Issuu

#102 2023

MERCADO IN GRONINGEN

Impuls voor de binnenstad van Groningen

GYSBERT JAPICXSTRAAT, LEEUWARDEN

Transformatie voormalige slagerij tot woningen

Snel en eenvoudig bestellen met de Raadsma app Met deze applicatie voor smartphone en tablet kunnen vaste klanten gemakkelijk en snel producten bestellen en laten bezorgen.

RAADSMA IJZERSTERK

DEURBESLAG . HANG- EN SLUITWERK . DEUREN . IJZERWAREN EN BEVESTIGINGEN CHEMISCHE PRODUCTEN . GEREEDSCHAPPEN . LAND- EN TUINBOUW MACHINES EN ACCESSOIRES . WERKKLEDING . PERSOONLIIJKE VEILIGHEID

www.raadsma.nl

Dokkum . Heerenveen . Leeuwarden . Groningen . Emmeloord . (0519) 29 23 25

VOORWOORD

102

Hoofdredactie Henri J. Hendriks Eindredactie Vera Bosma Redactie Arjen Bakker, Ietsje de Boer, Vera Bosma, Yke Bremer, Henri Hendriks, Martin Laning, Tine van Knijff-van Hijum, Thea van der Schaaf Fotografie DE UNIE ARCHITECTEN, Erik Meijer, Ewoud Rooks Fotography, foto Nijkamp, Groninger Archieven/ M.A. Douma, Henri Hendriks, JuYa Bouw, Kingspan Light + Air, Marcel IJzerman, Martin Rijpstra fotografie, Mijke Bos Fotografie, NIVO, Raymond Klompstra, Sebastian van Damme, PB Giezen, Wichers Metaal, Wijbenga | Tromp architecten en adviseurs, Van Gogh Huis Drenthe, XPEX Experience Experts, Walter Frisart Fotowerk, 19 het atelier Advertentieverkoop Breuker Telemarketing & Meer Ontwerp Idee-fix Vormgeving Fotobewerking Isa van den Belt Fotografie Design & opmaak Bombayink.nl

Uitgever & Administratie Idee-fix 058-2153937 | bihn@idee-fix.nl

www.idee-fix.nl

MAATSCHAPPELIJK IMPACT Bedrijven hebben te maken met stijgende lonen en prijzen. Vanuit de politiek en de sociale sector is er veel aandacht voor bestaanszekerheid. Wat schets dan mijn verbazing dat maatschappelijke organisaties, ik bedoel met name de woningbouwcorporaties, worden geconfronteerd met loonstakingen voor een betere cao. Wel een sociaal hart voor bewoners maar niet voor de eigen mensen. Het verbaast mij dat omdat deze organisaties het maatschappelijk verantwoord ondernemen hoog in het vaandel hebben staan, in verbinding zijn, en met elkaar alles doen. Mooie woorden of een papieren tijger? Kijk nu eens naar Bouwstroom Noord. Corporaties besteden een grote stroom aan projecten en werk uit aan partijen uit het Oosten. Ik noem het daarom eerder ‘Geldstroom Oost’. Ik mis het oog voor de regionale economie. In de crises van 2008 deed opgeld om meer projecten bij regionale bouwpartijen onder te brengen. Met oog voor onderaannemers en leveranciers uit de regio en werknemers en familie kunnen ook huurders zijn. Kortom sociaal, verbindend en met elkaar de schouders er onder. Het bood bedrijven bestaanszekerheid, werknemers behoud van werk en een bijdrage aan de regionale economie. Maatschappelijk verkregen geld de jaagt economie weer aan. Dat heeft maatschappelijke impact, wat ertoe doet. Met ‘Geldstroom Oost’ wordt niets daarvan bereikt als een bedrijf niet in het Noorden is gevestigd. Wat ik constateer is dat dergelijke maatschappelijke doelen snel weer uit het oog verloren gaan als het weer economisch beter gaat, maar dat heeft wel zijn maatschappelijke impact. Andere belangen prevaleren blijkbaar. Maar waarom gebeurt dat eigenlijk? In dit magazine besteden we onder meer aandacht aan projecten die zoveel mogelijk circulair en of biobased worden gerealiseerd. Maar ook diverse transformatie en sloop-nieuwbouwprojecten worden belicht. Het laat zien dat er hard wordt gewerkt in de bouwsector aan duurzame projecten, maar het kost nog altijd tijd en extra geld op de bouwsom volgens een regulier bouwtraject. De beste wensen voor dit nieuwe jaar en g veel leesplezier. Veel leesplezier

Copyright © 2023 Op de inhoud van dit blad rust copyright. Niets mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever op enigerlei wijze worden vermenigvuldigd. BOUWEN IN HET NOORDEN is een onafhankelijk magazine voor bouwend Nederland. Uitgevers en auteurs kunnen op geen enkele wijze instaan voor de juistheid of volledigheid van informatie. Uitgever en auteurs aanvaarden dan ook geen enkele aansprakelijkheid voor de schade, van welke aard dan ook, die het gevolg is van handelingen en/of beslissingen die gebaseerd zijn op informatie uit deze uitgave.

Henri J. Hendriks Hoofdredacteur

RECTIFICATIE (van de redactie)

1. In de vorige editie BIHN 101 is een fout geslopen bij het artikel van Klooster Westerhûs. Er is een foutieve bouwcolofon geplaatst. In overleg met de aannemer en deelnemende partijen is besloten het artikel geheel integraal te herplaatsen met de juiste colofon met bouwteamleden en onderaannemers & toeleveranciers.

2. In de bouwcolofon van artikel Nieuwbouw Constructa en artikel Recreatiewoningen Heeg is een onjuiste afvalinzamelaar vermeld. Dit moet zijn Spelt Afvalinzameling Heerenveen B.V.

Nieuwbouw Ontmoetingsschool ‘De Oanrin’ in Arum

Een gebouw dat je omarmt

Circulaire Energiehub050 Groningen

‘De nieuwe standaard voor een utilitair gebouw’

Ho Ee sp va n ice n laa ‘H st ts et ad t e A en th lte pl uis vee at o r ’ A te p la de sse nd g n re ns

‘D

Gr rcu on la i e ee n ing re E e n ie n ut uw n er gi ili e eh ta s t ub ir a ge n d 05 bo aa 0 uw rd ’ vo or

INHOUDSOPGAVE

M Im erca va pu do n ls Gr v in G on o o r in r d oni n ge e n bin gen ne ns ta d

6 NIVO

4 een cruciale partner in de Bouw voor een Schonere Wereld

Kingspan Light + Air

Ruim 40 jaar expertise in glazen daken en daglichtoplossingen

E ni erst ‘I eu e in KC M w op 26 ge i e e to dd wi nb ge el j a k Ex n see L re ee g en i pr tra u eb sp s e Le od ko ee en wa o W ly uc el g l 42 s i ro rd uw 30 ve en sta tie ru co o en in im ra db h t, d o a n a nd a ’ l F te Bl er rh Ho ar en en ei Bo oe m n Ee sp de d i m v u st n 34 i Da ie m n 46 cu an we wi ad la ce u n m a ltu a m jk iry w rk en ats ‘H e t ur at et Al Zo pl te t et hi sc b k P A a h st ha eh m a Vi rg tt ui lte or p o To ar a e s l a la o la p is pe ud ar 38 V ap ek de ch li nd p vee pa L om n de eili 5 p e d j o en ar s ka k e r e m 0 ni g w ot rt gr ’ A ra n e a fr tem tb eu o Sp en ss es rk kt iv ne uin m w e o e M Ol or s er t e t n st ol nt en en n va n in e e in e t I Ve de tco t r d n m n i e v c i n E ill n va pu ad ho rk nc m tje m ge m a et n ls a p og ee m o va G v st rsv te lex i el r n on oo n e ei i C oo n G r oe pr li i n d r S rd on io gh ge e vo b rit ei pij n in rd in ei d a k e n n t en ge ls n st

102

Kindcentrum Hanzewijk Kampen

Systematisch de beste keuzes maken voor biobased en circulair bouwen

‘B

62 St

ng puz en ze " l

Gy Tr sb sl an ert ag s f J er or api m c 58 ij to at xst ra t w ie "N a v o o Bo ieu ni or t, Le ng m te w L e rd bo va ogi en al uw i n sti u i e g Gr ek p wc e ard o e

86 84

G Ni raa E eu nre sa en we pu m ren sch bli en o a e 78 w va ns k B ad e r t ie ki g Gr n g eb Ni aa ou Ee eu nre w w op n p d sa ren esc ub op m ov h li

rie

te in ld du ’ st

e n at a ek V w ie ns Ba w erd er ge d ki b d ijl ex va on uu pa in n o 66 de e h vol g uw he Op n ing rza r do isto le w te W d th ‘k h e m rp ris on m ar 86 en ve ort effi oo n i sk ch in en 12 n t n e n r du o g er e g g o 2 A a n co en ten ur nd Ma ro p 92 vo pot pp 70 dr nt d e G z r G r am b en ep or he ar ex ie a r Le ysb t v pa ijp hu ek te in rek lan Ma ch e e g i T s an ss ur in m d n Sl uw rt sp g s re t en ke ap R sl ran 92 n ro ’ v le J w oo od en r a a s i a p k n je oo ch lan ge fo rd pi ar en te W on pc t r r r s n t te m d e c ij m m oo in nie 74 Er m a R to at n xs od nw ge od tr en a u t w ie e S k a el e w n te t u v en at on voo : ‘B ns i b ‘B ve en n pl Va , in rm aa el ew en n M ou l 9 o h f g n p ee W ab el ts 8 en al on cen id w e f i ha aa Go en ru ry em ge d d er tr nd r g gh s k aa el er un st k Kl aa t s , i l i i in esc t r i o n e Hu ek ui bi o l ze in G um en ha hi e m Lio ui n ro De j H ste lo te nd ede is, tb z 1 e n ca e el i va d ila r W 04 ga nis Ve f’ ng tie n h sse ij d n riv a an e en e e rd s te e n ’ is n r to s e te to oo m om Re rie ak e ek rd r h Ap st om en r i ûs et au p st ‘B sm i ve ela ng ra oo rle ng e ti is de rij da e k n k o m al ko in n er de ve e rd n he e e in rs l

Su ev ve en op ele lfab he ry lem ee ef n rus k i aa un t n l ie , ru Lio uit ke im es b lo te sen ij d ca e e t ie n h s ’ is to rie

BEDRIJFSREPORTAGE

NIVO: een cruciale partner in de Bouw voor een Schonere Wereld ‘Wanneer men denkt aan NIVO, denkt men vaak aan een traditioneel schoonmaakbedrijf,’ begint Jan Remmelt Schoemaker, directielid NIVO. NIVO, opgericht in 1992, heeft zich echter ontwikkeld tot veel meer dan dat. ‘Naast onze betrokkenheid bij het realiseren van een schonere wereld, richten wij ons op het leveren van essentiële diensten in de bouwsector.’ Met een breed scala aan diensten die verder gaan dan alleen schoonmaken, speelt NIVO een ondersteunende en aanvullende rol in de bouwsector, met als sleutelwoorden duurzaamheid en efficiëntie. Vanuit het hoofdkantoor in Leeuwarden en de vestigingen in Bolsward, Groningen en Zwolle heeft NIVO zich met haar circa 1.200 medewerkers doorontwikkeld tot een veelzijdige dienstverlener. Naast de traditionele schoonmaakdienstverlening biedt het bedrijf inmiddels ook gespecialiseerde diensten zoals glasbewassing, calamiteitendiensten, asbestsanering, renovatie-sloopwerk en isolatiezorg.

Waardevolle partner ‘Elk aspect van onze dienstverlening is gericht op het creëren van een betere, schonere wereld’, licht Schoemaker toe. Deze diversificatie van diensten maakt NIVO een waardevolle partner voor bouwbedrijven, vastgoedonderhouders en woningcorporaties bij projecten waar verduurzaming en milieu een centrale rol spelen. NIVO's ontwikkeling als dienstverlener in de bouwsector is een directe weerspiegeling van haar toewijding bij de realisatie van een schonere wereld.

Expertise De groei van NIVO gaat hand in hand met de betrokkenheid bij verduurzamingsprojecten. Het bedrijf heeft zijn expertise in renovatie-sloopwerk en saneringswerkzaamheden, zoals de verwijdering van asbest, chroom-6 en schimmel, al vele keren bewezen. Deze expertise is essentieel voor het creëren van een veilige en gezonde woon- en leefomgeving.

‘E

lk aspect van onze dienstverlening is gericht op het creëren van een betere, schonere wereld’ - Jan Remmelt Schoenmaker

BEDRIJFSREPORTAGE ‘Wij begrijpen het belang van deze taken in het grotere plaatje van bouwprojecten’, benadrukt Schoemaker. Bovendien draagt NIVO’s werk in spouwcleaning, natuurvrij maken, vochtbestrijding en isolatie van spouwmuren en vloeren niet alleen bij aan de energie-efficiëntie van gebouwen, maar ook aan de algemene duurzaamheid van bouwprojecten. Door in een vroeg stadium betrokken te zijn bij renovatieprojecten, helpt NIVO om projecten soepeler en efficiënter te laten verlopen.

Efficiënte samenwerking en tevreden bewoners

Hospitality

‘O

Om de inzet van NIVO Groep (daaronder vallen de vijf bedrijfsdivisies Facilitaire Dienstverlening, Specialistische Reiniging, Calamiteitendiensten, Asbest- & Milieutechniek en Isolatiezorg) op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen te bekrachtigen, heeft NIVO dit in 2023 recent laten testen door Stichting MVO-Register. Met een behaalde score van vier van de vijf sterren kan het bedrijf trots zijn op zijn inspanning. ‘Dit toont aan dat we op de goede weg zijn en motiveert ons om onze inspanningen voort te zetten naar een maximale score van vijf sterren’, aldus Schoemaker. Fotografie: NIVO

NIVO begrijpt dat bouwen renovatieprojecten impact hebben op het dagelijks leven van mensen. Daarom zet het bedrijf zich in om minimale overlast voor bewoners te garanderen en open communicatie te onderhouden gedurende het hele project. Hiervoor is een eigen bewonersconsulent in dienst en hebben de medewerkers een hospitalitytraining gevolgd. Schoemaker zegt hierover: ‘We willen dat bewoners zich comfortabel voelen en tevreden zijn met het nze aanpak is erop eindresultaat. Onze Een mooi voorbeeld is het gericht om zowel renovatieproject van de ruim aanpak is erop gede bouwbedrijven als de richt om zowel de 100 flatwoningen tellende bewoners een positieve bouwbedrijven als Parkflat in Sneek. Voor een ervaring te bieden’ vaste gerenommeerde partner de bewoners een heeft NIVO Asbest & Milieupositieve ervaring te - Jan Remmelt techniek bij aanvang eerst de bieden, wat resulSchoenmaker dertien flatgangen van elk 120 teert in succesvolle projecten en tevreden klanten.’ m2 asbestvrij gemaakt. ‘Om ervoor te zorgen dat de bewoners zo weinig mogelijk overlast ervoeren, stonden wij in nauw contact met de Maatschappelijk verantwoord opdrachtgever en was onze eigen bewonersondernemen consulente de vraagbaak voor bewoners. Na NIVO heeft zich toegelegd op innovatieve de binnensanering zijn we verdergegaan met methoden en technologieën om duurzaamheid de buitensanering. Hierbij verwijderden wij verder te bevorderen. Het bedrijf onderzoekt de kozijnen inclusief asbesthoudende kit en voortdurend nieuwe benaderingen om zijn was de opening tijdelijk dichtgezet.’ Na de diensten uit te voeren en materialen te recyclen buitensanering is het renovatie-sloopwerk (c.q. en hergebruiken, waardoor de ecologische het stofarm vakkundig demonteren) in de voetafdruk wordt verkleind. De focus heeft woningen opgepakt. Hierbij zijn de volledige de afgelopen jaren dan ook niet alleen gelegen keuken-, douche- en toiletruimten vakkundig op de ontwikkeling van het dienstenportfolio, gesloopt en sparingen in de woningen gezaagd maar tevens op het maatschappelijk verantwaarbij het afval op circulaire wijze is afgewoord ondernemen en het centraal stellen van voerd. NIVO Specialistische Reiniging heeft de mens. “Samen maken we NIVO” is ons na het herstellen van de woningen door de motto’, zegt Schoemaker. ‘Oftewel: samen opdrachtgever de opleverschoonmaak en glasmet onze partners en medewerkers leveren we bewassing per woning verzorgd. ‘Niveau’ en geven we ons bedrijf vorm’.

Toekomstvisie NIVO’s ontwikkeling van schoonmaakbedrijf tot een “one-stop-shopping” partner voor bouwbedrijven en vastgoedonderhouders is een voorbeeld van haar vermogen om zich aan te passen aan de veranderende behoeften van deze sector. Het bedrijf staat klaar om de uitdagingen van de toekomst aan te gaan en blijft zijn diensten en werkmethodieken uitbreiden om bij te dragen aan een schonere wereld. ‘Niet alleen willen wij onze diensten ten uitvoer brengen, we willen ook onze kennis delen met onze partners. Denk hierbij aan toolbox-trainingen of presentaties voor vastgoedonderhouders over onder andere asbest, chroom-6 en vochtbestrijding’, aldus Schoemaker.

Tekst: Arjen Bakker, Jan Remmelt Schoenmaker

‘Een van onze kernwaarden is het samenwerken met onze partners om de beste resultaten te bereiken’, legt Schoemaker uit. Door het bundelen van diensten kan NIVO de effectiviteit op de bouwplaats verbeteren en het aantal benodigde onderaannemers verminderen door haar arbeidskrachten efficiënt in te zetten. Dit resulteert in een strakkere planning, minder communicatielijnen en minimalisering van faalkosten. ‘Onze aanpak is altijd gericht op het leveren van hoge kwaliteit binnen de gestelde tijdframes, met het uiteindelijke doel om de bewoner tevreden te stellen’, zegt Schoemaker. Deze focus op kwaliteit en efficiëntie door middel van het slim combineren van werkzaamheden maakt NIVO een ideale ketenpartner voor bouwbedrijven die streven naar optimale resultaten in hun projecten.

Schoemaker besluit: ‘We zijn er trots op dat we kunnen bijdragen aan een schonere en duurzamere wereld, hand in hand met onze partners in de bouwsector waarvoor wij dagelijks van toegevoegde waarde zijn.’ 5

BEDRIJFSREPORTAGE

v.l.n.r. Stan Veldpaus, brandveiligheidsexpert bij Kingspan Light + Air, Joost Bronger, technical sales advisor Noord-Nederland bij Kingspan Light + Air.

Kingspan Light + Air

Ruim 40 jaar expertise in glazen daken en daglichtoplossingen Kingspan Light + Air - voorheen Brakel Atmos - is al ruim veertig jaar toonaangevend in de wereld van de glazen daken en de daglichtoplossingen. Van een standaard zadeldak tot freeform gebouwen, ze kunnen worden gerealiseerd met de expertise van Kingspan Light + Air. Joost Bronger is technical sales advisor in Noord-Nederland. ‘Glas kent voor mij geen geheimen meer!’

BEDRIJFSREPORTAGE

‘Glas is niet alleen een mooi product om daken mee te maken. Door een glazen dak of atrium te combineren met state-of-the-art brandveiligheidsoplossingen is het mooi én veilig’, zegt Stan Veldpaus, brandveiligheidsexpert bij Kingspan Light + Air. ‘Samen met Joost Bronger ben ik verantwoordelijk voor het noorden van Nederland. Mijn expertise zit in de brandveiligheid en dan met name op rook- en warmteafvoer (RWA). Door een lichtstraat te combineren met bijvoorbeeld natuurlijke RWA is een enorme winst te behalen op de veiligheid van een gebouw.’ Veldpaus ziet net als Bronger veel mogelijkheden voor het noorden. ‘Noord-Nederland wordt al vaker genoemd als nieuwe hotspot voor groei, duurzaamheid en circulariteit.’

Bronger: ‘Glas is een mooi product om mee te werken en oplossingen mee te bedenken, zeker nu gebouwen meer en meer duurzaam moeten zijn in energieverbruik maar ook duurzaam moeten worden gebouwd.’ Hij vervolgt: ‘Doordat wij inhouse op maat gemaakte oplossingen kunnen ontwerpen én dus ruim 40 jaar aan expertise hebben is geen project ons te groot.’ Zelf werkt Bronger ook al ruim 20 jaar “in het glas”. ‘Ik heb in die tijd veel geleerd. Met de jaren die ik al in het domein heb mogen werken, durf ik wel te concluderen dat glas voor mij geen geheimen meer heeft.’

et glas kan je alle kanten op, van een glazen dak voor een woon-zorgcomplex tot freeform-projecten’

‘Met glas kan je in feite alle kanten op. Of het nou gaat om een glaskap voor een woon-zorgcomplex of een freeform-dak.’ Als voorbeeld haalt Bronger een paar projecten van Kingspan Light + Air aan. ‘Kingspan heeft in Groningen bijvoorbeeld een glazen schuifdak gerealiseerd zodat de Hema een prachtig dakterras heeft. In Leeuwarden staat het gebouw van de WaterCampus, hier is een glazen dakconstructie gebouwd. We hebben door het gebruik van BIPV-panelen het dak extra duurzaam gemaakt, want op deze manier komt er daglicht binnen én wordt er stroom opgewekt.’

te komen. Dat kan alleen als je ook echt investeert in relaties en elkaar durft te leren kennen. Ik vind het bijvoorbeeld mooi om met een relatie te gaan golfen. Samen een balletje slaan zorgt er namelijk ook voor dat je wat sneller tot de kern kunt komen. Uiteindelijk draait alles op menselijk contact, het naar elkaar luisteren en elkaar willen begrijpen.’

In de buurt

Persoonlijke aanpak

Op dit moment zijn er in het noorden diverse projecten die gerealiseerd gaan worden, weet Bronger. ‘In Drachten gaan we aan de slag met de nieuwe samenwerking van het speciaal basisonderwijs: SBO Kansrijk. Alle locaties gaan over naar één nieuw gebouw. Het is een mooi project met impact in de regio. We werken dus niet alleen aan de grote, unieke gebouwen in de Randstad maar ook gewoon aan de school of het woon-zorgcomplex bij u om de hoek.’

Voor Noord-Nederland ziet Bronger veel kansen om Kingspan Light + Air beter te leren kennen en gebruik te maken van de jarenlange expertise. ‘Het gebeurt in het noorden! Er zijn genoeg projecten waarover gesproken wordt, die nog in de conceptfase zitten. Ook hier hebben we uitdagingen in de woningbouw en utiliteitsbouw. Juist de groei die we hier in deze regio willen realiseren met elkaar vraagt om een persoonlijke aanpak met oog voor bijvoorbeeld duurzaamheid en circulariteit.’

Fotografie: Kingspan Light + Air

Meer doen met glas

‘M

Bronger wordt enthousiast over de al gerealiseerde projecten en de mogelijkheden die glas biedt. ‘Ik vind het mooi om samen met een opdrachtgever tot die ene, ultieme oplossing

‘Het is mooi om mijn ervaring in het glas in te zetten bij Kingspan Light + Air, ik ken het noorden goed en weet dat we hier niet houden van veel praatjes. “Laat het maar zien” is ons slogan. Die nuchterheid neem ik ook mee in mijn manier van werken’, zegt Bronger. ‘Doordat ik zelf uit Leeuwarden kom en er ook woon, zijn de lijntjes letterlijk en figuurlijk kort. Dus even fysiek overleggen hoeft niet op het hoofdkantoor maar kan gewoon bij de klant op kantoor of om de hoek met een kop koffie.’

Tekst: Kingspan Light + Air

Vele toepassingsmogelijkheden

‘U

iteindelijk draait het om menselijk contact, het naar elkaar luisteren en elkaar willen begrijpen’

AANBESTEDING

Kindcentrum Hanzewijk Kampen

Systematisch de beste keuzes maken voor biobased en circulair bouwen

Alles is klaar om Kindcentrum Hanzewijk in

Veen van Lindhorst huisvestingsadviseurs

Twee dingen zijn zeker als je een gebouw wilt met zoveel mogelijk natuurlijke (biobased) en circulaire (hernieuwbare of herbruikbare) materialen: je moet niet op een uurtje kijken en je hebt een opdrachtgever nodig die accepteert dat duurzame keuzes (vooralsnog) meer geld kosten. Jeroen van Veen van Lindhorst huisvestingsadviseurs wil daarom beginnen met een compliment aan zijn opdrachtgever, de gemeente Kampen. ‘Op gebied van onderwijshuisvesting steekt Kampen er met kop en schouders bovenuit. Ze gaan voor topkwaliteit en trekken daar ook de middelen voor uit.’

en architecten Sara van Popta en Ruben

Maximale circulariteit

Kampen te gaan bouwen. Waar Bouwen in het Noorden meestal over opgeleverde gebouwen schrijft, werpen we nu een blik op het bijzondere voortraject. Jeroen van

Klinkenberg van 19 het atelier vertellen hoe ze het meest circulaire en biobased schoolgebouw van Nederland ontwikkelden.

Uiteraard kregen Lindhorst en de architecten van 19 het atelier geen blanco cheque voor het ontwikkelen van Kindcentrum Hanzewijk, waarin twee scholen en twee kinderopvanglocaties worden ondergebracht, waarbij ze onder meer een gymzaal delen. ‘Maar toen gaandeweg het idee opkwam om voor maximale circulariteit te gaan, was er

AANBESTEDING

Kennis

‘N

iet alleen enthousiasme, ook realisme’ - Jeroen van Veen

niet alleen enthousiasme, maar ook het realisme: als we dat willen, moeten we ook meer geld uittrekken dan de VNG-normbedragen en de budgetten die genoemd worden in het kwaliteitskader van Ruimte-OK.’

Puzzeltocht Architect Sara van Popta: ‘De uitspraak “laten we gaan voor zo biobased en circulair mogelijk” is het begin van een puzzeltocht. Op álle facetten onderzoek je of je de duurzaamste keuze maakt.’ Haar collega Ruben Klinkenberg: ‘En telkens nóg een stap zetten: kies je voor hout, dan wordt het geen multiplex, maar een variant met zo min mogelijk lijm.’ En kun je überhaupt geen biobased en/of circulaire variant van een product vinden? Dan vraag je de producenten om die te ontwikkelen. Van Popta: ‘Bij voorbeeldprojecten als dit kun je de markt uitdagen en dan komen er ontwikkelingen op gang met meerwaarde voor de toekomst.’ Klinkenberg: ‘Je ontmoet veel enthousiasme en betrokkenheid. Iedereen ziet de noodzaak van verduurzaming, maar het stimuleert als je met de concrete klantvraag aan de gang kunt.’ Van Veen: ‘Er komen steeds meer producten en qua prijs verhouden ze zich steeds beter tot traditionele materialen. Maar het is goed dat er partijen zijn die voorop durven lopen, zij stimuleren die ontwikkeling richting een nieuwe standaard.’

Van Veen benadrukt dat circulair en biobased bouwen nog pionieren is. ‘Ambitie is leuk, maar je hebt eerst en vooral kennis nodig.’ Om die te verwerven moet je meer uren investeren dan waar je voor betaald wordt. ‘Er zijn zeker voorbeelden van wat je wel en niet moet doen, maar je moet ook héél veel zelf uitzoeken en kaf van koren scheiden. Maar je kunt nu ook eens écht iets bouwen. Daarmee hebben we straks een goede benchmark. Als een opdrachtgever zegt “doe maar zo circulair mogelijk”, dan kunnen wij voortaan echt iets aanreiken, duidelijk laten zien welke stappen we extra moeten zetten. En dus ook wat deze ambitie precies kost.’ Op het moment van het interview is het ontwerp voor Kindcentrum Hanzewijk tot op bestekniveau uitgewerkt en kan Van Veen trots zeggen dat het gebouw voor 95 procent circulair wordt en voor 80 procent biobased. Dit op basis van een eigen ontwikkelde systematiek. ‘Op dit moment wordt ook de complete Building Circularity Index (BCI) berekend van het technisch ontwerp. En zijn we

bezig met de aannemersselectie, die voor de kerst wordt afgerond. In de uitvraag hebben we de uitdaging gestopt om nóg slimmere oplossingen aan te dragen. Maar 100 procent circulair gaat nu nog niet lukken.’

Methodiek Dat kan hij zo stellig zeggen omdat het ontwerpteam volgens een methodiek de keuzes maakte. ‘Net als bij traditionele projecten maak je een kleuren materiaalstaat, maar nu één waarop je steeds vinkjes zet: is dit onderdeel echt nodig; is het circulair; is het biobased, is de prijs reëel? Een houten verdiepingsvloer krijgt bijvoorbeeld al snel vier vinkjes, maar een betonnen beganegrondvloer heeft wel een paar kruisjes.’ Klinkenberg: ‘Dan ga je weer verder onderzoeken. En dan kom je tot de conclusie dat een beganegrondvloer in hout nog te risicovol is. En dan kies je op dat punt alsnog voor beton. Maar wel beton met gerecycled granulaat als toeslagmateriaal! Dat is te verdedigen, omdat je weet dat je alles wat mogelijk en

AANBESTEDING

‘J

e kunt de markt uitdagen’

Qua ontwerp sluit het Kindcentrum aan bij de jarenvijftigarchitectuur van de (in de laatste jaren vernieuwde) Hanzewijk. Klinkenberg: ‘Rood metselwerk met witte kaders, zoals je dat ook elders in de wijk veel ziet.’ Van Popta: ‘Met als accent aan de kant van het winkelcentrum een grote luifel en op de kopse kant grote witte kaders met veel glas, zodat kinderen de wijk in kunnen kijken.’ Klinkenberg: ‘En aan de noordzijde ligt de gymzaal, die is opgetild naar de eerste verdieping.’ Dat was een praktische keuze, gemaakt om de kinderopvang en de jongste basisschoolgroepen op de begane grond te kunnen onderbrengen. ‘En op de verdieping zorgt de gymzaal voor een mooi herkenbaar silhouet. De gevel - georiënteerd op het noorden - is grotendeels van glas, dus je haalt volop daglicht binnen en tegelijkertijd heb je een mooie transparante uitstraling.’

Onderwijsfunctionaliteit Hoe groot de circulaire ambitie ook was, de architecten kregen als uitgangspunt mee dat keuzes op gebied van circulariteit en duurzaamheid de functionaliteit van het onderwijs niet in de weg mochten staan. Hun werk bestond - net als altijd - voor een belangrijk deel uit overleggen met toekomstige gebruikers, de stedenbouwkundigen van de gemeente en andere betrokkenen. Van Popta: ‘De school vormt een ensemble met twee woongebouwen: vanuit het winkelcentrum loop je er tussendoor naar de hoofdentree.’

Integraal kindcentrum Hanzewijk te Kampen Opdrachtgever

Gemeente Kampen

Bouwmanagement

Lindhorst huisvestingsadviseurs

Architect

19 het atelier architecten

Adviseur akoestiek, bouwfysica en brandveiligheid

Noorman Bouw- en milieu-advies

Tekst: Arjen Bakker

haalbaar is, hebt gedaan.’ Van Popta: ‘Het wordt een sport, ook richting partners als de constructeur en de installatie-adviseur: kunnen we nóg een stapje zetten? Kunnen die armaturen ook in karton? Kan het schakelmateriaal van maïszetmeel? Maar ook: als je zo’n mooie houten verdiepingsvloer hebt, moet daar dan wel een verlaagd plafond onder? Of: is er ook lambrisering die wel netjes blijft, maar niet geschilderd hoeft te worden? Want materiaal überhaupt niet gebruiken is altijd de duurzaamste keuze.’

Wat Van Veen betreft is 19 het atelier er uitstekend in geslaagd om vorm ten gunste van functie te laten komen. Zo krijgen het openbare en het christelijke kindcentrum ieder een eigen sfeer en identiteit doordat het interieur verschillende kleuren heeft. ‘Twee kindcentra die onder één dak gebracht worden hebben elk hun eisen en belangen. Wij verzorgen het project van A tot Z, dus het is ook onze taak al die partijen tot hun recht te laten komen en tegelijk de vaart in het project te houden. Maar dat kunnen we niet zonder goed ontwerpteam.’

Fotografie: 19 Het Atelier

- Sara van Popta

ONDERWIJS

Nieuwbouw Ontmoetingsschool ‘De Oanrin’ in Arum De gemeente Súdwest-Fryslân had voor de nieuwbouw van de Ontmoetingsschool ‘De Oanrin’ in Arum -gelegen tussen Harlingen en Bolsward - een architectenselectie uitgezet. Wijbenga | Tromp architecten en adviseurs heeft met haar ontwerp, gedragen door drie pijlers: mens, gebied en gebouw, de opdracht gekregen. Zij hadden meteen een gebouw voor ogen waarbij flexibiliteit, duurzaamheid en circulariteit de boventoon voeren. 12

Een gebouw dat je omarmt ‘Tijdens het ontwerp werd al snel duidelijk dat er ook verder gekeken moest worden dan het gebouw’, vertelt Tineke Wijbenga, directeur van het architectenbureau. Ze doelt daarmee op het gebouw van binnen en buiten, maar ook het schoolplein. ‘Het plein is interactief geworden, en nodigt de kinderen uit om er ook na schooltijd te spelen.’

De afwerking maakt het bijzonder Bouwgroep Dijkstra Draisma kwam met de meest gunstige aanbieding op basis van bestek en tekeningen in beeld als aannemer. Projectleider Jan Kamminga: ‘Voor mij was dit, als inwoner van het dorp, een mooi project. Alles was al duidelijk uitgekristalliseerd en met alle andere partijen was er goed overleg. Het is een redelijk standaard gebouw met een staalconstructie, kanaalplaatvloer en HSB-binnenwanden. De afwerking maakt het een bijzonder gebouw.’ Het oude schoolgebouw elders in het dorp maakt plaats voor woningen om zo de leefbaarheid van het dorp te stimuleren.

ONDERWIJS

Kleuren en structuren Het ontwerp is geïnspireerd op de verschillende lagen sediment die lokaal werden aangetroffen. Deze lagen vormden de basis van een studie naar kleuren en structuren die afgestemd werden op de functies van de school. De architect is erin geslaagd een warme, toegankelijke sfeer te creëren. ‘De grondlagen van de omgeving komen terug in de kleuren van het metselwerk. Het was een uitdaging om het metselwerk met ronde hoeken te plaatsen, maar het resultaat mag er zijn’, aldus Kamminga.

Hetzelfde concept werd ook doorgevoerd naar binnen. Het hele gebouw is voorzien van een houten lattenplafond. Wijbenga: ‘Door deze kleurstellingen te gebruiken - het houten plafond en de natuurlijke kleuren van de grondlagen die rondom het gebouw ook gebruikt zijn - zorg je voor sereniteit in het gebouw. De kinderen maken immers de kleur! Het zorgt voor een warm gevoel, en de akoestiek is prachtig. Gecombineerd met de marmoleum vloer voelt het alsof het gebouw je omarmt’, vertelt Wijbenga enthousiast.

‘D

Materialenpaspoort

- Jan Kamminga

De gekozen materialen zijn duurzaam, wat wenselijk is in een tijd dat circulariteit steeds belangrijker wordt. Kamminga noemt een paar voorbeelden: ‘De luifel zorgt voor zonwering en de aluminiumkozijnen zijn onderhoudsarm. Waar het kon is er zo duurzaam mogelijk gewerkt.’ Voor de inrichting, de

e afwerking maakt het een bijzonder gebouw’

verlichting en het meubilair werd een speciaal advies opgesteld. Hiervoor is vanuit de GPR (Gemeentelijke Praktijk Richtlijn) en Madaster een materialenpaspoort opgesteld om zo duurzaam mogelijk te werk te gaan.

‘H

et voelt alsof het gebouw je omarmt’ - Tineke Wijbenga

Laat een frisse wind waaien door uw netwerk Donderdag 20 juni 2024 13:00-20:00 uur Bel : 06 28 2269 15 : 058 21 53 93

h.hendriks@idee-ﬁx.nl

Wedstrijdvaren • voor 12 personen per boot • het bouwteam • de ketenpartners • de bouwpartners • met relaties • teambuilding • bedrijfsuitje

Gaandeweg het proces konden enkele wensen vanuit dorp nog worden ingepast in het ontwerp. Zo wilde de plaatselijke muziekvereniging graag gebruik maken van de speelzaal, waarop de plannen zijn bijgesteld. Wijbenga: ‘Door een berging te koppelen aan het speellokaal, kunnen de instrumenten van de muziekvereniging veilig opgeborgen worden. Deze aanpassing maakte het schoolgebouw nog meer inpasbaar in het dorp.’ Met lichte scheidingswanden is het gelukt om flexibiliteit in het gebouw te brengen.

Dynamiek Zowel Kamminga en Wijbenga noemen het project geslaagd. Van tevoren werd alles tot in de details besproken. De gemeente Súdwest-Fryslân had een heldere wens wat betreft de leefbaarheid van het dorp, die door de architect vertaald is naar het huidige gebouw. Rondom de school werd het plein volledig geïntegreerd vanuit de visie op ontmoeting. Er is veel ruimte voor natuurlijk spelen. Het plein is zo ingedeeld dat er ook buiten les kan worden gegeven of een toneelstuk kan worden opgevoerd. ‘Het zorgt voor dynamiek in het dorp’, besluit Kamminga.

Ontmoetingsschool de Oanrin te Arum Opdrachtgever

Gemeente Súdwest Fryslân

Architect

Wijbenga l Tromp architecten en adviseurs

Constructeur

Van Wijnen Engineering Drachten

Aannemer

Bouwgroep Dijkstra Draisma B.V.

Installatiewerk

Installatiebedrijf Lukkes

Onderaannemers & leveranciers Metaalconstructiewerk

Visser Konstruktie Veenwouden b.v.

Leveren en aanbrengen tegels

Smit Tegels

Leveren, monteren 4 schuifdeursystemen, 31 Digiprotect deuren incl. Hang en sluitwerk

BPZ

Uitbloeiingsarme Doorstrijkmortel

Remix Droge Mortel BV

Afvalinzameling, transport & recycling

NNRD

Levering van diverse materialen

Raadsma

Tekst: Ietsje de Boer

Dorpsbelang

Fotografie: Wijbenga | Tromp architecten en adviseurs, Henri Hendriks

ONDERWIJS

Circulaire Energiehub050 Groningen

‘DE NIEUWE STANDAARD VOOR EEN UTILITAIR GEBOUW’

Volgend jaar wordt het gebouw officieel geopend, maar Energiehub050 is nu al een landmark op het Suikerterrein in Groningen. De aanleiding voor de bouw is het tekort aan mbo-vakmensen voor de energietransitie. In opdracht van het Alfa-college werkten onder andere De Unie Architecten en W2N Engineers aan een locatie waar onderwijs en bedrijfsleven samenkomen en waar aan nieuwe duurzame technieken kan worden gesleuteld.

De uitvraag was een onderwijsgebouw met maximale circulaire ambitie. Een gebouw waarin les wordt gegeven, proeven worden gedaan en waar leerlingen, docenten en ondernemers elkaar ontmoeten. Architect Rik Veltman van De Unie Architecten: ‘Wij hebben de gebouwstructuur en uitstraling ontworpen, samen met BAM hebben we bedacht hoe het binnen budget circulair gebouwd zou kunnen worden.’ 16

CO2 besparen Omdat de bouwsector verantwoordelijk is voor 40% van de CO2-uitstoot, was het belangrijk om te laten zien hoe je tijdens het bouwen CO2 kunt besparen. Veltman: ‘Dat hebben we gedaan door het benutten van beschikbare materialen en het gebruiken van hernieuwbare materialen die duurzaam gemaakt én losmaakbaar zijn.’ Het suikerterrein is namelijk nog maar zeven jaar beschikbaar;

daarna wordt Energiehub050 uit elkaar gehaald en ergens anders geplaatst, wellicht zelfs met een andere functie.

Energie oogsten ‘Om zoveel mogelijk bestaande materialen te gebruiken, zijn we aan het “energie oogsten” geweest. We hebben gezamenlijk met alle partners een enorme hoeveelheid materialen

ONDERWIJS

‘H

ernieuwbare componenten die duurzaam gemaakt én losmaakbaar zijn’ - Rik Veltman

verzameld’, vertelt Veltman. Zo is bijvoorbeeld de vloer gemaakt van stelconplaten van de Afsluitdijk, voor het houten casco zijn gebruikte meerpalen ingezet, de prefab betonbalken kunnen hergebruikt worden, evenals de dakelementen van Isovlas. De kozijnen en de kas op het dak zijn weer tweedehands en de tribunetrap op het centrumplein binnen is een oude bioscooptrap. Ook voor de afwerkingen van wanden en vloeren zijn bestaande materialen gebruikt. En voor de installaties is gekozen voor tweedehands zonnepanelen, kabelgoten, lichtarmaturen etc. De basis van

het ontwerp is een groot overdekt plein, dat fungeert als multifunctionele ontmoetingsplek waar studenten en bedrijfsleven elkaar kunnen ontmoeten. Tevens is het een innovatieplein: langs de gevel worden allerlei verschillende innovatieve installatiecomponenten geplaatst, voor warmte- en koude-opwekking, distributie, opslag…

Alles in het zicht Iedereen kan zien wat er binnen gebeurt, want Energiehub050 is een alzijdig houten paviljoen dat aan alle kanten open is. Via de tweedehands kas op het dak komen de leerlingen bovendien bij de luchtbehandelingsinstallatie. ‘Dit soort elementen scherm je normaal af, maar bij dit gebouw zijn alle verbindingen en installaties in het zicht gelaten.’ Veltman vervolgt: ‘Je hebt zowel op als onder het dak een leerlandschap: overal lopen binnen en buiten in elkaar over. Dit is de nieuwe standaard voor een technisch onderwijsgebouw: het gebouw zelf laat al zien hoe je energie kunt besparen en hoe je verantwoord omgaat met materialen.’

ONDERWIJS

Prachtige mix Tijdens de bouw ging het oogsten van materialen door. ‘Alle partijen deden hieraan mee. Er ontstond een grote drive om het met elkaar tot een succes te maken.’ De hoeveelheid hergebruikte en herbruikbare materialen is enorm, tot plezier van de architect. ‘Het is een prachtige mix tussen tweedehands en verantwoord nieuw. Het is echt een bouwpakket geworden, met een strakke vorm en een natuurlijke warme sfeer, goede akoestiek, veel groen en zicht op het Hoendiep. Het is een vriendelijk gebouw met rondom een groot overstek, die enerzijds de warme zomerzon buitenhoudt en daarnaast een overdekte buitenruimte biedt. Een verantwoord, uitnodigend én multifunctioneel gebouw met een iconische duurzame uitstraling.’

Fijne samenwerking Tom Glass, registerconstructeur bij W2N Engineers, heeft de hoofddraagconstructie getekend en berekend. ‘We zijn al vroeg met het bouwteam om tafel gegaan: BAM, de architect, houtconstructeur Heko Spanten en

Isovlas, de leverancier van de dakelementen.’ W2N had nauw contact met Heko. ‘Vanwege het maken van de (detail)berekeningen, zij zijn specialist in gelamineerde houtconstructies. We hebben samen - ook met Isovlas bekeken hoe we de constructie het beste konden aanpakken.’

‘Hoe ver ga je?’ Zoveel mogelijk hergebruikte en herbruikbare materialen toepassen en remontabel bouwen was een uitdaging, vertelt Glass. ‘De afweging is: hoe ver ga je? De prefab betonnen poeren kunnen worden hergebruikt. De hoofddraagconstructie is van nieuw, gelamineerd hout, er zijn bestaande kozijnen toegepast en de kolommen aan de voorkant zijn gebruikte meerpalen. De bovenbouw is van hout: de dakliggers, de spanten en de kolommen. Dit kan ook hergebruikt worden.’ Voor W2N was dit project een mooie uitdaging. Glass: ‘Het vergt een andere manier van denken en je moet wat vaker met elkaar schakelen. Het was goed en leuk om na te denken welke materialen geschikt zijn voor constructies.’

ONDERWIJS

‘Z

o bouwen vergt een andere manier van denken’ - Tom Glass

Hoge kwaliteit De meerpalen leenden zich uitstekend voor hun nieuwe bestemming. Glass: ‘Wij hebben aangegeven welke houtkwaliteit en afmetingen we nodig hadden. Azobé houten palen hebben een heel hoge kwaliteit, ze zijn veel sterker dan normaal vurenhout. De meerpalen waren dan ook meer dan sterk genoeg voor hun functie. Houtconstructie is wel vaker een wens van opdrachtgevers, maar vanwege de kosten worden vaak andere keuzes gemaakt. In dit geval kon het wel. Elk materiaal heeft zijn eigen eigenschappen en daar houd je constructief rekening mee.’

Samenwerking

Fotografie: De Unie Architecten

Glass is heel tevreden over de samenwerking in het bouwteam. ‘Zaken werden goed en vol vaart opgepakt. Tijdsdruk op een project kan een voordeel zijn: daardoor wordt snel geschakeld en is men flexibel. Dat is hier heel positief verlopen, iedereen zat er vol energie in.’ Veltman beaamt dat: ‘Een gebouw met zo’n maximale circulaire ambitie neerzetten kan alleen door kennis, ervaring en drive te bundelen.’

Opdrachtgever

Alfa College

Architect

De Unie Architecten

Adviseur

Nijeboer-Hage Technisch adviseurs

Constructeur

W2N Engineers

Aannemer

BAM

Installatie

Dijko installatie

Betonboren en zagen

VBZ Betonboor- en Zaagbedrijf B.V.

Afvalinzameling, transport & recycling

NNRD

Tekst: Tine van Knijff - van Hijum

Energiehub050 te Groningen

Onderaannemers & leveranciers

ONDERWIJS

Eerste openbare gebouw in nieuwe wijk Leeuwarden

‘IKC Middelsee is een groot, ingetogen en speels’ In de nieuwe wijk Middelsee in Leeuwarden is een integraal kindcentrum verrezen op een plek waar vroeger water was. Dat water een centraal thema is blijkt niet alleen uit de plek -de oude zeebodem- maar ook hoe IKC Middelsee ermee omgaat: hemelwater wordt opgevangen en gebruikt om planten te bewateren en toiletten door te spoelen. In de vormgeving van het grote, ingetogen en duurzame gebouw komt de historie terug. Maar het mooiste voor de kinderen is misschien wel de glijbaan vanaf de eerste verdieping. ‘Die is nu al iconisch!’ 20

Albrecht Wijbenga, architect en directeur van Wijbenga | Tromp architecten en adviseurs: ‘Het ontwerp van dit IKC was voor ons een schitterende opgave. We hebben de opdracht gekregen via een architectenselectie: we hadden het programma van eisen heel goed vertaald en in het ruimtelijke ontwerp een goede relatie tussen binnen en buiten gecreëerd.’ De architect vertelt dat op deze locatie heel vroeger een riviermonding was. Door rijsdammen werd het Friese land met elkaar verbonden. ‘Die rijsdammen hebben we als thema gebruikt voor het gevelontwerp. Het latere inpolderen van het gebied gebeurde in stroken, die hebben we laten terugkomen in de gevel. Zo komt op een speelse manier de historie terug.’

Groene glijbaan Doordat het gebouw ronde hoeken heeft, voegt het zich mooi in de natuurlijke omgeving. ‘We wilden geen “hard” gebouw neerzetten, zo midden in het landschap’, verklaart Wijbenga. ‘Er zit geen enkele doodlopende ruimte in het gebouw, je bent altijd in verbinding met het atrium en er is een schitterend uitzicht naar het Landbouwmuseum.’ Wat de leerlingen vooral in het oog zal springen, is de groene glijbaan vanaf de eerste verdieping naar het schoolplein. ‘Die is nu al iconisch!’

ONDERWIJS

‘E

en icoon voor de hele wijk

- Albrecht Wijbenga

Houten gevel en groen dak Jan Kamminga, projectleider bij aannemer Bouwgroep Dijkstra Draisma: ‘Wij hebben dit IKC gebouwd met nevenaannemer Pranger-Rosier, die de elektrotechnische en werktuigkundige installaties heeft gedaan. We werken vaak met elkaar samen en weten wat we aan elkaar hebben.’ Het gebouw heeft betonnen vloeren, een staalconstructie en elementen van houtskeletbouw uit de eigen fabriek van BGDD. De gevelbekleding is volledig van Siberisch larikshout in twee verschillende maten en brandvertragend behandeld. Het sedumdak heeft wateropvang én zonnepanelen. ‘Voor de ronde hoeken hebben we mallen moeten maken, zodat het allemaal

goed uitkwam. Het afstemmen van staal en hsb vergde ook wat werk, evenals de brandwerende aspecten in de hsb-wanden en het luchtdicht bouwen van de dakranden met folies. Het was een bewerkelijk gebouw om te realiseren, maar het is ontzettend goed gelukt.’

‘Gebouw zit goed in elkaar’ Botte de Vries, projectleider E bij Pranger-Rosier Installaties: ‘Het is een heel duurzaam gebouw geworden: all electric. Er zijn pv-pa-

nelen en warmtepompen op het dak geplaatst. Binnen zit overal ledverlichting en er wordt gebruikgemaakt van een grijs watersysteem.’ De verlichting is geautomatiseerd, de lampen gaan aan en uit op beweging. In centrale gebieden wordt gewerkt met een touchscreen. De laatste persoon die het gebouw verlaat, schakelt de inbraakinstallatie in, dan gaat ook alle verlichting automatisch uit. De Vries: ‘Het gebouw zit goed in elkaar, we gingen soepel door de bestekken en werktekeningen heen,

ONDERWIJS

‘E

en bewerkelijk gebouw om te realiseren’ - Jan Kamminga

‘S

oepel door de bestekken en werktekeningen heen’ - Botte de Vries

want er was genoeg ruimte voor de installaties. Dat getuigt van respect voor elkaars werk en vertaalt zich in een makkelijke en snelle bouw.’

lingskast, de VRV-installatie voor verwarmen en koelen en de regeltechniek.

Installaties passend maken

Het IKC heeft een grijswatersysteem. Barry de Nijs, projectleider bij HemelWaterTechniek (HWT), vertelt daarover: ‘Wij zijn partner en compleetinstallateur van onder andere de systemen van Mijn Waterfabriek. Wij hebben bij IKC Middelsee een grijswatersysteem geïnstalleerd dat regenwater opvangt waarmee de toiletten worden doorgespoeld en waarmee het groen rondom de school van water wordt voorzien.’ Het regenwater wordt vanaf het dakoppervlak – 1200 m2 – opgevangen en via de hemelwaterafvoer naar een van de vijf tanks geleid, die elk twintig kuub kunnen herbergen. Hier wordt de meeste viezigheid vanaf het dak eruit gefilterd. Vervolgens wordt het water naar een technische ruimte gestuurd, waar het water verder wordt gefilterd. Er wordt gemonitord hoeveel water er gebruikt wordt en hoeveel er nog in de tanks zit. ‘Regenwater is beter voor planten dan leidingwater: er zit minder kalk in. Bij de toiletten heb je met dit zogenoemde ‘grijs water’ daardoor ook geen last van

Klaas Buikema, projectleider W bij Pranger-Rosier Installaties: ‘In de voorbereiding zijn de ontwerptekeningen van de installatieadviseur vertaald naar uitvoeringstekeningen. In de uitvoering maakt Pranger-Rosier gebruik van de applicatie Dalux. Met deze applicatie beschikken monteurs en leveranciers altijd over de laatste informatie en tekeningen. Onze monteurs werken dan ook met een tablet op de bouw in plaats van papieren tekeningen.’ Ook keuringsrapporten en rapportages worden in deze applicatie door de monteur uitgevoerd. Buikema: ‘De uitdaging was om alle installaties passend te krijgen in het gebouw en afgestemd op de constructies. Daar waar nodig zijn er enkele wijzigingen doorgevoerd in het ontwerp. Voor de klimaatinstallatie hebben wij gekozen voor Daikin. Zij leverden voor de klimaatinstallatie de luchtbehande-

Grijswatersysteem

inmiddels oud-bestuurder van PCBO Leeuwarden. Dit was zijn laatste project.’ Kamminga: ‘We hebben met ditzelfde team al meer scholen opgeleverd. We hebben wederom plezierig met elkaar samengewerkt en een mooi gebouw neergezet, waar iedereen laaiend enthousiast over is.’ De Nijs: ‘We hebben veel overleg gehad met de aannemer en de installateur, die samenwerking was heel prettig.’ Pranger-Rosier heeft een onderhoudscontract met PCBO Leeuwarden. De Vries: ‘Onze collega’s van Service en Onderhoud van locatie Leeuwarden nemen het stokje van ons over. In dit geval dus een eenvoudige overstap.’

- Barry de Nijs kalkaanslag.’ De keuze voor dit systeem is gemaakt tijdens het bouwproces. ‘Het bestuur van PCBO Leeuwarden heeft er samen met de gemeente voor gezorgd dat de knoop werd doorgehakt en de installatie kon doorgaan.’

Plezierig samenwerking Het gebouw is na de zomervakantie in gebruik genomen. De samenwerkende partijen kijken tevreden terug op de bouwperiode. Wijbenga: ‘Iedereen zat goed in zijn rol, waardoor we met elkaar alle ambities konden waarmaken. We vonden het ook heel bijzonder om samen te werken met Hans Greidanus,

De nieuwe standaard Voor Wijbenga | Tromp architecten en adviseurs is dit zo’n mooi referentieproject geworden, dat scholen en ander partijen het graag willen bekijken. Wijbenga: ‘Bijzonder is de grote, vrije open ruimte rondom het IKC, waar kinderen volop kunnen spelen en ontdekken. Het is eigenlijk onvoorstelbaar wat we met z’n allen voor elkaar hebben gekregen, voor een scholenbudget. Misschien is dit wel de nieuwe standaard; hoe je zou moeten willen dat een school van binnen en buiten wordt afgewerkt. Het voelt echt anders dan een “normale school” en het is ondanks het rustige, ingetogen ontwerp een icoon voor de hele wijk.’

IKC Middelsee te Leeuwarden Opdrachtgever

PCBO Leeuwarden eo en Sinne Kinderopvang

Architect

Wijbenga l Tromp architecten en adviseurs

Constructeur

Goudstikker | De Vries

Aannemer

Bouwgroep Dijkstra Draisma B.V.

E-W Installaties

Pranger-Rosier Installaties B.V.

Installateur voor mijnwaterfabriek, Hydraloop, Optigrün Smartflowcontrol

HWT Hemelwatertechniek

Montage gevelbetimmering

Noltenbouw B.V.

Leveren, monteren 4 schuifdeursystemen, 99 Digiprotect deuren incl. Hang en sluitwerk

BPZ

Afvalinzameling, transport & recycling

NNRD

Levering van diverse materialen.

Raadsma

Tekst: Tine van Knijff-van Hijum

‘R

egenwater om toiletten door te spoelen en planten te bewateren’

Onderaannemers & leveranciers

‘D

e uitdaging was om alle installaties passend te krijgen’

Fotografie: Wijbenga | Tromp architecten en adviseurs, Henri Hendriks

ONDERWIJS

- Klaas Buikema

INDUSTRIEBOUW

Extra koelruimte en nieuwe productiehal Farm Dairy Lelystad

Wendbaarheid in veranderende markt Project Cool en Project Green: zo worden de twee nieuwbouwprojecten bij Farm Dairy in Lelystad genoemd. Met Project Cool werd extra koelruimte gerealiseerd, dit project is inmiddels opgeleverd. Hiermee kan de private label melkleverancier nog duurzamer en efficiënter produceren. Jorritsma Bouw is druk bezig met de tweede fase: Project Green. Deze nieuwe productiehal stelt Farm Dairy in staat om, naast het dagverse portfolio, plantaardige zuivelalternatieven en lang houdbare, duurzame melkstromen te leveren.

Arend Bouwer, algemeen directeur van Farm Dairy: ‘We tonen hiermee dat we snel wendbaar zijn en proactief reageren op wat we in de markt zien gebeuren. We wachten niet af. We zorgen dat we aan de huidige én toekomstige vraag van onze retailers kunnen voldoen. Jorritsma Bouw brengt ons volop in positie om dit te kunnen doen.’

Twee fasen De zuivelmarkt krimpt, maar het marktaandeel van Farm Dairy groeit. Bouwer: ‘Ons strategische plan voor de lange termijn bestaat daarom uit twee fasen: het eerste is het volledig benutten van de capaciteit voor de dagverse markt. Dat bereiken we met de nieuwe koelruimte. Het tweede betreft de uitbreiding naar nieuwe productgroepen en markten, daarvoor hebben we de nieuwe productiehal nodig.’ Jorritsma Bouw leverde de koelruimte voor de zomervakantie op en startte in september met de bouw van de nieuwe productiehal. Deze moet in het eerste kwartaal van 2024 worden opgeleverd. Bouwer: ‘We willen zo snel mogelijk productielijnen in de nieuwe hal neerzetten.’ Farm Dairy zit namelijk middenin meerdere transities. De eerste, de transitie naar 100% duurzame melkstromen, heeft de leverancier al volbracht.

INDUSTRIEBOUW

Eiwittransitie De tweede is de eiwittransitie. ‘Retailers stellen doelstellingen in het kader van klimaat, diervriendelijkheid en biodiversiteit: in een aantal jaren zullen de verhoudingen tussen dierlijke eiwitten en plantaardige eiwitten omgedraaid worden. Wij anticiperen daarop met de nieuwe productiehal.’ Omdat de omloopsnelheid van plantaardige alternatieven nu nog laag is, heeft Farm Dairy gekozen voor een lang-houdbare lijn. ‘De vernieuwing is voor ons tweeledig. We voegen plantaardige producten toe aan ons portfolio én we kunnen naast dagverse producten ook lang houdbare producten leveren.’

‘W

e zorgen dat we aan de huidige en toekomstige vraag kunnen voldoen’ - Arend Bouwer

Toekomst: waterstof De derde transitie is de energietransitie. Farm Dairy ondertekende het “Memorandum of Understanding Waterstof” van Flevoland: de provincie laat onderzoek doen naar waterstofclusters en waterstofketens. ‘Wij werken mee aan een toekomst waarin we mogelijk waterstof als energiebron gebruiken. De nieuwe koelcel is al 100% energieneutraal en duurzaamheid speelt de hoofdrol in onze producten, productielijnen en verpakkingen. We onderzoeken bovendien hoe we warmte uit onze productie kunnen gebruiken om ons energieverbruik te verlagen en of we energie gaan opslaan in batterijen.’

INDUSTRIEBOUW

‘S

amenwerking, afstemming en communicatie zijn de grootste uitdaging én het mooie van dit werk’ - Roelof Bosma

Passen, meten en overleggen Jorritsma bouwt op een locatie waar dagelijks gewerkt wordt. Bosma: ‘De bestaande fabriek moet kunnen doordraaien, daardoor is het hier en daar passen en meten en vooral goed overleggen. Dat is in de eerste fase heel goed gegaan: de koelhal is klaar.’ Qua gebouw vormde de koelruimte geen grote uitdaging. ‘Er is sprake van een constructie zoals wij die veel vaker bouwen. Behalve de koelcel zijn er ook kantoren in gemaakt, er is vloerverwarming in gekomen, er liggen zonnepanelen op het dak en aan de zijkanten zijn vijf docks gemaakt voor de vrachtwagens. De koelhal en de fabriek hebben straks bovendien dezelfde, strakke uitstraling.’

De samenwerking met Jorritsma Bouw bij de bouwprojecten stemt tot grote tevredenheid. ‘De lijnen zijn kort en als er iets is, lossen we dat met elkaar op. Jorritsma is bovendien een bekende bouwer in de zuivelwereld, ook voor advies en ondersteuning kunnen wij bij hen terecht.’ Roelof Bosma, senior projectleider bij Jorritsma Bouw, haakt in: ‘Wij zijn door Farm Dairy benaderd om voor de beide fasen in een bouwteam plaats te nemen. Onze onderaannemers zijn hierbij Wiegers, TSV, Manning en Roma.’ Bosma vervolgt: ‘Onze divisie Industrie is gespecialiseerd in het bouwen van industriële projecten en fabrieken. Wij zijn dan ook in een vrij vroeg stadium aangesloten, om mee te denken in het bouwproces.’

Farm Dairy te Lelystad Opdrachtgever

Farm Dairy

Architect

Bruins Koopman architecten

HoofdconstructieAdviseur bouwconstructies

Qbuz

Directievoering

van Empel Bouw- en Projectadvies

Aannemer

Jorritsma Bouw

Installaties

Hollander Techniek

Tekst: Tine van Knijff-van Hijum

Korte lijnen

Zodra het eerste deel van de nieuwe fabriek klaar is, gaat Farm Dairy daar meteen aan de slag. Bosma: ‘De bouw loopt op schema. Het voordeel van het werken met vaste partners is dat iedereen elkaar kent en graag wil meewerken. We gaan dan ook met dezelfde partners door en vanuit Jorritsma bouwen we eveneens met hetzelfde team als bij Project Cool.’ De opdrachtgever heeft daarmee vaste aanspreekpunten. ‘En het is voor onze bouwpartners bekend waar ze rekening mee moeten houden. Zij hebben bovendien ervaring met industriële werken en zijn gewend alles in overleg te doen: als Farm Dairy ergens bij moet met een trailer, en wij met een kraan voorbij moeten, stemmen we dat goed af.’ Bosma besluit: ‘De samenwerking, afstemming en communicatie zijn bij dit project de grootste uitdaging én het mooie van het werk.’

Onderaannemers & leveranciers Systeemplafonds

Unipé Afbouw B.V.

Staalconstructie

Wichers Metaal b.v. Vriezenveen

Fotografie: Wichers Metaal, Henri Hendriks

Ervaring en overleg

ZORG

HOSPICE ‘HET ALTEVEER’ ASSEN

EEN LAATSTE THUIS OP DE GRENS VAN STAD EN PLATTELAND

Aan de rand van Assen, op de grens van stad en platteland, werd de juiste locatie gevonden voor een nieuw te bouwen hospice. Het oude hospice, midden in het centrum van Assen, werd te klein. Harry Nanninga, architect/eigenaar HJK Architecten, werd benaderd voor het ontwerp. Niet zonder reden, want vijftien jaar geleden was hij ook betrokken bij de verbouwing van het toenmalige hospice. Op de locatie die aangekocht werd voor de nieuwbouw was een hoveniersbedrijf gevestigd. Op het terrein bevonden zich een woonhuis en een oude schuur. Besloten werd voor het ontwerp van het hospice uit te gaan van een Drentse schuur, een herkenbaar element in de omgeving. In de nieuwbouw zorgen cementen delen voor de uitstraling en geven de zwarte planken het gevoel van een karakteristieke schuur. Met het voordeel dat deze ‘planken’ onderhoudsarm zijn. 30

Toenemende zorgvraag Het casco van het woonhuis is hergebruikt. Henk Ploegmakers, een van de bestuursleden van het hospice: ‘In het woonhuis zijn nu de kantoren gesitueerd. Een eigen cursusruimte voor opleiding van onze vele vrijwilligers is een prachtige toevoeging.’ Zijn medebestuurslid Wilma van Wijngaarden vult aan: ‘Er zijn nu zes gastenkamers en twee extra kamers gerealiseerd. Met de twee extra kamers is het mogelijk dat betrokkenen/ naasten van de gasten kunnen overnachten. Ook is hiermee ingespeeld op eventuele uitbreiding van de zorgvraag.’ Naast deze kamers is er nog een stiltekamer, en er is een kinderkamer die met sponsorgelden kon worden gerealiseerd.

ZORG

Een vorm van wonen Een hospice draait op giften en sponsoren, waardoor er sprake was van een scherp bouwbudget. ‘Met bezuinigingen of extra kosten, in overleg was veel mogelijk’, is de ervaring van Joran Haandrikman van Bouwmij Hendriks. ‘Voor ons was het de eerste keer dat wij als bouwbedrijf een hospice bouwden, maar wij zijn wel goed bekend met utiliteitsbouw.’ ‘Het is geen verpleeghuis dat je realiseert,’ meent Harry Nanninga, ‘het is een vorm van wonen.’ Een woonvorm waarin mensen in een zeer kwetsbare periode verblijven. Het gebouw biedt ruime verbinding tussen buiten en binnen door de grote ramen die maximaal zonlicht binnenlaten. ‘Vooral in de avond geeft dat een prachtig beeld, wanneer je als het ware door het hospice heen kijkt’, zegt Ploegmakers. Toch botst dit niet met de privacy, door grote gordijnen, de privé terrassen en de ruime tuin rondom het hospice.

riolering; er werd nog gebruik gemaakt van een zogenaamde IBA. ‘De gemeente Assen was daarin oplossingsgericht’, vindt Van Wijngaarden. ‘Tot aan het perceel werd de drukriolering aangelegd, op het perceel moesten wij zelf zorgdragen voor de aansluiting op het gemeentelijk riool.’ Haandrikman: ‘In de race tegen de klok om het gebouw operationeel te krijgen, installeerden we eerst een tijdelijke IBA (Individuele Behandeling van Afvalwater,

‘G

ebouw ook voor onze vrijwilligers erg prettig’

- Henk Ploegmakers

Voorzieningen Doordat het hospice op de grens van stad en platteland gebouwd werd, waren niet alle nutsvoorzieningen aanwezig. Zo ontbrak een

‘H

et leek wel of het project vleugels kreeg’ - Wilma van Wijngaarden

ZORG

vergelijkbaar met een septic tank). Echter, gezien de functie van het gebouw waarbij sprake is van een meer dan normale hoeveelheid medicijnresten in het afvalwater, werd het risico op onbalans te groot.’ In samenwerking met de gemeente Assen werd een effectieve oplossing bedacht om alsnog op de riolering aan te sluiten. Voor het beheer van hemelwater werd een WADI aangelegd die het regenwater opvangt, vasthoudt en geleidelijk in de grond laat infiltreren. ‘Dit ontlast niet alleen de riolering, maar zorgt ook voor een duurzaam waterbeheer’, aldus Haandrikman.

Concessies Het bouwtraject vond grotendeels plaats tijdens de coronapandemie; overleg ging veelal via Zoom. Toch liep het bouwproces als een geoliede machine. ‘Het leek wel of het project vleugels kreeg’, memoreert Van Wijngaarden. Hier en daar moesten ook concessies worden

gedaan. Het in eerste instantie gekozen sedumdak was bijvoorbeeld financieel niet haalbaar. Het dak is nu voorzien van dakplaten, wat een goede oplossing is gebleken. Het gebouw is voorzien van zonnepanelen en een warmtepomp en heeft bovendien nog een gasaansluiting, die in geval van nood gebruikt kan worden.

Rustige uitstraling De indeling van het hospice diende vooral ook praktisch te zijn. Alle kamers zijn gelijkvloers, de automatisering is geoptimaliseerd en er zijn meer faciliteiten dan in het oude hospice. Waar in andere hospices het interieur vaak is samengesteld uit giften in de vorm van meubilair, heeft men er bij hospice Het Alteveer voor gekozen om het hele interieur als totaalconcept te bekijken. Oving Projectinrichting uit Assen heeft het gebouw ingericht en voorzien van dezelfde kleurstelling, materialen en opstellingen. Ploegmakers: ‘Dat geeft een heel rustige uitstraling en dat werkt ook voor onze vrijwilligers erg prettig.’

‘P

ubliekprijs is bevestiging dat de opdracht goed is uitgevoerd’

- Harry Nanninga

Hospice Het Alteveer winnaar Publieksprijs Architectuurprijs Drenthe 2023 ArchitectuurPunt Drenthe heeft voor de Drentse ArchitectuurPrijs 2023 19 projecten uit Drenthe mogen ontvangen. De vakjury heeft 8 projecten genomineerd voor de VakjuryPrijs en alle 19 inzendingen voorgedragen voor de PublieksPrijs. Van 7- 13 september kon er voor deze Publieksprijs gestemd worden. Het Hospice Het Alteveer was zowel genomineerd voor beide Architectuurprijzen en is door het publiek als winnaar verkozen voor de PublieksPrijs 2023.

‘O

m te kunnen starten eerst een tijdelijke waterput geslagen’ - Joran Haandrikman

Het vakjuryrapport benoemde onder meer haar waardering voor de huiselijke sfeer van het hospice: ‘de kleinschaligheid is binnen goed voelbaar en geeft het hospice daarmee een intiem karakter. Elke patiënt heeft een eigen plek, waarbij de kamer grenst aan een eigen buitenruimte, die weer aansluit op de verzorgde tuin maar is er ook ruimte voor het collectief.’

ZORG

Publieksprijs ‘Het bouwen van dit hospice was een functioneel project, maar nog meer een maatschappelijke opdracht. Dat wij daarvoor de Drentse Architectuur publiekprijs gekregen hebben, is voor ons een bevestiging dat wij die opdracht goed hebben uitgevoerd’, besluit Nanninga.

Hospice Het Alteveer te Assen Opdrachtgever

Stichting Hospice Noord-Midden Drenthe

Architect

HJK architecten

Constructeur

Dijkhuis Ingenieurs

Aannemer

Bouwmij Hendriks BV

Onderaannemers & leveranciers Leveren, monteren 8 Zorgplus schuifdeursystemen, 39 Digiprotect deuren incl. Hang en sluitwerk

BPZ

Tekst: Ietsje de Boer

De tuin was een project op zich. Er is gekozen voor een tuinontwerp dat het hospice laat opgaan in zijn omgeving. Hier kunnen bijvoorbeeld ook de jaarlijkse herdenkingen van de overledenen worden gehouden. Op het terrein konden daarnaast 25 parkeerplaatsen worden gerealiseerd.

Fotografie: HJK Architecten, Henri Hendriks

Buitenom

ZORG

Zorgappartementen Villa Lootuinen

Veilig wonen in de nieuwste villa van Coevorden Cliënten van zorgorganisatie Cosis in Coevorden wonen sinds afgelopen najaar in een gloednieuw gebouw aan de Gouverneur Hofstedelaan. Midden in de wijk Lootuinen heeft Brands Bouw uit Emmen een woonzorgcomplex van drie verdiepingen met 41 appartementen en studio’s gerealiseerd. Ze zijn bestemd voor mensen met psychische en/of een verstandelijke beperking. DAAD Architecten uit Beilen tekende voor het ontwerp. Het gebouw is opgetrokken uit zandkleurige gevelstenen die qua kleur goed aansluiten bij bebouwing in de omgeving. Het gebouw is volledig gasloos en voorzien van zonnepanelen. De bewoners woonden tot hun verhuizing in een sterk verouderd onderkomen elders in de Ganzenstad. Na een UAV-gc tender haalde Brands Bouw uit Emmen de opdracht binnen. In september vorig jaar ging de eerste schop de grond in, afgelopen zomer werd het gebouw opgeleverd en half oktober namen de bewoners er hun intrek. In de nieuwbouw hebben zij een eigen appartement of studio. Iedere woonruimte kan van een tillift worden voorzien. Bovendien kunnen de studio’s indien nodig worden omgebouwd tot appartementen, mocht het zorgcomplex in de toekomst een 34

andere bestemming krijgen. Vergeleken met de oude situatie is de nieuwbouw aan de Gouverneur Hofstedelaan een hele vooruitgang. De nieuwe stek is dan ook heel toepasselijk ‘Villa Lootuinen’ gedoopt.

Zeer korte bouwtijd Projectleider Ruben Voors van Brands Bouw woont op steenworp afstand van Coevordens nieuwste villa en kijkt tevreden terug op de klus. ‘We hadden minder dan een jaar bouwtijd en dat maakte het een uitdagende opdracht.’ Villa Lootuinen was zijn eerste klus

als projectleider en dat maakt het voor hem extra bijzonder.

Levendigheid en beschutting In Villa Lootuinen woon je beschermd, maar niet afgesloten van de wijk. Om dat duidelijk maken is de voorgevel gemetseld. Aan de tuinzijde is een hap uit het gebouw genomen. Daar werd gekozen voor een houten gevel. De woonkamers kijken uit op het naastgelegen kruispunt en de basisschool en dat zorgt voor levendigheid. Elke verdieping heeft een eigen terras, met daktuin en buitentrappen. Beplan-

ZORG ting en pergola’s bieden beschutting en zorgen voor een natuurlijke verbinding met het omliggende groen in de wijk Lootuinen.

Eigen vluchtroutes De veiligheid in het gebouw was een speerpunt. Titus Mars van DAAD Architecten: ‘Het zijn kwetsbare bewoners die een vertrouwde omgeving belangrijk vinden. Die moet je bij een ontruiming niet door elkaar laten lopen. Daarom heeft elke woongroep een eigen vluchtroute - dat wil zeggen: een vluchtroute die niet door andere woongroepen

heengaat - zodat er bij een noodsituatie minder stress ontstaat.’ Het zijn dit soort zaken die werken voor de zorg zo leuk maakt voor de architect. Mars is enthousiast over de passie die hij hier tegenkomt. ‘Zorgorganisaties weten precies wat ze willen en zijn heel gedreven. Dat maakt het uitdagend.’

Brandwerend De houten gevel van de villa is op een bijzondere manier brandveilig gemaakt. Het hout komt uit Coevorden en kreeg in Engeland een behandeling waardoor het brandwerend werd. Hierdoor is de gevel de komende 25 jaar onderhoudsvrij. Voors: ‘Als we dit in Nederland hadden gedaan was de bescherming maximaal vijf jaar geweest. Ons bedrijf is de komende vijftien jaar verantwoordelijk voor het gevelonderhoud en deze werkwijze scheelt ons werk en dus geld.’

Complimenten

‘M

inder dan een jaar bouwtijd maakte het een uitdagende opdracht’

- Ruben Voors

Brands Bouw krijgt voor deze keuze complimenten van Hermien Koerts. Zij was namens adviesbureau Fysi-K uit Westerbork betrokken bij het brandveilig maken van het gebouw. ‘Je ziet niet vaak dat er zover vooruit gedacht wordt, daar ben ik blij mee. Brandvoortplanting via de gevel is een groot risico’, benadrukt ze. Niet alleen het hout, maar ook al het an-

‘V

ertrouwde omgeving belangrijk voor kwetsbare bewoners’ - Titus Mars

dere materiaal, zoals bevestiging en isolatie, moet tot 200 millimeter achter de gevel brandwerend zijn. Als dat het geval is, voldoet het gebouw aan de wettelijke brandklasse B. Koerts: ‘In Coevorden is dat gelukkig dik in orde.’

Milieuprestatie Wat betreft de milieubelasting scoort het woonzorgcomplex ook goed. Er is zoveel mogelijk gebruikt gemaakt van duurzame materialen en dat heeft duidelijk effect. De Milieuprestatie Gebouwen (MPG) ligt namelijk op 0,6, terwijl 0,8 de officiële norm is.

ZORG

‘J

e ziet niet vaak dat er zover vooruit gedacht wordt’ - Hermien Koerts

Puzzel

‘Als Cosis in de toekomst woningen samen wil voegen, kan dit snel en betaalbaar gebeuren’, constateert Maurits Nijenstein, adviseur bij constructeur Goudstikker de Vries uit Emmen. De vloer is namelijk van extra wapening voorzien zodat er bijvoorbeeld eenvoudig een deur in de draagmuur gezet kan worden. Nijenstein: ‘Het gaat om een vloer van hooguit 21 centimeter dik. Om bij zo’n vloer een gat in de draagmuur te maken moet je normaal gesproken eerst een ondersteunende constructie plaatsen. Dat is een tijdrovende en kostbare klus. In Villa Lootuinen kan de zaag er dankzij de verstevigde vloer direct in. Het is mooi om te merken dat er zover vooruit gekeken is.’

41 zorgappartementen Villa Lootuinen te Coevorden Opdrachtgever

Cosis

Architect

DAAD Architecten

Adviseur Bouwfysica, Interne geluidsisolatie, Brandveiligheid en Beng.

Fysi-K

Adviseur Installaties

Nijeboer-Hage Technisch adviseurs

Constructeur

Goudstikker | De Vries

Aannemer

Brands Bouw

Fotografie: Walter Frisart Fotowerk

Extra wapening

Ook het wegwerken van alle constructies en installaties in de dunne vloer was volgens Nijenstein een hele puzzel. ‘We hebben vooraf daarom alles in een 3D-model gezet en dat scheelde veel werk.’ Al met al kijken ze bij Goudstikker de Vries terug op een leuke klus. ‘Omdat we vaker hebben samengewerkt met Brands Bouw en DAAD Architecten hadden we aan een half woord genoeg. Samen hebben we ervoor gezorgd dat het prettig wonen is in Villa Lootuinen aan de Gouverneur Hofstedelaan.'

‘S

amen hebben we ervoor gezorgd dat het prettig wonen is in Villa Lootuinen’

Straatwerk, grondwerk en riolering

Fuhler Wegenbouw B.V.

Leveren, monteren 55 Zorgplus schuifdeursystemen, 195 Digiprotect deuren incl. Hang en sluitwerk

BPZ

Metselmortel en Uitbloeiingsarme Voegmortel

Remix Droge Mortel BV

Tekst: Martin Laning

Onderaannemers & leveranciers

- Maurits Nijenstein

SPORTCOMPLEX

Sportcomplex Oldencate in Spijk

Verkeersveiligheid als hoogste prioriteit Na de bouw van Kindcentrum ’t Maar heeft Spijk nu ook een toekomstbestendig sportcomplex Oldencate. Brands Bouw realiseerde een gebouw met een sporthal voor gymles en volleybal, zeven kleedkamers, vergaderen verzorgingsruimtes en een kantine, waar de schoolkinderen en de voet- en volleyballers van Poolster duurzaam en energiezuinig jaren mee vooruit kunnen.

‘Een project uit het boekje’, vindt Peter Giezen, die met zijn bedrijf Project- en Bouwmanagement Giezen in opdracht van de gemeente Eemsdelta het project begeleidde, van programma van eisen tot oplevering. Hij had hetzelfde gedaan bij de bouw van kindcentrum ‘t Maar in hetzelfde gebied, dus hij wist van de hoed en de rand. ‘Er stond een verouderde accommodatie en de gemeente wilde de kans grijpen om de sportclubs en het bewegingsonderwijs te koppelen. Een goede zaal voor de gymlessen overdag, met voldoende kleedkamers voor de voetballers en volleyballers die ’s avonds komen. Dat is bij uitstek efficiënt ruimtegebruik.’ De gemeente kon gebruik maken van geld uit het Nationaal Programma Groningen (1,6 miljoen euro) en een versterkingsbudget van de NAM (450.000 euro) en hoefde daardoor zelf ‘slechts’ anderhalf miljoen euro bij te dragen. De club bracht zelf 36.000 euro in, deels met zelfwerkzaamheid. 38

Eerst bouwen, dan slopen Uitdaging was om het gebouw zodanig te positioneren dat de oude accommodatie pas gesloopt hoefde worden als de nieuwbouw klaar was, want dat zou kosten van tijdelijke voorzieningen uitsparen. Dat lukte bijna: de oude kantine moest wel alvast weg, maar verder paste het ontwerp van VMEZ architecten ‘in de oksel van twee voetbalvelden. De muur van de oude gymzaal stond op anderhalve meter van de nieuwbouw.’

Verkeersveiligheid Waar het in het gebruik natuurlijk handig is dat schoolkinderen hun gymles op steenworp afstand van het klaslokaal hebben, was tijdens het bouwen de nabijheid van de school een grote uitdaging, net als het feit dat de sportclubs gewoon hun oude accommodatie bleven gebruiken. ‘De verkeersveiligheid was hét item tijdens de bouw’, zeggen zowel Giezen als uitvoerder Bouke Jansen van Brands Bouw, het aannemersbedrijf dat met de beste prijs inschreef op het werk op basis van bestek en tekeningen. ‘Het ging om een traditionele bouwwijze en de voorbereiding was gewoon in 2D, want meer was niet per se nodig. Het gaat om een staalconstructie op een normale stortbeton-fundering op heipalen,

‘E

en project uit het boekje’

- Peter Giezen

SPORTCOMPLEX

‘T

‘M

- Bouke Jansen

- Marco Dijk

oegevoegde waarde zat in de logistiek’

met buitenom hsb-wanden, rood metselwerk en rode gevelbeplating en binnen overal metal-studwanden’, aldus Jansen. ‘Wat we moesten bouwen was dus wel duidelijk, al zaten er wel veel details in: overhangende luifels, een stukje vliesgevel en uitdagend metselwerk met kopjes die “eruit springen”. De toegevoegde waarde zat vooral in hoe we de logistiek organiseerden, zodat de school, de sporters en de omwonenden zo min mogelijk last van ons hadden.’

Schooltijden Het was een strikte voorwaarde dat rond in- en uitgaan van de school geen materiaal werd aangevoerd, want dan werd het te druk en gevaarlijk op de Willem de Mérodelaan en ‘het asfaltweggetje van drie meter breed’ naar de bouwplaats. Dat betekende dus goed bedenken wat wanneer nodig was en goede afspraken maken met de leveranciers. ‘Ik was bijna altijd zelf aanwezig als aanspreekpunt, want er zijn wel eens knelpunten natuurlijk’, zegt Jansen. ‘Bouwen kan niet helemaal zon-

ooie stap extra voor duurzaamheid’

der overlast, maar ik denk dat we er goed in geslaagd zijn iedereen mee te nemen in het proces.’ Dat kan Giezen wel beamen: ‘Ook de gebruikers zijn heel goed betrokken. De leden van Poolster wilden ook het een en ander zelf doen. Dat is natuurlijk mooi om de kosten te drukken, maar het vergt wel afstemming en dat is allemaal prima verlopen.’

ring van heet tapwater voor een speciale hoog-temperatuur warmtepomp die water van meer dan 70 °C kan maken en de vraag van de douches kan bijhouden. ‘Door de installatie op te delen, viel de puzzel zowel qua budget als wat betreft gebruik beter in elkaar.’

Meerdere warmtepompen Marco Dijk was namens D&W Elektrotechniek de hoofdaannemer voor de installaties. Zijn bedrijf nam zelf het E-werk op zich en nam Velgsib Installatietechniek mee voor de W-kant. Allebei hielpen ze om het geadviseerde installatieconcept zo bij te sturen dat het binnen budget ging passen. ‘De eerste ontwerpgedachte ging bijvoorbeeld uit van één grote collectieve lucht-klimaatinstallatie. In nader overleg met bouwteam en gebruikers is dit veranderd naar maatwerk met een warmtepomp per bouwdeel. Hierdoor kunnen de gebruikers elk hun eigen klimaat regelen, een groot voordeel’, aldus Dijk. Theo Mensen van Velgsib en adviseur ABT kozen voor de leve-

‘P

uzzel viel qua budget en gebruik beter in elkaar door installatie op te delen’

- Theo Mensen

SPORTCOMPLEX

Dijk: ‘Er is ook een mooie stap extra voor duurzaamheid gezet. Om aan de BENG-norm te voldoen zouden 10, 12 zonnepanelen wel genoeg zijn, maar het zijn er 120 geworden zodat de sportclub straks weinig tot geen energielasten heeft.’ Wat daarbij ook helpt, is dat het gebouw luchtdicht is afgewerkt. Giezen: ‘Ook de veldverlichting is omgezet naar led, zodat het verbruik zo laag mogelijk blijft.’

Iets voor elkaar over hebben ‘Ik heb bij de oplevering in oktober alle partijen een enorm compliment gegeven’, zegt Giezen. ‘Ze hadden elkaar niet uitgekozen – het was immers een traditionele aanbesteding op prijs – maar ze wilden er duidelijk wel samen voor gaan en hadden ook iets voor elkaar over.’ Dijk: ‘We werken wel vaker met en voor elkaar natuurlijk, dus we weten wel wat we aan elkaar hebben.’ Mensen: ‘Ik vond het een plezierige bouw, ook leuk om samen te werken met de mensen van de voetbalclub.’ Daar sluit Jansen zich graag bij aan. ‘Ik blik er positief op terug. En de eindgebruikers zijn erg tevreden en daar doe je het allemaal voor, toch?’

Gemeente Eemsdelta

Proces begeleiding en directievoering

Project- en Bouwmanagement Giezen

Constructeur / Adviseur installaties

abtWassenaar

Adviseur bouwfysica

Noorman Bouw- en milieu-advies

Hoofdaannemer

Brands Bouw

Aannemer E en W installatie

D & W Elektrotechniek B.V.

Aannemer W-installatie (nevenaannemer)

Velgsib Installatietechniek B.V.

Adviseur bouwfysica

Noorman Bouw- en milieu-advies

Onderaannemers & leveranciers Valbeveiliging

All Safe Valbeveiliging

Gietvloer

Verbion Vloeren

Leveren en monteren 34 Digiprotect deuren incl. Hang en sluitwerk

BPZ

Afvalinzameling, transport & recycling

NNRD

Uitbloeiingsarme Doorstrijkmortel en Metselmortel

Remix Droge Mortel BV

Tekst: Arjen Bakker

Duurzame stappen

Opdrachtgever

Fotografie: PB Giezen, Henri Hendriks

Sportcomplex Spijk te Spijk

WONINGBOUW

Bloemwijk Alkmaar

Bouwen met behoud van maatschappelijk en cultuurhistorisch karakter Een toekomstbestendige, duurzame, leefbare, groene en gezellige wijk maken: dat is het uitgangspunt bij de vernieuwing van de unieke, historische Bloemwijk in Alkmaar. In opdracht van woningcoöperatie Van Alckmaer bouwt Jorritsma Bouw uit Bolsward de meer dan honderd jaar oude wijk opnieuw op naar hedendaagse maatstaven, maar met behoud van het eigen maatschappelijke en cultuurhistorische karakter. De Bloemwijk werd tussen 1918 en 1920 gebouwd onder verantwoordelijkheid van architect Jan Stuyt. Hij bouwde de wijk volgens de ideeën van een tuindorp, waarbij de nadruk ligt op “dorpse kwaliteiten” met een plek voor ontmoeting, nadruk op collectiviteit, betaalbare woningen en een specifieke bouwstijl met kenmerkende en architectonische elementen. Voor de bewoners van de Bloemwijk, die nauw bij de nieuwbouwplannen zijn betrokken, is het belangrijk dat het “Bloemwijkgevoel” terugkomt in de nieuwe wijk. Niet alle bewoners waren direct enthousiast over de sloopplannen, maar uiteindelijk ligt er een nieuwbouwplan waarbij de wijk wordt aangepast aan de huidige woonwensen met bredere straten en meer groen, maar met behoud van het tuindorpkarakter. 42

‘F

ase één is echt een visitekaartje voor fase twee en drie’

- René Wiersma

WONINGBOUW

‘E

en herkenbare overkoepelende beeldtaal gecreëerd’

Ontwerp Het stedenbouwkundige plan van De Nijl Architecten vormde, samen met het cultuurhistorisch onderzoek door SteenhuisMeurs, het uitgangspunt van architect Frank Reitsma van TWA Architecten uit Burdaard. Reitsma: ‘De vervangende nieuwbouw van de Bloemwijk in Alkmaar lag gevoelig. Het plan is met zorg gebaseerd op kenmerkende stedenbouwkundige en architectonische elementen uit de bestaande wijk. In de gevels uiten deze karakteristieke elementen zich in de verbijzonderingen in het metselwerk als sierranden, rollagen, hanenkammen, witte grafiek en ruitmotieven. Ook is ervoor gekozen te refereren naar het oorspronkelijke ontwerp van de kozijnen qua kleurstelling, indeling en roedeverdeling.’ De kenmerkende toegang tot de achterpaden - “de Bloemwijkboog” - keert in het ontwerp terug. ‘De karakteristieke architectonische elementen werden door TWA Architecten verzameld in een ontwerptoolbox’, gaat Reitsma verder. ‘Met behulp van deze toolbox hebben we de woningen en appartementen vormgegeven. Daarmee hebben we een herkenbare overkoepelende beeldtaal voor de nieuwe Bloemwijk gecreëerd.’

- Frank Reitsma

Tuindorpkarakter In materiaalkeuze was het uitgangspunt om aan te sluiten bij de bestaande Bloemwijk. ‘In het metselwerk zijn we zo dicht mogelijk bij de kleur van de bestaande steen gebleven. Voor de dakpan is echter gekozen voor zwart in plaats van rood. Dit om de zonnepanelen minder op te laten vallen. Daarnaast wilden we het tuindorpkarakter behouden en versterken. Vanuit kleurenonderzoek zijn typische tuindorpkleuren gekozen voor de houten kozijnen en draaiende delen: Bentheimergeel (lichtbeige) en Cuypersgroen.’ Het ontwerp is op enkele punten aangepast. ‘De meest belangrijke wijziging is de aanpassing van de woningen van twee lagen met een kap. Hier is de kapvorm gewijzigd van een zadeldak naar een mansardekap. Hierdoor ontstaat er een groter gebruiksoppervlak op de zolderverdieping. Daarnaast is er in overleg met de gemeente een bouwblok komen te vervallen om aan de parkeernorm te voldoen.’

ENERGIELABELING NIEUWBOUW BLOEMENWIJK ALKMAAR In de nieuwe Bloemwijk in Alkmaar heeft Smeets Bouwmanagement en Advies in opdracht van Jorritsma Bouw de Energie Prestatie (EP)-labeling verzorgd voor “oplevering nieuwbouw” van ruim 168 woningen, volgens de richtlijnen van de NTA 8800.

Gecertificeerd Een energielabel is een Europese verplichting en geldt voor zowel nieuwbouw (bij omgevingsvergunning en oplevering) als bestaande bouw. Onze gecertificeerde adviseurs controleren van alle woningen de maatvoering(en), bepalen de toegepaste constructies, materialen en de installaties. Hierbij kun je denken aan wand-, vloer-, dakopbouw, kozijnen, deuren en beglazingen. Van de installaties worden de ventilatie (eventuele warmteterugwinning), verwarming, tapwater, koeling en zonne-energiesystemen in kaart gebracht. Al deze gegevens worden vervolgens ingevoerd in de software (VABI) waarbij de benodigde berekeningen worden uitgevoerd. Uiteindelijk melden we de definitieve energielabels af bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) en worden de labels verstrekt aan de opdrachtgever.

WONINGBOUW

Pocityf Bloemwijk maakt deel uit van het Europese Pocityf-project, waarbij geld beschikbaar wordt gesteld voor het verduurzamen van historische steden, zoals Alkmaar. ‘De oude woningen in de Bloemwijk hadden schimmel-, vocht- en tochtproblemen, zo bleek in 2016,’ aldus projectleider vastgoed René Wiersma van Van Alckmaer. ‘We hebben de 164 oude woningen door in totaal 173 eengezinswoningen en moderne appartementen vervangen, waarvan enkele dubbellaags. Wat deze huizen bijzonder maakt, is bijvoorbeeld dat we recyclen: het isolatiemateriaal is gemaakt van hergebruikt plastic.’ Ook verder is aan duurzaamheid gedacht: op de daken liggen zonnepanelen voor groene energie, waarbij moderne warmtepompen zorgen voor verwarming en warm water.

Snel bouwconcept Aannemer Jorritsma Bouw wist de opdracht te verwerven voor dit Design and Build project. ‘Ondertussen is de eerste fase van de nieuwbouw in de Bloemwijk achter de rug en is er begonnen met fase twee’, aldus projectleider Theo Huisma. ‘We hopen fase drie eind 2025 af te ronden.’ De nieuwe woningen worden gebouwd volgens het snelle Simpl-i prefab bouwconcept van Jorritsma. ‘We werken daarbij met

‘S

impl-i prefab bouwconcept werkt super snel’ - Theo Huisma

WONINGBOUW

prefab funderingsbalken, betoncasco, prefabkap en -dakkapellen. De kozijnen worden al prefab in de wanden gemonteerd. Het werkt supersnel’, legt Huisma uit.

Vooroorlogse straatjes

Ondertussen wonen de eerste bewoners weer in de vernieuwde woningen. ‘Ze zijn blij en trots. Fase één is echt een visitekaartje voor fase twee en drie’, vindt Wiersma van Van Alckmaer. ‘We hebben de bewoners constant bij de nieuwbouwplannen en het bouwproces betrokken. Klankbordgroepen hebben tot het eind meegedacht over bijvoorbeeld de plaatsing van stopcontacten en het plaatsen van schuifdeuren in plaats van openstaande deuren. We zijn blij met wat er staat.’

Opdrachtgever

Woningstichting Van Alckmaer

Ontwerpende partij

TWA Architecten

EnergieLabels

Smeets bouwmanagement en advies

Directievoering

Wijker Bouw & Advies

Hoofdconstructeur

Dijkhuis Ingenieurs

Bouwkundig aannemer

Jorritsma Bouw

Houten kozijnen, ramen en deuren

Tegon Timmerfabriek B.V.

Leveren, monteren 420 deurkozijnsets, 551 Digiprotect deuren incl. Hang en sluitwerk binnen en buitendeuren

BPZ

Uitbloeiingsarme Doorstrijkmortel

Remix Droge Mortel BV

Fotografie: Henri Hendriks

Visitekaartje

168 woningen Bloemwijk te Alkmaar

Onderaannemers & leveranciers Tekst: Yke Bremer

‘De logistiek vormt wel een uitdaging’, geeft Huisma toe. ‘We werken in de krappe vooroorlogse straatjes van de Bloemwijk met just-in-time leveringen. Verder is er een strakke planning met de nutsbedrijven, die tussen de bouwfases door alle kabels en leidingen in de grond moeten krijgen.’ De bewoners van de gesloopte woningen worden tijdens de verschillende fases verhuisd naar wisselwoningen en vervolgens weer terugverhuisd naar de nieuwe woningen. ‘Alles moet dus goed op elkaar afgestemd worden.’

WONINGBOUW

Paardenmarkt in Emmeloord

Toekomstbestendige appartementen met een frivool tintje Het centrum van Emmeloord heeft een

verdeeld over twee gebouwen van vier

Mateboer Bouw uit Kampen was verantwoordelijk voor de bouw. Het bedrijf deed dit in opdracht van woningcorporatie Mercatus uit Emmeloord. Alle appartementen hebben twee of drie kamers, een balkon of terras, een inpandige technische ruimte en een berging van ongeveer vijf vierkante meter op de begane grond. De algemene ruimtes zijn voorzien van geluiddempende plafonds.

woonlagen. Begin november ontvingen

Fokuswoningen

de eerste bewoners hun sleutel. De

Van de 59 appartementen aan de vernieuwde Paardenmarkt zijn vijftien bestemd voor cliënten met een lichte lichamelijke beperking van de in Groningen gevestigde stichting Fokus. De overige appartementen zijn voor

gedaanteverwisseling ondergaan. Het parkeerterrein aan de Paardenmarkt is gedeeltelijk verdwenen. Het heeft plaatsgemaakt voor 59 appartementen,

gebouwen kregen een toepasselijke naam: Koetshuys en Hoefijzer. 46

‘E

en aanwinst voor Emmeloord’

- Jan Pieter de Wal

WONINGBOUW

‘W

e vonden samen altijd een goede oplossing’ - Gerjan Schoonhoven

Aanwinst voor Emmeloord Projectontwikkelaar Jan Pieter de Wal van Mercatus is trots op de vernieuwde Paardenmarkt. ‘Het is een van onze grotere projecten en een aanwinst voor Emmeloord. Mateboer heeft goed werk geleverd. We hadden niet anders verwacht, want we werken al jaren samen. Daardoor verliep de samenwerking soepel. We hadden vaak aan een half woord genoeg. We geven onze bouwers graag zoveel mogelijk de vrije hand. Mercatus hoeft niet te weten welke houtsoort gebruikt wordt of wat voor soort leidingen nodig zijn. Zij zijn de kenners.’ Naast tevredenheid is er ook opluchting, want leveringsproblemen veroorzaakten soms hectiek. Dat alles desondanks soepel verliep, is volgens De Wal een groot compliment voor de bouwers.

Mierenhoop Ook Gerjan Schoonhoven, projectleider namens Mateboer, kijkt terug op een prettige samenwerking. Hij was de laatste vier maanden bij de bouw betrokken. ‘Mercatus is een opdrachtgever die je vrijheid geeft. Bij uitdagingen zoeken we elkaar juist op om tot de juiste beslissingen te komen met als doel een kwalitatief goed eindresultaat.’ Terugkijkend constateert Schoonhoven dat prijsstijgingen en materiaalschaarste voor uitdagingen zorgden. Om de strakke deadline te halen, werden voor de afbouw extra mensen ingezet. ‘De bouwplaats leek daardoor soms net een mierenhoop. Gelukkig hield iedereen goed rekening met elkaar en liepen ze elkaar niet in de weg.’ Bouwen in een centrum geeft altijd een extra uitdaging in de vorm van transport en om overlast voor omwonenden zoveel mogelijk te voorkomen. Door de buurt adequaat en tijdig te informeren en de bouwplaats zo goed mogelijk af te zetten is dit volgens de projectleider goed gelukt.

een- en tweepersoonshuishoudens zonder een dergelijke indicatie. De ‘Fokusbewoners’ krijgen ondersteuning bij dagelijkse activiteiten, zoals eten, aankleden en douchen. Zo kunnen ze zelfstandig wonen en volop meedoen in de samenleving. Om hun toekomstige woning een persoonlijk tintje te geven, konden de nieuwe bewoners zelf de kleur van de keuken en tegels uitzoeken en eventuele extra kastjes of apparatuur. Ook de gevleugelde vrienden zijn niet vergeten. Nestkasten aan de gevel bieden zwaluwen en vleermuizen een warm welkom. Op het plein tussen het Koetshuys en het Hoefijzer is verder nog een insectenhotel geplaatst. 47

WONINGBOUW

‘H

et project heeft het stadshart nieuw leven ingeblazen’ - Gerben ter Horst

Groen Op het gebied van duurzaamheid scoort de vernieuwde Paardenmarkt in Emmeloord goed. Alle met kalkzandsteen gebouwde appartementen zijn gasloos en goed geïsoleerd. Daarnaast zijn ze voorzien van vloerverwarming en hebben ze een groen dak met zonnepanelen. Rondom het gebouw is ook veel groen te vinden. Dit kan dienstdoen als waterberging en zorgt voor verkoeling. De projectleider legt uit dat de technische installaties voor beide gebouwen in dezelfde ruimte zijn geplaatst. De boilers werken op aardwarmte, die via ondergrondse leidingen naar de verschillende appartementen wordt geleid. 48

WONINGBOUW

59 appartementen Paardenmarkt te Emmeloord Opdrachtgever / directie

Woningbouwcorporatie Mercatus

Architect

KHV Architecten

Aannemer

Mateboer Groep

W+E installaties

HulstFlier Installateurs Zwolle

Afbouwwerkzaamheden + tegelwerkzaamheden

Paas Totaalafbouw B.V.

Metselwerkzaamheden & doorstrijkmortel

Zuidema Metselwerken B.V.

Onderaannemers & leveranciers

Tekst: Martin Laning

‘Het project heeft het stadshart duidelijk nieuw leven ingeblazen’, constateert architect Gerben ter Horst van KHV Architecten uit Emmeloord. ‘We hebben bijvoorbeeld bewust alle woningen aan de buitenkant geplaatst en gekozen voor een centrale entree. Bovendien zijn voor elk gebouw verschillende kleuren baksteen gebruikt. Dit zorg voor een frivole uitstraling en je voorkomt hiermee dat het complex massief overkomt.’ Dat Mercatus koos voor minder appartementen dan oorspronkelijk was gepland, noemt de architect een verstandige keuze. ‘Hierdoor passen de gebouwen veel beter in de omgeving. We hebben het complex trouwens ook voorzien van een vide die voor een verbinding met de buurt zorgt en levendigheid brengt. De Paardenmarkt in Emmeloord was een groot leeg plein en heeft nu kwaliteit gekregen.’

Fotografie: Henri Hendriks

Frivole uitstraling

WONINGBOUW

Mercado in Groningen

IMPULS VOOR DE BINNENSTAD VAN GRONINGEN ‘Wij willen gebouwen maken waar de stad iets aan heeft’, zegt Henk Stadens van De Zwarte Hond. Het onlangs door Plegt-Vos opgeleverde Mercado aan de Rode Weeshuisstraat in Groningen, dat hij §samen met Loer Architecten ontwierp voor MWPO en Beauvast, is een schoolvoorbeeld van die ambitie. ‘Een achterafstraatje is een pareltje geworden’, aldus Frank Loer.

Waar de binnenstad van Groningen de laatste jaren in alle windstreken aantrekkelijker werd gemaakt, bungelde het gebied ten noorden van de Grote Markt er nog wat bij. Rob Schrier zag het met eigen ogen als hij met collega’s van MWPO-lunchwandelingen maakte. ‘De Rode Weeshuisstraat was echt de achterkant van de Grote Markt. Aan de kant van het oude weeshuis stonden best aardige gebouwen, maar die vielen weg tegenover een hoog, gesloten, blikachtig pand, waar vroeger de V&D opslagruimte had.’

Kwaliteitsimpuls

Eind november is Mercado in zijn geheel opgeleverd. Het bestaat uit 41 appartementen in zeven bouwlagen, boven een monumentale, transparante plint van zes meter hoog – waarin een DE-café en restaurant Het Zusje zijn gevestigd. Deze ruimte is en blijft vrij indeelbaar omdat de lift en het trappenhuis naar de woningen aan de zijkant zijn geplaatst. Opvallend is de vertrappende gevel: ‘Aan de kant van de Grote Markt hoog en richting de Rode Weeshuisstraat steeds wat lager, zodat hij daar aansluit bij de schaal van de panden aan de noordkant van die straat’, legt Frank Loer uit. Stadens: ‘Bovendien creëerden we hiermee voor een groot aantal appartementen een prachtig dakterras.’

Dat moest anders kunnen, dachten MWPO en collega-ontwikkelaar Beauvast. In de loop van 2018 gingen ze samen met de architectencombinatie Loer architecten/De Zwarte Hond met de gemeente praten over een mogelijke kwaliteitsimpuls. Die ‘fijne, mooie gesprekken’ boden voldoende vertrouwen om eind van dat jaar het gebouw te kopen en nieuw en de plannen voor Mercado pleintje verder te ontwikkelen. In 2019 gecreëerd’ werd Plegt-Vos aan boord ge- Henk Stadens haald als bouwer.

‘E

WONINGBOUW

‘D

e juiste glazuur geeft een kleurnuance’ - Frank Loer

Mooie gebouwen ‘MWPO is een ontwikkelaar die wil investeren in mooie gebouwen die ook een publieke aantrekkingskracht hebben’, zegt Schrier. Bij Mercado is dat zichtbaar gemaakt in gevelelementen van groenblauw keramiek en een verticale tuin met 3.800 planten: klimplanten als ‘groene privacyschermen’ aan de balkons en allerlei heesters in speciaal ontwikkelde plantenbakken in een uniek kleurenpatroon. ‘Maar het zit ook in de combinatie van een commerciële plint die iets doet voor de openbare ruimte en ontmoeting en woningen waar mensen een uniek thuisgevoel kunnen vinden.’

Ontmoetingsplek Henk Stadens: ‘Je moet aan een gebouw kunnen aflezen welk deel voor de stad is, van en voor iedereen, en waar de bewoners hun privéruimte hebben. Bij Mercado hebben we dat bereikt door op de begane grond de footprint kleiner te houden dan die van het oude opslaggebouw. We hebben daar een nieuw pleintje gecreëerd, als terras voor de horecagelegenheden en als ontmoetingsplek.’ Het helpt dat de gemeente de straat inmiddels autovrij heeft gemaakt en ook fietsers grotendeels uit de binnenstad weert, door hen te verleiden hun fiets in grote stallingen te parkeren. Stadens: ‘We zouden het wel toejuichen als de gemeente de handschoen oppakt en nog wat steen vervangt door groen.’

wij onmiddellijk beoordelen op maakbaarheid en betaalbaarheid’, legt Bloemhoff uit. ‘Niet alleen technisch, maar ook logistiek.’ Oostra: ‘Als bouwteam weten we meteen waar we aan toe zijn en als bouwer kunnen we vanaf het begin onze eigen methodiek en voorkeuren inbrengen. Het werkt efficiënt, je helpt elkaar verder in het proces.’ ‘Stel dat een project als dit op basis van bestek en tekeningen was aanbesteed,’ zegt Bloemhoff, ‘dan was je als bouwer vast tegen onmogelijkheden aangelopen die dan weer aangepast moesten worden.’ Oostra: ‘Bijna alle partijen waren al voor de contractvorming aan boord om hun expertise in het BIM-model te gieten, zodat we continu konden clashen, zodat we in de uitvoering geen verrassingen meer konden tegenkomen.’

‘G

ebouwen met een publieke aantrekkingskracht’

- Rob Schrier

Bijzondere gevel In die goede sfeer kon ook samen de keus gemaakt worden voor de bijzondere gevel. Loer: ‘Het was echt een zoektocht: hoe maak je iets dat past op die plek? Aan de kant van het weeshuis heb je gestucte gevels in pasteltinten, aan de kant van de Grote Markt naoorlogse gebouwen met veel glas, beton en natuursteen.’ Stadens: ‘Op zich had baksteen daarbij gepast, maar dan heb je ook veel steigers nodig voor de metselaars en de kosten daarvan zie je niet terug in het resultaat.’ Loer: ‘Keramiek is óók een klei-product, maar met

Maakbaarheid en betaalbaarheid Herman Oostra en Martijn Bloemhoff waren als respectievelijk projectleider en hoofduitvoerder namens Plegt-Vos verantwoordelijk voor de bouw van Mercado. Het is zeer waardevol dat de aannemer al na de schetsontwerpfase in het bouwteam gehaald werd, zeggen zij. Vanaf de DO-fase nam het bedrijf ook de ontwerpverantwoordelijkheid over. ‘Alles wat de architecten bedachten, konden 53

WONINGBOUW

het juiste glazuur heb je een kleurnuance, een gelaagdheid die steeds iets anders weerspiegelt en dus een spannend effect geeft.’ Schrier: ‘De architecten kwamen ermee, Plegt-Vos ging rekenen en toen wisten we in no time dat dit de juiste keuze was.’ Stadens: ‘Complimenten daarvoor aan Plegt-Vos: zij toonden zich heel goed in staat om met ons mee te schakelen, in volledige transparantie, omdat ze het ook echt wilden.’

Perfect uitlijnen Het was namelijk niet per se de makkelijke weg. Producent NBK in Duitsland moest heel wat monsters en proefopstellingen maken voor het perfecte ‘Effektglasur’ was gevonden. Oostra: ‘We hebben op zeker moment zelfs een mock-up opgehesen en laten draaien, om de kleurstelling te kunnen beoordelen.’ PlegtVos stemde met gespecialiseerd monteur Bijlbouw in Emmen de logistiek af. Bloemhoff: ‘De gevels van de appartementen zijn opgebouwd uit hsb-elementen, waarbij de speciale damp-open folie ook gelijk de waterdichte schil van de gevel is. Op de hsb-constructie werd een aluminium frame aangebracht waarop Bijlbouw de keramische tegels heeft gemonteerd. Daarbij hadden ze geen speelruimte, dus het was aan ons om die hsb echt perfect uitgelijnd af te werken.’

Samen ervoor gaan Schrier: ‘Die gevel maakt het gebouw pas echt bijzonder, ik ben echt trots dat het is gelukt om dit te maken. Zonder bouwteam hadden we dat nooit gered.’ Het is een tastbaar bewijs dat samen opwerken een voorwaarde is om een project als dit te doen slagen, vindt hij. ‘Als de vibe goed is, kun je mooie prestaties neerzetten, maar dan moet je dus echt een team vormen dat er samen voor wil gaan.’

‘J

e helpt elkaar verder in het proces’

- Herman Oostra

WONINGBOUW

Liefde De projectontwikkelaar kon de 41 woningen gelukkig heel goed kwijt. Dat is volgens Schrier te danken aan de unieke locatie, de architectuur, maar ook aan het feit dat kopers alle ruimte kregen om hun woning helemaal op hun wensen af te stemmen. Dat ging van de installatie van luxe keukens en badkamers tot het wijzigen van de indeling. In dat laatste geval kregen ze een mini-bouwteam tot hun beschikking, waarin Plegt-Vos alle extra werkzaamheden kon coördineren. ‘Deze doelgroep verwacht het beste en dat heeft ze ook gekregen, dankzij de geweldige inzet van alle partijen, van de betonleverancier tot de badkamerbouwer tot de hovenier. Er zit liefde in, dat zie je terug.’

sb perfect uitgelijnd afwerken’

- Martijn Bloemhoff

Het was namelijk best een spannende onderneming met veel kosten die voor de baat uit gingen: niet alleen in ontwerp en bouw, maar bijvoorbeeld ook in sloop – inclusief sanering van spuitasbest – en archeologisch onderzoek. Ook op gebied van duurzaamheid werd veel geïnvesteerd: van triple glas tot het aanboren van 24 bronnen voor warmte- en koudeopslag. ‘Als je er zelf niet in gelooft, moet je er niet aan beginnen natuurlijk, maar je weet pas écht of je idee weerklank vindt als de verkoop begint.’

41 luxe appartementen en penthouses, restaurants en parkeerkelder

Omvang

8.400 m2 BVO (commercieel 2.105 m2, wonen 6.362 m2

Opdrachtgevers

Developers MWPO en Beauvast

Architecten

Architectencombinatie: De Zwarte Hond Architecten Loer Architecten

Adviseur installatie

abtWassenaar

Adviseur Bouwfysica en de brandveiligheid

Noorman Bouw- en milieu-advies

Constructeur

Dijkhuis Ingenieurs

Aannemer

Plegt-Vos Noord

Installateur E+W

Aalbers Nieuw-Buinen

Onderaannemers & leveranciers Soilmix MIP wanden

Bauer Funderingstechniek B.V.

Leveren en aanbrengen van de keramische elementen en het ophangsysteem

Bijlbouw Dak & Gevelsystemen

Opleveringsschoonmaak

NIVO

Montage gevelbeplating

Noltenbouw B.V.

Leveren, monteren 103 Digiprotect deuren incl. Hang en sluitwerk

BPZ

Tekst: Arjen Bakker

‘H

Programma

Fotografie: Sebastian van Damme en Marcel IJzerman

Mercado te Groningen

WONINGBOUW

Nieuwbouwcomplex Boterdiep

Logistieke puzzel in het hart van Groningen Werken op een postzegel in de binnenstad van Groningen: in opdracht van Bulten Vastgoed heeft aannemer SHP Vastbouw in de afgelopen anderhalf jaar een nieuwbouwcomplex gebouwd aan het drukke Boterdiep 77-81. Een project met uitdagingen, vertellen de opdrachtgever, aannemer en constructeur W2N.

Waar voorheen een KwikFit garage stond, zie je nu een onder architectuur gebouwd woon- en werkcomplex van vier verdiepingen met zestien appartementen. De eerste huurders hebben op 1 oktober hun nieuwe tweepersoons woningen betrokken. De bovenste etage bestaat uit twee penthouses en op de begane grond wordt op het moment van schrijven de laatste hand gelegd aan vier bedrijfsruimtes.

Voortborduren op bestaand plan ‘Het bouwplan met de vergunningen en het ontwerp van Dorens Architects uit Amsterdam lagen er al’, legt opdrachtgever Wouter van Krielen van Bulten Vastgoed uit. ‘We zagen het plan voorbij komen en vonden het heel interessant. De locatie is tegen het centrum van Groningen aan, met een parkeergarage op loopafstand. Met onze vaste bouwpartner SHP Vastbouw hebben we alles doorgerekend en in september 2021 hebben we het aangekocht. We zijn dus niet vanaf het begin bij het bouwplan betrokken geweest. Dat scheelde weer denkwerk...’

WONINGBOUW Een van de grootste uitdagingen voor de opdrachtgever waren de enorme prijsstijgingen van de bouwmaterialen, met name na het uitbreken van de oorlog in Oekraïne. ‘Daar had iedereen last van. We hebben dit opgelost door op voorhand zoveel mogelijk in te kopen. Zo hebben we het budget nog in de hand weten te houden. Maar het bouwproject is wel duurder uitgevallen’, geeft Krielen toe.

Dikke keien in de grond De KwikFit garage werd volledig gesloopt en vervolgens begon halverwege 2022 de bouw. ‘De fundering vormde direct al een uitdaging’, aldus constructeur Johan van der Wijk van bouwkundig ingenieursbureau W2N uit Drachten. ‘Het gebouw van meerdere verdiepingen moest opgebouwd worden tussen de bestaande bebouwing. We weten uit ervaring dat er hele dikke keien in de grond kunnen zitten op het Boterdiep. We hebben voor de fundering 72 DPA-schroefpalen gebruikt van 410 millimeter, die varieerden in lengte van 12,5 tot 18 meter. Bij deze Drilling Push Aside schroefpalen hoeft er niet geheid te worden en bovendien komt er geen grond vrij.’

Omdat er geen funderingspalen binnen een meter van de nabijgelegen panden mochten komen, werd er gekozen om over de palen één grote plaat gewapend beton van 45 centimeter dik te storten. ‘Bovenop deze constructieve basis werd omhoog gebouwd. De constructie is verder traditioneel met kalkzandsteen wanden, prefabbeton wanden, breedplaatvloeren en waar nodig staalconstructie.’

Just-in-time Het gebrek aan een bouwterrein maakte het voor aannemer SHP Vastbouw noodzakelijk om te werken met just-in-time-leveringen. ‘De logistiek was voor ons de grootste uitdaging’, vertelt projectleider Jelmer Jonker. ‘We

‘J

ust-in-timeleveringen door gebrek aan bouwterrein’ - Jelmer Jonker

hadden alleen de stoep en aan de andere kant van de weg een stukje gemeentegrond voor opslag en het ketenpark. Verkeersregelaars begeleidden het vrachtverkeer, het materiaal werd direct naar de plek gebracht voor verder gebruik. Het liefst zo vroeg mogelijk, voor de verkeersdrukte op gang kwam. Goede communicatie met de buren was heel belangrijk.’

Sierelementen

‘H

et bouwplan met de vergunningen en het ontwerp lagen er al’ - Wouter Krielen

Het ontwerp van Dorens Architects was leidend qua kleuren en metselwerk met speciale gevelelementen. ‘Daar is niet van afgeweken. De architect is nauw betrokken geweest bij het hele bouwproces. Bijzonder aan het ontwerp waren de prefab gevelelementen, die 59

WONINGBOUW

verticaal en horizontaal met geveldragers zijn opgehangen aan het metselwerk. In overleg met de constructeur hebben we de sierelementen met stalen draagconstructies opgehangen. In een periode met moeizame levertijden hebben we dit opgelost met onze eigen staalleverancier.’

Groen ‘De diepe kavel bestaat uit verschillende segmenten’, gaat Jonker verder. ‘De voorzijde, een galerij en vervolgens bebouwing aan de achterzijde met een grote binnentuin. De galerij wordt opgesierd door een heel mooie wenteltrap met daarachter een groenwand van mossen. Het is een heel bijzonder detail in het nieuwbouwcomplex.’

Gezamenlijk binnenterrein De binnentuin staat in directe verbinding met het Boterdiep. ‘Je kunt via een doorgang aan de voorzijde op het binnenhofje komen’, legt Krielen uit. ‘Volgens het plan van de architect – omschreven in het prestatieboek – en in nauw overleg met de gemeente en omwonenden willen we er een gezamenlijk binnenterrein van maken. Het terrein van het Simplon hostel, de binnenhof en de toegang vanaf de straat

willen we op elkaar aan laten sluiten. We zijn hierover nog in gesprek hoe we dat verder willen ontwikkelen, maar we gaan er een mooi geheel van maken. Het moet een “levendig stukje” worden tussen het hostel en de omwonenden, met eventueel een terras.’ SHP pakte het werk op met de eigen onderaannemers. Krielen: ‘Het is een vertrouwde partij en dat geeft rust tijdens het bouwproces. De communicatie verliep heel goed. We hebben al eerder met SHP diverse projecten, zoals de verbouwing van het Noorderbad tot appartementencomplex, succesvol afgerond.’

‘B

ij Drilling Push Aside schroefpalen hoeft er niet geheid te worden’ - Johan van der Wijk

WONINGBOUW

Bulten Vastgoed

Architect

Dorens Architects

Constructeur

W2N Engineers

Aannemer

SHP Vastbouw

Ventilatie, waterleiding en riolering

Van Linde Installatietechniek

Adviseur brandveiligheid

Noorman Bouw- en milieu-advies

Onderaannemers & leveranciers Betonwerk

Molenhout

Betonvloeren, gevelsteen Strating, hout en bouwmaterialen

Bouwcenter Meijer

Uitbloeiingsarme Metselmortel

Remix Droge Mortel BV

Levering van diverse materialen waaronder randbekisting.

Raadsma

Tekst: Yke Bremer

Opdrachtgever

Fotografie: Henri Hendriks

Appartementen Boterdiep te Groningen

WONINGBOUW

20 APPARTEMENTEN GRIJPSKERK

STIJLVOLLE WONINGEN DIE PASSEN IN DE HISTORISCHE CONTEXT VAN DE DORPSKERN

De inwoners van Grijpskerk hebben er meer dan 25 jaar op moeten wachten, maar het dorp heeft eindelijk een nieuwe entree. Met een woningbouwplan op de zogenoemde Vogelzanglocatie realiseerde Hesco Bouw uit Stadskanaal onlangs twintig huurappartementen die goed passen in de historische

beschikken ze over warmtepompen en zonnepanelen die in het dak zijn wegwerkt. Het dak, de pannen en wanden rusten op een houten constructie. Voor alle bewoners is er een parkeerplaats aan de achterkant van hun woning.

Enthousiast Het Vogelzangproject is een coproductie van Hesco Bouw uit Stadskanaal en een projectontwikkelaar. Architect Peter de Boer van pdb|design uit de stad Groningen maakte het ontwerp. Gerard Heller, projectleider Hesco Bouw: ‘We hebben vaker met deze projectontwikkelaar gewerkt en dat beviel altijd goed. Toen de vraag kwam om in Grijpskerk iets samen te doen, was ik daarom direct enthousiast.’ Bij dit project werd onder meer samengewerkt met Goudstikker de Vries voor de constructie en Van Der Meer Prefab uit Drogeham.

context van de dorpskern van Grijpskerk. Tot begin jaren zeventig stond op deze locatie hotel Vogelzang, dat later plaats maakte voor een Rabobank. De afgelopen jaren was het voormalige bankgebouw in gebruik als sportschool. Er zijn in het verleden veel plannen voor deze plek gemaakt, maar die werden nooit concreet. Tot nu. De nieuwe appartementen zijn verdeeld over vijf panden en gaan begin volgend jaar in de verhuur.

Kleine huishoudens Dit nieuwbouwproject richt zich op kleine huishoudens. Alle woningen zijn opgetrokken uit kalkzandsteen en voorzien van betonnen vloeren. Bovendien zijn ze gasloos en 62

‘H

ier bouw je in de context, daar heeft dit mooie dorp recht op’ - Peter de Boer

WONINGBOUW

‘G

eslaagd voorbeeld van dorpsvernieuwing’’

- Hans Haze

Karakter De nieuwbouw past volgens Heller goed bij het karakter van het dorpscentrum. Een deel van de woningen is bijvoorbeeld in de stijl van een herenhuis gebouwd. Daarnaast sluiten de steegjes, doorkijkjes en hoogteverschillen prima aan bij de bestaande bebouwing. ‘Het is een hele verbetering vergeleken met de oude situatie. Dit was echt de rotte kies van het

centrum. Die hebben we getrokken en er iets moois voor in de plaats gezet’, vindt Heller. Peter de Boer is het hiermee eens. ‘Voor ik aan de slag ging, ben ik door het dorp gelopen. Je proeft er de geschiedenis. De geest van deze plek heeft daarom duidelijk zijn stempel gedrukt op het ontwerp. Hier bouw je in de context, daar heeft dit mooie dorp recht op’.

GERECYCLED KALKZANDSTEENGRANULAAT OFFICIEEL ERKEND ALS GRONDSTOF Gerecycled kalkzandsteengranulaat is door de omgevingsdienst van Friesland officieel erkend als grondstof. Eerder werd het granulaat nog gezien als afval. Dit gaf beperkingen bij het transport, de verwerking en de productie van circulaire kalkzandsteenelementen.

Van product naar product De initiatiefnemers van de aanvraag - branchevereniging VNK, branchevereniging BRBS Recycling, Calduran Kalkzandsteen, Visser ATR en GP Groot - constateerden dat kalkzandsteenpuin zeer geschikt is voor hoogwaardige recycling. Jaap Jilderts van Visser ATR: ‘Samen met Calduran zagen we de potentie in het hoogwaardig recyclen van kalkzandsteenpuin tot circulaire kalkzandsteenelementen. De productietechnische eigenschappen en milieuhygiënische kenmerken zijn hetzelfde als die van originele kalkzandsteenelementen.’ De ‘einde-afval’ status maakt een eind aan de beperkingen van de regelgeving. ‘Nu kunnen we onbeperkt circulaire kalkzandsteenelementen zoals Caldubo produceren en kunnen we voldoen aan de toenemende vraag vanuit de bouwsector. Samen sluiten we de keten en zorgen we ervoor dat kalkzandsteenpuin weer opnieuw wordt toegepast. Hierdoor bouwen we letterlijk aan een circulaire toekomst.’

De architect plaatste het oorspronkelijke parkeerterrein naar achteren en situeerde de woningen aan de straat. Daarmee is de nieuwbouw echt onderdeel van het dorp en sluit het aan bij de aanwezige karakteristiek. ‘Het ontwerp viel gelukkig ook in de smaak bij de gemeenteraad van de gemeente Westerkwartier. Die ging direct akkoord, ondanks dat de Vogelzanglocatie eerst geen woonbestemming had.’

Goed contact met de buurt De bouwers kregen te maken met de aanvliegroutes van beschermde vleermuizen, archeologisch onderzoek en kelders op onverwachte plekken. Als klap op de vuurpijl werd er ook nog gezocht naar onontplofte vliegtuigbommen. Ook de aanvoer van prefab materialen naar de krappe locatie in het hart van Grijpskerk was lastig. Lokale ondernemers vroegen om de overlast door boor- en andere werkzaamheden zoveel mogelijk te beperken. Heller: ‘Dit is bij bouwen in een centrum niet te voorkomen. Gelukkig was het contact met de buurt uitstekend. Wij hielden rekening met hen en zij met ons. Dat maakte het prettig werken.’ Het Vogelzangproject in Grijpskerk was volgens de aannemer een pittige en uitdagende opdracht. ‘Dit was de mooiste klus die we in tijden hebben uitgevoerd. We moesten bij wijze van spreken bouwen op een postzegel, maar van zo’n klus gaat ons bouwershart altijd sneller kloppen.' 63

WONINGBOUW

‘M

ooiste klus die we in tijden hebben uitgevoerd’

Opwaarderen

Goed wonen

De gemeente wilde de entree van Grijpskerk via de Kievitsweg aanpakken en opwaarderen. De herontwikkeling van de Vogelzanglocatie gaf extra aanleiding de entree gelijktijdig met deze ontwikkeling aan te pakken en dit als een geheel op elkaar te laten aansluiten. Wethouder Hans Haze van de gemeente Westerkwartier: ‘Dit is een heel mooi nieuw project in een prachtig oud dorp. Ik zie het echt als een geslaagd voorbeeld van dorpsvernieuwing. Ook de deels nostalgische stijl van bouwen spreekt mij erg aan. Complimenten voor het bouwteam. Ik ben dik tevreden.’

De nieuwbouw op de Vogelzanglocatie is volgens Haze zeker niet het laatste nieuwbouwproject in het dorp. De komende jaren krijgt Grijpskerk, als het aan de gemeente Westerkwartier ligt, er nog zeker 150 woningen bij. ‘Het is hier gewoon goed wonen en ook de bereikbaarheid is prima. In twintig minuten trein je naar de stad Groningen en binnen een half uur ben je ook in Leeuwarden. Kortom, dit dorp heeft echt alle potentie om te groeien en als gemeente doen we er alles aan om dit mogelijk te maken.’

20 appartementen Vogelzanglocatie te Grijpskerk Gemeente

Gemeente Westerkwartier

Projectmanager/ vertegenwoordiger names opdrachtgever

PDB Design

Tekenaar

Willem Asma Bureau voor Installatie Architectuur

Constructeur

Goudstikker | De Vries

Adviseur akoestiek

Noorman Bouw- en milieu-advies

Bouwkundige aannemer

Hesco Bouw

Afvalinzameling, transport & recycling

NNRD

Calduran kalkzandsteen, gevelsteen Strating, Wienerberger dakpannen en overige bouwmaterialen

Bouwcenter Meijer

Tekst: Martin Laning

Onderaannemers & leveranciers

Fotografie: Groninger Archieven/ M.A. DoumaHenri Hendriks

- Gerard Heller

WONINGBOUW

12 appartementen Roden

Apotheek in Roden maakt plaats voor huurappartementen Op de plek waar voorheen de Rôner Apotheek stond aan de Heerestraat in Roden, staat een nieuw appartementencomplex met twaalf huurwoningen. Projectontwikkelaar en medeeigenaar Aeijolt Keuning van Urban Healthsquares werd door apotheker René Kuipers gevraagd om met een plan te komen. ‘We wilden graag iets doen voor het dorp, want de woningnood is hoog.’

‘Het is belangrijk dat de jeugd in het eigen dorp kan blijven wonen, waar ze zijn geboren en getogen. Er is nog steeds grote behoefte aan betaalbare woningen en we hopen dat er meer van dit soort projecten komen’, aldus Keuning, die met zijn bedrijf Urban Healthsquares vooral een nieuwe generatie gezondheidspleinen bouwt.

Bestaand of nieuw In het voorjaar van 2021 werd in eerste instantie overwogen om de voormalige apotheek te laten staan en het pand om te bouwen tot een appartementencomplex. Al snel werd toch besloten tot nieuwbouw, waarvoor PdB|Design uit Groningen gevraagd werd om het ontwerp te maken. Keuning: ‘Het zijn relatief kleine appartementen met één slaapkamer, uitermate geschikt voor starters of alleenstaanden. De meeste huurders zijn tussen de 20 en 30 jaar. De woningen hebben allemaal een tuintje of een ruim balkon. Het appartementencomplex ligt op een gunstige plek in het centrum van Roden, er stopt een buslijn vlak voor de deur.’

WONINGBOUW

Welstand Bij de eerste plannen voor het appartementencomplex ging het om vier verdiepingen. Dit werd echter als te massaal ervaren, waarna uiteindelijk voor de optie van drie lagen werd gekozen. ‘Het gebouw zou anders te hoog worden in verhouding tot de omliggende panden met een woning aan de ene en de bibliotheek aan de andere kant’, legt Keuning uit. Op verzoek van de welstandscommissie werd er bovendien geleding aangebracht in de gevel. De verspringingen maken dat het oogt alsof het om meerdere bouwstructuren gaat, zodat het geheel beter in het straatbeeld past. De gemeente Noordenveld had als wens dat er parkeergelegenheid in het plan werd opgenomen. ‘Bij de apotheek kwamen altijd al veel bezoekers. Uiteindelijk zijn er acht plekken bij het complex gekomen en dat blijkt tot op heden ruim voldoende’, aldus Keuning.

Creativiteit Met de stijgende materiaalkosten tijdens de bouw kwam het budget onder druk te staan. Keuning: ‘Het is geen recht toe, recht aan gebouw. Het heeft uitstraling. Maar door goede financiering en door het ontwerp iets

‘H

et is geen recht toe, recht aan gebouw. Het heeft uitstraling’ - Aeijolt Keuning

te vereenvoudigen is het toch gelukt om het project te realiseren.’ De schaarste in materialen en vertragingen in de aanleg van nutsvoorzieningen deden een beroep op creativiteit in de planning. ‘We moesten de planning soms omgooien, maar uiteindelijk is de vertraging in de bouw tot een minimum beperkt’, zegt Keuning. ‘Gelukkig was er een oplossingsgerichte instelling bij alle betrokken partijen. De directievoering was in handen van BCN Groep in Drachten. Zij zorgden gedurende het project voor kwaliteitsopnames.’

Laat een frisse wind waaien door uw netwerk Donderdag 20 juni 2024 13:00-20:00 uur Bel : 06 28 2269 15 : 058 21 53 93

h.hendriks@idee-ﬁx.nl

Wedstrijdvaren • voor 12 personen per boot • het bouwteam • de ketenpartners • de bouwpartners • met relaties • teambuilding • bedrijfsuitje

WONINGBOUW

Weinig ruimte Bij de selectie van een aannemer viel de keuze op Bouw- en Aannemingsbedrijf G. de Haan & Zn uit Garyp. ‘Als onderdeel van een vast bouwteam verliep de communicatie tijdens het bouwproces prima’, aldus projectleider Kees Wartena. De bouw zelf kende wel zijn uitdagingen. ‘De grootste uitdaging was de aan- en afvoer van het bouwmateriaal en materieel’, vertelt Wartena. ‘De bouwlocatie was een postzegel waar niet veel meer ruimte was dan een opstelplek voor een bouwkraan en een schaftkeet. Alle materialen moesten met just-in-time leveringen vanaf de vrachtwagen rechtstreeks in het werk worden geplaatst.’ Bij de bouw van het appartementencomplex is gekozen voor onderhoudsarme, duurzame materialen die lang meegaan, zoals gevelsteen, gebakken dakpan, kunststof dakgoten, aluminium zetwerk, kunststof kozijnen, stalen leuningen en hekwerken. De appartementen worden verwarmd door middel van een lucht-water-warmtepomp en zijn voorzien van zonnepanelen.

Oplossingsgericht

- Kees Wartena

In oktober ontvingen de bewoners de sleutel van hun nieuwe appartement, de verhuur is in handen van een vastgoedbeheerder.

12 Startersappartementen te Roden Opdrachtgever

HS228 Vastgoed B.V. Planontwikkeling

Opdrachtgever

Urban Health Squares

Architect

PDB Design

Constructeur

Goudstikker | De Vries

Aannemer

Bouw- en Aannemingsbedrijf G. de Haan & Zn. BV

Fotografie: Henri Hendriks

aterialen vanaf de vrachtwagen rechtstreeks in het werk geplaatst’

Onderaannemers & leveranciers Spackspuitwerk

Spackspuitbedrijf B. Spoelstra

Levering diverse materiale, levering Hang- en Sluitwerk

Raadsma

Doorstrijkmortel

Remix Droge Mortel BV

Tekst: Yke Bremer

‘M

Tijdens de bouw zorgde het ophangen van de vrijdragende prefab betonnen balkons voor het nodige denken rekenwerk. Wartena: ‘In eerste instantie was het de bedoeling deze op te hangen aan de kanaalplaatvloeren door middel van het opvangsysteem dat VBI samen met Schöck ontwikkelde. In het werk bleek dit helaas niet haalbaar.’ In overleg met hoofdconstructeur Goudstikker de Vries werd besloten om de vloeren waar de balkons aan kwamen te hangen, in het werk te storten. ‘Door Smid Bedum is er in de fabriek het Isokorf verankeringssysteem ingestort. Vervolgens zijn de balkons gesteld op schroefstempels om hierna de vloeren met wapening in het werk te kunnen storten’, legt Wartena uit.

WONINGBOUW

Sloop-nieuwbouw dertien woningen in Middelstum

Woonwensen centraal in Groninger model:

‘Bewoners kiezen zelf’ Aan de Vlaslaan, Boerdamsterweg en Ploegersweg in Middelstum zijn eind september dertien duurzame woningen opgeleverd. Nationaal Coördinator Groningen (NCG) was de

opdrachtgever

voor

dit

sloop-

nieuwbouwproject in het aardbevingsgebied, maar de woningeigenaren selecteerden zelf aannemer Bouwgroep Dijkstra Draisma (BGDD). Bij het ontwerpproces met de architect stonden bovendien hun woonwensen centraal. Dit was namelijk een van de eerste projecten naar Groninger model.

Nadine Muller, projectleider namens NCG, legt uit: ‘Bij het Groninger model is NCG de opdrachtgever, maar kiezen de woningeigenaren de aannemer en is tijdens het hele proces hun inbreng van groot belang.’ Na een voorselectie werden drie aannemers gekozen om een presentatie voor de eigenaren te houden. Muller: ‘Daarbij kozen zij unaniem voor BGDD.’ Herman van Wijk, senior projectmanager bij BGDD: ‘Het ging bij dit project om twaalf woningen van particuliere eigenaren en één woning van Woongroep Marenland. Wij hebben goed nagedacht over het betrekken van alle eigenaren in het proces en hebben alle mogelijkheden qua ontwerpen laten zien.’

Ontwerpsessies Na de zomer van 2021 begon het ontwerptraject. Muller: ‘Toen begon het voor de bewoners echt te leven. Ze hebben meegedaan aan groepsontwerpsessies én individuele gesprekken met de architect gehad. Daarin konden ze hun wensen aangeven, zoals het benutten van koppelkansen, het kiezen voor bijvoorbeeld een uitbouw of een andere indeling: de bewoners hebben echt zelf keuzes gemaakt.’ Van Wijk beaamt dit: ‘Wij zijn samen met de architect in gesprek gegaan met de

WONINGBOUW

‘I

ntensief traject waarin veel keuzes moesten geworden gemaakt’

- Nadine Muller eigenaren. We hebben steeds een aantal varianten van ontwerpen besproken, tot er definitieve keuzes werden gemaakt.’ Dat het een vrij jonge wijk betrof met jonge gezinnen, was te merken. Van Wijk: ‘Er is gekozen voor allerlei varianten qua open aanbouwen en indelingen. Er is geen woning hetzelfde geworden, maar het ontwerpproces verliep heel voorspoedig.’ Na goedkeuring van de gemeente en de welstandscommissie kon, na ongeveer een half jaar, de sloop van de bestaande woningen beginnen.

Betrokkenheid De meeste bewoners hebben het proces van sloop en nieuwbouw van heel dichtbij meegemaakt: de tijdelijke huisvesting was vlak bij de bouwlocatie. Muller: ‘Ze hebben het bijna letterlijk voor hun neus zien gebeuren. Voor sommige mensen is dat heel heftig, anderen vinden het vooral leuk en spannend. Bij dit project waren veel bewoners positief: ze wisten dat ze een mooie, duurzame woning terugkregen.’ Er is een aantal momenten geweest waarop de bewoners bewust actief betrokken

werden. Van Wijk: ‘Ze hebben met helmen op en met grote hamers hun eigen hokjes gesloopt. Tijdens de bouw hebben we bewonersdagen georganiseerd en veel eigenaren kwamen tussentijds kijken. Kinderen hebben met behulp van mallen hun handafdrukken en kraaltjes gedrukt in vloeibare betontegels. Deze tegels kregen een plek bij hun woning.’

‘20% techniek, 80% emotie’ Bij de nieuwbouw maakte de aannemer gebruik van het eigen bouwsysteem. Van Wijk: ‘Ons systeem heeft holle betonnen wanden, een breedplaatvloer en een heel stijf casco dat aardbevingsbestendig is. Met hsb-elementen hebben we de gevels ingevuld, die zijn vervolgens traditioneel gemetseld.

De installaties zijn all electric uitgevoerd middels een lucht-water warmtepomp (met het buitendeel in de schoorsteen op het dak) voor het verwarmen van de woning en warm tapwater, en met een WTW-installatie voor de luchtbehandeling in de woning.’ De projectleider benadrukt: ‘Bij projecten in het aardbevingsgebied gaat zo’n bouwproces voor 20% om techniek en voor wel 80% procent om emoties. Bewoners willen begrepen, gehoord en gezien worden.’

WONINGBOUW

‘W

e namen bewoners stap voor stap mee door het proces’ - Herman van Wijk

Bewonersbegeleiding Muller vertelt dat NCG en BGDD niet voor niets beide projectondersteuning en bewonersbegeleiding aanbieden. ‘Het is een intensief traject waarin veel keuzes moeten geworden gemaakt. De bewoners krijgen van alle kanten steun en hulp, de bewonersbegeleiders vormen daarbij een belangrijke schakel.’ BGDD heeft al meerdere projecten voor NCG gedaan, waardoor beide partijen elkaars werkwijze goed kennen. Muller: ‘Dat hielp ontzettend in de samenwerking en dat is fijn, want voor de bewoners was het een spannend proces. De communicatie verliep soepel, iedereen hield zich aan afspraken en zaken die daarom vroegen, werden meteen opgelost.’ Van Wijk: ‘Zoveel mensen, zoveel wensen. Dat ging hier echt op. We hebben van andere projecten in dit gebied geleerd wat er nodig is: we nemen bewoners stap voor stap mee door het proces. Die begeleiding is van groot belang en leidt tot het beste resultaat.’

Sloop/Nieuwbouw 13 woningen te Middelstum Opdrachtgever

Nationaal Coördinator Groningen

Adviseur

Noorman Bouw- en milieu-advies

Constructeur

Dijkhuis Ingenieurs

Aannemer

Bouwgroep Dijkstra Draisma B.V.

Onderaannemers & leveranciers Gevelbekleding

E.J. Geveltechniek

Kozijnen, ramen en deuren

BPZ

Uitbloeiingsarme Doorstrijkmortel

Remix Droge Mortel BV

Tekst: Tine van Knijff-van Hijum

Bij Samenwerkingsverband Noord-Nederland (SNN) kunnen woningeigenaren in versterkingstrajecten een subsidie van maximaal 7.000 euro aanvragen voor verduurzaming van de woning. Muller: ‘Bij dit project kozen bewoners bijvoorbeeld voor extra isolerend triple glas, screens en zonnepanelen. Ook bij deze keuzes zijn ze begeleid.’ Van Wijk: ‘We hebben de eigenaren laten zien welke mogelijkheden er waren. Zij hebben vervolgens keuzes gemaakt en offertes ingediend om de subsidie te krijgen.’

Fotografie: Henri Hendriks

Subsidie voor verduurzaming

MUSEUM/RENOVATIE

Van Gogh Huis, Veenoord

Waar geschiedenis en toekomst hand in hand gaan Het is 140 jaar geleden dat Vincent van Gogh het toenmalige logement Scholte in Nieuw-Amsterdam/Veenoord binnenstapte. In het pand wordt al sinds 2003 het verhaal verteld over zijn Drentse periode. Na twee decennia voldeed het museum niet meer aan de eisen van deze tijd. Daarom greep de Stichting Van Gogh Huis Drenthe het jubileumjaar aan voor een grondige renovatie. Deze ‘monumentale’ klus ging naar JuYa Bouw, een van Emmens jongste bouwbedrijven.

JuYa Bouw is in mei jl. opgericht en heeft een deel van het personeel, de inventaris en goodwill overgenomen vanuit een faillissement en kwam dus goed beslagen ten ijs. Projectleider Erwin Scholte Aalbes: ‘Dit was een mooie binnenkomer die we te danken hebben aan ondernemersorganisatie Ondernemend Emmen, die ons bij de opdrachtgever heeft aanbevolen.’ 74

In historische stijl De aannemer heeft een aantal ruimten verbouwd en het naastgelegen voormalige restaurant via een soort sluis aan het museum gekoppeld. ‘We hebben het pand in historische stijl vernieuwd. Vincent van Gogh zou het direct herkend hebben,’ aldus Scholte Aalbes. De vloeren, plafonds en lambrisering zijn onder handen genomen. Verder werden de entree,

‘H

ier hebben we laten zien wat we kunnen’ - Erwin Scholte Aalbes

MUSEUM/RENOVATIE

de ontvangstruimte en de vergaderzaal aangepakt. Ook als het gaat om duurzaamheid is het museum klaar voor de toekomst. Het pand is voorzien van ledverlichting en in de ontvangstruimte is een warmte-terugwin-installatie geplaatst.

Pittige klus Installateur Morrenhof-Jansen uit Gramsbergen zorgde ervoor dat het verhaal met de modernste technieken verteld kan worden. Bert Berends, projectleider/monteur: ‘Er moesten veel datakabels voor de software worden aangelegd. Een pittige klus in zo’n historisch pand. Er ontbrak bijvoorbeeld een kabelverbinding tussen het museum en het voormalige restaurant. Die hebben we daarom zelf gemaakt.’ Het was een ingewikkelde opdracht, maar daar merken de mensen die hier werken niets van.

Zij kunnen nu met een druk op de knop de software voor de presentaties opstarten. Berends: ‘Het Van Gogh Huis is nu een hypermodern museum dat de sfeer van 1883 uitstraalt.’

Creatieve oplossingen Scholte Aalbes kijkt met plezier terug op het project en de samenwerking in het bouwteam. ‘We werkten met veel mensen in kleine ruimtes en soms was het net een mierenhoop. Iedereen hield goed rekening met elkaar. Als het een keer tegenzat, werd er niet gemopperd, maar gezocht naar een creatieve oplossing. Meestal hadden we aan een half woord voldoende. JuYa Bouw had zich al met al geen betere start kunnen wensen. ‘Het Van Gogh Huis is ons paradepaardje. Hier hebben we laten zien wat we kunnen en dat is opgevallen. Er zitten namelijk al nieuwe opdrachten in de pijplijn.’

‘G

evoel, geluid en sfeer staan centraal’

- Iris Knapen

Nieuwe start Niet alleen het gebouw en de techniek gingen op de schop. Ook de manier waarop het verhaal in Nieuw-Amsterdam/Veenoord verteld wordt, is aangepast aan deze tijd. Geen borden met veel tekst meer, maar een verhaal in beeld en geluid dat je onderdompelt in de wereld van de beroemde schilder. Iris Knapen, content ontwikkelaar, was hier namens XPEX medeverantwoordelijk voor. Het bedrijf uit Amsterdam ontwerpt concepten en geeft advies aan de museale en erfgoedsector. Knapen: ‘In Drenthe is Vincent als kunstenaar ontwaakt. Zijn relatie had hij beëindigd en hij wilde zich in Drenthe verder ontwikkelen als kunstenaar. Daarom begon hij een zoektocht naar de landschappen en bewoners van het onontgonnen Drenthe waar hij veel over had gehoord.’

MUSEUM/RENOVATIE

‘E

en hypermodern museum dat de sfeer van 1883 uitstraalt’ - Bert Berends

Indringende manier Die zoektocht beleef je op een indringende manier. Je gaat mee op reis naar Zweeloo waar Vincent het beroemde kerkje schilderde, ziet hem door het landschap lopen en hoort hoe de Drenten over deze “vreemde vogel” dachten. De wanden kleuren mee met de verhalen. In de gelagkamer zie je bijvoorbeeld de groen-roze kleuren, gebaseerd op de werken die Van Gogh in Drenthe maakte. ‘Gevoel, geluid en sfeer staan centraal. Kortom, een persoonlijke en eigentijdse manier om een historisch verhaal te vertellen’, legt de content ontwikkelaar uit.

Belevenis

Fotografie: Van Gogh Huis Drenthe

Op de zolder van het museum wacht de bezoeker een audiovisuele show die duidelijk maakt wat de invloed van Drenthe op het latere werk van de kunstenaar was. Knapen: ‘Het geluid komt van drie kanten en sleept je helemaal mee. Duitse en Engelse bezoekers kunnen de show in hun eigen taal beleven.’ Na deze bijzondere ervaring eindigt de tour in Vincents voormalige kamer. Hier overheerst de rust, zodat je alle indrukken kunt laten bezinken en je je ervan bewust bent dat hier, op deze plek, Vincent werkte, sliep, worstelde, nadacht... Knapen weet zeker dat het Van Gogh Huis nieuwe stijl in de smaak valt. ‘Door deze vernieuwing is het museum er een stuk aantrekkelijker op geworden. De Drentse periode van de schilder is ten onrechte onbekend bij het grote publiek. Ik ben er echt van overtuigd dat dit gaat veranderen. De enthousiaste en hardwerkende vrijwilligers verdienen dit.’

Opdrachtgever

Stichting Van Gogh en Drenthe

Architect

XPEX Experience Experts Amsterdam

Adviseur

Fysi-K

Constructeur

Goudstikker | De Vries

Aannemer

JuYa Bouw B.V.

Installateur

Morrenhof-Jansen BV

Tekst: Martin Laning

Van Gogh huis Drenthe te Veenoord

Onderaannemers & leveranciers Stucwerk, dekvloeren en systeemplafond

Paas Totaalafbouw B.V.

RENOVATIE

Graanrepubliek Bad Nieuweschans

Een renovatie gebouwd op samenwerking De Graanrepubliek is met haar locatie in de Oude Remise in Bad Nieuwschans een plek waar alles samenkomt. De plek waar de boeren, makers en experts de smaak van graan weten te perfectioneren tot de beste producten gemaakt van Groningse bodem. De realisatie van de renovatie van het pand is een minstens zo succesvol verhaal. ‘De Graanrepubliek is een coöperatie van Groninger boeren en smaakmakers’, zet Manon Westmeijer uiteen. ‘Zij werken samen om de van oudsher in de gemeente Oldambt aanwezige graanteelt klaar te maken voor een duurzame toekomst. En te verwerken tot smaakvolle graanproducten.’ Westmeijer verzorgde met Spring Studio het interieurontwerp van de monumentale locomotiefloods. Het thuis van de makers, het makersatelier: een distilleerder, een bierbrouwer, een pastamaker en een broodbakker. 78

Lokaal karakter ‘Als interieurarchitecten zaten we al aan tafel bij het uitzetten van de strategie. Om het lokale karakter van De Graanrepubliek kracht bij te zetten, zijn vrijwel alle toegepaste materialen in het interieur uit de provincie Groningen afkomstig en door Groningse makers bewerkt. Naast de graanboeren en de smaakmakers hebben zo ook de creatieve makers uit Groningen hier een uithangbord.’

Suggestief In de Graanrepubliek vind je tafels en kasten van lokaal gekapt hout, dat op de kaplijst stond. Westmeijer vult aan: ‘Er zijn legplanken van windmolenwieken, stoelen met Gronings vlas erin verwerkt, een werkblad van herbestemde bakstenen, stoffen van petflessen en hergebruikt meubilair. Bouwkundig hebben we zoveel mogelijk hergebruikt van de sloop. Het zijn hier de kleine suggestieve dingen, die een bepaalde authenticiteit geven.’ Ze vervolgt: ‘De makers zijn zichtbaar geworden in dit concept. We hebben de ruimte zo ingedeeld dat iedereen vanuit zijn eigen discipline en werkzaamheden in contact met elkaar staat en met de bezoeker. Dit om de samenwerking, het experiment en het proeven van de bezoeker nog verder te ondersteunen.’

RENOVATIE de diverse ruimtes en het installatiewerk voor alle disciplines (horeca, brouwerij, mouterij) in het gebouw. ‘Het hele gebouw ging op de kop.’

Zorgvuldige keuzes

‘H

et ontwerp heeft zich gevormd naar de makers en materialen uit Groningen’ - Manon Westmeijer

Thuiswedstrijd Voor Borgtechniek was het een thuiswedstrijd vanuit Winschoten. Cor Grozema: ‘We kenden het gebouw. Voor deze renovatie waren we al jaren de huisinstallateur van het gebouw. We wisten van de nieuwe plannen en de mensen daarachter. Natuurlijk wilden we daar graag in mee. Als bedrijf eens iets doen wat niet alledaags is, is leuk.’ Niet alledaags werd het zeker. Grozema: ‘Met alle verschillende functies en daarbij behorende klimaateisen waren er minsten zoveel installaties nodig.’ Ook verzorgde Borgtechniek de brandmeldinstallatie, de sturing van de ledverlichting in

‘Natuurlijk ben je als installateur altijd bezig om dingen zo duurzaam mogelijk te doen’, vervolgt Grozema. ‘Omdat het een monumentaal én hoog gebouw is, hebben we de keuzes daarin zeer zorgvuldig afgewogen. We zijn uitgekomen op een compromis: wel warmtepompen, luchtbehandelingskasten met warmteterugwinning en lage temperatuurverwarming in de vorm van vloerverwarming, gecombineerd met naverwarming/ koeling door middel van lucht, maar ook de gasleiding zit er nog in. Daarmee worden bijvoorbeeld de overlegruimtes verwarmd. Uiteraard met hergebruikte radiatoren. Gasloos is nou eenmaal niet altijd haalbaar. Het is de kunst in alle redelijkheid en binnen de mogelijkheden oplossingen aan te dragen.’

Drie hoofdlijnen Bij Ingenieursbureau HADO zijn ze wel gewend om monumenten te herbestemmen. Maar zoveel functies in dit pand, was toch wel net even andere koek dan een gemiddeld project. Petra de Vries-van Tongeren vertelt: ‘De werkzaamheden in dit enorme gebeuren

‘O

plossingen gezocht binnen mogelijkheden’ - Cor Grozema

RENOVATIE

‘I

k voelde me meteen betrokken’

- Doeke van Duinen in Bad Nieuweschans zijn voor ons terug te brengen naar drie hoofdlijnen: er moest een fundering worden gelegd voor de brouwinstallaties, een staalconstructie voor het horecadeel en de bestaande constructie moest bekeken worden vanwege scheuren.’

Drie uitdagingen De fundering werd uitdaging één. De Vries: ‘In een groot deel van de vloeren waren de oude smeerputten nog aanwezig, opgebouwd uit metselwerk en gefundeerd op houten palen. Een ander deel betrof beton op zand, zonder palen. We zijn nauw betrokken geweest bij het versterken van die grond, om er ketels van 7.500 kilo op te kunnen plaatsen.’ Ook zijn er brouwinstallaties gefundeerd op de bestaan-

Oude tekeningen In dit verhaal kwam daarbij, dat niet alles in kaart was van de bestaande constructie. De Vries: ‘Er waren wel originele tekeningen, maar je weet nooit zeker of het ook echt zo gebouwd is, daarom is bij zo’n project een opname ter plaatse van de bestaande constructie altijd erg belangrijk. Toch zul je zien - als je de oude tekeningen bekijkt - dat ze de basis zijn geweest voor wat er nu staat.’

De korte keten

de houten paalfundering onder de smeerkelders, met een nieuwe in het werk gestorte betonvloer. Deze nieuwe installaties worden dus gedragen door dezelfde fundering als waar vroeger de locomotieven op stonden. Waar normaal gesproken 2D techniek toereikend is voor een staalconstructie, maakte HADO hier - uitdaging twee - voor het horecadeel gebruik van het 3D programma Diamonds. ‘We waren vrij gebonden aan de posities waar de kolommen moesten komen, gezien de indeling van de keuken en de locatie van de huidige fundering die ook hier weer is gebruikt. Met 3D techniek konden we er een nauwkeuriger beeld van krijgen.’ De houten spanten die in de bestaande bouwconstructie waren gescheurd, heeft HADO buiten het zicht met stalen hoeklijnen versterkt.

Of hij een kostenraming kon maken op basis van een ontwerp, was de vraag aan zelfstandig bouwadviseur Doeke van Duinen. Natuurlijk kon hij dat. ‘Ik voelde me meteen betrokken, want ik hou van oude gebouwen, de coöperatie als organisatie sprak me aan en ook hun doelstelling: de korte keten en terug naar de basis. De eerste kostenraming was fors te hoog’, weet Van Duinen nog. ‘Daar kwamen mooie gesprekken uit. We hebben net zo lang over de plannen gepraat, tot budget en bouwkosten bij elkaar kwamen. We hebben een goede middenweg gevonden, vooral door te strepen en altijd uit te blijven gaan van de kern van het concept.’

Mooie rol vervuld Het was een project van veel graaf-, rekenen denkwerk. ‘Elke week was er wel een uitdaging’, volgens Van Duinen. ‘Maar er is niets waar we niet uit zijn gekomen.’ Met een financieel gezond plan en huurders die de exploitatie overeind houden, is het oorspronkelijke gebouw uit 1877 prachtig gerenoveerd. ‘Aan de gemeente Oldambt hebben we een heel goede partner gehad’, vindt Van Duinen. ‘Ze waren erg meeden81

RENOVATIE

‘O

ude tekeningen basis voor wat er nu staat’

- Petra de Vries-van Tongeren

kend, en sturend op de valkuilen op vergunningsgebied. Niet dat andere gemeenten dat niet hebben, maar dit was wel opvallend. Met het bouwteam en alle partijen daarmee annex, hebben we dit werk goed doorstaan. We hebben een mooie rol met elkaar vervuld. Ik heb genoten van die samenwerking.’

Alles tegelijk Slopen, bouwen, tekenen, onderhandelen, het was alles tegelijk in dit project, weet ook Alex Bakker. Hij was destijds opdrachtgever voor de vernieuwingsplannen in de coöperatie, en is vandaag de dag zowel ondernemer in de Graanrepubliek als verantwoordelijk voor de bedrijfsvoering. ‘De coöperatie is al in 2016

opgericht. Toen al was er de gedachte: laten we van dit pand een verzamelgebouw maken voor foodexperts, waarbij we biodiversiteit terugbrengen. Dat idee is tot op de dag van vandaag startpunt geweest voor alle ideeën hier.’

Wauw-effect ‘Om alle ideeën van de grond te krijgen moet er een bepaalde chemie tussen de betrokkenen zijn’, meent Bakker. ‘En je moet er zakelijk naar kunnen kijken. Daarbij zijn we heel eerlijk naar onszelf geweest. Onze plek is Bad Nieuweschans, dat is niet direct een centrale plek of een toeristische trekpleister. Als we iets willen, moeten we een wauw-effect creëren. Dat is hier, dankzij draagvlak uit het dorp, steun vanuit de provincie en lokale overheden en dankzij die chemie met elkaar, fantastisch gelukt.’

‘W

e wilden een wauweffect creëren’ - Alex Bakker

RENOVATIE

Nieuwe plannen De opening van de Graanrepubliek was heel speciaal, maar de hoofden van het bestuur zijn alweer stappen verder. ‘We zijn plannen aan het vormgeven om een foodhub te maken, waarin we graan naar voedingsproducten, zoals granola, verwerken. En de terreinontwikkeling staat nog op de planning. Daar hebben we mee gewacht omdat we ook de jachthaven die achter dit gebouw ligt, hebben aangekocht. Dat schept weer heel nieuwe mogelijkheden voor de toekomst.’

Opdrachtgever

Coörperatie De Graanrepubliek

Interieurarchitect

Springstudio

Bouwadvies

Doeke van Duinen Bouwadvies

Constructeur

ENDTer bouwkundige ingenieurs

Constructeur

HADO B.V.

Aannemer

Jurriens Noord

Installatie E & W

Borgtechniek B.V.

Fotografie: Ewoud Rooks Fotography, Foto Nijkamp

De Oude Remise (Graanrepubliek) te Bad Nieuwenschans

Leveren en aanbrengen tegels

Smit Tegels

Vloerafwerking gietvoeren applicateur

Verbion Vloeren

Stalen scheidingswand ingevuld met glas. Entreepuien van staal met glas

Edobode Design b.v.

Levering van diverse materialen

Raadsma

Tekst: Thea van der Schaaf

Onderaannemers & leveranciers

RENOVATIE & ONDERHOUD

Verduurzamen 292 woningen in opdracht van Woongroep Marenland

Opheffing Woongroep Marenland slechts ‘korte onderbreking’ voor verduurzamingsproject In de gemeenten Eemsdelta en Het Hogeland worden 292 woningen verbeterd en verduurzaamd. Opdrachtgever Woongroep Marenland wilde snelheid maken met de verduurzaming van de bestaande woningen met het oog op de stijgende energieprijzen. De opdracht werd gegund aan Heijmans. Tijdens het traject ontstond een unieke situatie: Woongroep Marenland beëindigde haar werkzaamheden en droeg de woningen over aan een aantal andere Groninger corporaties.

hauwer. Een ‘korte onderbreking’ noemen beiden het, want al snel werd duidelijk dat vier andere Groninger woningcoöperaties deze woningen zouden overnemen van Woongroep Marenland. De overname kreeg 1 november dit jaar zijn beslag. De betreffende woningen zijn ondergebracht bij Goud Wonen, Acantus, Wierden en Borgen en Groninger Huis. Met Heijmans werden door de nieuwe partijen voortvarend afspraken gemaakt om de verduurzaming en renovatie van de woningen zo snel mogelijk door te laten gaan.

Maatwerk Verduurzaming is en blijft maatwerk, geen huis is gelijk. Daarom was het belangrijk om eerst in kaart te brengen wat ieder huis nodig had om energielabel C te krijgen. Wondergem: ‘Gevelisolatie en dakrenovatie maakt in de meeste gevallen het grootste verschil, daarmee kan al snel een C-label behaald worden.’ Bij de woningen die zijn overgenomen door Goud Wonen, Acantus, Wierden en Borgen en Groninger Huis wordt er zelfs toegewerkt naar label A.

Bij dit verduurzamingsproject voorziet Heijmans het merendeel van de woningen van vloer-, muur- en dakisolatie en in sommige gevallen van nieuwe kunststof kozijnen met HR++ glas. Daarnaast krijgt een belangrijk deel van de woningen een nieuwe badkamer, keuken en toilet.

Korte onderbreking ‘Voordat wij aan het traject zouden beginnen om de 292 woningen te verduurzamen, werd al duidelijk dat Woongroep Marenland ging stoppen’, vertelt Danny Wondergem, uitvoerder bij Heijmans regio Noord. ‘Een unieke situatie’, aldus ontwerpmanager Hennie Schip84

‘V

erduurzaming is en blijft maatwerk, geen huis is gelijk’ - Danny Wondergem

RENOVATIE & ONDERHOUD

‘B

ij Heijmans werken wij vaak met vaste partners, zowel bij nieuwbouw als in renovatie’ - Hennie Schiphauwer

Vaste partners

Het voortraject was eerder al zover uitgewerkt dat er een fictieve planning kon worden gestuurd naar Woongroep Marenland. Daarin stonden in totaal zes bouwstromen centraal, te weten verduurzaming, keuken, badkamer, toilet en kozijn, glas, schilderwerk. Doordat dit tijdig en breed was uitgezet, konden de materialen binnen de termijn geleverd worden. Na de overname van de woningen door de andere vier partijen ging men eerst terug naar de tekentafel. Schiphauwer: ‘Iedere coöperatie heeft toch een ander programma van eisen. De respectievelijke wensen en eisen zijn compleet geïntegreerd in het bestaande plan, met natuurlijk extra aandacht voor versterkingsadvies of bevingsschade.’

Flora en fauna Bij projecten als deze werk je in een bewoonde omgeving. Wondergem: ‘Daarbij staat de veiligheid natuurlijk voorop.’ Al in een veel eerder stadium van het project is daarnaast gekeken naar flora en fauna. Er werden tijdelijke maatregelen genomen, zodat vleermuizen en vogels een goed heenkomen hadden. Heijmans plaatste twee keer zoveel vleermuiskasten als was voorgeschreven, door permanente kasten in de gevels te metselen. Door gripgaas te plaatsen bij de panlatten wordt voorkomen dat de isolatie stuk gaat. ‘Belangrijk is ook dat je door die maatregelen de koudebruggen naar binnen toe niet vergeet te isoleren’, benadrukt Schiphauwer.

Het verduurzamen van woningen heeft grote impact op de bewoners, het is belangrijk dat zij achter het project staan. Met behulp van de door Heijmans ontwikkelde app ‘B’woond’ worden zij op de hoogte gehouden van de planning en kunnen zij eenvoudig informatie opzoeken. ‘Ook de communicatie verloopt via deze app, zodat alle informatie op één plek te vinden is voor de bewoners. Al blijven wij natuurlijk altijd telefonisch bereikbaar voor de mensen’, vertelt Schiphauwer. ‘Daarnaast gebruiken we KYP voor onze onderaannemers. Deze app zorgt voor stroomlijning van de planning, want alle uitvoerende partijen kunnen hun eigen planning eraan koppelen en taken afvinken.’ Daardoor houden wij grip op de planning,’ aldus Wondergem. De werkzaamheden zijn in volle gang. Naar verwachting wordt dit project in het vierde kwartaal van 2025 afgerond.

Woningverbeteringe & Verduurzamen EemsDelta / Het Hogeland Opdrachtgever

vh Woongroep Marenland (Goud Wonen, Acantus, Wierden en Borgen en Groninger Huis)

Aannemer

Heijmans Woningbouw

Fotografie: Henri Hendriks

Terug naar de tekentafel

Bewonersapp

Tekst: Ietsje de Boer

‘Bij Heijmans werken wij vaak met vaste partners, zowel in de nieuwbouw als bij renovatieprojecten. Dat was ook zo bij dit project’, vertelt Schiphauwer. ‘Je raakt op elkaar ingespeeld en dat komt het proces alleen maar ten goede.’ Tijdens een lean-sessie werd een projectplanning gelanceerd die ook gedragen werd door de vaste partners, waaronder een adviesbedrijf voor verbeterplannen en diverse onderaannemers voor installatie, dak, afbouw, sloop en saneren, kozijnen, onderhoud, gevelisolatie en inventarisatie asbestsanering.

TRANSFORMATIE

Gysbert Japicxstraat, Leeuwarden - geen prijs, wel klasse

TRANSFORMATIE VOORMALIGE SLAGERIJ TOT WONINGEN Een slagerij midden in een woonwijk, het is niet meer van deze tijd. In een dergelijk pand in Leeuwarden vond de voormalige eigenaar in bouwbedrijf Van der Hoek de partij die het gebouw wilde herbestemmen tot woningen en de bouw daarvoor kon uitvoeren. Dorenbos Architekten maakte het ontwerp dat een nominatie kreeg voor de Erfgoed Duurzaamheidsprijs 2023. 86

‘Naast bouwer en opdrachtgever zijn we ook liefhebber van monumenten, we wilden dit heel graag doen’, vertelt Raymond Klompstra van Van der Hoek. ‘Dat we een rijksmonument hebben getransformeerd naar woningen, de elementen zoveel mogelijk behouden hebben en het geheel toch naar een duurzaam niveau konden tillen, daar zijn we trots op.’

TRANSFORMATIE

Duurzaam tot de nok En inderdaad, het pand is van fundament tot nok verduurzaamd. Een uitdaging bij een voormalig pakhuis met nogal wat volume. ‘Maar als je leveranciers er goed bij betrekt, is er veel mogelijk’, aldus Klompstra. Zo werd er gekozen voor FINEO-beglazing, om de bestaande ramen te kunnen behouden. Dit is glas dat dezelfde thermische isolatie biedt als driedubbel glas, maar een keer of drie dunner is. Hoogwaardige isolatiematerialen zijn gedimensioneerd toegepast, zodat het karakter van het gebouw niet is aangetast. De wanden werden gemoderniseerd, maar de vloeren dakconstructies werden circulair met cellulose geïsoleerd. ‘Bij alles wat we bedacht hebben, hebben we steeds het monument als basis genomen. Een mooi voorbeeld is de kapconstructie. De hele tweede verdieping heeft een geboogd plafond. De hiërarchie van de traveeën heeft de indeling van de woningen bepaald [een travee is een vak van een gewelf dat wordt begrensd door twee verticale elementen zoals bogen en steunberen, red.]. Het is een spectaculair deel van het pand dat we hebben weten te behouden met speciaal gelamineerde trekspanten’, zegt Klompstra. Dorenbos vult aan: ‘Zo zijn de waardevolle elementen van het oorspronkelijke gebouw optimaal benut voor de nieuwe functie.’

‘A

ls je leveranciers er goed bij betrekt, is er veel mogelijk’ - Raymond Klompstra

TRANSFORMATIE

Weegschaal

‘H

et gebouw regisseerde het ontwerp’ - Anne Dorenbos

Het oorspronkelijke gebouw uit 1905 was nog behoorlijk intact. Het pand dat bekendstaat als ‘De Klasse’ werd gebouwd als meubelfabriek, kreeg daarna de functie van slagerij, en herbergt nu een zevental grondgebonden woningen en één appartement. ‘Het gebouw regisseerde het ontwerp’, vertelt Anne Dorenbos. ‘Je probeert zoveel mogelijk overeind te houden. En wat je toevoegt, laat je passen bij het karakter van het gebouw. Hoe je dat precies doet is een weegschaal met een vorm van bescheidenheid altijd voorop, waardoor je de waarde van het monument behoudt.’ Die bescheidenheid is hier gevonden in eenduidige detaillering en materiaalgebruik. ‘Bronskleurige aluminium kozijnen en geperforeerde aluminium panelen volgen het ritme van de lisenen. [Lisenen zijn verticale, iets uit de muur springende stroken zonder voetstuk of bekroning, red.]. Het is een industriële toevoeging die aansluit bij het karakter van het fabrieksgebouw.

De omgeving Het gebouw ligt midden in de Oranjewijk in Leeuwarden. Dorenbos: ‘Door alle woningen een eigen entree aan het achterterrein te geven, kon de grotendeels originele straatgevel behouden blijven. We hebben op die manier een gebouw, dat deel uitmaakt van een collectief, herbestemd met respect voor de gebouwen die er al generaties lang staan en de bewoners daarvan.’ Honderdvijftig omwonenden werden aangeschreven over de plannen, directe omwonenden kregen zelfs de architect op bezoek. ‘Daarmee hebben we enorm veel draagvlak gecreëerd. Ook al wisten we dat met het vertrek van de slagerij al veel impact op de wijk verdwenen zou zijn, is het toch fijn te weten dat je de bewoners achter je hebt staan.’

TRANSFORMATIE

Weerstand en klein geluk Een ecologisch onderzoek dat een jaar duurde, de regels die aan het werken aan een rijksmonument verbonden zijn, corona, schaarste van materialen, de oorlog in Oekraïne: het had allemaal invloed op tijd en budget. Klompstra: ‘Gelukkig weten we waar we het over hebben, want verduurzamen is ons werk. Dat vergt tijd. Maar de tijd was hierin niet echt onze vriend.’ Tegelijk kan hij genieten van de kleine dingen die dit werk leuk maak-

ten. De zonnepanelen die in een knik in het dak uit het zicht zijn gewerkt, maar tóch de kleur van het dak kregen. De bergingen die helaas niet van oude beplating konden worden gemaakt, omdat die te slecht bleek, maar toch een duurzaam mos-sedumdak kregen. ‘Dat is een veel mooier uitzicht dan bitumineuze materialen.’ Corona had zelfs een vernieuwende invloed op de woningen. Klompstra: ‘We zijn veel meer thuis gaan werken sinds die tijd. In iedere woning hebben we daarom een thuiswerkplek gecreëerd. Die kan ook worden gebruikt als slaapkamer, maar de benadering is andersom. Dat maakt het tot een echt prettige werkplek.’

Geen prijs, wel klasse En dan was er die nominatie voor de Erfgoed Duurzaamheidsprijs 2023. Met ‘De Utrecht’ aan de Tweebaksmarkt in Leeuwarden kreeg Van der Hoek eerder wel een prijs. Hoewel het voor ‘De Klasse’ bij een nominatie bleef, voelt dat voor de betrokkenen anders. ‘Voor ons was de nominatie al een beloning’, zegt Klompstra. ‘Ik zie het als waardering voor de keuzes die we hier hebben gemaakt’, vult Dorenbos aan. ‘Bij de laatste drie eindigen uit een selectie van vijftig gebouwen is gewoon een hartstikke mooi compliment voor ons als opdrachtnemers. We hebben dit heel graag gedaan met Van der Hoek samen

Opdrachtgever

Klompstra Vastgoed

Architect

Dorenbos Architekten B.V.

Constructeur

Ingenieursburo Meijer & Joustra BV

Aannemer

Bouwbedrijf van der Hoek B.V.

Onderaannemers & leveranciers Stucadoor

De Haan stukadoors

Leveren en monteren van vacuümglas

Glas Construct

Levering van diverse materialen

Raadmsa

Afvalinzameling, transport & recycling

Visser ATR

Tekst: Thea van der Schaaf

Transformatie Meubelfabriek G. Japicxstraat te Leeuwarden

Fotografie: Martin Rijpstra Fotografie, Raymond Klompstra

TRANSFORMATIE

Er even helemaal uit bij de Suvelfabryk in Lioessens

‘Beleef rust, ruimte en historie op een unieke locatie’

Na de verbouwing van de 120 jaar oude zuivelfabriek in Lioessens (of: Ljussens) kan iedereen genieten van deze bijzondere plek. De Suvelfabryk biedt niet alleen dertien ruime appartementen, maar ook de unieke kans om rust, ruimte en geschiedenis te beleven vlak bij de historische stad Dokkum en Werelderfgoed Waddenzee. ‘Ideaal voor stellen, gezinnen en families, maar ook voor bedrijfsuitjes. Je kunt het invullen zoals je wilt. Bij ons ben je er even helemaal uit!’ Aan het woord zijn Johan en Minne Dijkstra, de ontwikkelaars en aannemers. Samen met Dirkje Nynke Tibma en medewerkers ontvangen ze sinds de opening eind juni vele vakantiegangers en zakelijke gasten. De zuivelfabriek nieuw leven inblazen was een langgekoesterde wens van de broers uit Lioessens. 92

‘Nadat we hem konden kopen hebben we TWA Architecten ingeschakeld en zijn we in contact gekomen met Sytske Oosterhof, zij heeft het concept ontwikkeld.’

Terug naar de basis De Suvelfabryk was een bouwval: alleen het fundament en een aantal muren konden blijven staan. Er is een klein stukje aangebouwd en er zijn een bijzondere dakopbouw en toren

‘G

asten vertellen ons dat het nog mooier is dan op de foto’s’

- Johan en Minne Dijkstra

TRANSFORMATIE

gerealiseerd. Tibma vertelt: ‘Nu kunnen er 72 mensen tegelijk bij ons overnachten, in 13 ruime appartementen voor 2, 4, 6 of 8 gasten. Appartementen kunnen ook gekoppeld worden, waardoor je een groepsaccommodatie krijgt.’ Gezinnen, families, vriendengroepen én bedrijven vinden hun weg naar de unieke locatie in Noordoost-Friesland. ‘Mensen die een druk leven hebben keren hier terug naar de basis’, aldus Tibma. ‘Ze ondernemen acti93

TRANSFORMATIE teiten. Tibma: ‘We hebben multifunctionele binnenruimtes waar je gezamenlijk kunt eten en activiteiten en bijeenkomsten kunt houden. Wij zorgen voor alle faciliteiten die hierbij nodig zijn. We hebben bovendien een prachtige tuin én de Suvelfabryk kan ook in z’n geheel worden gehuurd.’ Voor het hechte team is het bouwproces al even achter de rug. Het is tijd om zoveel mogelijk mensen te laten meegenieten van de unieke plek. ‘Als je er even helemaal uit wilt zijn, met je familie, vrienden of bedrijf, ben je van harte welkom!’

Zichtbare verhalen

viteiten, zitten gezellig te borrelen en voeren goede gesprekken.’ De Dijkstra’s: ‘De stijl is industrieel én luxe. Het is een plek waar je op gemoedelijke wijze kunt overnachten, met volop rust en ruimte om je heen. Het wordt hier ’s nachts nog echt donker: bij helder weer geniet je van de sterrenhemel.’

Vergaderen en teambuilding

‘D

it is een plek die je moet beleven’

- Marije Talsma

De appartementen zijn niet alleen geschikt voor recreatie, ook voor zakelijke gasten is de Suvelfabryk een uitstekende plek voor overnachten, vergaderen en teambuildingsactivi-

Marije Talsma, architect bij TWA architecten, is ook erg tevreden met het eindresultaat. ‘We zijn erg trots op dit herbestemmingsproject. Wij waren al vroeg betrokken en hebben het gebouw in vervallen staat gezien. De potentie van deze bijzondere plek was meteen duidelijk.’ Samen met collega-architect Doeke van Wieren maakte Talsma een plan. ‘Dit is een plek die je moet beleven, dat wilden we zichtbaar maken. Sytske Oosterhof heeft daarom een concept opgesteld rondom het thema beleven van de ruimte, rust en historie. Wij hebben daar het beleven van het gebouw aan toegevoegd: door zoveel mogelijk te behouden en zo weinig mogelijk weg te werken, houd je de verhalen zichtbaar.’

TRANSFORMATIE

Constructie

‘D

e uitdaging was om van de bestaande situatie naar iets nieuws te komen’ - Folkert van der Velde

Restauratieladder In plaats van een ontwerp, hanteerden de architecten een stappenplan: een restauratieladder. Talsma: ‘Deze werkwijze passen we altijd toe bij monumenten. Dit pand is geen monument, toch hebben we het zo behandeld, want het is een belangrijk gebouw voor de omgeving.’ Elk gebouwdeel is als volgt bekeken: ‘Is het bouwkundig goed genoeg om te behouden, moet het hersteld worden, moet het vernieuwd worden, of moeten we iets nieuws toevoegen?’ Alles wat nieuw is, is zwart of wit: aan een nieuw kozijn is duidelijk te zien dat het nieuw is, net als de nieuwe laag aan tegelwerk.

Dakopbouw en torentje Een vervallen opslagsilo is vervangen door een toren met glas en kozijnen, in diezelfde stijl is ook een dakopbouw gemaakt. Talsma: ‘We zagen op oude foto’s dat er dakopbouwen op de fabriek zaten en wilden dit terug laten komen. Het is een nieuw element met een historische grondslag, net als de toren.’ Om ervoor te zorgen dat die laatste niet dankzij verlichting als een vuurtoren in het landschap staat, is op een slimme manier met zonwering gewerkt. ‘Dankzij deze zonwering kun je niet van buiten naar binnen kijken. Ook gaat de zonwering ’s avonds als de verlichting aan is naar beneden, waardoor er niet veel lichtuitstraling is.’ De vele creatieve oplossingen werden in samenspraak met de opdrachtgevers bedacht. ‘De samenwerking was heel prettig. Johan en Minne zijn daarnaast ontzettend handig en kunnen alles maken. Dat vond ik heel bijzonder.’

Constructeur Folkert van der Velde van F&F Structural Engineering: ‘Wij zijn door de gebroeders Dijkstra gevraagd de berekeningen voor de constructie te doen. Voor ons was dit een best groot project. We hebben goed overlegd wat precies berekend moest worden. De uitdaging was om van de bestaande situatie naar iets nieuws te komen: zo moesten bestaande balklagen uitgerekend worden naar de normen van nu en hebben we nagedacht over hoe je die kunt versterken. Bijvoorbeeld door het opdikken van de bestaande balklaag.’

Windverband Toen de constructeur in het begin van het traject bij de oude zuivelfabriek ging kijken, dacht hij wel even: hoe zullen we dit aanpakken? ‘We hebben dan ook heel goed uitgezocht wat er mogelijk was.’ De nieuwe toren vormde bovendien een uitdaging. ‘De stevigheid van de toren moet, met al dat glas rondom, uit de staalconstructie komen. Om te voorkomen dat we hier op hele zware kolommen zouden uitkomen, hebben we gekozen voor een windverband in de hoeken. Het industriële gebouw zelf bestaat uit allemaal rechthoeken, daar past deze rechthoekige toren goed bij.’ De samenwerking met de gebroeders Dijkstra is goed bevallen. ‘Minne Dijkstra had een 3D-model gemaakt van het pand. Daardoor konden we snel en gemakkelijk overleggen, ook op afstand.’

TRANSFORMATIE

Vliesgevel van aluminium Erik Wijkstra, projectleider bij Balink Glas Aluminium, vertelt over hun bijdrage: ‘Wij zijn begonnen met het maken van de glazen dakopbouw. Recht daaronder is een slaapvertrek: vanuit je bed zie je aan alle kanten de sterrenhemel.’ Het bedrijf voorzag daarna de glazen toren van een vliesgevel. ‘Deze hebben we ook voorbereid op het aanbrengen van zonwering.’ Een vliesgevel is een aluminium gevel die bestaat uit een binnen- en een buitenschaaldeel, waartussen glas geklemd wordt. ‘Deze slanke gevel begint vanaf de eerste verdieping en is drie verdiepingen hoog, op elke verdieping hebben we hem vastgezet.’

‘Schitterend resultaat’ Wijkstra vindt het resultaat zeer geslaagd. ‘Het is geweldig dat zo’n gebouw op deze manier hergebruikt wordt, ook voor het dorp. De Suvelfabryk biedt een prachtig aanzicht en unieke appartementen.’ Talsma voegt toe: ‘Bouwkundig is het precies geworden zoals we hadden bedacht en dankzij Sytske is de uitstraling geweldig. We hebben vanaf het begin ingezet op beleven, dat kan nu daadwerkelijk gebeuren.’ Van der Velde: ‘Het verschil met de oude situatie is enorm: echt ongelooflijk. Ik had niet gedacht dat het zo mooi kon worden. We zijn blij dat we mochten meewerken aan zo’n prachtig project.’ De gebroeders Dijkstra hebben alleen maar positieve reacties gekregen op de transformatie. ‘Iedereen is enthousiast. Gasten vertellen ons dat het nog mooier is dan op de foto’s. Daarvoor hebben we het allemaal gedaan.’

‘V

anuit je bed zie je aan alle kanten de sterrenhemel’

Opdrachtgever / Aannemer

Bouwbedrijf Dijkstra Lioessens BV

- Erik Wijkstra

Architect

TWA Architecten

Adviseur

Sytske Oosterhof

Constructeur

F&F Structural Engineering BV

Installateur

Bouwma Technisch Installatiebedrijf

Fotografie: Mijke Bos Fotografie

Transformatie Suvelfabryk te Lioessens

Tekst: Tine van Knijff-van Hijum

Ook de aluminium kozijnen zijn door Balink verzorgd. ‘De gebroeders Dijkstra zochten naar iets dat bij de oude stijl van de zuivelfabriek paste. Natuurlijk is alles hoogwaardig geïsoleerd, maar met een structuurlak erop hebben we die stijl zo goed mogelijk benaderd.’ In zeegebieden zoals Noordoost-Friesland is het aanbrengen van een anti-corrosielaag bovendien een must. Wijkstra: ‘De zilte zeewind kan het aluminium aantasten. Daarom pre-anodiseren we het aluminium, voordat we poedercoating in de gewenste kleur aanbrengen.’

Onderaannemers & leveranciers Het leveren en monteren van hoogwaardige aluminium vliesgevels en kozijnen

Balink Glas en Aluminium

Metaalconstructiewerk

Ensel Staalkonstructies B.V.

Levering diverse materialen, leveren, montage Salto toegangscontrolesysteem

Raadsma

TRANSFORMATIE

Klooster Westerhûs bij Hilaard

DE DRIVE OM ER IETS MOOIS VAN TE MAKEN Met Pinksteren opende Klooster Westerhûs in het buitengebied tussen Hilaard en Jorwert. Voor stichting Nijkleaster de vervulling van een droom, voor onder meer bouwbedrijf Kolthof, ingenieursbedrijf EconStruct en Stevens Van Dijck Bouwmanagers en Adviseurs een opdracht om niet snel te vergeten. 98

‘Een zeer bijzonder project, ik heb mijn hart eraan verpand.’ Aan het woord is Stefano Delea, partner/senior projectmanager van Stevens Van Dijck, maar Wim Meilink van EconStruct en Piet van Zuiden van Kolthof spreken woorden van gelijke strekking. En Henk Kroes ook, maar hij is dan ook de ‘bouwpastor’ van stifting Nijkleaster. De zogenoemde pioniersplek van de Protestantse Kerk in Nederland ijverde sinds 2009 voor een nieuw klooster van stilte en rust op het Friese platteland. Dat er nu daadwerkelijk ‘kleasterlingen’ op de verbouwde boerderij Westerhûs wonen en gasten worden ontvangen noemt hij ‘emotioneel’, ook voor de pioniers van het eerste uur, domineesechtpaar Sietske Visser en Hinne Wagenaar.

TRANSFORMATIE

Eén beleving ‘Het mooiste? Dat een oude, monumentale boerderij en de nieuwbouw echt een eenheid zijn geworden, één beleving. We hadden zeshonderd mensen op de open dag, sommigen liepen met tranen in de ogen rond: wat is dít mooi! Als je dat meemaakt, weet je dat alle tijd en moeite die je vrijwillig geïnvesteerd hebt niet voor niets is geweest.’ De bijna 85-jarige Kroes kijkt er met dankbaarheid op terug. ‘Ik heb nog veel meer bewondering gekregen voor het vakmanschap van bouwers dan ik altijd al had.’

Dromen en realiteit Stefano Delea kreeg in 2018 de mensen van Nijkleaster aan zijn bureau met een schetsontwerp voor een grootschalige verbouwing van de monumentale, maar zwaar bouwvallige boerderij vlak buiten thuisbasis Jorwert, die de stichting had verworven. Of zijn bureau kon helpen het te verwezenlijken? ‘Ik zag een enorme drive en ambitie, maar een budget dat daar bepaald niet bij paste. Aan mij de taak om dromen en realiteit wat meer met elkaar in overeenstemming te brengen.’ Hij ontwierp met Nijkleaster een groeiscenario: dankzij allerlei donaties, fondsen en subsidies was er een redelijk budget om te beginnen, maar niet om in één keer alle dromen te verwezenlijken. ‘Al die giften waren bedoeld voor de bouw, niet voor de exploitatie. Het klooster moet de eigen broek ophouden, en dus niet te hard van stapel lopen. Daarom zijn er nu eerst drie en niet zes woningen, niet zestien maar twaalf gastenkamers. Als er straks weer geld is, kan binnen dezelfde bouwvergunning die uitbreiding er alsnog komen.’

Het juiste gevoel Stevens Van Dijck begeleidde naast het haalbaarheidsplan en het vergunningentraject ook het aantrekken van de architect, de adviseurs en de bouwpartijen. Uitgangspunt – en achteraf beschouwd ook de succesfactor – was niet de prijs, maar “het juiste gevoel”. Zijn het mensen die de visie delen, die echt begrijpen wat onze droom is? Partijen die niet louter zakelijk maar met hart voor het project in het bouwteam stappen, met liefde voor hun vak en de drive om er iets moois van te maken. ‘Dit is voor geen van de bedrijven financieel echt aantrekkelijk geweest,’ durft Delea wel te zeggen, ‘maar de ambitie en passie van de stichting werkte sterk motiverend.’ Of, zoals Wim Meilink het omschrijft: ‘We hebben niet per se iets met religie, maar het idee om zo’n mooie boerderij van de sloop te redden en een waardevolle nieuwe bestemming te geven, sprak ons enorm aan.’

‘D

romen en realiteit in overeenstemming brengen’

- Stefano Delea

‘E

cht een eenheid geworden, één beleving’

- Henk Kroes

TRANSFORMATIE

‘B

eroep op onze afdeling molenbouw’

- Piet van Zuiden

‘Het was een troosteloos geheel’

Mooie puzzel

Het was maar een troosteloos geheel dat hij aantrof op It Westerhûs 1 in Hilaard, herinnert Piet van Zuiden zich. Maar de projectleider van Bouwbedrijf Kolthof uit Stiens zag wel de potentie van de zwaar vervallen kop-hals-rompboerderij uit 1850. ‘J.O.N.G. architecten had een mooi plan gemaakt om oud en nieuw met elkaar te verbinden. Het project viel voor ons uiteen in een gedeelte slopen, onder meer een oude ligboxstal, een deel restauratie en een deel nieuwbouw. De oude boerderij hebben we ontmanteld tot op het geraamte en toen opnieuw ingevuld. En de aangebouwde vleugel wekt de suggestie dat hij net zo oud is als de boerderij, maar hij is gewoon uit prefab wanden en vloeren opgetrokken. De metselaars buitenom moesten met opzet de specie wat uitsmeren over de stenen, zodat het er allemaal niet te gelikt uitzag.’

Constructief was ook voor EconStruct de meeste eer te behalen in de oude boerderij, legt Wim Meilink uit. ‘Voor zo’n nieuwbouwdeel volg je de bekende rekenmodellen, dat is niet enorm spannend, maar omgaan met bestaande bebouwing is altijd ingewikkeld, zeker als het een rijksmonument is. Je kunt niet zomaar “oude rommel” weg doen. Het in ere herstellen van de kap-gebintconstructie was wat dat betreft een mooie puzzel.’

Trots is hij dat het gelukt is vloerverwarming in het historische deel te realiseren, ‘in een beganegrondvloer met minimaal materiaalgebruik.’ Mooie ideeën waren er namelijk genoeg voor het project, maar iedere keer was éérst de vraag: is het echt nodig en zo ja, kan het nog een tandje goedkoper? Zeker omdat tussen plannen maken en daadwerkelijk inkopen de materialen enorm veel duurder waren geworden. Meilink: ‘Als het dan toch lukt de puzzel te leggen, is dat extra mooi.’

Ambachtswerk Kroes: ‘Er zit ook een beste bak installatietechniek in – onvoorstelbaar veel wat mij betreft – maar waar ik echt van kon genieten is dat ouderwetse ambachtswerk, de timmerlieden die heel precies iets kunnen namaken zoals het vroeger was.’ Van Zuiden: ‘Daar hebben we gelukkig de mensen nog voor, we hebben bijvoorbeeld geregeld een beroep gedaan op onze eigen afdeling molenbouw.’

101

TRANSFORMATIE

‘N

iet zomaar “oude rommel” weg doen’ - Wim Meilink

Een grijswatercircuit – opslag van regenwater voor gebruik in toiletten en wasmachines – kwam er daarom alleen omdat er een extra subsidie kwam. Nu scheelt dat enorm in het waterverbruik. Ook voor de 110 zonnepanelen werden specifiek donaties geworven. Delea: ‘Des te sneuer is dat door netcongestie geen stroom teruggeleverd kan worden. Het klooster is bij Liander niet eerder dan in 2028 aan de beurt. Tot die tijd loopt Nijkleaster dus broodnodige inkomsten mis, we hopen daarom dat Liander wat ruimte voor ons vindt…’ Rectificatie van de colofon in N101 met nu de juiste betrokken bouwteamleden en onderaannemers & toeleveranciers (Redactie)

Klooster Westerhûs van St. Nykleaster te Hilaard Bouwteamleden Opdrachtgever

Stichting Nijekleaster

Architect

J.O.N.G. Architecten

Bouwdirectie

Stevens Van Dijck Bouwmanagers en Adviseurs

Constructies

Econstruct

Aannemer

Bouwbedrijf Kolthof BV

Installateur

Damstra Installatietechniek

Onderaannemers en leveranciers Asbestsanering en sloopwerk

Ark en Reau

Inzet roterende verreikers en hijskranen

Scheepsma Logistiek hijskranen en verreikers

Restauratie metselen voegwerk

Siegersma Gevelrenovatie BV

Metselmortel

Remix Droge Mortel

Hang- en Sluitwerk

Raadsma

Afvalverwerking, transport & recycling

NNRD

Fotografie: Henri Hendriks

Kroes: ‘Je werkt met gekregen geld, dat moet je niet zomaar over de balk smijten.’ Voor Delea was het een kwestie van evenwicht vinden in investering en exploitatie. ‘Het was een sterke wens van Nijkleaster om duurzame technieken en circulaire materialen toe te passen. Daar stond ik wel achter, maar ik heb af en toe ook op de rem getrapt: het moest financieel wel kunnen.’ Juist met de creativiteit van het gehele bouwteam hebben we veel kansen kunnen benutten en durf ik wel te zeggen dat we met elkaar het meest duurzame klooster hebben gerealiseerd.’

Tekst: Arjen Bakker

Evenwicht

103

RESTAURATIE

Restauratie kalkoven in Appingedam

‘Belangrijk onderdeel industrieel verleden in ere hersteld’ De kalkoven op de gemeentewerf in Appingedam, een rijksmonument, is dankzij de speciaal daarvoor opgerichte stichting tot Behoud van Industrieel en Cultureel erfgoed Stad Appingedam (BICSA) volledig gerestaureerd. Hiermee is een belangrijk onderdeel van het rijke industriële verleden van Appingedam in ere hersteld.

mers werden uitgenodigd in te schrijven. ‘Jurriëns Noord (onderdeel van Friso Bouwgroep, red.) heeft het gegund gekregen: zij kwamen uit op ongeveer hetzelfde bedrag dat de architect geraamd had.’ Zowel van binnen als van buiten is de kalkoven helemaal in de steigers gezet en ingepakt geweest. De bovenste anderhalve meter van de schoorsteen bleek zelfs volledig los op de oven te staan. ‘Die konden ze er steen voor steen vanaf pakken. Ze hebben alles uitgekapt en alle voegen eruit gehaald. De bouwers hebben meer dan duizend kapotte stenen vervangen met aangekochte gebruikte stenen van elders en alles opnieuw platvol gevoegd met voegmortel op kalkbasis. Al het ijzerwerk is vernieuwd, evenals de Jakobsladder.’

Jakobsladder

De Jakobsladder kwam er in 1923: in de bakjes van deze ladder werden turf en schelpen naar boven gebracht. De originele ladder is Meijer is ook voorzitter en schipper bij Rondin 1966 geschonken aan het openluchtmuseum in Enkhuizen. Met behulp van de origivaartboot Damsterveer. Tijdens de tochten over het water vroegen toeristen altijd naar de nele bouwtekeningen heeft Ambachtelijke kalkoven. ‘Ze wilden weten wat het voor Smederij Dick Norg uit Baflo een replica vreemd, klokvormig gebouw was. We konden gemaakt. Een andere smederij heeft de ijzeren het nooit laten zien, want het deuren en banden gereswas niet veilig er een kijkje te taureerd en opnieuw geoeristen maakt. De complete resnemen. De kalkoven stond op wilden weten instorten.’ wat het voor tauratie heeft ongeveer vreemd, klokvormig een jaar geduurd, de oplevering was begin juni. Restauratieplan gebouw was’ Meijer en drie andere Appingedammers vonden dat zo zonde, dat ze beSamenwerking sloten actie te ondernemen. ‘Toen gemeente Meijer: ‘We hebben een heel prettige samenAppingedam enthousiast bleek over onze werking gehad met DAAD Architecten en de plannen, in december 2019, hebben we de aannemer. Hun bevlogen bouwvakkers hebStichting BICSA opgericht en de kalkoven ben echt met liefde voor het vak gewerkt. Alle van de gemeente gekocht voor één euro.’ BICSA startte met fondsen werven en stapte met een oud restauratieplan dat de stichting ter inzage kreeg, naar Architectenbureau OVT. ‘Die had dat plan vijftien jaar geleden gemaakt. Het bureau ging tijdens dit project overigens op in DAAD Architecten.’ Zij maakErik Meijer, secretaris van stichting BICSA: ten een nieuw plan en hingen daar een prijskaartje aan. ‘Niet alleen de ‘De kalkoven is in 1900 e bouwvakkers kosten van de aannemer, gebouwd en heeft dienstgehebben echt daan tot 1960. Net als alle maar ook een stukje musemet liefde voor het andere kalkovens in Nederale inrichting. We bleken vak gewerkt’ land staat ook deze aan het ruim drie ton nodig te hebwater: de schelpen die verben. Binnen een aantal brand werden tot kalk en de turf die nodig maanden hadden we dat binnen, met fondsen was voor het stoken, werden via het water en provinciale subsidie. Het is namelijk een rijksmonument.’ vervoerd.’ Kalkovens werden eeuwenlang gebruikt voor de fabricage van schelpkalk, een belangrijk bestanddeel van metselspecie. Duizend stenen vervangen Daarvoor werden schelpen in de ovens verhit Onder leiding van DAAD Architecten werd tot meer dan duizend graden Celsius. een aanbesteding gedaan waarbij drie aanne-

‘T

‘D

104

RESTAURATIE

SMEEDWERK Voor de kalkoven in Appingedam maakten wij bij ambachtelijke smederij Dick Norg uit Baflo onder andere een replica van de “Jacobsladder”. Hiervoor waren nog een blauwdruk en oude foto’s beschikbaar, waar we mee aan de slag zijn gegaan. Dit was een mooie uitdaging voor onze smederij-afdeling, waar we met veel plezier aan gewerkt hebben.

Conische spanbanden Ook maakten wij de conische spanbanden rond de kalkoven. Dit zijn niet zomaar cilindrische spanbanden, want de kalkoven heeft een conische vorm, waarbij de diameter van de ringen dus steeds verschillend is. Daarvoor hebben we in onze smederij strippen vakkundig in de juiste en passende vorm gemaakt. Voor ons was het smeedwerk voor de kalkoven geen alledaagse klus, waar we veel positieve reacties op hebben ontvangen.

Rijk industrieel verleden Museum Stad Appingedam heeft er een minimuseum in gemaakt, waar je onder andere de historie van kalkovens kunt bekijken. ‘We willen als BICSA ook nog een ontvangstruimte bij de kalkoven bouwen, waar we thee en koffie kunnen schenken voor de bezoekers.’ De kalkoven is een belangrijk onderdeel van het rijke industriële verleden van Appingedam. ‘Dat willen we nog veel breder gaan belichten, de restauratie van de kalkoven was de eerste stap.’

Fotografie: Erik Meijer

e restauratie van de kalkoven was de eerste stap, we willen het industriële verleden van Appingedam nog veel breder belichten’

Tekst: Tine van Knijff-van Hijum

‘D

partijen, ook de mensen van de dienst gemeentewerken, verleenden alle medewerking en dachten actief met ons mee. Ook daardoor zijn we netjes binnen budget gebleven.’