. We vonden het heel leuk om scholieren en studenten in te schakelen, net zoals lokale en regionale partijen, die meestal ook sponsor van Cambuur zijn. Zo hebben we in plaats van tegels kunststof platen van Pyrasied uit Leeuwarden gebruikt. En het mooiste is: de pallets waarop die kwamen zijn door leerlingen van CSG Comenius gedemonteerd en gebruikt om er plafondplaten van te maken.

Naar een ontwerp van ons zijn voor de kleedkamers door OPNIEUW! uit Buitenpost kleedunits gemaakt met behulp van oude bureaubladen. Ook het oude stadion heeft als donorgebouw gediend. De letters ‘Cambuurstadion’ en het rode hert die daar aan de gevel hingen, zie je nu in en boven de balie als je binnenkomt. En delen van de hekken waar supporters jarenlang in gehangen hebben, zijn verwerkt in bars en zitjes. Dat is niet alleen duurzaam hergebruik, het draagt ook bij aan de uitstraling: dit is echt het Cámbuurstadion, een gebouw voor de stad Leeuwarden, geen standaardontwerp dat je ook in pakweg Dordrecht zou kunnen neerzetten. Ik wil Cambuur als opdrachtgever een compliment geven voor die duidelijke visie op circulariteit en duurzaamheid, maar vooral ook voor het vasthouden daaraan. Er waren genoeg uitdagingen qua tijd en geld die de club in de verleiding hadden kunnen brengen om toch maar nieuwe materialen te bestellen. Soms kon het echt niet anders, maar wat wél kon, is gedaan. We hebben bijvoorbeeld circulaire kuipstoeltjes van VDL Seating Systems. Die bestonden helemaal nog niet, maar zijn speciaal ontwikkeld omdat wij ze wilden hebben.’

LEISURE

Duurzame gevelelementen Stadion Cambuur Leeuwarden is uitgerust met 4837 m² aan duurzame, tijdloze en onderhoudsvriendelijke aluminium gevelelementen van Polybouw Aluminium B.V. uit Rijssen.

‘M

et het bouwteam een alternatief ontwikkeld’ - Klaas Buikema projectleider Pranger-Rosier voor de klimaatinstallaties in het stadion

Deze antracietgrijze kozijnen, deuren en vliesgevelpuien (inclusief beglazing) geven het pand een moderne, strakke uitstraling en versterken het gewenste karakter van het gehele stadion. Aluminium is volledig recyclebaar en dus bijzonder duurzaam en milieuvriendelijk. Polybouw is houder van het milieucertificaat ALU-ECO-keurmerk dat er borg voor staat dat al het aluminium dat vrijkomt bij sloop of renovatie kan worden gerecycled.

op de school is ingepast: nergens is dat mooier gedaan dan hier.

Alternatief ontwikkeld ‘Uitgangspunt voor de klimaatinstallaties was dat ze zouden worden aangesloten op een gebieds-Warmte-Koude-Opwekking. Toen dat niet haalbaar bleek, hebben wij met het bouwteam een alternatief ontwikkeld: een bodem-warmtepomp in combinatie met lucht-water-warmtepompen voor de opwekking van warmte en koude voor de klimaatinstallatie. En daarnaast boosterwarmtepompen voor het verwarmen van tapwater. Het was een uitdaging om de klimaatinstallatie zo te ontwerpen dat deze paste binnen de bouwkundige kaders, ook in combinatie met de overige disciplines en de inrichting. Het gebouw was namelijk al casco-gereed toen de installaties werden aangebracht. Binnen dit project waren er enorm veel stakeholders: behalve de bouwkundig aannemer ook een installateur voor het loodgieterswerk, de E-installateur, de opdrachtgever… En dan nog de vele leveranciers en onderaannemers. Maar de samenwerking is uitstekend. Gelukkig maar, want dat is ook een voorwaarde om binnen een zeer korte doorlooptijd dit project tot een goed einde te brengen.’

‘W

e hebben een nauwe verbinding kunnen leggen tussen onderwijs en praktijk’ - Jaap van Bruggen manager gebouwen Firda

Complex bouwproces ‘In Nederland wordt bijna nooit een stadion gebouwd. Er is geen voetbalclub die dat in zijn eentje kan betalen, het moet altijd met partners en in combinatie met gebiedsontwikkeling. Dat maakt het bouwproject per definitie complex: alles hangt met alles samen en een probleem van de een zorgt al snel ook voor stagnatie voor de ander. Maar juist die weerbarstigheid heeft veel creativiteit losgemaakt, die de kwaliteit van het hele stadion ten goede is gekomen. De uitstraling van het gebouw, de duurzaamheid en de manier waar-

Wij hadden het onszelf makkelijk kunnen maken door de bouw van een nieuwe school, ter vervanging van 8.000 m2 van onze locatie Wilaarderburen, in eigen hand te houden. Maar we zijn in 2017 in dit project gestapt omdat we hier een nauwe verbinding kunnen leggen tussen onderwijs en praktijk – en dat is de kern van mbo-onderwijs. Studenten krijgen taken bij de beveiliging, receptie, horeca en hospitality, er komt een salon voor de opleiding uiterlijke verzorging, et cetera. Bovendien is het stadion goed bereikbaar en ligt het dicht bij een andere locatie aan de Anne Wadmanwei. Het ontwerp van het stadion op zich lag vast, maar als huurder van de hele zuidvleugel – drie etages over een lengte van 140 meter – zijn we betrokken geweest bij het integrale ontwerpproces van de binnenruimte. We hebben ons eigen wensen- en eisenpakket neergelegd, ook op bouwfysisch gebied: Frisse Scholen klasse B, met alle klimaat- en akoestiekmaatregelen die daarvoor nodig zijn. Verder vonden we het erg belangrijk om voldoende licht naar binnen te halen. Dat is gelukt dankzij grote raampartijen en vides. Qua inrichting zochten we naar een natuurlijke look waarin veel accenten met hout zijn toegepast. Firda is sinds juli 2024 geen huurder maar eigenaar van haar nieuwe gebouw aan de zuidkant van het nieuwe Cambuurstadion. Door de fusie van ROC Friese Poort en het Friesland College is er een betere risicospreiding in de strategische vastgoedpositie van Firda mogelijk.’

LEISURE

‘J

ongeren zijn gebaat bij een rustige leeromgeving’ - Pieter Schievink architect-directeur Alynia Architecten, verantwoordelijk voor afbouw en inrichting Firda

Eén grote puzzel ‘In de basis is een voetbalstadion helemaal niet geschikt voor een school. Het is een langgerekt gebouw zonder lichtinval van de kant waar de tribunes zitten. Het is voor een architect dus zaak om zo veel mogelijk daglicht, zo diep mogelijk in het gebouw te laten doordringen. Verder moet je alle verschillende beroepsopleidingen een plekje zien te geven, allemaal met hun eigen bijzonderheden en ook deels een eigen identiteit. Dat is een grote puzzel, waarbij je ook de techniek moet meenemen. In een nieuwbouwschool zou je idealiter wat hogere verdiepingen opnemen, zodat je boven de plafonds genoeg ruimte hebt voor je leidingen. In dit gebouw stond het casco al vast, het kwam op creativiteit aan om alles toch netjes erin te krijgen. Firda heeft als nieuw ROC – ontstaan uit de fusie van Friese Poort en Friesland College – een huisstijl die uitgaat van rust: geen felle, schreeuwerige kleuren, maar een palet van natuurlijke tinten met verschillende kleuren groen en blauw en de toepassing van veel hout en glas. Jongeren krijgen al zoveel prikkels, ze zijn gebaat bij een rustige leeromgeving. Sowieso is de uitstraling eerder die van een kantoor of bedrijf dan van een school, dat past bij de huidige inzichten over onderwijs dat deels versmelt met de praktijk. Van dit project zal ik mij vooral de eendracht herinneren waarin iedereen gewerkt heeft om het doel te bereiken. Of het nu gaat om Van Wijnen als bouwer of Pranger-Rosier als installateur: ze stonden er allemaal voor om het nog beter te krijgen.’

‘M

ooi om te zien dat iedereen zijn beste beentje voor zette’ - Botte de Vries projectleider Pranger-Rosier voor de E-installaties bij Firda

Samenwerking installateurs ‘Normaal gesproken treffen wij op een bouwplaats nooit mensen van “concullega’s” als ITBB en P. de Vries: het is altijd óf het ene, of het andere bedrijf dat een opdracht binnensleept. Maar een stadion is iets bijzonders… Cambuur wilde heel graag dat alle sponsoren hun steentje konden bijdragen en dus hebben we alle drie een deel van het werk aangenomen Bij Firda (zuid) waren wij als Pranger-Rosier de hoofdinstallateur. We hebben het loodgieterswerk - riolering, water, sanitair - uitbesteed aan P. de Vries, op basis van onderlinge afspraken. Het ontwerp was op zich niet heel ingewikkeld, maar vooral heel omvangrijk en met een heel korte bouwtijd. Je kunt wel nagaan dat in een onderwijsgebouw van 8.000 m2 heel wat verlichting, wandcontactdozen, bewegingssensoren, kabels, et cetera aangesloten moeten worden. We hadden dus heel veel materiaal nodig en omdat er nog altijd

sprake is van lange levertijden was het zaak om echt op tijd in te kopen, want we konden het ons niet veroorloven dat monteurs zouden misgrijpen. Het is al lastig genoeg om altijd voldoende (vak)mensen op de bouw te hebben! Meestal doen we een school met drie à vier man tegelijk, nu hebben we zeker een paar maand lang met vijftien, zestien E-monteurs op het werk gezeten. Het was aanpoten, maar ook mooi om te zien dat iedereen zijn beste beentje voor zette. Dat was sowieso een rode draad in het hele verhaal. Er waren heel veel partijen om mee te schakelen: Van Wijnen Ontwikkeling als de opdrachtgever, Van Wijnen Bouw als de aannemer, Firda als gebruiker, Cambuur voor ruimtes die school en voetbalclub samen gebruiken, en dan nog alle onderaannemers en leveranciers. Als in zo’n kluwen aan belanghebbenden toch alles op zijn plek valt en dat iedereen zich inzet om het mooiste eindresultaat te bereiken, is fijn om te zien.’ 13

LEISURE Er staan twee grote lucht-water-warmtepompen voor lagetemperatuur-lucht, vloerverwarming, koeling op het dak en vier luchtbehandelingskasten met elk een capaciteit van 14.000 tot 22.000 kuub per uur. Al met al loopt een kleine drie kilometer aan luchtkanalen door de school en dat kon niet allemaal uit het zicht, ook omdat er weinig ruimte boven de plafonds zit. We hebben dus veel overleg gehad met de interieurarchitect over goede oplossingen waar installaties in het zicht kwamen. Dat heeft er bijvoorbeeld toe geleid dat we op de zogenoemde omloop – die zowel door Cambuur als door Firda gebruikt wordt – de leidingen in kleur gespoten hebben, zodat ze als het ware wegvallen tegen de wand. Je moet soms samen creatieve oplossingen vinden.’

- Bauke Bouwstra projectleider Pranger-Rosier voor de W-installaties bij Firda

Installatieconcept gefinetuned ‘In zo’n groot, lang gebouw van vier verdiepingen maak je automatisch heel veel meters. De school heeft maar liefst 210 vertrekken die allemaal verwarmd en CO2-gestuurd geventileerd moeten worden. Daarvoor lag een installatieconcept klaar van INNAX, wij hebben dat gefinetuned in nauwe samenspraak met Nijburg Klimaattechniek, die de luchtkanalen en appendages zoals brandkleppen, dempers en roosters leverde. Door A.O. Smith is een booster-warmtepomp geleverd voor de warmwatervoorziening. Dit type warmtepomp had ik zelf nog niet eerder toegepast.

Op zondag 18 augustus heeft Cambuur voor de eerste keer in het met 15.000 plaatsen uitverkochte nieuwe stadion gespeeld. Het hoofdgebouw en binnenruimtes moet nog worden afgebouwd. Voor de komende tien seizoenen zal het stadion Kooi Stadion heten. Pieter Kooi verkocht zijn bedrijf Kooi Camerabewaking waarmee de tenaamstelling met logo een geschenk is aan zijn voormalige bedrijf en sponsort hij tevens Cambuur.

Cambuur stadion Kooi + Firda locatie te Leeuwarden Bouwteamleden Projectontwikkelaar

Van Wijnen Noord en Oost

Huurder

SC Cambuur

Huurder

Firda

Architect

Widdershoven Architecten bv

Architect

Alynia Architecten

Aannemer

Van Wijnen Gorredijk

Constructeur

Engineering Drachten

Installatie

Pranger-Rosier Installaties B.V.

Klimaat

Nijburg Klimaattechniek

Riolering en sanitair

P. de Vries Installatietechnieken B.V.

ONDERAANNEMERS EN TOELEVERANCIERS Wanden en plafonds

Unipé Afbouw B.V.

Aluminium kozijnen en beglazing

Polybouw Rijssen

Vloerverwarming

Frythermo

Afvalverwerking, transport & recycling

Visser ATR / NNRD

Leveren, monteren 637 Digimate deuren incl. hangen sluitwerk, waarvan ruim 200 circulaire deuren

BPZ

Verankeringen, hangen sluitwerk, sluitsysteem

IJzerhandel Raadsma

Fotografie: ‘Cambuur Media / Van Wijnen, Jaap van Bruggen, Henri Hendriks

e moet soms samen creatieve oplossingen vinden’

Tekst: Arjen Bakker

‘J

LEISURE

Nieuwbouw clubhuis Golfclub Duurswold, Steendam

Golfers Duurswold slaan

hole-in-one met duurzaam clubhuis

Een verenigingsgebouw waar je bijna door de vloer zakt is niet het visitekaartje waar een golfvereniging zich mee wil presenteren. Sinds afgelopen voorjaar hoeven de leden van Golfclub Duurswold uit Steendam zich hier niet meer aan te ergeren. De tijdelijke units aan de Roegeweg maakten na jaren sparen en plannen maken plaats voor nieuwbouw in de stijl van een kapschuur. Derk Flikkema van bN+JD architecten uit Delfzijl ontwierp het gebouw dat Groningse landelijkheid uitstraalt. Flikkema: ‘In het landelijk gebied zie je veel kapschuren. Die vorm heb ik aangehouden omdat een groot dakvlak werd gevraagd om zonnepanelen kwijt te kunnen voor een energieneutraal gebouw én oplaadpunten voor bijvoorbeeld golfkarretjes. Samen met gevelafwerking van baksteen en verticale houten delen zorgt dit ervoor dat het gebouw perfect opgaat in de omgeving.’ De gevel aan de voorzijde is strak maar toch uitnodigend gehouden, 16

‘I

n het landelijk gebied zie je veel kapschuren. Die vorm heb ik aangehouden zodat het gebouw perfect opgaat in de omgeving’ - Derk Flikkema

LEISURE

‘H

et is alsof het gebouw er altijd al gestaan heeft’ - Jacob Kielman

als beëindiging van het parkeerterrein. De achterzijde, gericht op het golfbaan, is informeler vormgegeven en heeft een sfeervol buitenterras onder de kapvorm. Ideaal voor een netwerksport als golf. ‘Om het gebouw met een minimum aan vrijwilligers draaiende te kunnen houden, zijn keuken, bar, shop en administratie gecombineerd en op een centrale plek gepositioneerd met hieromheen het restaurant en de kleedkamers. Een duidelijke en overzichtelijke plattegrond. De kapvorm zorgt voor een mooie vide in het restaurant en voor een zolderruimte voor berging en installaties. Zo komen vorm en functie bij elkaar.’

met pensioen ging, nam Flikkema het bureau over en kwam hij met een nieuw ontwerp. ‘Ik heb eerst de sfeer geproefd op de golfclub en heb daarna de omgeving op mij in laten werken. Zo’n ontwerp maak je niet achter je bureau. Het gaat om mensen, sfeer en gevoel. Het is fijn dat iedereen tevreden is. Oorspronkelijk kozen we trouwens voor houtskeletbouw. Corona en de oorlog in Oekraïne maakten dit onbetaalbaar. Een staalconstructie met sandwichpanelen werd het alternatief.’

Actieve vrijwilligers De leden van Duurswold beschikken nu niet alleen over een modern gebouw, maar ook over meer ruimte. Dat is nodig ook, want de afgelopen jaren groeide de vereniging van 250 naar 540 leden en de groei is er nog niet uit. Volgens Kielman was dit een van de weinige voordelen van corona. ‘Golf is een ideale sport als je afstand moet houden en dat hebben we gemerkt. Ons oude gebouw was niet berekend op zoveel mensen, niet qua ruimte, maar ook niet wat voorzieningen betreft.’ De groei leverde wel weer voordelen op tijdens de bouw.

Staalconstructie als alternatief De Groningse golfers waren direct enthousiast over het ontwerp. Voorzitter Jacob Kielman: ‘Het is alsof het gebouw er altijd al gestaan heeft en de veranda is een prima vergaderplek. Debatteren met een blik op de ondergaande zon. Wat wil je nog meer?’ Het eerste ontwerp voor een nieuw onderkomen werd ooit door een architect/lid gemaakt, maar het lukte toen nog niet dit financieel rond te krijgen. Toen de golfende architect

‘W

e hebben een mooi energieneutraal gebouw neergezet’ - Bert Baas

LEISURE

‘W

e hebben het gebouw casco opgeleverd’ - Jan Notebomer

Installateur Bert Baas van Westerdijk BV uit Farmsum, onder de rook van Delfzijl, kijkt met een goed gevoel terug op zijn bijdrage aan het nieuwe clubhuis. ‘Dit was een mooi project, bedacht en gebouwd door mensen uit de regio.’ Voor de vakman was het ook fijn dat hij volledig de vrije hand kreeg. ‘Kijk maar wat nodig is wat installaties betreft en kom met een voorstel, kreeg ik te horen. Het was dus advisering en uitvoering. Die vrijheid geeft vertrouwen. We hebben een mooi energieneutraal gebouw neergezet. Het is voorzien van een warmtepomp, vloerverwarming, goede isolatie en ledverlichting. De kleedkamers blijven op temperatuur dankzij een Hydro unit.’ De installateur koos ervoor om in dit project het rioolstelsel onder de vloer prefab te laten leveren. ‘Dit heeft als voordeel dat je in een betrekkelijk korte tijd de rioleringswerkzaamheden kunt uitvoeren.’

Gemak dient de mens

Rijkens Staal- en Systeembouw uit Leek nam de bouw van het nieuwe verenigingsgebouw voor zijn rekening. Algemeen directeur Jan Notebomer: ‘Het is een mooi gebied en de nieuwbouw past daar goed. Echt een gebouw met uitstraling.’ Zijn bedrijf werd door architect Derk Flikkema voor deze klus benaderd. ‘We hebben het gebouw casco opgeleverd, waarna de gevels zijn afgewerkt met Groninger baksteen als borstwering met daarboven verduurzaamd hout. Onze mensen hebben een wind- en waterdichte huls neergezet en de afbouw is deels gedaan door de vrijwilligers van Golfclub Duurswold. Zij hebben heel veel werk verzet en dat is in mijn ogen best een compliment waard.’

Golfclub Duurswold te Steendam Bouwteamleden Opdrachtgever

Bestuur Groninger Golfclub Duurswold

Architect

bN+JD architecten

Brandadvies

Munnik Brandadvies B.V.

Aannemer casco

Rijkens Staal- en Systeembouw Leek

Interieurarchitect

Style26

Constructeur

Adviesbureau Ab Nanninga

Installateur

Westerdijk B.V.

Onderaannemers & toeleveranciers Afbouw

Leden Golfclub Duurswold

Isobouw Funderingskist

Bouwcenter Meijer

Fotografie: Jan Notebomer, Henri Hendriks

Energieneutraal

Uitstraling

Tekst: Martin Laning

De leden staken namelijk ook zelf de handen uit de mouwen en klaarden de klus voor een deel zelf. Kielman: ‘Veel mensen betekent ook veel kennis en ervaring en daar hebben we volop van geprofiteerd. Dankzij de actieve vrijwilligers bleef het project financieel onder controle. Dit prachtige gebouw heeft in totaal negen ton gekost en het is elke cent waard.’

Voor de installateurs van Westerdijk was het clubhuis in Steendam een mooi project. Ze konden bijvoorbeeld aan de slag met complexe verwarming- , koelen ventilatie-installaties. Daar merkt de gebruiker overigens niets van. ‘Alles werkt met een druk op de knop. Gemak dient de mens tenslotte. Het werk aan de Roegeweg heeft me wel nieuwsgierig gemaakt naar het golfen. Ik ga het zeker nog eens proberen.’ Daar hoeft Baas waarschijnlijk niet lang op te wachten. Alle bouwers kunnen van voorzitter Jacob Kielman een uitnodiging verwachten. ‘Ze kunnen de sfeer proeven en zien dat we een gezellige, toegankelijke vereniging zijn waar iedereen welkom is.’ 19

LEISURE

Nieuw dorpshuis annex restaurant Kaap Steendam

AARDBEVINGSBESTENDIG DORPSHUIS MET RESTAURANT EN TERRAS

De inwoners van Steendam, verenigd in

Gemeente Midden-Groningen verstrekte een

Klaas Smit is trots op Kaap Steendam, het nieuwe dorpshuis annex restaurant aan het Schildmeer. De dorpshuisvoorzitter spreekt van een uniek project voor en door het dorp. Tot vorig jaar zomer moesten de Groningers het doen met een door aardbevingsgeweld beschadigde woning als ontmoetingsplek. Er kwam een verstevigingsplan, maar herstel bleek te kostbaar.

incidentele subsidie van 250.000 euro, van de

Impuls voor de leefbaarheid

Stichting Dorpshuis Steendam, hebben gezamenlijk een plan opgesteld voor de realisatie van een veelzijdig gebouw: het nieuwe dorpshuis, gelegen aan het Schildmeer.

provincie kwam 150.000 euro. Dorpshuis Kaap Steendam biedt ruimte aan een zorgsteunpunt, horecavoorzieningen en diverse culturele activiteiten. Het ontwerp van bN+JD architecten werd uitgevoerd door Bouwbedrijf Bosman in samenwerking met bedrijven uit de regio. 20

Gekozen werd voor een multifunctioneel gebouw met twee losstaande vleugels, waarin ook een restaurant gehuisvest is. De Steendammers hebben een plek op de bovenverdieping gekregen. Smit: ‘Kaap Steendam is het kloppend hart van ons dorp. Het dorpshuis en de horeca bijten elkaar niet.’ Er is ook ruimte voor serieuzere zaken. Zo houden politie en gemeente er regelmatig spreekuur. Vlak na de opening bleek al dat het een plek

LEISURE

is voor alle situaties in het leven. Van een bruiloft tot een uitvaart. Smit: ‘Het klinkt wat raar, maar Kaap Steendam leeft echt in de regio. Het terras blijkt trouwens een bezoekersmagneet voor de gasten van de vele vakantieparken in de omgeving. Dit nieuwe complex is echt een forse impuls voor de leefbaarheid in onze regio.’ Het idee voor een nieuwe ontmoetingsplek aan het Schildmeer kwam vanuit het bijna 200 inwoners tellende dorp in de gemeente Midden-Groningen. Op de gewenste plek stond ooit horeca, een wijziging van het bestemmingsplan was daarom niet nodig. De bouw is grotendeels uitgevoerd door bedrijven uit de regio. Dorpelingen staken zelf ook de

‘K

aap Steendam is het kloppend hart van ons dorp’ - Klaas Smit

handen uit de mouwen. Dat zijn ze gewend, want eerder legden ze ook al zelf glasvezel aan. Smit: ‘Het was soms hard werken, maar dat had iedereen er graag voor over. Ik heb zelf bijvoorbeeld het elektroplan voor het hele pand gemaakt.’

Paperclip Architect Derk Flikkema van bN+JD architecten uit Delfzijl heeft goede contacten met het dorpshuisbestuur en mocht daarom in Steendam zijn expertise inzetten. Samen met collega Marwin van Duinen koos hij voor een uit staal opgetrokken gebouw met veel glas en afgeronde dichte geveldelen. De ronde vormen zorgen voor een vriendelijke uitstraling, passend bij het door de wind aangejaagde golvende water van het naastgelegen Schildmeer. Het pand doet denken aan een uitgebogen paperclip die in het landschap is neergezet. Flikkema: ‘Ons werd gevraagd een mooi, maar vooral een functioneel pand te ontwerpen als “eyecatcher” aan het Schildmeer én een pand dat bovenal letterlijk en figuurlijk tegen een stootje kan. Ik had zelf niet aan deze locatie gedacht omdat het bestaande dorpshuis verderop stond, maar werd enthousiast gemaakt door Christiaan Wiepkema van de dorpscoöperatie. Je mag hem rustig de drijvende kracht achter dit idee noemen. Ik heb de plek verkend en zag het gelijk helemaal zitten. Dat gold gelukkig ook voor de welstandscommissie.’

In samenwerking met bedrijven uit de regio gerealiseerd

LEISURE

‘E

en functioneel pand dat letterlijk en figuurlijk tegen een stootje kan’ - Derk Flikkema

Eenvoudig maar stijlvol Door te kiezen voor twee vleugels en deze ten opzichte van elkaar te draaien, ontstaan een beschut terras aan het water en een besloten entreeplein naar het dorp gericht. De vleugel met veel glas is de grote multifunctionele zaal met een podium in de ronding, de andere vleugel biedt ruimte voor keuken, sanitair en opslag met hierboven de ruimten voor het dorpshuis. Flikkema: ‘Het is eigenlijk een

eenvoudig maar stijlvol, aardbevingsbestendig gebouw geworden op een mooie plek. De ronde kopgevels waren voor de bouwers wel een uitdaging, maar het is gelukt! Gelet op het weerbarstige klimaat van deze plek hebben we voor onderhoudsvrije materialen gekozen: geprofileerde plaat voor de paperclipvorm met hiertussen kunsthout voor de dichte geveldelen en aluminium vliesgevels voor de glazen gevels.’

Warmte uit Groninger bodem Het pand is niet alleen veilig maar ook duurzaam. De beruchte Groningse bodem levert Steendammers via aardwarmte nu energie. Dankzij de warmtepomp met vloerverwarming is het pand vrijwel energieneutraal. De werktuigbouwkundige installatie is door Gebroeders De Haan, gespecialiseerd in klimaatbeheersingssystemen verzorgd, in samenwerking met Kruidhof Installatietechniek. De installatie is uitgerust met top-koeling vanuit de bron en verwarming middels een Viessmann warmtepomp, die op basis van buitentemperatuur automatisch omschakelt.

Constructieve veiligheid Eeuwe Bloemberg van EB Engineering uit Groningen adviseerde over de draagconstructie. ‘Kaap Steendam staat midden in het aardbevingsgebied en trekt veel publiek. Daarom gelden er strengere regels dan bij reguliere woningbouw. Het ontwerp vraagt hierdoor extra aandacht en afstemming. De constructies van de vleugels staan bijvoorbeeld los van elkaar, waardoor twee gescheiden bouwdelen ontstaan. De krachten zijn hierdoor goed te voorspellen en geen nadelige krachtswerking treedt op door interactie tussen beide vleugels. Verder is de bovenbouw zo licht als mogelijk uitgevoerd. De gevel bestaat bijvoorbeeld uit kunsthout in plaats van metselwerk. De staalconstructie is ontworpen met stalen schoren en portalen die de stabiliteit verzorgen. Deze onderdelen bevinden zich in de omtrek van de vleugels voor een optimale verdeling van de krachten. De druklaag op de prefab begane grondvloer zorgt er vervolgens voor dat de horizontale krachten over alle palen worden verdeeld.’

‘D

e constructies van de vleugels staan los van elkaar waardoor twee gescheiden bouwdelen ontstaan’ - Eeuwe Bloemberg

In samenwerking met bedrijven uit de regio gerealiseerd

LEISURE

Een niet alledaagse opdracht

- Johan Troelstra

De vakmensen uit Ten Boer deden meer dan alleen het constructiewerk. Ook een belangrijk deel van het interieur is door hen gemaakt. Knol: ‘Denk aan plantenbakken, bankjes, vluchttrappen en nog veel meer. Dit was een groot project voor ons en het was dus echt alle hens aan dek. Het resultaat mag er zijn, want het is echt een prachtig gebouw geworden. Om dat te vieren zijn we hier eind vorig jaar met het hele bedrijf wezen eten. Dat smaakte net als deze opdracht naar meer.’

Kaap Steendam te Steendam Fotografie: Hilvert Huizing, Henri Hendriks

e dragende constructie voldoet aan de strenge Europese EN1090-1 norm’

en brandwerendheid. We onderscheiden ons daarmee van veel andere constructiebedrijven en daar zijn we trots op.’

Bouwteamleden Opdrachtgever

Stichting Dorpshuis Steendam

Architect

bN+JD architecten

Adviserende rol

Kruidhof Installatietechniek

Constructeur

EB Engineering

Uitvoering, constructies en installaties

Bouwbedrijf Bosman

Luchtbehandeling, airco en verwarming

De Haan BV

Onderaannemers & toeleveranciers Stalen dakplaten, dakbedekking, dakisolatie en gevelsystemen

Montagebedrijf Remmont

Staalconstructie

Knol Konstruktie B.V.

Grondwerk en betonwerk/ windschutting

Klungel Grondverzet/ Infra

Hoogwerker

Junior Verhuur

Tekst: Martin Laning

‘D

Voor de mensen van Knol Konstruktie uit Ten Boer was de klus aan het Schildmeer een niet alledaagse opdracht. Vooral de gebogen constructie was volgens directeur Johan Troelstra een uitdaging. ‘Die zat vooral in de maatnauwkeurigheid van de gebogen constructie. Tijdens de montage zat de uitdaging vooral in de uitlijning van de gebogen profielen. De complete constructie is geproduceerd in onze machinefabriek in Ten Boer. Een pittige klus, maar daar houden we hier wel van. De dragende constructie voldoet trouwens aan de Europese EN1090-1 norm. Dat zijn strenge voorwaarden als het gaat om sterkte, stabiliteit

ZORG

Commissieweg Twee te Beetsterzwaag

De zorg van de toekomst vraagt om een gebouw van de toekomst

Zorgorganisatie ZuidOostZorg heeft voor haar locatie Ikenhiem in Beetsterzwaag twee appartementencomplexen laten bouwen die de bestaande huisvesting vervangen. Eén complex van drie verdiepingen en één van vijf verdiepingen, die met elkaar worden verbonden door een centraal gebouw. VMEZ tekende voor het ontwerp, Paas B.V. en DonkerVeenstra waren verantwoordelijk voor de uitvoering.

In het nieuwe gebouw, dat de naam Commissieweg Twee heeft gekregen, staat niet de zorg, maar het wonen centraal. Met deze naam laat Zorgorganisatie ZuidOostZorg duidelijk zien dat het bij de nieuwbouw om wonen en leven gaat, op je eigen plek, met je eigen adres. Daarnaast is de ‘Twee’ een knipoog naar de twee woontorens van de nieuwbouw.

56 appartementen Commissieweg Twee bestaat uit 56 ruime appartementen, volledig uitgerust met eigen sanitaire voorzieningen, keuken, aansluitpunten voor wasmachine en droger. Zowel alleenstaande als samenwonende ouderen kunnen hier terecht. ‘Dit is de toekomst van wonen 26

met zorg’, vertelt Johannes Kloosterman, programmamanager vastgoed bij ZuidOostZorg. ‘Je woont en leeft hier als oudere in principe zelfstandig. Je doet alles wat je zelf nog kunt. Gewoon, net als thuis. Maar dan met de zekerheid dat zorg en ondersteuning dichtbij is.’

Gemeenschappelijke ruimtes Het centrale gebouw is voorzien van een aantal gemeenschappelijke ruimtes, zoals een restaurant, een beweegplein en een revalidatieruimte. Beide complexen beschikken bovendien over een gemeenschappelijk dakterras. Daarnaast is er variatie in de onderste twee lagen, waar grotere appartementen voor stellen zijn gemaakt.

‘J

e woont en leeft hier als oudere in principe zelfstandig’ - Johannes Kloosterman

ZORG

Voelt als thuis Architectenbureau Van Manen en Zwart heeft het ontwerp verzorgd. Architect Lolke Wijtsma licht toe: ‘Door echt out-of-the-box te denken, hebben we een gebouw kunnen creëren dat voelt als een thuis. Een van onze doelen was bijvoorbeeld dat bewoners hun bezoek in hun eigen appartement konden ontvangen. Dat hebben we gedaan door een tafel te integreren in het keukenmeubel zelf. Zo kunnen de ouderen gezellig aan de keukentafel zitten met hun gasten én beperken we de ruimte in de woning optimaal.’

Ruimte besparen Er is sowieso veel aandacht besteed aan ruimtebesparende details. ‘Puur vanuit een praktisch oogpunt’, zegt Wijtsma. ‘Mocht een bewoner bijvoorbeeld een scootmobiel hebben, dan moet hij die in de woning kwijt kunnen.’ Er is gekozen voor schuifdeuren in de appartementen, die minder ruimte innemen dan traditionele deuren. Daarnaast zijn de automatische deuren die in de gangen zijn toegepast makkelijker voor ouderen, omdat ze niet constant handmatig deuren hoeven te openen en te sluiten. ‘Twee vliegen in één klap dus.’

Natuurlijke omgeving Door de vierkante vorm van de nieuwbouw hebben alle kamers grote ramen met een prachtig uitzicht op Beetsterzwaag en de omliggende natuur. ‘En de lichte steen die we hebben gebruikt zorgt voor een frisse uitstraling te midden van de bomen, die veel schaduw bieden,’ aldus Wijtsma. ‘De bomen zijn opzettelijk behouden’, valt Kloosterman bij. ‘We hebben veel aandacht besteed aan de natuurlijke omgeving om een goede aansluiting te creëren met de nabijgelegen Roodbaardtuin.

‘D

oor out-of-the-box te denken hebben we een gebouw kunnen creëren dat voelt als een thuis’ - Lolke Wijtsma

Zo kunnen de bewoners volop genieten van een groene en rustige omgeving.’

Gebouw van de toekomst ‘In het traditioneel gemetselde gebouw is sterk ingezet op duurzaamheid’, aldus Bert Doldersum, die als directeur Bouw van Paas B.V. de dagelijkse leiding heeft van de afdeling bouw. ‘Het gebouw is volledig elektrisch, met een hoge isolatiewaarde en zonnepanelen op het dak. Bovendien wordt er gebruik gemaakt van warmte-koudeopslag. Deze technologie zorgt voor aangename warmte tijdens de koude wintermaanden en verfrissende koeling in de hete zomermaanden. En we hebben bijvoorbeeld automatische zonneschermen en sensorverlichting geïnstalleerd. Dit bespaart mensen een stukje moeite en maakt het leven voor hen net wat gemakkelijker. Het is zorg van de toekomst. Daar tegenover staat dan natuurlijk ook een gebouw van de toekomst.’

Vervangende nieuwbouw Kloosterman: ‘Deze nieuwbouw vervangt de huidige zorglocatie Ikenhiem in Beetsterzwaag, die na twintig jaar het einde van haar levensduur had bereikt.’ De plannen voor vervangende nieuwbouw begonnen in 2018, toen ZuidOostZorg samen met de gemeente onderzocht waar een nieuwe zorglocatie kon worden gerealiseerd. ‘Het toeval wilde dat er naast Ikenhiem een terrein lag dat tijdelijk als parkeerterrein werd gebruikt. Na de wijziging van het bestemmingsplan konden wij daar beginnen met de bouw’.

ZORG

‘S

terk ingezet op duurzaamheid’

- Bert Doldersum

Door de gestegen bouwkosten bij de aanbesteding moest het budget worden verhoogd, maar het resultaat is dit meer dan waard. ‘Met het oog op de zorg van de toekomst, waarbij het aantal zorgmedewerkers naar verwachting zal afnemen, wilden we ook het werk voor de zorg zelf makkelijker maken’, vertelt Kloosterman. ‘We hebben bijvoorbeeld een geavanceerd tilliftsysteem geïntegreerd tussen de slaapkamer en de badkamer van ieder appartement. Hierdoor hoeven zorgverleners niet langer gebruik te maken van losse liftsystemen. Dat verlicht hun werk aanzienlijk.’

106 zorgappartementen Commissieweg Twee te Beetsterzwaag Bouwteamleden Opdrachtgever

ZuidOostZorg, BouwConcept Advies

Architect

Van Manen en Zwart Architecten

Aannemer

Paas B.V.

Constructeur

Goudstikker|de Vries

Installaties

Donker Veenstra

Fotografie: Henri Hendriks

Van Manen en Zwart tekent al bijna twintig jaar voor ZuidOostZorg, waardoor de partijen naadloos op elkaar zijn ingespeeld. ‘Wij streven niet naar concurrentie bij een project, maar naar samenwerking gebaseerd op vertrouwen’, zegt Wijtsma. Volgens de architect kan een selectieproces de kwaliteit van een project onder druk zetten. Bij ambitieuze projecten zoals dit vindt hij het cruciaal dat een architect vanaf het begin bij de opdrachtgever aan tafel zit. ‘Op die manier kunnen we samen nadenken over: Wat willen we? Wat is haalbaar? Wat is ons doel? Het is van groot belang dat partijen elkaar goed kennen en begrijpen wat de ander nodig heeft. Ik denk dat dit zich in dit project meer dan bewezen heeft.’

Onderaannemers & toeleveranciers Zandcementdekvloeren, metalstud wanden, systeemplafonds, tegel- en kitwerk

Paas Totaalafbouw B.V.

Prefab elementen

Para B.V. Houten Kozijnen Industrie

Leveren, monteren 116 Zorg+ schuifdeursets, 258 Digimate deuren incl. hangen sluitwerk

BPZ

Remix Uitbloeiingsarme doorstrijkmortel

Remix Droge Mortel

Afvalverwerking, transport & recycling

NNRD

Tekst: Marianne Vriesema

Vertrouwen

ZORG

NIEUWBOUW 48 ZORGAPPARTEMENTEN ’T HARSTE SNEEK

BREEAM-NL als voorbeeld voor toekomstbestendig bouwen Nabij het Wilhelminapark in Sneek zijn twee huizen met elk 24 appartementen voor mensen met dementie gerealiseerd voor Wonen bij September. De nieuwbouw is ontwikkeld door Thuismakers, volgens het zorgconcept ‘De bewoner is baas, de zorg volgt’, waarmee een huiselijk gevoel wordt gecreëerd. De twee huizen zijn geschakeld, maar opereren zelfstandig. Jorritsma Bouw realiseerde beide duurzame huizen, die werden gecertificeerd volgens BREEAM-NL Very Good. ‘Het basisprofiel is opgesteld in samenspraak met de huurder, het personeel, de familie en de bewoners’, legt projectontwikkelaar Bram Kok van Thuismakers uit. ‘Per project zijn er aanvullende extra eisen. In Sneek is bijvoorbeeld de oriëntatie voor de bewoners gericht op de tuin aan de achterzijde. Door de ronde looppaden, moestuintjes en kleurrijke bloemen en planten worden mensen naar buiten gelokt. Dit geeft ze het gevoel van vrijheid.’

Communicatie is key Bijzonder aan dit project is de BREEAM-NL ‘Very Good’ certificering, het certificaat voor het realiseren van een duurzaam gebouw met minimale milieu-impact. Het documenteren ten behoeve van het 30

BREEAM-NL certificaat gaat vele malen verder dan alleen een bouwtekening en afstemming met de partijen onderling. Bij de bouw van de zorgappartementen ’t Harste in Sneek was de voorbereiding van essentieel belang om tot de kwaliteitsnorm ‘Very Good’ te komen. ‘Natuurlijk is de kwaliteitsnorm van belang’, zegt Dominique Bleuel, directievoerder van RYSE B.V., adviseurs in vastgoed. ‘Daarbij geldt: communicatie is key. Maar in dit geval was het niet alleen een regelmatige bouwvergadering, maar ook het controleren van de kwaliteit die geleverd moest worden.’ Addy Sonneveld, projectleider van Jorritsma Bouw, vult aan: ‘Pas wanneer het gebouw opgeleverd is kan de scorelijst beoordeeld worden. Een externe audit zorgt voor de waarborging van het gehele project.’ BREEAM-NL is de internationale

ZORG certificeringsmethode voor een duurzaam gebouwde omgeving en maakt de duurzaamheidsprestatie van gebouwen en gebieden inzichtelijk.

Afvalreductie en -scheiding Voor de nieuwbouw van ’t Harste is gekozen voor een traditioneel bouwproces, met een fundering met palen, kalkzandsteen en breedplaatvloeren en op de bovenste laag houtskeletbouw. Op de bovenste bouwlaag zijn de dragende hoek en kilkepers in de kap geïntegreerd, wat in zijn geheel zorgt voor meer gebruiksruimte. Naast efficiënt bouwen en afvalvermindering vindt scheiding van het afval plaats op de bouwplaats. Deze afvalscheiding- en vermindering zijn onderdelen van het Smart Waste Management Plan.

Milieumanagementsysteem

Energienetwerk

BREEAM-NL gaat verder dan alleen de bouwplaats; van tevoren is een werkplan opgesteld om de milieu-impact van het project zo laag mogelijk te houden. Te denken valt aan de transportstromen en de uitstoot van CO2 en aan beperking van het waterverbruik en het minimaliseren van lucht- en grondwatervervuiling. ‘Daarnaast werken we met een milieubeleidsplan en diende de aannemer volgens een gecertificeerd milieumanagementsysteem te werken’, vertelt Kok. ‘En aan die eis voldoet Jorritsma Bouw ruimschoots’, aldus Sonneveld. Korte lijnen zorgden voor een goede samenwerking.

Hoewel het hele project op voorhand goed uitgewerkt was, ging de aansluiting op het energienetwerk niet helemaal vanzelf. Maar het lukte wel, zij het wat later en onder bepaalde voorwaarden. Bleuel: ‘Het gebouw is gasloos, de zonnepanelen zorgen voor meer kosten. Maar uiteindelijk werkt dit kostenbesparend voor de langere termijn. De uitdaging in het project was het aansluiten op het net, waarbij we tegen het probleem van netcongestie aanliepen. Je hebt te maken met zorg, dus het is zaak om voldoende elektriciteit te hebben. Om flexibeler met onze energie om te gaan, is er gekeken hoe het gebruik hierop aangepast kan worden en is een noodvoorziening toegepast om ervoor te zorgen dat de zorg altijd door kan blijven gaan.’

Sonneveld: ‘Er is op voorhand gekeken naar de kleine binnenstedelijke bouwplaats in Sneek. Communicatie naar de omwonenden is daarbij essentieel. Vanuit de planningsfase is gekeken naar de logistieke bewegingen. Door al deze aspecten met de partners van het project duidelijk door te spreken, waren de belangrijke drie pijlers voor de samenwerking ook aanwezig: voorspelbaarheid, beheersbaarheid en bewustzijn.’

‘H

uiselijk gevoel en zelfbeschikking voor de bewoners’ - Bram Kok

‘C

ommunicatie is key’

- Dominique Bleuel

Laat een frisse wind waaien door uw netwerk Donderdag 12 juni 2025 13:00-20:00 uur Bel : 06 28 2269 15 : 058 21 53 93

h.hendriks@idee-ﬁx.nl

ZORG

- Addy Sonneveld

Opdrachtgever

Thuismakers

Ontwerpende partij

ARCOM Partners B.V.

Voorbereid op de toekomst

Directievoering

RYSE

Het gehele project is soepel verlopen in goed overleg met alle partijen. Toch zijn er breder gezien zeker ook zorgen voor de toekomst van de zorg en de daaraan verbonden huisvesting. ‘Thuismakers probeert zijn gebouwen goed voor te bereiden op de toekomst. Wij zien ook dat er in verhouding zwaardere zorgvragen zijn, en de mensen leven ook langer. Personeel daarentegen is moeilijker te vinden. Daarom is deze nieuwbouw wel geschikt voor uitgebreide domotica, maar dit is op dit moment nog niet nodig. Zodra dat wel het geval is, is dit makkelijk te installeren’, legt Kok uit.

Bouwkundig aannemer

Jorritsma Bouw

Hoofdconstructeur

SWINN B.V.

Installaties

HulstFlier Installateurs Zwolle

Naast de bouw van de appartementen is vanuit BREEAM-NL ook het onderhoud een onderdeel van de certificering. Sonneveld: ‘Ook dat is vanuit Jorritsma Bouw gewaarborgd.’ Het project ’t Harste is van begin tot eind gedocumenteerd, waarbij vooral kritisch is gekeken naar de milieubelasting. BREEAM-NL is zo een voorbeeld voor toekomstbestendig bouwen.

Fotografie: Henri Hendriks

Bouwteamleden

Onderaannemers & toeleveranciers Trappen

Douma's Trappenfabricage

Remix Metselmortel + Remix Uitbloeiingsarme voegmortel

Remix Droge Mortel

Afvalverwerking, transport & recycling

Visser ATR

Tekst: Ietsje de Boer

‘S

48 zorgappartementen ‘t Harste te Sneek

amenwerking met de partners volgens de drie pijlers’

BRANDWEERKAZERNE OLDEBROEK

Brandweerkazerne Oldebroek

EEN VOORBEELD VOOR DUURZAAM BOUWEN Hout, hout en nog eens hout: de nieuwe brandweerkazerne van Oldebroek is volledig in hout opgetrokken. Dat vergt een stukje klassiek vakmanschap, volgens Michiel Achter de Molen van Prins Bouw. ‘Voor onze meest ervaren timmermannen was dit project een herinnering aan waarom ze ooit in dit vak zijn gestapt: de liefde voor het ambacht en de voldoening die komt van een goed uitgevoerd werk.’ De nieuwe brandweerkazerne, gebouwd in opdracht van de gemeente Oldebroek voor de Veiligheidsregio Noord- en Oost-Gelderland, is een blikvanger. Afgelopen mei verrees het houten bouwwerk langs de Zuiderzeestraatweg, als vervanging van de oude locatie aan de Spronksweg. Het ontwerp komt van architect Harm Tigchelaar van JOUS architecten: ‘De nieuwe locatie bood ons de kans om iets bijzonders te creëren. De Zuiderzeestraatweg, met zijn weelderige groene omgeving, inspireerde ons om te kiezen voor een ontwerp met een schuurachtige uitstraling met veel hout. Hiermee wilden we het dorpse karakter van de straat én de schoonheid van de omgeving benadrukken.’ 34

Niet alleen mooi De keuze voor hout ging verder dan alleen esthetiek. Hout heeft het voordeel dat het CO2 opslaat, waardoor het bijdraagt aan een groenere bouwpraktijk. ‘Dit is onze eerste brandweerkazerne met een houten draagconstructie en binnenwanden’, aldus Tigchelaar. ‘Het is een spannende stap voor ons, omdat we hiermee een nieuw hoofdstuk openen in de toepassing van hout in publieke gebouwen. Maar het past goed in onze doelstelling om milieuvriendelijke materialen te gebruiken. We willen op die manier een voorbeeld stellen voor toekomstig duurzaam bouwen.’

Hout is niet het enige dat bijdraagt aan de duurzaamheid van de kazerne. Het gebouw in Oldebroek is voorzien van dak begroeiing, die niet alleen zorgt voor extra isolatie, maar ook fungeert als wateropvangsysteem. Daarnaast is het gebouw volledig energieneutraal en gasloos. Tigchelaar: ‘Wat betreft de vloeren hebben we gekozen voor marmoleum, een natuurlijk product en een van de meest duurzame vloeren die er bestaan. Ook dat benadrukt de milieuvriendelijke benadering van het project.’

Eigen honk Het ontwerp voor de kazerne is aan de ene kant gestoeld op een al bestaande blauwdruk voor brandweerkazernes, aan de andere kant is het zorgvuldig afgestemd op de specifieke wensen van de brandweerlieden. Tigchelaar legt uit: ‘De input van de brandweermannen en -vrouwen heeft in Oldebroek geleid tot een combinatie van hout met meer traditionele afwerkingen zoals gips en rode accenten op de wanden. Het is immers hun eigen plek, hun eigen honk, en het is essentieel dat dat goed weerspiegeld is in het ontwerp. Prins Bouw heeft er een prachtig geheel van gemaakt!’

Logische opzet De brandweerkazerne bestaat uit twee hoofddelen: de stallingsruimte voor brandweervoertuigen en de overige ruimtes zoals kleedkamers, douches en een kantine. ‘Vanwege de compacte kavel hebben we de stalling naar voren geplaatst en de rest van de ruimtes meer naar achteren geschoven’, legt de architect uit. ‘Deze indeling zorgt niet

BRANDWEERKAZERNE OLDEBROEK

‘D

e groene omgeving inspireerde ons om te kiezen voor een ontwerp met een schuurachtige uitstraling met veel hout’ - Harm Tigchelaar

alleen voor een logische opzet, maar ook voor een efficiënte uitruk, wat uiteraard cruciaal is voor een brandweerkazerne.’

‘V

oor onze meest ervaren timmermannen was dit project een herinnering aan waarom ze ooit in dit vak zijn gestapt’

Verbinding De betrokkenheid van de lokale gemeenschap speelde ook een belangrijke rol in het ontwerp. Grote ramen zijn geplaatst om de verbinding met de groene omgeving te behouden en het gevoel van ruimte te behouden voor omwonenden. ‘We wilden niet dat de kazerne een blokkade zou vormen in het natuurlijke landschap, maar er juist een onderdeel van zou zijn,’ zegt Tigchelaar.

- Michiel Achter de Molen

Soepel bouwproces nen trots op kunnen zijn.’ Niet alles ging echter van een leien dakje. Achter de Molen: ‘Vooral het voorbereidingsproces nam nogal wat tijd in beslag. Aanvankelijk koos de gemeente voor een traditionele aanbesteding, maar dat bleek door de snelle stijging van bouwkosten in die tijd boven het budget te liggen. Vervolgens schakelden ze over op een bouwteam-aanbesteding. Bij beide aanbestedingen waren wij de laagste inschrijver. Zo werden we geselecteerd.’ Fotografie: Gerard van Beek, Prins Bouw

De kazerne in Oldebroek markeert een bijzondere mijlpaal voor Prins Bouw, dat dit jaar zijn 100-jarig bestaan viert. Achter de Molen: ‘Dit was geen alledaagse, rechthoekige blokkendoos. Het ontwerp omvatte uitdagende, scheve vormen en schuine hoeken, wat een breed scala aan varianten en aansluitdetails met zich meebracht. Maar dankzij de heldere uitwerking van JOUS en onze vakmensen verliep dat allemaal heel goed. Het is een prachtig project dat perfect past bij ons familiebedrijf.’

Brandweerkazerne te Oldebroek Bouwteamleden Architect

JOUS architecten

Projectmanagment

Van Kessel & Janssen Bouwconsultancy B.V.

Constructeur

Goudstikker|de Vries

Hoofdaannemer

Prins Bouw

Installateur

Dijkstra Installateurs Epe

Tekst: Marianne Vriesema

Volgens Michiel Achter de Molen van Prins Bouw, een aannemingsbedrijf met vestigingen in ’t Harde, Ermelo en Vorchten, verliep de bouw heel plezierig: ‘Je kon wel merken dat JOUS een brandweerarchitect is. Ze begrijpen precies wat er nodig is voor de brandweer. Dit zorgde voor een soepel bouwproces en een eindresultaat waar alle betrokke-

WONINGBOUW

GLANSLIBEL TER BORCH, EELDERWOLDE

Beeldbepalende schoorstenen sieren nieuwbouwvilla's

De vele regen van het afgelopen jaar leek roet in het eten te gooien. Toch werden de acht luxe villa’s aan de Glanslibel in de wijk Ter Borch in het Drentse Eelderwolde volgens plan opgeleverd. In juni kregen de eerste bewoners de sleutel en in juli waren ook de laatste vier villa’s klaar. Elle Binne Luimstra, eigenaar van bouwbedrijf Van Dijk uit Surhuisterveen, is trots dat zijn mensen de weergoden wisten te trotseren. Installatiebedrijf Vaatstra had er een ‘pittige, maar mooie’ klus aan.

De vrijstaande villa’s staan op een perceel van bijna achthonderd vierkante meter op het schiereiland Rietwijk in Ter Borch, grenzend aan het natuurgebied Peizermaden. Een gewilde locatie, met het Paterswoldsemeer en de stad Groningen op fietsafstand. Alle woningen zijn ontworpen door VdpArchitecten uit Groningen en hebben een ruime tuin aan zowel voor- als achterzijde. Doordat de villa’s iets hoger liggen dan de tuinen, hebben de bewoners een prachtig uitzicht over de waterrijke omgeving.

Onderhoudsarm Alle villa’s hebben een woonoppervlak van 174 vierkante meter en beschikken over een riante woonkamer, eetkeuken, werk-/speelkamer en vier slaapkamers. Ook heeft iedere 36

woning een berging en op de tweede verdieping een grote bergzolder. Bij de bouw is gebruik gemaakt van prefab betonnen vloeren, dakconstructies en kalkzandstenen wanden. De gevelbekleding van gekookt hout is onderhoudsarm.

grond was mogelijk. Aan de buitenkant kon een veranda of carport gerealiseerd worden. Die wisselende verlanglijstjes en het gebruik van de beste materialen is iets waar je als vakman van geniet en dat hebben mijn mensen dan ook absoluut gedaan.’

Verlanglijstjes

Waar de indeling niet standaard is, is duurzaamheid dat wel. Alle woningen beschikken namelijk over zonnepanelen, ledverlichting en een warmtepomp, die ook voor koeling gebruikt kan worden.

Bouwbedrijf Van Dijk uit Surhuisterveen tekende voor de uitvoering van het project. Elle Binne Luimstra: ‘Je ziet van buiten dat de huizen broertjes en zusjes zijn, maar van binnen hebben alle bewoners hun eigen wensen kunnen doorvoeren. Dit omdat wij vinden dat het je eigen woning moet worden en dat je je daar thuis moet voelen. Ze kozen bijvoorbeeld voor een kantoor aan huis, maar ook een extra slaap- en badkamer op de begane

Bouwteam Het project werd uitgedacht en uitgevoerd in bouwteamverband. Naast Van Dijk maakten ook opdrachtgever pc vastgoed uit Groningen en Notebomer uit Surhuisterveen deel uit van

WONINGBOUW

het bouwteam. Zij staken de koppen bij elkaar om iets moois te maken dat ook nog eens goed verkoopbaar was. De genoemde partijen werken vaker samen en kijken tevreden terug op het project in Eelderwolde. Luimstra: De collega’s van Notebomer zijn in het voortraject betrokken geweest bij de ontwikkeling. Ons bedrijf deed de klantgesprekken en de complete uitvoering. Tijdens de bouw konden we indien nodig een beroep doen op de mensen van Notebomer. Ook het contact met de kopers was dik in orde. Wij maakten hun woonwensen werkelijkheid en het is altijd mooi om de enthousiaste reacties daarover te horen.’

Wind- en waterdicht De grootste uitdaging voor de vaklieden was volgens Luimstra het wind- en waterdicht maken van de bijna drie meter hoge schoorstenen die boven de daken uitsteken. ‘De vele regen maakte het soms lastig werken. Normaal gesproken hebben we hier twee weken voor nodig, maar door alle nattigheid duurde het een maand. Dankzij het plaatsen van tenten konden de bouwers gelukkig grotendeels droog doorwerken. Het was niet altijd leuk en makkelijk, maar het resultaat mag er beslist zijn. Het is echt een knappe prestatie van de mensen op de bouwplaats.’ De opvallende schoorstenen zijn beeldbepalend voor de villa’s en van veraf herkenbaar, terwijl ín het huis zo'n meter brede betonkolos juist uit het zicht moet blijven. Hier is ervoor gekozen om de schoorstenen op te vangen met een staalconstructie die weggewerkt is in de zoldervloer.

‘S

tevig in je schoenen staan om alles goed en volgens planning op te kunnen opleveren’ - Tjeert Vaatstra

‘V

an binnen hebben alle bewoners hun eigen wensen doorgevoerd’ - Elle Binne Luimstra

WONINGBOUW

Uitdagende opdracht Ook de mensen van installatiebedrijf Vaatstra uit Bedum hebben met plezier aan de acht villa’s gewerkt. Eigenaar Tjeert Vaatstra: ‘Het was een uitdagende opdracht en onze monteurs en werkvoorbereiding verdienen een groot compliment voor dit project. Het zijn luxe villa’s waarbij elke toekomstige bewoner andere woonwensen had. Er moesten dus veel verschillende, vaak complexe installaties geplaatst worden. Voor een installateur is dat natuurlijk een leuke uitdaging, maar ook een grote verantwoordelijkheid. Het vraagt meer dan alleen technische vakkennis. Je moet ook zelfstandig kunnen werken en goed kunnen communiceren met de toekomstige bewoners. Er kwam veel op de monteurs af en dan moet je stevig in je schoenen staan om alles goed en volgens planning op te kunnen opleveren. Ik ben echt reuzetrots op onze vakmensen en dat mag iedereen weten.’

Half woord Het is niet de eerste keer dat Vaatstra betrokken is bij de bouw van luxe villa’s. Eerder deden ze installatiewerk voor dezelfde opdrachtgever, elders in Paterswolde. ‘Je weet dus wat je aan elkaar hebt en dat merk je aan elkaar. Een half woord is meestal voldoende en dat scheelt tijd en dus geld.’

8 woningen Glanslibel te Ter Borch Eelderwolde Ontwikkelaar

pc vastgoed B.V.

Architect

VDPArchitecten

Constructeur

W2N Engineers

Aannemer

Bouwbedrijf van Dijk

Aannemer

Notebomer Surhuisterveen

Installateur E+W

Installatietechniek Vaatstra B.V.

Stukadoorswerkzaamheden

Afbouw Perdok

Remix mortel, Calduran kalkzandsteen, Isobouw funderingskist, Olbecon Betonvloeren

Bouwcenter Meijer

Hang-en sluitwerk

IJzerhandel Raadsma

Remix Uitbloeiingsarme doorstrijkmortel

Remix Droge Mortel

Fotografie: Henri Hendriks

Bouwteamleden

Onderaannemers & toeleveranciers Tekst: Martin Laning

Het installatiebedrijf timmert al heel wat jaren aan de weg en hoopt in 2030 zijn honderdjarig jubileum te vieren.

WONINGBOUW

Met de bouw van de nieuwe Wilgenflat, naar

Leeuwarden. In opdracht van woningcoöperatie

‘De ruim zeventig jaar oude wijk in het oostelijke deel van Leeuwarden voldoet niet meer aan de hedendaagse eisen’, legt ketenmanager Arend Hoekstra van Elkien uit. ‘Het is een achterstandswijk waar al veel is gebeurd. We hebben in 2018 besloten dat renoveren geen optie meer is en toen is de keuze gemaakt voor sloop en nieuwbouw. De vernieuwing wordt gefaseerd uitgevoerd de komende jaren. Er worden per keer 72 woningen gesloopt.’

Elkien worden de komende jaren 576 portiek-

Wederopbouw

etagewoningen gesloopt en daar komen 620

Heechterp is een typische wederopbouwwijk en werd tussen 1958 en 1963 – in tijden van grote woningnood – gebouwd aan de hand van een stedenbouwkundig plan van Van den Broek en Bakema. Het bekende Rotterdamse architectenbureau paste een zogenaamd stempelpatroon toe op de wijk. Op de plattegrond van Heechterp is dat goed te zien. De wijk bestaat uit acht identieke stempels, met portiek-etageflats en grondgebonden rijwoningen rond een groen binnenterrein. ‘Het was toen een heel goed systeem en vormde een snelle oplossing

ontwerp van Penta Architecten, is een begin gemaakt met de grootscheepse vernieuwing van de naoorlogse wijk Heechterp in

woningen voor terug. In nauw overleg met de bewoners, de gemeente Leeuwarden en aannemer Bouwgroep Dijkstra Draisma wordt Heechterp toekomstbestendiger gemaakt.

Nieuwbouw Wilgenflat Leeuwarden

Wijkvernieuwing Heechterp in Leeuwarden start met bouw Wilgenflat 40

WONINGBOUW

‘W

e werken al zeven jaar met prefab gevelpanelen uit eigen fabriek’ - Justin ten Cate

Het architectenbureau werkt vaker samen met Dijkstra Draisma en is bekend met het bouwsysteem van de aannemer: een betoncasco met een jas van geprefabriceerde gevelpanelen van hoge kwaliteit. ‘We hebben al drie eerdere projecten gedaan met Dijkstra Draisma. De gevelpanelen zijn in de fabriek al voorzien van steenstrips, waardoor er geen metselwerk nodig is.’

‘H

eechterp toekomstbestendiger maken’ - Arend Hoekstra

voor de naoorlogse woningnood’, legt Hoekstra uit. ‘In het nieuwe stedenbouwkundige plan wordt Heechterp groener, duurzamer en klimaatadaptiever gemaakt met aandacht voor wateropslag en flora en fauna. Bovendien komt er meer ruimte voor fietsers en voetgangers en een gezonde mix aan huur- en koopwoningen. Het parkeren verdwijnt naar de buitenrand van de wijk.’

Prefab Dijkstra Draisma was vanaf het begin nauw betrokken bij het ontwerp van de Wilgenflat. Het bouwbedrijf werkt al zeven jaar met prefab gevelpanelen, vertelt werkvoorbereider Justin ten Cate over de specifieke bouwwijze. ‘Ze worden gemaakt in onze eigen fabriek, vaak inclusief raam- en deurkozijnen. Sinds vier jaar gebruiken we de panelen ook voor appartementen, zoals in de Wilgenflat. Het

vergt wel een goede afstemming met de opdrachtgever, die tot in detail moet aangeven wat de wensen en eisen zijn.’ De prefab-onderdelen zorgen ervoor dat er sneller kan worden gebouwd. Door te werken met vaste ketenpartners kan het bouwproces steeds beter op elkaar worden afgestemd en ingekort worden. ‘We gebruiken een 3D-model om alle werkzaamheden tot in detail op elkaar af te stemmen. Dit werkt heel goed. In een tijd van grote tekorten aan woningen is het belangrijk om sneller te kunnen bouwen.’

Vier kleuren steenstrips Bij de Wilgenflat is door Penta Architecten gekozen voor vier kleuren steenstrips: een donkere en lichte kleur geel en een donkere en lichte kleur antraciet. ‘Door de kleuren horizontaal en verticaal af te wisselen ontstaat er een mooi dynamisch beeld’, aldus Schilstra.

Entree van de wijk De Wilgenflat vormt de entree van de wijk op de hoek van de Egelantierstraat met de Schieringerweg. Het is ‘het visitekaartje van het nieuwe Heechterp’, aldus Jan Otto Schilstra van Penta Architecten uit Harlingen. ‘Ruim tien jaar geleden is de oude Wilgenflat gesloopt. Het was de ideale plek om met de wijkvernieuwing te beginnen. Het gebouw met 36 één- en tweepersoons appartementen dient als wisselflat, zodat een ander deel van de wijk vrijkomt voor sloop.’

WONINGBOUW

‘D

e Wilgenflat is het visitekaartje van nieuwe Heechterp’ - Jan Otto Schilstra

36 Sociale huurappartementen Wilgenflat te Leeuwarden Architect

Penta Architecten

Adviseur

Noorman Bouw- en milieu-advies

Constructeur

Van Rossum Raadgevende Ingenieurs b.v.

Aannemer

Bouwgroep Dijkstra Draisma B.V.

W-installatie

P. de Vries Installatietechniek

Staalconstructie

Visser Konstruktie Veenwouden b.v.

Rupskraan

P. Feenstra Bouwkranenverhuur

Leveren, monteren 254 opdek deurkozijnsets, 44 Digimate deuren incl. hangen sluitwerk

BPZ

Hang- en sluitwerk, verankeringen, sluitsysteem

IJzerhandel Raadsma

Afvalverwerking, transport & recycling

Visser ATR

Leidingisolatie en brandwerende doorvoeren, leidingisolatie voor installatie

H&N Brandprotectie

Betrokken bewoners De opgave was om op het bestaande oppervlak 36 nieuwe appartementen in te passen. ‘En deze moesten zo gebouwd worden dat we een acceptabele huurprijs kunnen bieden aan de bewoners. In samenwerking met Dijkstra Draisma en de architect is dat goed gelukt’, aldus Hoekstra van Elkien. ‘De bewoners zijn voortdurend bij de vernieuwingsplannen betrokken’, gaat hij verder. Ook bij de aanleg van de buurttuin aan de achterkant van de Wilgenflat wordt nauw samengewerkt met de huidige bewoners. ‘De buurttuin zorgt voor meer groen en biodiversiteit in de wijk. Bovendien stimuleert het de ontmoeting tussen de bewoners. Ze kunnen dit zelf verder invullen.

Collectief warmtesysteem

Fotografie: Penta Architecten, Imazzo

Bouwteamleden

Onderaannemers & toeleveranciers

Tekst: Yke Bremer

Het meest kenmerkende van het ontwerp is de integratie van de hoekbalkons in het geheel. ‘Door het contrast van donkere en lichte kleuren lijken de balkons uit het ontwerp los te komen. Door de U-vormige bouw van het appartementencomplex met één deel van zeshoog en twee delen van vierhoog schieten de balkons als het ware uit de gevels alle richtingen op.’

‘Grootste uitdaging als aannemer was het inpassen van het collectieve warmtesysteem in de Wilgenflat’, aldus werkvoorbereider Ten Cate. ‘De warmte voor de appartementen wordt in de techniekruimte opgewekt door collectieve warmtepompen. Die gebruiken de bodembronnen in het terrein als bron.’ Elkien is bezig met een wijkwarmtenet, waarop de installatie van de Wilgenflat in de toekomst kan worden aangesloten. ‘Het werk aan de Wilgenflat verliep heel prettig’, besluit Ten Cate. ‘De betrokken partijen kennen elkaar goed en we weten wat we van elkaar kunnen verwachten. Dat werkt heel mooi.’

WONINGBOUW

Herontwikkeling 69 appartementen Meridiaan Klazienaveen

Nul-op-de-meter appartementen voor de sociale huur “Klazienaveen, daar moet je heen”. Dat is het motto van het grootste buitendorp van de gemeente Emmen. Dat deze promotieleus niet aan dovemansoren is gericht, bleek uit de massale belangstelling voor het nieuwbouwproject in het hart van het dorp. Woningcorporatie Lefier realiseerde aan de Meridiaan zes blokken met in totaal 69 sociale huurwoningen. Brands Bouw voerde de bouwopdracht uit en Fysi-k was verantwoordelijkheid voor de bouwfysica van het project. Lefier en de gemeente Emmen trokken samen op in de herontwikkeling van het gebied Meridiaan in Klazienaveen. De twee jaren ’60 flatgebouwen en de Aldi die hier stonden, zijn gesloopt. De nieuwe appartementen zijn ontworpen door architectenbureau KAW uit Groningen, met Annette Barelds als projectarchitect. De bouw ging begin 2023 van start, in juli 2024 zijn de laatste woningen opgeleverd.

Zeer energiezuinig Het project bestaat uit zes blokken: drie blokken met twaalf galerijwoningen en drie blokken met elf woningen per blok. Er is een gebouw met 10 appartementen voor starters en jongeren tussen 18 en 27 jaar. De andere appartementen zijn bedoeld voor stellen en kleine gezinnen. Het kleinste appartement telt ongeveer 50 m2 gebruiksoppervlakte (GBO), de grootste zijn circa 76 m2 GBO. De woningen zijn allemaal nul-op-de-meter. Ze zijn voorzien van zonne44

panelen op het dak en warmtepompen die ook voor koeling gebruikt kunnen worden. Het water komt uit een 96 meter diepe bron onder het complex. Daarnaast zijn de woningen voorzien van elektrische zonwering, triple isolatieglas en extra dikke dak-, vloeren spouwmuurisolatie.

Meer sociale woningen Projectmanager Henk Elting van Lefier is trots op het eindresultaat: ‘De omgeving is er duidelijk van opgeknapt. De oude flats waren betonkolossen gepositioneerd voor een grote parkeerplaats. Niet mooi, vooral functioneel. Bij de nieuwbouw is nadrukkelijk gekeken naar stijl en of het paste in de omgeving. Dus niet alleen aandacht voor de woningen zelf, maar ook voor voldoende groen eromheen.’ Klazienaveen heeft er door de nieuwbouw meer woningen bij gekregen. In de oude situatie stonden er 41 woningen, hiervoor kwamen 69 terug.

Verduurzamingsopgave De nieuwbouw was niet alleen noodzakelijk om aan de woonvisie van de gemeente Emmen te voldoen. Alle woningen van Lefier moeten in 2029 minimaal over energielabel C beschikken. In de gemeente Emmen gaat het om duizenden panden. ‘Een gigantische operatie’, erkent Elting. ‘De verduurzaming mag niet ten koste gaan van betaalbaarheid. Dat maakt het er niet eenvoudiger op. Al met al een lastige, maar uitdagende opdracht.’ Als verduurzaming niet mogelijk is, worden de huizen vervangen door nieuwbouw. Deze herontwikkeling in Klazienaveen zit het wat betreft duurzaamheid wel goed. Het complex is onder meer voorzien van bijna 600 zonnepanelen. Hierdoor voldoen de woningen over tien jaar nog aan de wet energieprestatievergoeding huur. De opgewekte energie zorgt voor voldoende verwarming, warm water en elektriciteit.

WONINGBOUW

‘V

erduurzaming mag niet ten koste gaan van betaalbaarheid’ - Henk Elting

Water en vuur Volgens Hermien Koerts van adviesbureau Fysi-k uit Westerbork is er onder meer veel gedaan om brandvoortplanting via de gevel te voorkomen. Er is bijvoorbeeld gekozen voor brandwerende minerale wol als spouwmuurisolatie en er is gekeken naar de dikte van de spouwlatten. Daarnaast is hout met een lage inbrandsnelheid toegepast. In noodgevallen is hierdoor meer tijd om het vuur te bestrijden. Naast brandveiligheid zijn de bouwfysische details ook gecontroleerd op waterdichtheid. Dit is belangrijk om te voorkomen dat er bij een hoog grondwaterniveau water in het gebouw kan binnendringen. Koerts: ‘Bij de detaillering is verder bewust gekozen voor een prefab geïsoleerde dakrand om vochtproblemen door lekkage bij de dakrand te voorkomen.’

‘B

ij detaillering bewust gekozen voor prefab geïsoleerde dakrand’ - Hermien Koerts

Op papier zagen de nieuwste appartementen in hartje Klazienaveen er al mooi uit, maar in de praktijk komen ze volgens Elting nog beter tot hun recht. Elting: ‘Ze lijken op elkaar, maar toch is elk blok net even anders. Zo zijn er verschillen in de kleuren van kozijnen en het metselwerk. Bovendien zijn de hoekappartementen in elk blok net even anders.’ Het parkeren op eigen terrein achter de woonblokken en het groen maken deze ontwikkeling helemaal af. ‘Klazienaveen is er een stukje mooier van geworden en wij hebben daar een handje bij mogen helpen.’

69 sociale huurappartementen Meridiaan te Klazienaveen Bouwteamleden

Voor de mensen van Brands Bouw uit Emmen was de klus in Klazienaveen een thuiswedstrijd. Een groot deel van de medewerkers en onderaannemers woont in het dorp of de omgeving. Het moest van Lefier een duurzaam project worden. ‘Dat veel van onze mensen op de fiets naar de bouwplaats kwamen, hielp absoluut’, lacht projectleider Ron Möller. Het bedrijf heeft veel moeite gedaan deze opdracht binnen te halen. ‘We wilden heel graag deze thuiswedstrijd spelen.’

KAW

Bouwfysica, interne geluidsisolatie en brandveiligheid

Fysi-K

Constructeur

Goudstikker|de Vries

Aannemer

Brands Bouw

Installaties

Niemeijer Installatietechniek B.V.

Stukadoorswerk

Heigro

Leveren, monteren 63 Digimate deuren incl. hangen sluitwerk.

BPZ

Hang- en sluitwerk

IJzerhandel Raadsma

Afvalverwerking, transport & recycling

NNRD

Remix metselmortel, Remix Uitbloeiingsarme voegmortel, Remix Uitbloeiingsarme doorstrijkmortel

Remix Droge Mortel

Onderaannemers & toeleveranciers Tekst: Martin Laning

Thuiswedstrijd

Architect

Fotografie: Henk Elting, Brands Bouw, Henri Hendriks

WONINGBOUW

De bouw van de zes woonblokken aan de Meridiaan verliep niet altijd even eenvoudig. Zo stroomden de bouwputten vol water door de vele regen in de beginperiode. Het wegpompen van zes zwembaden vol water zorgde voor vertraging die later weer werd ingehaald. Daarnaast was het plaatsen van de trappenhuizen en de galerijen passen en meten. Möller: ‘De combinatie met de krappe bouwplaats maakte het er niet eenvoudiger op.’

‘W

e wilden heel graag deze thuiswedstrijd spelen’ - Ron Möller

WONINGBOUW

Hoofden, Sneek

Comfortabel en waterrijk wonen in Sneek Comfortabel wonen in het hoogste gebouw van de Sneker wijk Oudvaart. Aannemingsbedrijf Kuin uit Bovenkarspel bouwde aan de Hoofden in de Friese waterstad 35 luxe huurappartementen in opdracht van Kuin Vastgoedbeleggingen. Ze zijn ontworpen door Studio DWP uit Grootebroek. Alle woningen worden in eigen beheer verhuurd en zijn inmiddels allemaal bewoond.

WONINGBOUW

‘E

en mooi complex bestemd voor alle leeftijden’ - Sander Lakeman

Toegankelijk Projectleider Sander Lakeman van Kuin: ‘Het is een mooi complex bestemd voor alle leeftijden en dat zie je ook terug bij de bewoners. Het is comfortabel, heeft een lift en hellingbaan naar de bergingen in de kelder, parkeren kan op eigen terrein. Met de toegankelijkheid zit het dus wel goed, ook als je minder goed ter been bent.’

Onderhoudsgemak

Het zes verdiepingen tellende en 22 meter hoge gebouw is opgetrokken uit kalkzandsteen en ligt vlakbij bij het stadscentrum van Sneek. De ruime balkons steken ver uit de gevel en hebben een andere kleur dan de rest van het gebouw. Door bij de gevelbekleding veel sprongetjes en wisselingen toe te passen, heeft het gebouw een speels karakter. Het kleinste appartement heeft een woonoppervlak van 78 vierkante meter en het grootste beschikt over 101 vierkante meter woonruimte. Alle appartementen zijn voorzien van een grote keuken met inbouwapparatuur.

Locatie De wijk Oudvaart, aan de oostzijde van Sneek, grenst aan de Stadsrondweg Oost, de Grienedyk en de Oudvaart. Dit water staat via het Jachthavenkanaal en de Houkesloot in open verbinding met het Sneekermeer en andere Friese meren. De woonwijk kenmerkt zich door de vele verschillende architectuurstijlen. Voorzieningen zoals een supermarkt, scholen, jachthavens, zwembad en het stadscentrum liggen binnen handbereik.

Alle ramen kunnen naar binnen open, zodat ze eenvoudig schoongemaakt kunnen worden. ‘De bewoners hebben het gemak en wij kunnen fors op de onderhoudskosten besparen. Dit is namelijk veel goedkoper dan het regelmatig inhuren van een glazenwasser. Daarom is er ook gekozen voor onderhoudsvrije kunststof kozijnen.’

Met de voeten in het water Sneek is geen onbekend terrein voor de West-Friese aannemer. Eerder realiseerde het bedrijf aan de Furmerusstraat een soortgelijk project. Het gebouw aan de Hoofden heeft momenteel nog droge voeten, maar komt uiteindelijk in het water te staan. ‘Dat gebeurt na de zomer. Het gebouw past daardoor straks nog beter bij het maritieme karakter van deze stad.’ De bewoners kunnen straks dus genieten van een waterrijk uitzicht. Voor de bouwers van Kuin leverde het wel extra werk op. Omdat de kelder en de hellingbaan straks in het water staan, moesten elke kier en elke naad waterdicht zijn. ‘Een pittige klus’, erkent Lakeman. ‘De waterafdichting moest zeer zorgvuldig gebeuren en daar was veel tijd voor nodig. Je kunt je nu eenmaal geen foutje veroorloven. Gelukkig hebben we daar ervaring mee en is het helemaal goed gekomen.’

Aandacht voor duurzaamheid Zoals je mag verwachten bij nieuwbouw is er ruim aandacht geschonken aan duurzaamheid. Op de van ledverlichting voorziene parkeerplaats zijn oplaadpunten voor elektrische auto’s te vinden. Deze krijgen stroom van zonnepanelen op het dak. Alle woningen zijn daarnaast voorzien van een warmtepomp.

WONINGBOUW

‘M

et schroefpalen konden we overlast voorkomen’ - Martijn Mak

Schroefpalen De constructie was in handen van Harder Constructie- & Adviesbureau uit Heerhugowaard. Al snel werd duidelijk dat het op traditionele manier heien hier in Sneek niet mogelijk was. Projectleider Martijn Mak van Harder: ‘Heien zou vanwege de slappe bode bodem en harde tussenlagen te veel geluidsoverlast en trillingen in de omgeving opleveren, bleek uit geluidsonderzoek. Vier alternatieven verdwenen uiteindelijk ook in de prullenbak. Uiteindelijk werden de 86 funderingspalen niet in de bodem geslagen, maar geschroefd. Dit is fors duurder, want je bent meer materiaal en tijd kwijt. Eerst plaats je een soort stalen hoed op de bodem. Daarmee draai je vervolgens een holle buis 26 meter de grond in en daarin komt de uiteindelijke prefab betonnen funderingspaal. Als dat klaar is, haal je de stalen buis weer omhoog. De omwonenden hoorden wel dat er gewerkt werd, maar het typische heilawaai ontbrak. Het is fijn dat we op die manier overlast konden voorkomen.’

Projectleider Lakeman blikt terug op een prettige samenwerking met alle betrokken partijen. Van der Meer grondverzetbedrijf uit Scharnegoutum nam onder meer de parkeerplaatsen voor zijn rekening en doet ook het grondwerk voor de waterpartij. Paas Totaalafbouw uit Emmen was verantwoordelijk voor de cementvloeren en het tegel- en stukadoorwerk.

35 appartementen De Hoofden te Sneek Bouwteamleden Ontwikkelaar

Blue Banner / KUIN

Architect

Studio DWP (voorheen De Wolff en Partners)

Aannemer

Kuin BV

Adviseur

S en W consultancy

Constructeur

Bureau Harder

Installateur

Koninklijke Damstra Installatietechniek

Gasbeton binnenwanden (VHP), zandcementdekvloeren, stukadoors-, spack-, tegel- en kitwerk

Paas Totaalafbouw B.V.

Balkons en galerijen

Hop Prefab B.V.

Afvalverwerking, transport & recycling

Visser ATR

Fotografie: Henri Hendriks

Met zes verdiepingen is vrijwel de maximale toegestane bouwhoogte met kalkzandsteen voor dit ontwerp bereikt. De vloeren bestaan uit breedplaatvloeren (prefab betonschil van 60 mm met daarop 240 mm in het werk gestort beton). Harder heeft het ontwerp van het appartementencomplex meer robuustheid gegeven door in de dragende kalkzandstenen gevels plaatselijk prefab betonpenanten te plaatsen, zogenaamde verticale trekbanden. Mak: ‘Als een wand het bij een calamiteit begeeft, worden de krachten ter plaatse door samenwerking met de vloeren naar andere wanden en/of kolommen geleid.

Tekst: Martin Laning

Extra robuust

Onderaannemers & toeleveranciers

WONINGBOUW

50 sociale huurappartementen Lloyds Terras Veendam

IN BIM ONTWIKKELD VISITEKAARTJE Op 1 augustus zijn vijftig één- en tweepersoonshuishoudens opgeleverd in een nieuw appartementencomplex aan het Lloyds Terras in Veendam. Verhuurder Acantus en ontwikkelend bouwer Rottinghuis' Aannemingsbedrijf werkten intensief samen om dit ‘visitekaartje op een zichtlocatie’ te realiseren. Het gebouw is volledig in BIM (het bouwwerk informatie model) ontwikkeld. Ooit was er industriële bedrijvigheid op wat nu het Lloyds Terras heet, maar bij de herontwikkeling van het gebied dacht de gemeente Veendam vooral aan woningbouw. Het terrein ligt namelijk perfect gepositioneerd: vlakbij het centrum, met het station op loopafstand en ook nog dicht bij de open afrit van de N33. 52

Sociale huur ‘Samen met de gemeente zijn we in 2020 aan de slag gegaan om hier een complex met sociale huurappartementen te ontwikkelen’, zegt Bennie Drenth van woningstichting Acantus. ‘Gezien de vraag uit de markt hebben we daarbij gekozen voor woningen voor één- en

tweepersoonshuishoudens in de woonklasse PMC-7.’ (dit woningtype is bedoeld voor individuen of koppels die op zoek zijn naar een compacte, energiezuinige, gelijkvloerse woonoplossing; red.). Het gebouw is gasloos, de woningen worden verwarmd via warmtepom-

WONINGBOUW

pen gevoed door warm water uit bronnen op 250 meter diep. Voor de stroomvoorziening van bijvoorbeeld liften en verlichting liggen er zonnepanelen op het dak. ‘Los van het eigen gebruik van de bewoners is het gebouw daarmee Bijna Energieneutraal (BENG)’, zegt Drenth.

Turnkey overeenkomst Rottinghuis’ Aannemingsbedrijf uit Groningen was eigenaar van de locatie. ‘Na verkoop van de locatie aan Acantus hebben wij in samenwerking de ontwikkeling van het appartementencomplex opgestart. Vervolgens hebben we het gebouw op basis van een turnkey overeenkomst gerealiseerd’, vertelt Heerke van Dam, projectleider bij Rottinghuis. Drenth vult aan: ‘De gezamenlijke wens was om hoogwaardige, betaalbare, energiezuinige huurappartementen te realiseren. Dat zijn uiteindelijk 42 appartementen geworden van circa 65 vierkante meter en op de hoeken acht wat grotere, van 84 vierkante meter. Het gebouw met vier bouwlagen is ontworpen door architect Lolke Wijtsma van VMEZ Architecten.’

Casco in 10 weken Rottinghuis is onderdeel van het landelijk bouwconcern VolkerWessels en is koploper op het gebied van conceptmatige woningbouw. ‘Het basisconcept voor dit appartementengebouw bestaat uit prefabbeton, dat wij in tien weken hebben opgetrokken’, zegt Van Dam niet zonder trots. Dit tempo is ook te danken aan intensief overleg in de engineeringsfase. ‘We hebben in circa vijf maanden alles tot in detail in een 3D BIM-model uitgewerkt. Samen met onze installateur Aalbers en de leveranciers Heembeton voor de prefab wanden en vloeren, Westo voor de galerijen en balkons en Dycore voor de kanaalplaatvloeren.’

3D-model in één keer vrijgegeven Rick Eising van BIM2work was in opdracht van Aalbers verantwoordelijk voor het installatiegedeelte. Hij noemt als bijzonderheid dat door middel van de casco bouwmethode het 3D-model voor het hele complex in één keer werd gecontroleerd en daarna vrijgegeven, waar dat meestal per verdiepingsvloer gaat. ‘Zo konden voor het hele gebouw alle prefab-elementen worden besteld.’ ‘Vanuit installateurs-oogpunt bekeken is het fijn om aan de voorkant precies te kunnen afstemmen waar de installaties komen en hoe de leidingen moeten lopen’, zegt Eising. ‘Het BIM-model werd onder andere ingezet voor het uitzetten van installaties met behulp van een Total Station. Dit elimineert de noodzaak voor handmatig inmeten, versnelt en vereenvoudigt het werk tijdens de uitvoeringsfase en de kans op fouten wordt hierdoor tot een minimum beperkt.’

Heerke van Dam noemt het ‘een groot voordeel’ om een gebouw virtueel voor te bereiden alvorens het te bouwen. ‘Je kunt erop vertrouwen dat alles past. Als je moet improviseren op de bouwplaats krijg je hoe dan ook stagnatie, terwijl je juist de vaart erin wilt houden.’ Hij noemt als voorbeeld

‘B

IM draagt bij aan duurzaamheid’

- Rick Eising

‘T

urnkey overeenkomst’

- Heerke van Dam

WONINGBOUW

Nieuwste innovatie van Remix Droge Mortel BV

Cementarme metsel- en doorstrijkmortels in silo Er is een toenemende vraag naar bouwmaterialen met een lage milieubelasting (MKI), die daarnaast ook nog eens voldoen aan het besluit bouwwerken en leefomgeving (BBL). Voortbordurend op het succes van het Green Horizon concept heeft Remix Droge Mortel BV de Green Collection milieubewust geproduceerde mortels nog verder uitgebreid en geoptimaliseerd. Deze nieuwe cementarme metsel- en doorstrijkmortels zijn nu verkrijgbaar in silo. De nieuwe cementarme metsel- en doorstrijkmortels van Remix bevatten minimaal 40% minder cement t.o.v. de reguliere metsel- en doorstrijkmortels. Toch is met deze morteltypes (in combinatie met het meest gangbare bakstenen metselwerk) een buigtreksterkte ≥ 0,3 N/mm² (NEN-EN 1996-1-1) prima te realiseren. De mortels zijn geschikt voor het vermetselen van bijvoorbeeld: •

Zuigende en sterk zuigende stenen

•

Gehydrofobeerde stenen

•

Smalle stenen (65 mm) (Getest bij TCKI rapport 24.05.00005, Fck1 0,68 N/mm²)

•

CO2 negatieve stenen

Remix ontzorgt

Uit recent onderzoek van Stichting Stapelbouw (bron: Nieuwsflits, onderzoek ‘buigtreksterkte in de bouwpraktijk’) blijkt dat metselwerk vaak niet voldoet aan het Nederlands bouwbesluit. Ook blijken aannemers en metselaars vaak niet op de hoogte van de eisen die aan het metselwerk worden gesteld. Daarom heeft Remix al meer dan 15 jaar geleden - als eerste in Nederland - het Mortel-Op-Maat systeem geïntroduceerd. Met dit systeem worden mortel en steen altijd goed op elkaar afgestemd en wordt de kwaliteit van het metselwerk gewaarborgd.

WONINGBOUW

‘U

itvoering uitmuntend verlopen’ - Bennie Drenth

de prefab balkons, die op een efficiënte manier zijn geplaatst en gemonteerd. ‘Ideaal, want ze zijn steiger- en stempelvrij opgehangen, gewoon met een kraan. Doordat de details in het 3D-model zijn voorbereid, zoals het bevestigingsdeel van de componenten, weet je op voorhand dat het precies gaat passen. Dat is de meerwaarde van het werken vanuit hetzelfde model.’ Eising: ‘BIM draagt bij aan duurzaamheid: door visualisatie en coördinatie worden er minder fouten gemaakt en wordt er minder materiaal gebruikt, alles wordt immers geprefabriceerd en op maat gemaakt.’

Geweldige gevel

Slecht weer

Op 1 augustus zijn de eerste bewoners in hun nieuwe woning getrokken. ‘In samenwerking met de gemeente pakt Acantus nu de buitenruimte nog aan, zodat een groene leefomgeving ontstaat’, aldus Drenth. ‘Als je hier over een jaar langsrijdt, zie je dit prachtige visitekaartje van Veendam, midden in het groen.’

50 sociale huurappartementen Lloydsterrein te Veendam Opdrachtgever

Acantus

Architect

Van Manen en Zwart Architecten

Aannemer

Rottinghuis' Aannemingsbedrijf B.V.

Constructeur

Van Rossum Raadgevende Ingenieurs b.v.

Installatiewerk E en W

Aalbers, Nieuw-Buinen

BIM Engineering

Bim2Work, Assen

Fotografie: Bennie Drenth, Henri Hendriks

Bouwteamleden

Onderaannemers & toeleveranciers Afbouw totaal

Heigro

Dakbedekking + dakveiligheidsvoorziening

Verbidak

Remix Uitbloeiingsarme doorstrijkmortel

Remix Droge Mortel

Afvalverwerking, transport & recycling

NNRD

Tekst: Arjen Bakker

‘De keuze voor prefab maakte het project minder afhankelijk van het weer’, zegt Van Dam. ‘Het is vervelend om in de regen betonelementen te monteren, maar het kán wel. Als we vloeren in het werk hadden moeten storten, hadden we met het natte weer van afgelopen jaar vast vertraging opgelopen.’ Voor de metselaars die de gevel rondom moesten maken trof Rottinghuis voorzieningen op de steiger, zodat zij ook altijd wel door konden. Drenth: ‘De uitvoering is ondanks het slechte weer uitmuntend verlopen, daarvoor verdienen alle partijen een pluim.’ Hij benoemt ook de goede afwikkeling van het zware verkeer en het overleg met de omgeving daarover. ‘Er zijn heel veel verkeersbewegingen geweest, maar we hebben vanuit de buurt geen wanklank gehoord.’

‘De gemetselde gevel geeft dit project een eigen gezicht’, zegt Van Dam. ‘Het doel was altijd een betaalbaar en functioneel gebouw te ontwikkelen. Door de visie van de architect en de kwaliteitseisen van de gemeente is dit ook een heel mooi gebouw geworden. De knik in het hart van het gebouw, de variatie en kleur van het metselwerk, de royale balkons en vensterspartijen, het draagt allemaal bij aan de kwaliteitsimpuls die deze plek in Veendam verdient.’

WONINGBOUW

Transformatie naar stadswoningen Bonifatiusplein Leeuwarden

Verborgen pareltje in de binnenstad van Leeuwarden

Het is een verborgen pareltje in de binnenstad van Leeuwarden: het Bonifatiusplein in het Amelandskwartier. Het plein aan de voet van de historische Bonifatiuskerk was toe aan een transformatie. In nauwe samenwerking met de gemeente Leeuwarden pakte ontwikkelaar Zwanenburg de opdracht op om er weer een mooie plek van te maken. Een plek waar het aangenaam vertoeven is. 56

WONINGBOUW

Zicht op het plein Want door de beperkte sociale controle was het Bonifatiusplein een ‘beetje een unheimisch gebied geworden’, legt projectontwikkelaar Bastiaan Dijk van Zwanenburg uit. ‘We hebben er heel bewust voor gekozen om er geen galerijflat van te maken, maar voor een aantal portieken met de voordeuren en ramen aan de pleinkant.’

‘B

ewust gekozen voor voordeuren en ramen aan de pleinkant’’ - Bastiaan Dijk

De stadswoningen - naar een ontwerp van Adema Architecten - bestaan uit een mix van vijftien compacte appartementen, zes ruime lofts met balkon en drie stadswoningen met tuintje. ‘Hierdoor trek je een mix van verschillende mensen aan. ‘Ondanks de stijgende rentes tijdens de bouwperiode zijn alle koopwoningen al vóór de oplevering verkocht.’

Betaalbaar Minder auto’s, meer groen en meer reuring: dat waren de voornaamste wensen om van het Bonifatiusplein weer een mooie en levendige plek te maken. Hiervoor moest allereerst een leegstaande supermarkt gesloopt worden, die met de achterkant naar het plein stond. Daarvoor in de plaats zijn 24 stadswoningen gebouwd, die uitkijken op het Bonifatiusplein en zorgen voor “ogen op de straat”.

Aannemer Hesco Bouw uit Stadskanaal - een vaste partner van Zwanenburg - ging met de bouw van de 24 stadswoningen aan de slag. ‘Het was zaak om betaalbare appartementen te realiseren door zo efficiënt mogelijk te bouwen. Door goed overleg met alle partijen is dit gelukt. De appartementen waren te koop vanaf 205.000 euro en de stadswoningen zaten rond de 400.000 euro’, aldus Dijk.

WONINGBOUW

Even wachten

Verspringende indeling

‘Het slopen van de supermarkt liep enkele maanden vertraging op’, vertelt projectleider Henk Spieker van Hesco Bouw over de strubbelingen aan het begin van het project. ‘Omdat netbeheerders zo vol zitten met werk, duurde het even voor de aansluitingen verwijderd konden worden. Iedereen heeft op het moment last van de extreme drukte bij de nutsbedrijven.’ In mei 2023 kon de schop in de grond aan de voet van de Bonifatiuskerk. ‘Het binnenstedelijk bouwen op de vierkante meter zorgde logistiek voor uitdagingen’, gaat Spieker verder. Vanwege de ligging midden in de historische stad werden de boorpalen trillings- en geluidsarm de grond ingeschroefd en opgevuld met beton.

De stadswoningen zijn op traditionele manier gemetseld. Het casco is opgetrokken uit kanaalplaten op de begane grond, dragende wanden van kalkzandsteen en breedplaatvloeren op de verdiepingen. ‘Het is een gebouw met veel hoekjes en bijzondere aansluitingen. We moesten soms nog ter plekke details uitwerken. Bijvoorbeeld hoe we de kilgoten en verholen (verborgen, red.) goten achter de topgevels waterdicht konden aanbrengen.’ De grootste opgave was volgens de projectleider die met de installaties, door het verspringen van de indeling op de vierde verdieping. ‘De eerste drie verdiepingen waren gelijkvormig, maar daarboven zit een verdieping met een heel andere plattegrond. De riolering moest

‘E

en project dat goed verliep met respect voor elkaars kennis, kunde en werk’ - Henk Spieker

bijvoorbeeld wel naar beneden, zonder dat deze midden door de woonkamer van het onderliggende appartement zou lopen. Daar zijn we uiteindelijk samen met Zwanenburg, Adema Architecten en DRS goed uitgekomen.’

WONINGBOUW

Inpassen Installateur Oane Lindeboom van DRS Installatietechniek uit Noardburgum beaamt dat het een puzzel was om het installatiewerk kwijt te raken in de beperkte ruimte. ‘Het tekenwerk vooraf was daarvoor van cruciaal belang. We zijn daar vanaf het begin bij betrokken geweest binnen het bouwteam. We hebben vaker soortgelijke projecten gedaan met Zwanenburg en Hesco Bouw. Het was een uitdaging om een installatie te maken voor dit type woningen, die ook nog eens betaalbaar was.’ Om te voldoen aan de BENG-norm werden de stadswoningen voorzien van een luchtwarmtepompsysteem en een eigen zonnepaneleninstallatie. In de drie grote woningen werden deze gecombineerd met vloerverwarming. Dit werd te duur voor de kleinere appartementen. Wel werden de appartementen voorzien van een hybride tapwaterboiler van honderd liter, een douche-warmteterugwin(wtw) en een ventilatie wtw-systeem. Zo kon er ook in de appartementen aan de BENG-eisen worden voldaan.

WONINGBOUW

24 stadswoningen Bonifatiusplein te Leeuwarden Bouwteamleden

- Oane Lindeboom

Al met al was het een bijzonder project binnen de stadsgrachten van Leeuwarden. In nauw overleg met de opdrachtgever en het bouwteam was het ‘een project op een bijzondere locatie, dat goed verliep met respect voor elkaars kennis, kunde en werk’, vat Spieker van Hesco Bouw het samen. De betrokken partijen zijn het erover eens dat de komst van de stadswoningen zorgt voor een kwaliteitsupgrade van de hele omgeving. Als finishing touch wordt de openbare ruimte op het plein nog grondig opgeknapt door de gemeente Leeuwarden. Bastiaan Dijk van Zwanenburg verwacht dat de gemeente nog dit jaar begint met de voorbereidingen om er een groen en parkachtig plein van te maken. ‘Zo toveren we samen het Bonifatiusplein om van een ongure plek naar een plaats waar je graag wilt zijn.’

Adema Architecten

Aannemer

Hesco Bouw

E&W Installatie

DRS installatietechniek

Onderaannemers & toeleveranciers Afbouw compleet

Heigro

Lijm- en metselwerk

MH Metselbedrijf BV

Staalconstructie

Visser Konstruktie Veenwouden b.v.

Steigerwerk en onderstempeling

ABS Steigerbouw

Leveren, monteren 149 opdek deurkozijnsets, 3 Zorg+ schuifdeursets, 49 Digimate deuren incl. hangen sluitwerk

BPZ

Calduran Kalkzandsteen

Bouwcenter Meijer

Afvalverwerking, transport & recycling

Fotografie: Henri Hendriks

Kwaliteit

Architect

Tekst: Yke Bremer

‘H

et tekenwerk vooraf was van cruciaal belang’

Visser ATR / NNRD

WONINGBOUW

RESTAURATIE EN VERDUURZAMING VILLA BARMERHOEK, DOODSTIL

ZOEKEN NAAR BALANS TUSSEN HISTORIE EN MODERN COMFORT Reizen door de tijd kan niet, maar wie de monumentale Villa Barmerhoek met de beeldbepalende ligging in het Groningse Doodstil binnenstapt, zou daar haast anders over gaan denken. Het rijksmonument uit 1916 ziet er vrijwel net zo uit als toen het net was gebouwd, met de opvallende architectuur en het rijke Jugendstil-interieur. Een bouwteam bestaande uit Holstein Restauratie Architectuur, Brands Bouw, B+E (bouwenplusenergie) en Technisch Expert Jansen ging met opdrachtgever Het Groninger Landschap aan de slag om het pand te renoveren, te verduurzamen en betaalbaar wonen te realiseren. 62

WONINGBOUW

Ambitieuze inzet

‘H

et gebouw was oud en kil en is nu oud en stijlvol’ - Luuk van Schaick

Negen jaar geleden overleed de laatste bewoonster van Barmerhoek. Ze droeg het gebouw over aan Het Groninger Landschap, met de wens het historische karakter van de villa zoveel mogelijk te behouden. Deze stichting verhuurt de voormalige burgemeestersvilla, maar liet het pand eerst verduurzamen en het wooncomfort verbeteren.

De villa mag dan wel een genot zijn voor de geschiedenisliefhebber, echt comfortabel wonen was het er niet: isolatie ontbrak en de cv-ketel dateerde uit de jaren zestig. In 20182019 voerde Holstein Restauratie Architectuur, toen voor een andere aannemer, al onderhoud uit aan het casco en is aardbevingsschade aan met name het exterieur verholpen. Deze zomer werd de restauratie van het interieur uitgevoerd. De inzet was ambitieus: achterstallig onderhoud wegwerken, het interieur restaureren, aardbevingsschade herstellen en het pand tegelijk verduurzamen om zo betaalbaar wonen mogelijk te maken.

Oud en stijlvol Holstein Restauratie Architectuur deed onder meer het onderzoek naar en de inventarisatie van de historie van het pand, verschillende (interieur)onderdelen en de huidige toestand. Het streven was de villa weer eigentijds bewoonbaar te maken, maar wel zoals dat altijd is geweest. Er is daarom voor gekozen om zoveel mogelijk de nadruk te leggen op het behoud van authentieke elementen. Zo zijn onder andere het vele glas-in-lood, het oorspronkelijke behang en de grote sierlijke trap in de gang hersteld. De nieuwe keuken en

badkamer zijn voorzien van de huidige standaarden, maar hebben een sobere uitstraling. Een warmtepomp, vloerverwarming en isolatie zorgen dat het met het woongenot van de nieuwe bewoners wel goed zit. Ook de keuken en badkamer zijn gemoderniseerd.

Verrassingen Werkvoorbereider Luuk van Schaick van Brands Bouw: ‘Het gebouw was oud en kil en is nu oud en stijlvol.’ Bij het verwijderen van vier lagen vloerbedekking kwam het imitatieschilderwerk op de originele houten vloer in de woonkamer tevoorschijn. Hierdoor moest het plan om vloerverwarming in de

‘D

uurzaamheid en betaalbaar wonen zijn belangrijk, maar ook de monumentale waarden moesten behouden blijven’ - Hilko Riepema

WONINGBOUW

‘D

e ventilatie is op een innovatieve manier geregeld’ - Hans Klünder

behouden blijven. Daarom is gezocht naar maatwerk oplossingen per onderdeel van het pand. Zo zijn verschillende typen isolatie toegepast, en zijn alleen de ruimten geïsoleerd die verwarmd zullen worden. Zonnepanelen krijgen een opstelling in de tuin.

vloer aan te brengen worden geschrapt. De verwarmingsbuizen zijn daarom onder de vloer geplaatst. Grondige isolatie voorkomt dat deze warmte verloren gaat. ‘Het was een klus vol verrassingen’, kijkt Van Schaick terug op het project.

Maatwerk oplossingen Architect Hilko Riepema deed het bouwkundig onderzoek, maakte het ontwerp en begeleidde de uitvoering van het project. Hij is onder de indruk van de Groningse villa. ‘Ik heb zelden een pand gezien waarvan het interieur nog in zo’n hoge mate origineel is. Het was daarom wel zoeken naar een balans. Duurzaamheid en betaalbaar wonen is belangrijk, maar ook de monumentale waarden moesten

Nu het werk erop zit zijn de historische elementen van dit bijzondere gebouw nog nadrukkelijker aanwezig. Dat is volgens de architect een groot compliment voor alle betrokkenen. Riepema: ‘We moesten de plannen soms op het laatste moment wijzigen omdat er iets historisch tevoorschijn kwam. Dat maakte het voor de aannemer soms lastig werken, een goede samenwerking was hierbij dan ook van groot belang.’

Verwarmen ‘Het was een uitdagende klus voor ons’, legt Roy Kalma, mede-eigenaar van Technisch Expert Jansen uit. Werkvoorbereider Koos Smidt geeft een voorbeeld: ‘Neem de badkamer. We hebben de warmtepomp en cv-ketel in een bijgebouw geplaatst. Echter de afstand naar de villa is te groot om van daaruit leidingen naar de badkamer te leggen. Het duurt veel te lang voor je warm water hebt. Dat kun je de bewoners niet aandoen. Daarom is er ook gekozen voor een boiler die verwarmd wordt met van buiten aangezogen lucht.’ Het verwarmen van zo’n groot huis is volgens Kalma een flinke opgave voor een warmtepomp.

WONINGBOUW

Daarom fungeert de cv-installatie ook als back-up.

Innovatieve ventilatie De ventilatie in het pand is aangepakt door installatie- en energieadviseur Hans Klünder van B+E. In oudere gebouwen is de ventilatie vaak onvoldoende, wat kan leiden tot schimmelvorming en gezondheidsklachten. De ventilatie in Villa Barmerhoek is op een innovatieve manier geregeld. Verse lucht wordt voorverwarmd en in de centrale hal gebracht, waardoor deze ruimte lichtjes verwarmd wordt. Vervolgens stroomt de verse lucht via deuren en toevoeropeningen naar de woonkamer, keuken en slaapkamers. Vrijwel alle ruimtes in de woning hebben afzuiging, wat zorgt voor een constante luchtstroom en optimale ventilatie in het hele pand. De

afgezogen lucht wordt uitgeblazen op zolder. Zo wordt in de winter ontvochtigde lucht ingeblazen, wat de zolder drooghoudt en tegelijkertijd voor ventilatie zorgt. Hierdoor blijft de dakconstructie optimaal beschermd.

Comfortzones Ook het garanderen van voldoende wooncomfort had Klünders aandacht. Een groot pand met veel kamers is lastig te verwarmen. De woning is daarom opgedeeld in meerdere klimaatzones: comfortzone, tussenzone en koude zone. Vanuit die gedachte is bijvoorbeeld de zolder ongeïsoleerd gebleven en zijn de slaapvertrekken op de verdieping voorzien van isolatie rondom. De comfortzone is vooral de begane grond waar wordt geleefd. Dat kan nu op een

WONINGBOUW

‘V

Fotografie: Holstein Restauratie Architecten, Henri Hendriks

erwarmen van zo’n groot huis is een flinke opgave voor een warmtepomp’ - Roy Kalma

Restauratie en verduurzaming Villa Barmerhoek te Doodstil Opdrachtgever

Stichting Het Groninger Landschap

Architect

Holstein Restauratie Architectuur

Energie-architect en installatieadviseur

B+E - Bouwen plus Energie

Aannemer

Brands Bouw

Installateur

Technisch Expert Jansen Tekst: Martin Laning

Bouwteamleden

Onderaannemers & toeleveranciers

‘G

ekozen voor een boiler die verwarmd wordt met van buiten aangezogen lucht’

Schildersbedrijf

Schildersbedrijf Van der Maar B.V.

Hang- en sluitwerk

IJzerhandel Raadsma

Afvalverwerking, transport & recycling

NNRD

- Koos Smidt

behagelijke manier zonder extreme energielasten. Dit is gelukt door vloerverwarming aan de onderzijde van de bestaande houten vloer aan te brengen en twee klassieke radiatoren bij te plaatsen. Het bleek een flinke klus om die te vinden, je koopt ze nu eenmaal niet om de hoek. Klünder: ‘Zonder maatregelen was er bijna 7.000 kuub gas nodig geweest om het gebouw te verwarmen. Dat hebben we met 65 procent verminderd. Al met al is Villa Barmerhoek nu voor 75 procent energieneutraal’. Van Schaick van Brands Bouw: ‘Hans Klünder heeft goed toezicht gehouden op de afstemming van installatiewerk en de soms beperkte isolatie, zodat we uiteindelijk toch tot een goed bewoonbare en comfortabele woning hebben kunnen realiseren, met een betaalbare energierekening.’

Meten is weten Het effect van de energiemaatregelen kan leiden tot waardevolle nieuwe inzichten voor verduurzaming van andere historische panden. De woning is daarom voorzien van meetapparatuur. Die meet onder andere de temperatuur in de constructie en de vochtigheid. Studenten van de Hanzehogeschool beoordelen samen met bouwteam de resultaten. 67

ONDERWIJS

Nieuwbouw kindcentrum De Rietpluim Delfzijl

Aardbevingsbestendig, veilig, duurzaam én toekomstbestendig Kindcentrum De Rietpluim is niet alleen een schoolgebouw, maar ook het nieuwe hart van de wijk Tuikwerd in Delfzijl. Het gebouw, geïnspireerd op een kop-hals-rompboerderij, is voor de meivakantie opgeleverd door Bouwmij Hendriks uit Assen. Voor wethouder Jan Menninga van de gemeente Eemsdelta is De Rietpluim het eenna-laatste kindcentrum in het kader van de zogenoemde scholentransitie. ‘Alleen die in Holwierde moet nog, dan ronden we een project af dat in 2016 is begonnen. Toen was vastgesteld dat de schoolgebouwen in Eemsdelta versterkt moesten worden om veilig te

zijn bij eventuele aardbevingen. De Rijksoverheid en de NAM stelden geld beschikbaar om ze aardbevingsbestendig, veilig en duurzaam te maken en als gemeente hebben we daar extra geld bijgelegd om ze ook echt toekomstbestendig te maken, door ze om te vormen naar kindcentra met flexibele gebruiksmogelijkheden.’

‘F

lexibele gebruiksmogelijkheden’

- Jan Menninga

ONDERWIJS

Verouderd In het geval van De Rietpluim werd gekozen voor een nieuw gebouw op de plek van een verouderde brede school. ‘Dat was een nogal ruim, energieslurpend gebouw uit de jaren zeventig. Daar kon je met alleen versterken geen toekomstbestendig kindcentrum van maken.’ Slopen en nieuwbouwen dus, in dit geval in fases. De basisschool, kinderopvang Kids2b en de Kentalis Taaltrein verhuisden eind 2022 met z’n allen naar één helft van het gebouw, waarna begin 2023 de andere helft gesloopt werd zodat Bouwmij Hendriks de ruimte had om de nieuwe Rietpluim op te trekken. Na de verhuizing in de meivakantie kon ook het restant van de brede school gesloopt worden

en de buitenruimte afgemaakt. ‘In september hopen we het tweede deel van het plein gereed te hebben’, zegt Eddy Tuin, projectleider van de bouwkundig aannemer.

Luchtdicht ‘Het ontwerp van de architecten van Team4 was al volledig uitgewerkt en zo hebben we het ook uitgevoerd: een constructie van staal en beton, opgevuld met hsb-elementen en de gevels in een combinatie van metselwerk en aluminium felsbanen. De kozijnen zijn ook van aluminium.’ Uitdagingen waren bouwkundig gezien met name het luchtdicht krijgen van alle aansluitingen, wat nodig was om de gewenste Qv10-waarde van 0,15 te halen. ‘Dat is echt heel laag voor een dergelijk gebouw, je

‘T

ijdelijke bouwweg gemaakt’

- Eddy Tuin

kunt het nergens laten liggen. We hebben dan ook veel advies ingewonnen over het afdichten van diverse soorten detailleringen. Het was een mooi moment toen we bij de blowerdoortest vlak voor oplevering een score van 0,145 haalden.’

Tijdelijke bouwweg Qua logistiek was met name de veiligheid een punt van aandacht. Niet alleen stond er een nog operationele school pal naast de bouwplaats, De Rietpluim staat ook midden in de wijk. ‘We hebben heel veel overleg gehad over de bouwrouting’, herinnert Tuin zich. ‘Gelukkig konden we een tijdelijke bouwweg maken, een toegang buiten de wijk om: dat scheelde een heel stuk overlast.’ Menninga: ‘Het verkeersplan was een belangrijk onderdeel van het participatieproces. De buurt zag een nieuwe school zeker zitten, maar was ook bezorgd over parkeren en haal- en brengverkeer. Er is ook heus wel overlast geweest, maar daar staat tegenover dat de wijk nu een kwalitatief hoogwaardig kindcentrum heeft.’ 69

ONDERWIJS

‘C

entraal gebouwbeheersysteem’ - Cor Grozema

Inspiratie

Borgtechniek B.V. uit Winschoten tekende voor het complete installatiewerk in De Rietpluim, naar een concept van Nijeboer-Hage uit Assen. ‘Dat adviesbureau kennen we goed, we hebben in meerdere scholen ongeveer hetzelfde concept gerealiseerd’, aldus Cor Grozema, directeur van Borgtechniek. Een warmtepomp gevoed uit een grondgebonden bron zorgt via vloerverwarming voor een basistemperatuur van ongeveer 18 graden. Grozema: ‘Vervolgens is er per ruimte mogelijkheid tot naverwarming of koeling door middel van lucht. Dat is een mooi systeem, maar er zit een hoop regeltechniek achter. Dat hebben we - samen met de aansturing voor zaken als ventilatie en verlichting - samengebracht in het centrale gebouwbeheersysteem van BR Controls. Hiermee wordt ook het energieverbruik van het gebouw gemonitord. Veel programmeerwerk dus, naast het meer traditionele installeren.’

Het gasloze gebouw is dankzij een grote hoeveelheid zonnepanelen op de daken bijna energieneutraal (BENG). Daarmee is een belangrijk doel van de gemeente gehaald, want lage energielasten zijn een belangrijke voorwaarde voor toekomstbestendigheid, weet wethouder Menninga. Net als lage onderhoudskosten. ‘Hoe minder exploitatielasten, hoe meer budget je in onderwijs kunt steken. De scholen in onze gemeente kunnen straks allemaal weer twintig, dertig jaar vooruit, veilig en duurzaam. En misschien wel veertig. Dat is toch een prachtig resultaat?’

Kindcentrum De Rietpluim te Delfzijl Bouwteamleden Opdrachtgever

Gemeente Eemsdelta

Projectmanagement

Project- en Bouwmanagement Giezen Team 4 Architecten

Architect Bouwfysisch adviseur

Noorman Bouw- en milieu-advies

Hoofdaannemer

B.V. Bouwmij Hendriks

Constructeur

abtWassenaar

Installaties

Borgtechniek B.V.

Installatieadviseur

Nijeboer-Hage Technisch adviseurs

Fotografie: Henri Hendriks

Regeltechniek

Lage exploitatielasten

Onderaannemers & toeleveranciers Levering gevelstenen

Strating Gevelsteenmeesters

Zandcementdekvloeren, metalstudwanden, systeemplafonds, tegel- en kitwerk

Paas Totaalafbouw B.V.

Remix Uitbloeiingsarme doorstrijkmortel, Remix antismet metselmortel

Remix Droge Mortel

Leveren, monteren van 104 Digimate deuren incl. hangen sluitwerk

BPZ

Tekst: Arjen Bakker

‘Vlak buiten de wijk staat de boerderij waar de beroemde Groninger zanger Ede Staal is overleden’, vertelt Menninga. ‘Dat heeft de architecten van Team4 geïnspireerd om De Rietpluim te modelleren als een kop-hals-rompboerderij: je ziet als het ware het voorhuis, een verbindingsstuk en daarachter de schuur. Dat ontwerp past erg goed in de wijk en sprak de omwonenden enorm aan.’

ONDERWIJS

Peter Petersenschool, Haren

Combinatie van renovatie en nieuwbouw, flexibel naar de toekomst Met de realisering van de vernieuwde en uitgebreide Peter Petersenschool in Haren is weer een stap gezet volgens het integraal huisvestingsplan van de gemeente Groningen. Hier staat een toekomstbestendige school, waarbij met beperkte ingrepen het bestaande gebouw gerevitaliseerd is. Een nieuwbouwvleugel completeert het geheel. De nieuwbouwvleugel van de Peter Petersenschool omvat drie nieuwe lokalen, een speellokaal en een centraal leerplein dat tevens dienstdoet als theaterzaal. Het succes van de Peter Petersenschool zit ‘m in de samenwerking, volgens Henk Spieker, projectleider bij Hesco Bouw. Toen in het voorjaar van 2023 de eerste schep de grond inging, waren daar al jaren voorbereiding en communicatie aan voorafgegaan.

Twee aanbestedingen De modernisering en de uitbreiding werden als twee afzonderlijke aanbestedingen uitgevoerd. Hesco Bouw was als aannemer verantwoordelijk voor de laatste. Spieker: ‘Het ontwerp had op een aantal punten nog wat aanpassingen nodig: oorspronkelijk was het casco 72

bedacht met kalkzandsteen, staal en hout, maar vanwege de keuze voor houten gevelbekleding hebben we dat teruggebracht tot alleen hout en staal. Daarnaast diende er nog een nadere afstemming tussen bouwkundig en installatietechnisch ontwerp plaats te vinden. Dit alles hebben we kunnen realiseren zonder dat dit van invloed was op de uiterlijke verschijningsvorm. Het resultaat is een toekomstbestendige school die redelijk eenvoudig aangepast kan worden, mochten in de toekomst wensen veranderen.’

Huisvestingsplan ‘Het planvormingsproces had wat voeten in de aarde’, vertelt projectleider Maarten van Schie van de gemeente Groningen. ‘De eerste plannen voor de Peter Petersenschool en de nieuwbouw van OBS Brinkschool werden - naar aanleiding van een groeiend leerlingenaantal uit de nieuwbouwwijk Harener Holt - al voorbereid door de gemeente Haren voordat deze in 2019 fuseerde met de gemeente Groningen.’ In het kader van het nieuwe gemeentelijke Scholenplan Gro Up werd besloten om naast de aanpak van de Peter Petersenschool ook de nieuwbouw voor OBS Brinkschool te realiseren aan de Rummerinkhof, op de plek van het voormalige Zernike Junior College. Met de renovatie en vervangende uitbreiding van de Peter Petersenschool is de eerste fase van dit grootschalige project afgerond. Van Schie: ‘De bouw van de nieuwe Brinkschool en aanleg van de schoolomgeving en fietsstraat start eind 2024 en wordt in 2025 opgeleverd.’

ONDERWIJS

‘H

et leerproces van de kinderen zo weinig mogelijk verstoren’ - Silvan Blokzijl

Veilige schoolomgeving Ondanks dat aan de Rummerinkhof al twee scholen stonden, is er veel aandacht besteed aan het ontwerpen van een veilige schoolomgeving. Van Schie: ‘Voorheen was dit ook een voortgezet onderwijslocatie. Met de bouw van de nieuwe Brinkschool komen nu dagelijks 400 extra basisschoolkinderen naar de locatie. Omdat basisschoolkinderen vaak naar school worden gebracht, bestond er bezorgdheid over toenemende verkeersdrukte rondom de scholen. We moesten dus zorgvuldig plannen en overleggen met verkeersdeskundigen, de scholen, kinderopvang en de wijk om passende oplossingen te vinden.’ De kwaliteit van onderwijshuisvesting gaat verder dan alleen het schoolgebouw. De nadruk van de gemeente Groningen lag tijdens de planvorming met name op de veilige schoolomgeving voor de kinderen en andere kwetsbare verkeersdeelnemers. Met het aanpassen van schooltijden om piekdrukte te vermijden en de aanleg van een fietsstraat wordt die veilige omgeving gerealiseerd. ‘We

hebben ingezet op schoolomgeving en fietsstraat, waar de auto heel duidelijk te gast is’, aldus Van Schie. ‘Om autogebruik te ontmoedigen leggen we onder andere een beperkt aantal parkeerplaatsen aan rondom de scholen, geldt er eenrichtingsverkeer en een parkeerverbod in de schoolomgeving aan de Rummerinkhof en wordt wachtruimte gecreëerd voor ouders die hun kinderen met de fiets halen en brengen. Het was een uitdaging, maar het resultaat is een ontwerp voor een veel veiligere en efficiëntere verkeerssituatie rondom de scholen. De integrale aanpak van de locatie heeft als bijkomend voordeel dat we het mooie groene karakter van de (leer) omgeving kunnen behouden én versterken.’

Unilocatie Wat betreft de bouw van de Peter Petersenschool zelf, stond men voor de keuze: het bestaande, verouderde Visiogebouw te renoveren, of het gebouw slopen en de school uitbreiden. Voor dat laatste is gekozen. Van Schie: ‘Een unilocatie voor de school, dus niet

‘I

ngezet op een veilige schoolomgeving en fietsstraat, waar de auto heel duidelijk te gast is’ - Maarten van Schie

langer over twee gebouwen verdeeld, betekent dat het hele team bij elkaar is en alle kinderen in één gebouw zitten. Onderwijskundig zorgt het voor een hechtere schoolgemeenschap. Kinderen profiteren van een leeromgeving waarin ze makkelijk toegang hebben tot alle faciliteiten, zonder dat ze tussen gebouwen hoeven te pendelen.’

ONDERWIJS

‘D

e samenwerking bij dit project was veel meer dan het resultaat van de som der delen’ - Henk Spieker

Torteltuin

Ook de samenwerking met de gemeente Groningen verliep uitstekend, vooral met betrekking tot de routing van het bouwverkeer in het drukke Haren. Blokzijl: ‘Samen hebben we ervoor gezorgd dat de kinderen veilig naar school konden én de bouwwerkzaamheden door konden gaan.’

De veranderingen In het oude gedeelte zijn nieuwe vloeren gelegd en is een ventilatiesysteem geïnstalleerd. Daarnaast zijn de toiletgroepen volledig vernieuwd. Installatietechnisch voldoet de school met de uitbreiding aan Frisse scholen-klasse B. Het bijzondere aan dit project was de combinatie van renovatie en nieuwbouw. Blokzijl: ‘Het nieuwe gedeelte is ‘vastgeplakt’ aan de bestaande bouw, waardoor echt één school is ontstaan.’

De Peter Petersenschool was voor Spieker van Hesco Bouw een bijzonder project. ‘Iedereen werkte op een heel constructieve manier samen’, vertelt de projectleider. ‘We hebben echt het beste in elkaar naar boven gehaald. Iedereen richtte zich op zijn eigen expertise, maar altijd met veel begrip en respect voor de rol en visie van de andere partijen. Hier viel alles op zijn plek. Samenvattend kun je stellen dat de samenwerking bij dit project veel meer was dan het resultaat van de som der delen.’

Vernieuwbouw Basisschool Peter Petersenschool te Haren Bouwteamleden Opdrachtgever

Peter Petersenschool

Projectmanagement en bouwmanagement

BCN Groep

Aannemer

Hesco Bouw

Installaties en sanitair

Bakker BV Installatiebedrijf

Fotografie: Henri Hendriks

De uitbreiding begon in mei, nadat de renovatie al enige tijd in uitvoering was. ‘Tijdens die uitbreiding kregen de kinderen gewoon les in het gerenoveerde deel van de school’, vertelt Silvan Blokzijl, projectmanager namens BCN Groep. ‘We wilden het leerproces van de kinderen zo weinig mogelijk verstoren. Er is daarom in de hele uitvoering een continue afstemming geweest met de school en de aannemer om alles in goede banen te leiden. Door intensief contact konden we oplossingen vinden die voor iedereen werkbaar waren.’

Onderaannemers & toeleveranciers Zandcementdekvloeren en stukadoorswerk

Paas Totaalafbouw B.V.

Garderobes en podium

De Groot Interieur Realisatie

Leveren, monteren 24 Digimate deuren incl. hangen sluitwerk

BPZ

Diverse bouwmaterialen

Bouwcenter Meijer

Afvalverwerking, transport & recycling

NNRD

Tekst: Marianne Vriesema

Continue afstemming

Blokzijl: ‘We hebben ook enorm veel gehad aan de feedback en ideeën van de ouderwerkgroep, wat heeft geleid tot een omgeving die echt aansluit bij de wensen en behoeften van de kinderen.’ De Torteltuin aan de voorzijde van de Peter Petersenschool is een voorbeeld van zo’n idee vanuit de ouderwerkgroep. Deze tuin, met onder andere een doolhof en een pomp waar kinderen met water kunnen spelen, biedt een natuurlijke en educatieve speelomgeving. Spieker beaamt dat: ‘In de Torteltuin is door iedereen veel tijd en overleg gestoken, en dat heeft zich uitbetaald in een prachtig resultaat.’

ONDERWIJS

Renovatie IKC De Toekomst, Bakhuizen

RENOVATIE BOVEN NIEUWBOUW Basisschool RKPC De Toekomst in Bakhuizen, gemeente De Fryske Marren, is volledig gerenoveerd en omgebouwd naar een Integraal Kind Centrum. Het gebouw biedt onderdak aan ongeveer 125 kinderen die gebruik maken van IKC De Toekomst en SKIK kinderopvang. Bouwgroep Dijkstra Draisma voerde de renovatie en verduurzaming uit naar een ontwerp van Wijbenga|Tromp architecten. Bekkema Installatietechniek tekende voor het installatiewerk. Het onderwijsgebouw is ruim veertig jaar geleden gebouwd en heeft een ruim oppervlakte van 900 m2, met rondom een groot speelplein. ‘Ook al is het gebouw al heel wat jaren oud en zeker ook aan vernieuwing toe, die oppervlakte wilden we graag behouden,’ zegt Dominicus Hooghiemstra, beleidsadviseur bij BMS Onderwijs. De Bisschop Möller Stichting beheert 32 scholen en IKC’s. ‘Wanneer er een nieuw schoolgebouw wordt gerealiseerd, is het vaak vooral inleveren op die oppervlakte. Tel daarbij de bouwkosten op voor een nieuw gebouw, en de conclusie was als gauw dat renovatie een beter plan zou zijn’.

Veiligheid als speerpunt Bouwgroep Dijkstra Draisma werd ingeschakeld om het renovatieproces uit te voeren. ‘Wij hebben eerder met elkaar samengewerkt bij nieuwbouw en renovatie van scholen van 76

BMS Onderwijs’, legt projectleider Jan Kamminga uit. ‘We hebben dit project in vier fases aangepakt. Omdat het schoolgebouw in gebruik bleef tijdens de renovatie, kwam bij ieder overleg van het bouwteam de veiligheid aan bod. Het faseringsschema werd langsgelopen, vluchtroutes werden bewaakt. Al met al zorgt dit ervoor dat je meer tijd nodig hebt in het bouwproces. Maar voor ons allemaal was juist die veiligheid een speerpunt in de vergaderingen.’

Klimaatkwaliteit De kwaliteit van de klimaattechniek was eveneens van groot belang. Menno Bekkema, directeur/eigenaar van Bekkema Installatietechniek: ‘Aan de hand van de richtlijnen die opgesteld waren hebben wij onze engineering en installatie ontworpen. En die is vrij uniek voor het grote koelvermogen dat hier nodig

was: warmtepomptechniek met een open bron systeem bleek hier de oplossing.’ Door vooraf een compleet nieuwe infrastructuur onder de vloer te plannen, werd er een goede basis gelegd voor de wisseling naar de verschillende bouwfases. ‘Daardoor creëer je tijdswinst en beperk je de overlast’, aldus Bekkema. Vloerverwarming met een warmtepomp en zonnepanelen: alle componenten werden naadloos op elkaar afgestemd. Aan luchtverversing, het CO2-niveau en de temperatuur worden bepaalde comforteisen gesteld. Hierover was rechtstreeks contact met de opdrachtgever; korte lijnen, werkend vanuit de praktijk.

Software ‘De eigen ontwikkelde software, BESES (Bekkema Smart Energy), bestuurt het hele klimaatsysteem’, legt Bekkema uit. ‘Het systeem anticipeert op de weersverwachting van de

ONDERWIJS

‘R

enoveren om oppervlakte te behouden’ - Dominicus Hooghiemstra

volgende dag op basis van een prognose van de weersvoorspelling en data uit het verleden.’ De lichte bouwkundige constructie zorgt voor een snelle opwarming van een lokaal. Bekkema: ‘Om comfort te garanderen moet je daar het klimaat op aanpassen. Temperatuur en luchtkwaliteit zijn in alle ruimtes apart van elkaar in te stellen. ‘Vanuit onze bedrijfsfilosofie geredeneerd zijn wij volledig betrokken in alle fases: van het ontwerp tot de ontwikkeling en uitvoering van het project. De samenwerking maakte ook dat het een gezamenlijk project werd waaraan iedereen een bijdrage geleverd heeft, waarbij het eindresultaat voor de opdrachtgever voorop stond.’

Verbinding Bij de renovatie van de school in Bakhuizen werden geen concessies gedaan wat betreft kwaliteit en duurzaamheid. Hooghiemstra: ‘Doordat je al extra ruimte hebt ten opzichte

van een nieuw te bouwen schoolgebouw, is er behalve aan de kinderopvang - ook gedacht aan de toekomst. Het gebouw kan ook een verbindende werking hebben in het dorp’.

Minder onderhoud ‘Natuurlijk kom je tijdens een renovatie onverwachte zaken tegen. Deze zijn steeds in goed overleg in het bouwteam en met gemeente De Fryske Marren opgelost’, zegt Kamminga. Het karakteristieke ontwerp van het gebouw is bewaard gebleven, maar wat betreft onderhoud is het er een grote verbeterslag gemaakt: de buitenkozijnen zijn vervangen door kunststof kozijnen, de hoofdingang is uit aluminium opgetrokken. Daarnaast zorgen onder andere de steenstrips en houten delen voor een optimalisatie in het onderhoud. Kamminga: ‘De oude stenen binnenmuren zijn voorzien van een isolatielaag van 30 cm waarop die steenstrips zijn aangebracht. Het hele gebouw heeft zo een upgrade gekregen.’

‘V

olledig koelen met open brontechniek is vrij uniek’ - Menno Bekkema

Laat een frisse wind waaien door uw netwerk Donderdag 12 juni 2025 13:00-20:00 uur Bel : 06 28 2269 15 : 058 21 53 93

h.hendriks@idee-ﬁx.nl

ONDERWIJS

‘V

ier fasen renovatieplan met veiligheid voorop’ - Jan Kamminga

De school werd in juli geopend door de beide oud-directeuren die de beide scholen al die jaren geleden samengevoegd hadden. ‘Het hele dorp liep uit om het vernieuwde IKC te bekijken, en alle bezoekers waren lovend over het resultaat’, besluit Hooghiemstra.

Renovatie en verduurzaming IKC De Toekomst te Bakhuizen

De installatietechniek is een parel in de gerenoveerde school. Bekkema: ‘Wij werken vanuit de praktijk, alles moet zo afgesteld zijn dat juist de gebruikers van de lokalen de voordelen ervan ervaren: een energieneutraal binnenklimaat waarbij de luchtkwaliteit optimaal is.’ 106 zonnepanelen zorgen voor de nodige stroomopwekking. ‘Op basis van gelijkwaardigheid van alle betrokken partijen is er een heel goed eindproduct afgeleverd’, is de conclusie van Bekkema. Hooghiemstra vult aan: ‘De Stuurgroep, het projectteam met alle werkgroepen daarbij, alle lijnen waren kort en duidelijk. Een goede samenwerking bracht dit project tot een prachtig eindresultaat.’

BMS onderwijs

Architect

Wijbenga | Tromp architecten en adviseurs

Aannemer

Bouwgroep Dijkstra Draisma B.V.

Constructeur

Goudstikker|de Vries

Installateur

Bekkema Installatietechniek B.V. Tekst: Ietsje de Boer

Energieneutraal binnenklimaat

Opdrachtgever

Fotografie: Henri Hendriks

Bouwteamleden

Onderaannemers & toeleveranciers Na-isolatie (onder vloer)

Frythermo

Levering, montage deuren, hangen sluitwerk

IJzerhandel Raadsma

Afvalverwerking, transport & recycling

Visser ATR

ONDERWIJS

Obs De Kameleon, Eexterveen

Een gebouw dat aansluit bij het landelijk gebied

In maart 2021 is een start gemaakt om de verbetering van obs De Kameleon in Eexterveen in kaart te brengen. Het schoolgebouw uit 1956 voldeed niet meer aan de hedendaagse eisen voor de leeromgeving van scholen. Eerder werd al een noodlokaal bijgeplaatst om het ruimtegebrek na de fusie van drie scholen op te vangen. Bouwmij Hendriks realiseerde de nieuwbouw. ‘We hebben als gemeente Aa en Hunze gesprekken gevoerd met de overkoepelende stichting PrimaH en de directie en MR van obs De Kameleon. Al gauw werd duidelijk dat renoveren niet haalbaar was. Een renovatie zou qua functionaliteit en duurzaamheid nooit de hedendaagse normen van het integrale huisvestingsplan halen.’ Aan het woord is Riekus Kors, projectleider bij gemeente Aa en Hunze. ‘Daarnaast moet je het ook breder trekken en constateren dat een school gebouwd in de jaren ’50 niet voldoet voor het moderne lesgeven.’ In de nieuwe school kan groepswerk op diverse leerpleinen plaatsvinden en ook onder de grote luifel - als verlengstuk van het klaslokaal - rondom het gebouw.

kante meters. Stedenbouwkundig is er gekeken naar de omgeving, het plein en de groenstroken rondom die het landelijke karakter beschermen. Bouwkundig van belang waren vooral de items licht, lucht en geluid. De score van de ‘Frisse Scholen’ kwam uit op een B. Bouwtechnisch kijk je naar de gevels, daken en vloer.’

Opstellen PvE

‘D

Nadat het programma van eisen samen met de belanghebbende partijen was opgesteld, werden drie architecten uitgenodigd. Kors: ‘Het PvE is opgesteld aan de hand van diverse hoofdlijnen, zoals de functionaliteit van het gebouw, en wat betreft het uitbreiden van de vier-

- Riekus Kors

e gemeente heeft veel tijd gestoken in het participatieproces met de omwonenden’

ONDERWIJS

Aandacht voor bouwmaterialen Uiteindelijk werd Team4 Architecten gekozen. In hun ontwerp is het schoolgebouw afgedekt met een kap met een flauwe helling. Door de lage hoogte van de overkappingen oogt de goothoogte lager, en met het gebruik van diverse materialen sluit de school aan bij de vormen van het landelijk gebied. is in tweeën gesplitst waarbij op één helft de school is gebouwd. De andere helft blijft sportveld. Het schoolgebouw presenteert zich met het front en de topgevel aan het sportveld. In dit front is de entree van de school.

erschillende soorten draagconstructies moesten goed op elkaar afgestemd worden’ - Henk Diphoorn

Diphoorn: ‘Binnen is deze bekleding doorgezet; hier is echter geen ayous toegepast, maar populierenhout. Ayous heeft nogal een sterke geur, wat binnen niet gewenst is.’ Het hout in combinatie met metselwerk waarin een specifieke belijning is aangebracht, zorgt voor een organisch ogend geheel. Diphoorn: ‘Om materiaal te besparen is een gevelsteen toegepast van 7 cm diep in plaats van de gebruikelijke 10 cm. Uiteindelijk geeft het een mooie uitstraling en - niet onbelangrijk -30% milieuwinst.’

Situering De school is, ten opzichte van de oude locatie, naar achteren verplaatst. Het oude sportveld

Kostenbesparing Tijdens de start van het project werd de begroting vastgesteld en goedgekeurd door B&W. ‘De markt voor bouwmaterialen laat al een geruime periode alleen stijgingen zien. Dit project vormde wat dat betreft geen uitzondering. We hebben als bouwteam gekeken naar kostenbesparingen. Dit lukte voor een deel, voor het andere deel heeft een terugkoppeling plaatsgevonden naar het college en de gemeenteraad. Zij zagen in dat deze school nodig is in Eexterveen en gaven groen licht voor uitbreiding van de begroting’, vertelt Kors.

NUTS Van tevoren werd er in de bouwvergaderingen al geanticipeerd op het feit dat de NUTSvoorzieningen een probleem zouden kunnen worden. ‘Maar dat viel juist mee, de NUTS-partijen waren welwillend en zodoende werd er geen bouwvertraging opgelopen.’ Het gebouw kon voor de zomervakantie worden opgeleverd. Enkele zaken worden in september opgepakt, zoals het sedum dak, het inrichten van het schoolplein en het terrein eromheen.’ In het bouwteam werd op een ontspannen en open manier samengewerkt. ‘Een prachtig project met een goede voorbereiding en planning’, zo stellen beide partijen. En het resultaat mag er zijn. Obs De Kameleon kan met dit goed geoutilleerde gebouw weer jaren vooruit. 81

Fotografie: Henri Hendriks

‘V

‘De gemeente Aa en Hunze heeft veel tijd gestoken in het participatieproces met de omwonenden. De eerste bijeenkomsten hebben we, ten tijde van de coronacrisis, digitaal gehouden. Eerst in drie groepen, het verslag daarvan werd ook weer gedeeld en ga zo maar door. Met de direct omwonenden is extra overleg gepleegd. Dit alles heeft ervoor gezorgd dat er tijdens het bouwproces geen overlast ervaren is’, aldus Kors.

Tekst: Ietsje de Boer

Dat materiaalgebruik was een van de aandachtspunten tijdens de bouw. Henk Diphoorn, projectleider bij Bouwmij Hendriks: ‘De draagconstructies binnen het gebouw waren een mix van traditioneel houtskeletbouw, kalkzandsteen en staal. Tijdens de opbouw vroeg dit om extra aandacht aan voorzieningen voor tijdelijke stabiliteit en dergelijke. De randliggers van de staalconstructie bleven in het zicht als boeiranden; dit was voor de architect een belangrijk onderdeel van de gevel. De detailuitwerking hiervan is dan ook in nauw overleg met de architect tot stand gekomen.’ Van de plankverdeling en bevestigingsmiddelen van de houten gevelbekleding is eerst een proefopstelling gemaakt.

ONDERWIJS

Verbouwing en uitbreiding Het Hogeland College Uithuizen

Duurzaam gebouw met goede uitstraling Het Hogeland College in Uithuizen is geen klassieke gangen-lokalenschool meer. De noodzaak het gebouw te versterken vanwege aardbevingsrisico is aangegrepen om er een modern complex van te maken voor leren volgens de nieuwste inzichten. Een combinatie van sloop, nieuwbouw en verbouwing, uitgevoerd door Jorritsma Bouw naar ontwerp van architect Erik Wiersema en onder projectleiding van Peter Giezen. ‘Het was een gangen-lokalenschool, met een heel traditionele aanbouw die niet meer voldeed aan de eisen’, zegt Peter Giezen, die als projecten bouwmanager de opdrachtgever gemeente Het Hogeland bijstond. ‘Adviesbureau De Mevrouwen stelde met de school een onderwijskundige visie op, de gemeente haalde het project van de Nationaal Coördinator Groningen naar zich toe en voegde het bijbehorende budget samen met eigen gelden voor schoolvernieuwing. Toen was er dus de ruimte om een Programma van Eisen op te stellen voor een sloop-nieuwbouw-verbouwingstraject.’ 82

Hernieuwde kennismaking Op verzoek van de school werd Erik Wiersema ingeschakeld als architect. ‘We hadden elkaar goed leren kennen in 2010/2011, toen we voor Het Hogeland College in Warffum een nieuwbouw havo/vwo ontwierpen’, zegt Wiersma. Dat gebouw werd dat jaar door het Nederlands Architectuur Instituut verkozen tot een van de 30 belangrijkste voorbeeldprojecten. ‘De opdrachtgever zocht aansluiting met die kwaliteit. In onze eerste schetsen stelden we voor om voor de vmbo-school in Uithuizen dezelfde ruimtelijke lokalen te ontwerpen als in Warffum.’ Hij vervolgt: ‘Het plezier van mijn vak is om met een

‘S

loop-nieuwbouwverbouwingstraject’

- Peter Giezen

ONDERWIJS

ontwerp te komen waarin de gebruiker zijn wensen helemaal herkent, zelfs als hij die wensen nog niet bij zichzelf had herkend. Je probeert zo goed mogelijk in zijn huid te kruipen: wat heeft hij nu écht nodig, welke behoeften zitten er achter de droge opsomming van vierkante meters, aantal ruimtes, hoeveelheid toiletten, et cetera.’

Meer met minder Wiersema vindt zijn ontwerp voor Het Hogeland College een goed voorbeeld van wat ‘deze intensieve maar fijne manier van werken’ kan opleveren. Had hij louter de aannames in het Proet hetzelfde gramma van Eisen gevolgd, dan was een groter budget, een deel van het oude complex afgebroken en waren hogere kwaliteit’ er meer vierkante meters teruggebouwd dan nu - Erik Wiersema het geval is.

‘M

‘We hebben bij de rapporteurs van de aardbevingsschade kunnen beargumenteren dat een groter deel van de oude school behouden kon blijven dan zij dachten. Alleen een aanbouw uit de jaren zestig is vervangen, de rest is verbouwd. En het nieuwe gedeelte is efficiënter ontworpen dan in het PvE stond. Daardoor komt met minder vierkante meters het onderwijsconcept beter tot zijn recht en konden we met hetzelfde budget een hogere kwaliteit realiseren. De “winst” van die niet gebouwde vierkante meters is ingezet voor extra hoge lokalen, een mooie manier van ventileren en een hoogwaardige binnenafwerking.’ Uiteindelijk is door de gemeente Het Hogeland middels het toekennen van extra budget mogelijk gemaakt dat er ook nog een buurtres-

ONDERWIJS

Tijdelijke huisvesting binnen 8 weken gereed Tijdens de verbouwing bleven de praktijklokalen van Het Hogeland College in gebruik, de overige lessen werden sinds de meivakantie van 2023 gegeven in de nabijgelegen voormalige Willem-Alexanderschool en aanpalende gymzaal. Die was veel te klein voor 325 leerlingen, reden voor de gemeente Het Hogeland om extra ruimte te laten creëren door Daiwa House Modular Europe. ‘We hebben 75 modules geplaatst, in totaal 1350 vierkante meter verdeeld over twee bouwlagen’, zegt Henk Groenhagen van Daiwa House Modular Europe. ‘Deze modulair gebouwde ruimtes werden in slechts drie dagen aangevoerd en geplaatst, waarmee de overlast voor de omgeving minimaal was’, vult zijn collega Dennis de Vries aan. ‘Het zijn modules van drie bij zes meter, geproduceerd in onze fabriek in de Eemshaven, die we op locatie koppelen. Daarna hadden we nog een kleine twee maanden nodig om aan de binnenzijde het installatie- en schilderwerk te doen. Al met al waren we met acht weken gereed. We zijn van 1 oktober tot 15 december 2022 op locatie geweest.’ Dat kon natuurlijk alleen dankzij een gedegen voorbereiding door de tekenafdeling en door grondig overleg met partijen als de grondwerker en de installateur. ‘Daar zit ook wel een paar maanden werk in’, bekent Groenhagen. ‘Maar al met al is modulaire bouw 30 tot 50 procent sneller dan de traditionele aannemer. En na akkoord op de tekeningen en de offerte heb je er als opdrachtgever geen omkijken naar, wij regelen alles.’

begon het werk al’, zegt projectleider Jurjen Wijngaard. ‘En op 17 juli van dit jaar hebben we opgeleverd. Ik ben er trots op dat we dit met een vrij groot bouwteam zo snel hebben kunnen doen.’

‘E

ind 2022 gevraagd, in maart 2023 de opdracht al’ - Jurjen Wijngaard

taurant gebouwd kon worden, waar dorpsbewoners kunnen genieten van maaltijden die bereid worden in de professionele keuken die de school toch al heeft voor de kooklessen.

Bouwteam Na selectie op basis van plan van aanpak en planning werd Jorritsma Bouw in het bouwteam opgenomen, de aannemer die indertijd ook de techniekhal bouwde. ‘Eind 2022 werden we gevraagd een plan te maken, in maart 2023 kregen we de opdracht en eind mei

Passend in het dorp Het project bestond voor Jorritsma uit drie onderdelen. Wijngaard: ‘Het hoofdgebouw hebben we volledig gestript en van binnen vernieuwd. Het gedeelte dat we tien jaar geleden bouwden hebben we aangepast zodat het perfect aansluit op de nieuwe situatie. En de rechthoekige jarenzestigvleugel van twee etages is gesloopt en daar staat nu een nieuw, lager gebouw met schuin dak voor in de plaats.’ Wiersema over die keuze: ‘Uithuizen heeft een aangename, fijne schaal qua bebouwing. De oude vleugel was daar eigenlijk een dissonant in. Het nieuwbouwdeel heeft de uitstraling van een rij woningen en oogt daarmee vriendelijker, beter passend in het dorp. Daardoor ervaren buren het ook niet als storend dat het net iets dichter naar de weg staat.’

‘Tijdelijke huisvesting van Daiwa House Modular Europe is aantrekkelijk vanwege de combinatie van snelheid, flexibiliteit en demonteerbaarheid’, zegt De Vries. ‘Eind 2024 komt alles retour en maken wij het klaar om elders in te zetten. Door modulair te bouwen bespaar je tot wel 50 procent CO2-uitstoot.’ 85

ONDERWIJS

Steenstrips De ‘rijtjeshuizen’ zijn opgetrokken als staalconstructie met hsb-elementen, afgewerkt met een gevel van twee centimeter dikke baksteenstrips in het bekende warmrood dat heel veel terugkomt in Noord-Groningen. Wiersema: ‘Baksteen gaat heel lang mee zonder noemenswaardig onderhoud. Maar de duurzaamheid ervan staat ter discussie omdat de productie veel energie kost. Steenstrips van twee centimeter vragen vijf keer zo weinig energie om te bakken als volledige stenen van tien centimeter. Sommige architecten vinden ze nep, ik noem ze een verantwoorde toepassing van een robuust product dat zich al eeuwenlang heeft bewezen. Extra mooi is dat de klei gedolven is in het nabijgelegen Winsum, in een gebied waar van landbouwgrond natuur gemaakt wordt.’ Wijngaard legt uit: ‘Deze strips worden met kit geplakt en hoeven niet gevoegd te worden, wat als bijkomend voordeel heeft dat er bij een eventuele aardbeving geen scheuren ontstaan. Maar het was af en toe wel nagelbijten of het niet te koud en te nat zou zijn om met die kit te werken. Als het niet kon, hadden we altijd wel een binnenklusje, maar op een gegeven moment snak je wel naar beter weer.’ 87

ONDERWIJS

Vernieuwbouw Het Hogeland College te Uithuizen Bouwteamleden

‘M

Tekst: Arjen Bakker

Fotografie: Erik Wiersema Architecten, LucasKemper_Okinga, Daiwa

odulaire bouw 30-50 procent sneller dan traditionele aannemer’ - Henk Groenhagen

Flexibiliteit en creativiteit ‘Aan de binnenkant kun je niet herkennen of je in het bestaande of in het nieuwbouwdeel rondloopt’, zegt Peter Giezen. ‘Overal is dezelfde kwaliteit gerealiseerd, met grote, lichte lokalen met glazen schuifwanden ertussen, zodat ze naar behoefte aan elkaar gekoppeld of afgescheiden kunnen worden. Ook is het hele complex verduurzaamd, zodat het in zijn geheel van het gas af kon. De verwarming en koeling komt van warmtepompen op aardwarmte en op het dak liggen zonnepanelen zodat de gebruikers zo min mogelijk energielasten hebben.’ Giezen noemt het project ‘het perfecte voorbeeld van hoe een bouwteam moet functioneren.’ Er waren zeker wel uitdagingen, zoals de vondst van een oude olietank en kabels en leidingen die ergens anders liepen dan op de KLIC-informatie stond. ‘En gaandeweg is tot twee keer toe de trapleverancier failliet gegaan. Toch heb ik nooit het idee gehad dat het niet goed zou komen, omdat ik wist dat er een bouwteam stond waarin alle partijen flexibiliteit en creativiteit wilden tonen. Daardoor staat er nu een mooi, duurzaam gebouw met een goede uitstraling.’ 88

Gebruiker

Het Hogeland College Uithuizen

Opdrachtgever

Gemeente Het Hogeland

Directievoering

Project- en Bouwmanagement Giezen

Architect

Wiersema Architecten

Adviseur installaties

Nijeboer-Hage Technisch adviseurs

Adviseur bouwfysica

Noorman Bouw- en milieu-advies

Hoofdconstructeur

A&I Kwant Civiel BV

Bouwkundig aannemer

Jorritsma Bouw

W-installaties

Velgsib Installatietechniek B.V.

E-installaties

D & W Elektrotechniek B.V.

Onderaannemers & toeleveranciers Wanden en plafonds

Unipé Afbouw B.V.

Levering gevelstenen

Strating Gevelsteenmeesters

Cementdekvloer

Afbouw Perdok B.V.

Tijdelijke huisvesting

Daiwa House Modular Europe

Leveren, monteren 40 Digimate deuren incl. hangen sluitwerk

BPZ

Afvalverwerking, transport & recycling

NNRD / Visser ATR