Final arabicarmenian hammoudbadawipublication by Ibraaz

‫إعادة الحياة إلى نهر بيروت‬

‫ إلى الكارثة البيئية‬...»‫من «الفارتافار‬

theOtherDada

‫علياء فتوح‬

‫نهر بيروت‬ ‫عبور التالشي‬

‫السكنية لفتق التحأرض‬ ‫الهيئة‬ ّ

‫جيسكا ليوبولدين خزريك ونادي شهود الزور‬ ّ

»‫ نوبة «تمساح نهر بيروت‬:‫برية‬ ّ ‫تخيالت‬ ّ

‫أن نرسم البدوي من روايات ُمستأجريها‬

ّ ‫الشبح لِ ـ فارتان أفاكيان‬ ‫النهر‬

‫ناديا كريستيدي‬ ‫أشغال عامة‬ ‫ّريا بدران‬

ՎԱՐԴԱՎԱՌԷՆ... ԴԷՊԻ ՇԱՂԱԽ... ԴԷՊԻ ԱՂԷՏ Ալիա Ֆաթթուհ ՊԷՅՐՈՒԹԻ ԳԵՏԸ Ճոան Նըխո

‫جوان نخو‬

‫سارة ليلي ياسين‬

ՊԷՅՐՈՒԹ ԳԵՏԸ ՎԵՐԱԿԵՆԴԱՆԱՑՆԵԼ ՏըԱտըրՏատա

ՔԱՅՔԱՅՈՒԱԾ ՏԱՐԱԾՔ Սարահ Լիլի Եասին ՊԷՅՐՈՒԹԻ ԹԱՏԵՐԱՎԱՅՐԸ ԿԸ ՍԱՀԻ ԱՂԲԱՄԱՆԻ ԿՂԶԻԻՆ ՄԷՋ Ճ Լէոփոլտին Խազրիք եւ «Կեղծ Վկաներու» ընկ «ՊԷՅՐՈՒԹ ԳԵՏԻ ԿՈԿՈՐԴԻԼՈՍԻՆ» ԿԱՏԱՂՈՒԹԻՒՆԸ Նատիա Քրիսթիտի ԲՆԱԿԻՉՆԵՐՈՒ ՊԱՏՄԱԾՈՎ՝ ՊԱՏԱՈՒԻՆ ՈՒՐՈՒԱԳԾԵԼ Հանրային աշխատանքները ՎԱՐԴԱՆ ԱՒԱԳԵԱՆԻՆ ՈՒՐՈՒԱԿԱՆ ԳԵՏԸ Ռայա Պատրան

Այս եղանակին կը հրաժարիմ աղբերը ուտելէ, կոյուղիի ջուրը խմելէ՝ ճամբորդութեան պատճառով: Ծով Միջամտութիւն վայրին մէջ 20 Սեպտեմբեր 2015-ին, յաջորդ օրը անծանօթի մը կողմէ կը վերցուի. պաստառը՝ 3x24 մեթր

2015 նոյեմբեր ‫ت��ش��ري��ن ال��ث��ان��ي‬

‫ متر‬24 * 3 :‫ قياس اليافطة‬- ‫ تم إزالتها من قبل مجهول في اليوم التالي‬،2015 ‫ أيلول‬20 ‫ تدخل في الموقع‬،‫عمر فاخوري‬

Խմբագրական / ‫مذكرة التحرير‬ Մայսա Ֆաթուհ / ‫ميسىاء فتوح‬

Կը թուի, թէ աշխարհի մեծագոյն քաղաքները կառուցուած են մաքուր ջուրի տարածքներու վրայ կամ մօտ: Մեր նախահայրերը որոշած են հոն հաստատուիլ, որովհետեւ գետերը աղբիւր են ուտեստեղէնի, միջոց մըն են ըմպելի ջուր հայթայթելու ընտանիքներուն, նախիրներուն, եւ բերքեր ոռոգելու, նաեւ կը սահմանագծեն քաղաքները: Ժամանակին, երբ հռոմէացիները գետը կտրող ջրուղի մը կառուցած են, Պէյրութ գետը մաքուր ջուրի աղբիւր մըն էր, որ կ՛օգտագործուէր հռոմէական բաղնիքներուն մէջ՝ Պէյրութ քաղաքի ներկայի կեդրոնը գտնուող: Գետը շարունակեց իր պաշտօնը մինչեւ արդիւնաբերութեան ժամանակաշրջան, երբ գետին երկայնքին ստեղծուեցաւ արդիւնաբերական անկայուն գօտի մը, որ արմատապէս փոխեց դաշտանկարը եւ գետին գործածութիւն:

Այսօր Պէյրութ գետը շաղախէ ջրանցք մըն է, որ շրջապատուած է բարձր պատերով, որոնք կ՛արգիլեն գետը տեսնել, եւ արգելք կը հանդիսանան մօտակայ բնակիչներու մշակութային եւ ընկերային գործունէութեան: Այն ժամանակ, երբ որոշում տրուեցաւ բարձր պատեր կառուցել՝իբրեւ ապահովական միջոց ջրհեղեղներէն պաշտպանուելու, քաղաքը արդէն արմատական փոփոխութիւն կրելու ընթացքին մէջ կը գտնուէր: Լիբանան արդէն ականատես եղած էր քաղաքական ճգնաժամի մը 1958-ին սկսած էր արտագաղթի հոսքը եւ կը պատրաստուէր երկարատեւ քաղաքական պատերազմի մը, որ երկիրը պիտի վերածէր այսօրուան վիճակին: Քաղաքացիներուն մէջ խորապէս արմատացած բաժամանումներով, Պէյրութ տոգորուեցաւ ճեղքերով, որոնք խորունկ էին Պէյրութ գետին նման եւ անթափանցիկ անոր պատերուն նման: Շարունակութիւնը էջ 15

‫ وشهد‬1958 ‫عاش لبنان أزمة سياسية في عام‬ ‫تدفق هجرة وكان على أبواب حرب أهلية طويلة‬ َ .‫من شأنها صوغ الحالة التي نعرفها اليوم‬ ،‫مع االنقسامات المتجذرة بعمق بين سكانها‬ ‫بتصدعات واسعة كنهر‬ ‫مشبعة‬ ‫أصبحت بيروت‬ ّ ّ ً "‫ تأتي مداخلة ”حمود بدوي‬.‫ظليلة كجدرانه‬ ،‫بيروت‬

‫في وقت يسعى فيه المجتمع المدني – بمساعدة‬ ‫مبادرات خاصة وفردية – إلى ملء الفجوة التي‬ ‫ وذلك بهدف إيجاد‬،‫سببتها عدم كفاءة الدولة‬ .‫البالغين‬ َ ‫حلول عاجلة وعملية للقصور والخلل‬ ‫ال ُيعد مشروع حمود بدوي بمثابة بادرة أمل‬ ‫ بقدر ما هو محاولة إلنشاء حوار‬،‫أو وعد بالتغيير‬ ‫ ضمن هذا‬.‫والتخيل والتعاون‬ ‫ولتحصيل الذاكرة‬ ّ ‫المشروع االفتتاحي واإلصدار المنشور اللذين تقوم‬ ‫وهي مبادرة‬- TandemWorks (TW( ‫بإعدادهما‬ ‫تهدف إلى رفع الوعي في ما يخص القضايا‬ ‫االجتماعية والثقافية والبيئية عن طريق مداخالت‬ 15 ‫ صفحة‬،‫ التتمة‬..... ‫فنية ضمن المجال العام‬

‫يبدو أن معظم العواصم ُبنيت حول انهر حيث‬ ‫اختار أسالفنا السكن هناك كون المياه العذبة‬ ‫تعين حدود‬ ‫ وألنها‬،‫مصدر غذاء والصرف الزراعي‬ َ ّ ِ ‫ في‬.‫المدن‬ ‫ كان نهر بيروت مصدر الذي‬،‫الق َدم‬ ‫يمأل الحمامات الواقعة حالياً في وسط مدينة‬

‫ استمر النهر بهذه الوظيفة حتى مجيء‬.‫بيروت‬ ‫ نظراً إلى أسباب المواءمة‬،‫"العصر الصناعي" عندما‬ ،‫والمصلحة ونظراً إلى قربه من مرفأ المدينة‬ ‫ظهرت وتطورت منطقة صناعية غير نظامية على‬ ً ‫مبد‬ ‫لة بشكل جذري المنظر‬ ،‫طول مجرى النهر‬ ّ .‫ كما استعمال النهر‬،‫العام‬ ‫نهر بيروت الذي نعرفه اليوم عبارة عن قناة‬ ‫إسمنتية مطوقة بجدران عالية تعترض سبيل النظر‬ ‫ وتعترض الدالالت الثقافية واالجتماعية التي‬،‫إليه‬ ‫ مع‬.‫تمارسها حوله الجماعات والسكان المجاورون‬ ‫حلول الوقت الذي اتخذ فيه القرار بتشييد الجدران‬ ٍ ،‫كإجراء احتياطي ضد الفياضانات المتكررة‬ ‫العالية‬ ‫ حيث‬،‫كانت البالد في طريقها إلى تغيير جذري‬

»‫«إعادة الحياة إلى نهر بيروت‬ ՊԷՅՐՈՒԹ ԳԵՏԸ ՎԵՐԱԿԵՆԴԱՆԱՑՆԵԼ

،)‫» (المعالجة بالنباتات‬Phytoremediation« ‫طبيعية‬ ‫تؤمن حزاماً ثابتاً هو عبارة عن منتزه عام متأقلم‬ ّ .‫طبيعياً يربط بين المدينة والناس والوادي‬

‫ يؤمن مساحة لإلستجمام‬:‫الخدمات الثقافية‬ ‫ مثال‬،‫و للنشاطات الثقافية للجماعات المحلية‬ ،)‫» (يوم الماء‬Vardavar« ‫المهرجان األرمني الشهير‬ ‫نحو تقليدي حول‬ ‫الذي يجتمع فيه األرمن على‬ ٍ .‫النهر ويبلّ لون أنفسهم بمائه‬ .‫معطل‬ ‫ هذا النظام‬، ً‫حاليا‬ َّ

‫ُتعيق التدخالت البشرية التدفق الطبيعي للمياه‬ ‫ إذ ما إن‬.‫من الجبال نحو البحر األبيض المتوسط‬ ‫ حتى يتوقف‬،‫تصل المياه إلى الجزء المديني‬ ٍ ‫كجسم مائي صحي بوظائفه‬ ‫النهر عن أداء دوره‬ ‫ المياه الملوثة بفعل إلقاء‬.‫الطبيعية المعتادة‬ ‫ وجود المجرى اإلسمنتي‬،‫القذارات غير المعالَ جة‬ ‫بدل بشدة بنية‬ ّ ‫ كل ذلك‬،‫وبناء سد الديشونية‬ ‫ كما واألداء اإليكولوجي‬،‫الموطن الطبيعي للنهر‬ ‫أدى إلى فقدان خدماته‬ ّ ‫ مما‬،‫لمياهه الجارية‬ ‫يؤمن المياه النظيفة‬ ‫ لم يعد النهر‬.‫البيئية الفعالة‬ ّ ‫وال مساحات لسد الفيضانات وال مسكناً للتنوع‬ ‫ واألهم من ذلك أنه قام بتعطيل وكبح‬،‫البيولوجي‬ .‫الميزات الثقافية واألنشطة اإلجتماعية‬ ّ ‫ بإنشاء استراتيجية‬theOtherDada ‫تقوم‬ ‫تهدف إلى إعادة تأهيل نهر بيروت من خالل‬ ‫ «التمويه‬Biomimicry ‫مناهج مستوحاة من الـ‬ ٍ ‫ تصميم‬:»‫البيئي» أو «التكيف لمشابهة البيئة‬ ‫ الهدف هو دراسة النظام‬.‫مستوحى من الطبيعة‬ ‫ وإعادة‬،‫البيئي الصحي القائم على ضفاف النهر‬ ‫إحياء وإنتاج تلك الخدمات من خالل الحلول‬ ‫ إن إعادة تأهيل النهر تدمج الطبيعة‬.‫المطروحة‬ ‫ وذلك‬،‫الحضرية المتدهورة‬ ‫إلى ُأ ُطر البيئات‬ ّ .‫لتحسين الظروف الحياتية لألحياء المحيطة بالنهر‬ !‫فلنُ ِعد الحياة إلى نهر بيروت‬

Գետերը եւ հոսանքները ուժական համակարգեր են, որոնք իրենց բնական վիճակին մէջ անընդհատ իրենց ձեւը կը փոխեն: Անոնք կը նկատուին ապրող մարմիններ, որոնք կեանք կու տան արտերուն եւ զիրենք շրջապատող համայնքներուն: Անոնք կենսաբազմազանութեան տարածքներ են, ուր կ՛ապրին տարատեսակ էակներ, ինչպէս՝ ջուրի թռչուններ, ձուկեր, երկակենցաղներ եւ ջուրով ապրող այլ էակներ ու մարդեր: Գետերը նաեւ մաքուր ջուր մատակարարող կարեւոր ազդակներ են, որոնք մաքուր եւ ըմպելի ջուր կը հայթայթեն՝ խմելու եւ գիւղատնտեսական դաշտերը ոռոգելու համար: Անոնք կարեւոր դերակատարութիւն ունին ջուր եւ սնուցիչ նիւթեր փոխադրելու մէջ, ինչպէս նաեւ կը կազմեն ջուրը պահելու տարածքներ, որոնք կը մեղմացնեն ջրհեղեղները: Անոնք նաեւ ժամանցի վայրեր են ընկերային հաւաքներու համար: Պատմութեան ընթացքին Պէյրութ գետը կարեւոր դեր ունեցած է բնապահպանական եւ ընկերային արժէքներու պահպանման առումով: Ատիկա կը պատկանի լայն, բնական ցանցի մը, ուր իրերայաջորդ հարուստ եւ հիմնական գետի կենսաբանական

համակարգեր դանդաղօրէն կը միախառնուին դաշտէն դէպի ձոր: Հոս կենսաբանական համակարգը կը նշանակէ ապրող էակներու համայնք եւ ոչապրող բաղադրիչներ, ինչպէս՝ օդը, ջուրը, հողը եւ հանքային նիւթերը: Բնական յատկութիւններու կողքին, ջրբաժան ուղին/գիծը կը պարունակէ գործնական կենսաբանական համակարգ մը, որ ունի օգուտներ կոչուած «կենսաբանութեան համակարգի ծառայութիւններ»: Ատոնք կը ներառեն քանի մը կէտեր. Մատակարարման ծառայութիւններ. Տայշունէի շրջանին մատակարարել մաքուր ըմպելի ջուր, նաեւ ոռոգման համար՝ հռոմէական ջրատարներու ընդմէջէն: Փոխադրել մրուրներ, մարմիններ եւ սնուցիչ նիւթեր: Կարգաւորող ծառայութիւններ. օգտագործել, մթերել ջուրը, ինչպէս նաեւ հսկել հողի քայքայման՝ թեթեւցնելու համար ջրհեղեղներու եւ փոթորիկներու ազդեցութիւնները, եւ բնական միջոցներով զտել աւելցուքները։ Օժանդակութեան ծառայութիւններ. ճաշ, պատսպարան եւ ջուր հայթայթել ապրող էակներուն: Գետը կարեւոր ուղի մըն է աւելի քան 70,000 գաղթող թռչուններու համար:

‫األنهر والمجاري المائية هي أنظمة ديناميكية‬ ‫تقوم ضمن حالتها الطبيعية بتغيير وتبديل هيئتها‬ ‫ هي تعتبر نظم حية تبث الحياة في‬.‫بشكل مستمر‬ ٍ ً‫ وهي أيضا‬.‫األراضي والجماعات التي تحيط بها‬ ‫ إذ‬،‫مناطق ذات أهمية من حيث التنوع البيولوجي‬ ‫ كالطيور‬،‫تنمو فيها وتزدهر شبكة من األجناس‬ ‫المائية واألسماك والبرمائيات وكائنات عضوية‬ ‫ األنهار والمجاري‬.‫ وكذلك البشر‬،‫أخرى تعتمد عليها‬ ‫تؤمن‬ ‫ إذ‬،‫هي أيضاً موارد هامة للمياه العذبة‬ ّ ‫ي األراضي‬ َ ‫المياه النظيفة الصالحة للشرب كما‬ ّ ‫ولر‬ ً ‫وظيفة أساسية في دورة‬ ‫ وهي تؤدي‬.‫الزراعية‬ ،‫ إذ تقوم بنقل الماء والمواد المغذية‬،‫المياه‬ ‫وتمنح الكثير من مساحات اإلحتباس المائي التي‬ ً‫ وهي تؤمن أيضا‬.‫تحد من حدوث الفياضانات‬ ‫المساحات اإلستجمامية للنشاطات اإلجتماعية التي‬ . ً‫تجمع الناس معا‬ ‫ لعب نهر بيروت دوراً مهماً في تهيئة‬، ً‫تاريخيا‬

‫ فهو ينتمي إلى‬.‫وضمان القيم البيئية واإلجتماعية‬ ‫ تندمج فيها ببطء سلسلة‬،‫شبكة طبيعية واسعة‬ ‫من األنظمة البيئية النهرية ذات الوفرة والحيوية‬ ‫واحدة باألخرى من الجبل إلى الوادي؛ ُيشار بالنظام‬ ً

‫ كما‬،‫الحية‬ ‫البيئي هنا إلى منظومة من الكائنات‬ ّ ‫وإلى العناصر غير الحية كالهواء والماء والتربة‬ .‫والمعادن‬ ‫يضم مسقط األمطار عند المجرى الطبيعي‬ ‫للنهر نظام بيئي وظيفي يقوم بتأمين فوائد‬ ‫ وتشمل‬،»‫يطلق عليها إسم «خدمات النظام البيئي‬ :‫النقاط التالية‬ ‫ي‬ ‫لر‬ ‫العذبة‬ ‫المياه‬ ‫يؤمن‬ :‫موينية‬ ‫الت‬ ‫الخدمات‬ ّ َ ّ ‫ ومياه الشرب‬،‫األراضي في منطقة الديشونية‬ ‫ كذلك يقوم‬.‫للمدينة عن طريق القنوات الرومانية‬ .‫بنقل الرواسب والعضويات والمواد المغذية‬ ،‫ معالجة وتخزين المياه‬:‫الخدمات التنظيمية‬ ‫باإلضافة إلى التحكم في التآكل والتعرية بهدف‬ ‫ وترشيح‬،‫الحد من تأثير الفياضانات والعواصف‬ .‫وتصفية نفايات المجاري بواسطة إجراءات طبيعية‬ ‫ تؤمن الطعام والمأوى‬:‫الخدمات التدعيمية‬ ‫ يعمل النهر كمسار هجرة‬.‫والمياه للكائنات الحية‬ .‫حيوي ألكثر من سبعين ألفاً من الطيور المحلّ قة‬

Մշակութային ծառայութիւններ. տրամադրել տարածութիւն մը տեղական համայնքներու ժամանցին եւ մշակութային գործունէութեան համար, ինչպէս Վարդավառի տօնը Հայաստանի մէջ, երբ հայերը, ըստ աւանդութեան, գետին շուրջ կը հաւաքուին եւ զիրար կը թրջեն: Այժմ համակարգը փլած է : Մարդկային միջամտութիւնները ընդհատած են ջուրին բնական հոսքը դաշտերէն դէպի Միջերկրական ծով: Երբ գետը քաղաք կը հասնի, այլեւս չի կրնար իր առողջ ջրային մարմինի դերը կատարել իր բնական պաշտօններով: Կոյուղիներու պատճառած ապականած ջուրը, ջրանցքը եւ Տայշունէի պատնէշը արմատապէս փոխեցին անոր կառոյցը եւ անոր վազող ջուրերը, ինչ որ պատճառ դարձաւ շահաւէտ կենսաբանական համակարգի ծառայութիւններու կորուստին: Գետը այլեւս չի հայթայթեր մաքուր ջուր, ջրհեղը կանխելու տարածք, կենսաբազմազանութեան տուն, եւ ամէնէն կարեւորը՝ դադրած են մշակութային խանդավառութիւնը եւ ընկերային հաւաքները: «Տը Ատըր Տատա» ճարտարապետական աշխատանոցը կը նախաձեռնէ Պէյրութ գետը

‫ نبذة عن الكاتب‬Հեղինակին մասին

:‫شرح المخطط البياني بالصور‬ ‫من أجل فهم الحالة الراهنة لنهر بيروت‬ theOtherDada ‫ طورت‬،‫بالمقارنة مع أنهر أخرى‬ ‫مقارنة يقيس األداء والخدمات البيئية لألنهر‬ ‫جدول‬ َ ‫من الفئة األشد سوءاً إلى فئة النهر الطبيعي‬ ‫ راجعوا الفئات المشروحة‬،‫(للمزيد من المعلومات‬ ‫ تم اإلطالع على العديد من الدراسات التي‬.)‫أدناه‬ ‫تظهر كيف قامت التدخالت الترميمية بتحويل‬ .‫األنهر من مجا ٍر مائية إصطناعية إلى أخرى طبيعية‬ ‫ تبين‬،‫في المقارنة مع دراسات محلية وعالمية‬ ‫أن حالة بعض األنهار هي أسوأ من حالة نهر‬ ‫ تحول مجرى نهر “تشونج جاي تشون” في‬.‫بيروت‬ ‫مدينة سول – الذي تم طمره وتغطيته بأوتوستراد‬ ،‫وسطح إسمنتي – إلى محمية طبيعية إستجمامية‬ ٍ .‫بالرغم من أن اإلسمنت كان ال يزال يتاخم حدوده‬ ‫مثال آخر هو مشروع “وادي حنيفة” حيث عبرت‬ ‫األقذار ومياه الفضالت في مدينة الرياض مشكّ لة‬ ً‫خطرا‬ ‫بوسائل‬ ‫ وهي اآلن ُتعالج‬،‫صحياً على المجتمع‬ ٍ ّ

theOtherDada ‫ يتبنى مختبر الهندسة‬،2010 ‫منذ عام‬

‫ موقفاً بديالً في‬theOtherDada ‫المعمارية‬ ‫ما ُيعنى بالممارسة الحالية لالستدامة من‬ ‫ مستحضراً عالقات‬،‫خالل السياق والوسائط‬

‫ المساحة‬،‫جديدة ومستحدثة بين المناخ‬ ‫ مستنداً إلى “التمويه‬.‫األرضية والسكان‬ ،”‫البيئي” أو “التكيف لمشابهة البيئة‬

‫ بوصل األنظمة البيئية‬theOtherDada ‫تقوم‬

‫ من أجل فهم‬،‫الطبيعية إلى المواقع‬

.‫وبالتالي ابتكار مواطن عيش جديدة محتملة‬ ‫ ضمن تنسيق تعاوني‬the Other Dada ‫تعمل‬

‫يجمع بين مهندسين وعلماء وعالمي نبات‬ .‫وفنانين وخيراء اقتصاديين وحرفيين‬

ՏըԱտըրՏատա 2010-էն ի վեր գործունեայ, ճարտարապետական աշխատանոցը՝ ՏըԱտըրՏատա կը պաշտպանէ այլընտրանքային դիրքորոշումը դէպի ներկայի կայունութեան կիրարումը՝ ընդհանուր ծիրի եւ շրջապատի ընդմէջէն՝ մղելով յառաջացումը նոր յարաբերութիւններու կլիմայի, բնավայրի եւ բնակչութեան միջեւ: Կենսաբանական ընդօրինակութեամբ եւ հոլովոյթներու հետեւողութեամբ անոնք կը կապեն կազմուած, բնական մարմիններու համակարգերը վայրերու, հասկնալու եւ հետեւաբար, նոր, կենսունակ միջավայրերու ծրագիր մշակելու: ՏըԱտըրՏատա կ’աշխատի համագործակցելով ճարտարապետներու, գիտնականներու, բուսաբաններու, արուեստագէտներու, տնտեսագէտներու եւ արհեստաւորներու հետ:

վերականգնելու ռազմավարութեան մը՝ բնութենէն ներշնչուած պատկերով: Ասիկա կը նպատակադրէ ուսումնասիրել կենսաբանական գետեզերեայ առողջ համակարգի մը պաշտօնը եւ վերստեղծել այդ ծառայութիւնները՝ առաջարկուած լուծումներուն միջոցով: Գետին վերականգնումը կը համարկէ բնութիւնը վատթարացած քաղաքային միջավայրին մէջ՝ բարելաւելու շրջակայ թաղամասերուն ապրելու պայմանները: Վերականգնենք Պէյրութ Գետը:

Նկարին բացատրութիւնը Այլ գետերու հետ բաղդատելով Պէյրութ գետին ներկայ իրավիճակը հասկնալու նպատակով «Տը Ատըր Տատա»-ն պատրաստեց բաղդատական սիւնակ մը, ուր կը ներկայացուին գետերու բնապահպանական կացութիւնն ու կենսաբանական համակարգի ծառայութիւնները` յոռեգոյն պարագայէն մինչեւ բնական գետի կարգ։ Ուսումնասիրութիւններ կը ներկայացնեն, թէ ինչպէս վերականգնման միջամտութիւններով արհեստագիտական ազդեցութիւն կրող գետերը վերածուեցան բնական հոսանքներու: Բաղդատելով շրջանային եւ միջազգային այլ ուսումնասիրութիւններու հետ, կարգ մը գետեր աւելի վատ վիճակի մէջ կը գնուէին, քան Պէյրութ գետը:

ՊԱՐԱԳԱՆԵՐՈՒ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ ‫دراسات الحاالت‬

‫إعادة تأهيل األنهار من حالة إصطناعية إلى طبيعية‬ ԳԵՏԻ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄ ԱՐՀԵՍՏԱԿԱՆ ՎԻՃԱԿԷՆ ԴԷՊԻ ԲՆԱԿԱՆ

‫طبيعي‬ Բնական ‫ عالج بالنباتات‬،‫خدمات طبيعية‬ ‫مسكن طبيعي للتنوع البيولوجي‬ Բնական ծառայութիւններ Դարմանում բուսականութեան միջոցով Կենսաբազմազանութիւն Բնավայր

‫َح َضري طبيعي‬

‫نصف إصطناعي‬

‫إصطناعي‬

‫أسوأ حالة‬

Քաղաքային վերածուած բնականը

Կիսաարհեստական

Արհեստական

Յոռեգոյն պարագայ

‫محاولة العودة إلى الحالة الطبيعية‬ Փորձ կատարել բնական ընթացքին վերադարձնելու

،‫تنوع بيولوجي‬ ّ ،‫نظيف‬ ‫حماية من الفياضانات‬ Մաքուր Կենսաբազմազանութիւն Ջրհեղեղներէ պաշտպանութիւն

،‫ تلوث‬،‫إنشاء قنوات مائية‬ .‫تغطية النهر‬ Ջրանցք Ապականած Կը ծածկէ գետը

‫ تغطية النهر‬،‫ ضجيج‬،‫تلوث‬ ‫بطريق عام‬ Ապականած Աղմուկ Գետը կը ծածկէ մայրուղիով

‫مجرى نهر «تشونج» جاي تشون‬ ՉԵՈՆԵՆԿՉՈՆ ՀՈՍԱՆՔ

)theOtherDada ‫نهر بيروت (اقتراح‬

‫نهر بيروت‬

ՊԷՅՐՈՒԹ ԳԵՏԻ «ԹՈՏ»Ի ԱՌԱՋԱՐԿԸ

ՊԷՅՐՈՒԹ ԳԵՏ ‫ سول‬،‫كوريا الجنوبية‬

1955 ‫تم طمره عام‬ ‫تم تغطيته بأوتوستراد وسطح‬ 1971 ‫إسمنتي عام‬

ՀԱՐԱՒԱՅԻՆ ՔՈՐԷԱ, ՍԷՈՒԼ,

ՍՏՈՐԵՐԿՐԵԱՅ ԵՂԱՒ 1955-ԻՆ ՄԱՅՐՈՒՂԻՈՎ ԵՒ ՏԱԽՏԱԿԱՄԱԾՈՎ ԾԱԾԿՈՒԵՑԱՒ 1971-ԻՆ

‫ برنامج األمم المتحدة للمستوطنات البشرية‬،‫ وزارة الطاقة والمياه‬.‫ لبنان‬،‫بيروت‬

‫لبنان اليوم‬ ՊԷՅՐՈՒԹ, ԼԻԲԱՆԱՆ ԱՅՍՕՐ

2010 ‫نهر كندا‬

‫نهر كندا‬ ՔԱՆՏԱ ԳԵՏ

ՔԱՆՏԱ ԳԵՏ

2007 ‫وادي حنيفة‬ ՀԱՆԻՖԱ ՀՈՎԻՏ

‫وادي حنيفة‬ ՀԱՆԻՖԱ ՀՈՎԻՏ ‫ اليابان‬،‫طوكيو‬ ‫حضرية‬ ‫ تطوير حديقة‬:‫النتائج‬ ّ

ԱՐԴԻՒՆՔ. ՔԱՂԱՔԱՅԻՆ ԱՆՏԱՌԻ ՍՏԵՂԾՈՒՄ

‫عال من تلوث المياه جدران‬ ‫مستوى‬ ٍ ‫إسمنتية تتاخم النهر‬ ՋՈՒՐԻ ԱՊԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ԲԱՐՁՐ ԱՍՏԻՃԱՆ ՊԱՏԵՐ, ՈՐՈՆՔ ԿԸ ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿԵՆ ԳԵՏԻՆ ՀՈՍՔԸ

‫عال من تلوث المياه النهر‬ ‫مستوى‬ ٍ ‫مغطى يستعمل لتفريغ مياه الصرف‬ ّ ‫الصحي‬

‫ المملكة العربية السعودية‬،‫الرياض‬ ՌԻԱՏ, ՍԷՈՒՏԱԿԱՆ ԱՐԱԲԻԱ

ՋՈՒՐԻ ԱՊԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ԲԱՐՁՐ ԱՍՏԻՃԱՆ ԾԱԾԿՈՒԱԾ ԳԵՏ ՋՈՒՐԻ ԱՒԵԼՑՈՒՔՆԵՐՈՒ ԱՂԲԱՆՈՑ

‫ مراجع‬Աղբիւրներ Biomimicry Institute. 2015. “What is Biomimicry.” Accessed September 08 2015. http://biomimicry.org/what-isbiomimicry/

Feld, Christian. 2013. “What rivers do for us?” Fresh Water Blog, Accessed September 08 2015. http://freshwaterblog. net/201330/07//what-rivers-do-for-us/

Millennium Ecosystem Assessment. 2005. Ecosystems and Human Well-Being: Wetlands and Water Synthesis. World Resources Institute, Washington, DC.

Kenda river: grassmantokyo.blogspot.com - bit.ly/1Mv0piG www.zombiezodiac.com - bit.ly/1XLKVPx

Börkey, Peter et al. 2005. “Freshwater Ecosystem Services.” In Ecosystems and Human Well-Being: Policy Responses, Millennium Ecosystem Assessment Series, 213255-. Island Press.

Frem, Sandra. 2009. “Nahr Beirut : Projections on an Infrastructurel Landscape”. Msc Thesis., Massachusetts Institute of Technology.

Serhal, Assad, and Khatib, Bassima, editors. 2014. State of Lebanon’s Birds and IBASs. Dar Bilal for Printing and Publishing.

Cheonggyechon stream: www.localecologist.org - bit.ly/1P7wdAY commercialdistrictadvisor.blogspot.com - bit.ly/1OkNvKO

Bourj Hammoud Community by Interview TandemWorks and theOtherdada. Focus Group Meeting, Bourj Hammoud, Lebanon, June 23 2015

Koiora, Toku. 2014. “River ecosystems” Science Learning, Accessed September 08 2015. http://sciencelearn.org.nz/ Contexts/Toku-Awa-Koiora/Science-Ideas-and-Concepts/Riverecosystems

Sponseller, Ryan; Heffernan, James and Fisher, Stuart. 2013. “On the multiple ecological roles of water in river networks.” Ecosphere 4(2):17.

Wadi Hanifa: www.akdn.org - bit.ly/1LNU98x ounodesign.com - bit.ly/1MEsiv5

Dudgeon, David. 2012. “Threats to freshwater biodiversity globally and in the Indo-Burma Biodiversity Hotspot.” In The status and distribution of freshwater biodiversity in IndoBurma, David Allen, Kevin Smith and Will Darwall, 128-. IUCN Cambridge, UK and Gland, Switzerland. Ellis, Erle. 2014. “Ecosystem”. The Encyclopedia of Earth, Accessed September 08 2015. http://www.eoearth.org/view/ article/152248

Mcneal, Marguerite. 2015. “Janine Benyus: Inventing the EcoIndustrial Age.” Wired Blog, July 09. http://www.wired.com/ brandlab/201507//janine-benyus-inventing-eco-industrial-age/ Millennium Ecosystem Assessment. 2003. “Ecosystems and Their Services.” In Ecosystems and Human Well-being: A Framework for Assessment, Alcamo Joseph, and Bennett Elena, Millennium Ecosystem Assessment, 4970-. Island Press.

The Economics of Ecosystems & Biodiversity. 2015. “Ecosystem Services.” Accessed September 08 2015. http://www.teebweb. org/resources/ecosystem-services/ UCSB. 2015. “What characteristics of living things does a river have? Is a river alive?” UCSB Science, Accessed September 08 2015. http://scienceline.ucsb.edu/getkey.php?key=1328

‫‪ Հեղինակին մասին‬نبذة عن الكاتب‬

‫من عيد يوم الماء (الڤارتافار)‪...‬‬ ‫إلى اإلسمنت‪ ...‬إلى الكارثة الرهيبة‬

‫علياء فتوح‬ ‫مؤسسة مشاركة ومديرة ‪.TandemWorks‬‬ ‫سابقا مديرة “غاليري لومبارد‬ ‫ً‬ ‫عملت‬

‫فرايد” في نيويورك‪ ،‬ومديرة التعليم في‬

‫مجلة “كانفاس” (‪ )Canvas‬في دبي‪ .‬حازت‬

‫البكالوريوس من الجامعة األميركية في‬

‫“طرح التركيز العالمي على إعادة تأهيل البنى‬ ‫التحتية مفهوم البنى التحتية باعتبارها حقلاً‬ ‫أساسيا يجب على المصممين المعماريين‬ ‫ً‬ ‫إيالءه األهمية وإعادة تصور حيثياته‪ .‬في‬ ‫لبنان‪ ،‬تتحلّ ى البنى التحتية األساسية‬ ‫كالقنوات والطرقات باألولوية من حيث التمويل‬ ‫ٍ‬ ‫ائتالفات كالمساحات‬ ‫والتنفيذ‪ ،‬في مقابل‬ ‫العامة‪ ،‬مع ذلك فإنه ال يتم إدراك هذه البنى‬ ‫التحتية خارج بعدها التقاني‪ .‬هذه هي قضية‬ ‫نهر بيروت؛ واحد من شواطئ الساحل اللبناني‬ ‫شقه وتوجيهه كإجراء عملي‬ ‫العديدة الذي تم ّ‬ ‫تدريجياً‬ ‫مجرورا‬ ‫يصبح‬ ‫كي‬ ‫للحد من الفياضانات‪،‬‬ ‫ً‬ ‫مكشوفا في الهواء الطلق وجزيرة مدينية‬ ‫ً‬ ‫معزولة في بيروت‪ --- ”.‬ساندرا فريم‬ ‫نشأ مشروع “حمود بدوي” لِ ـ ‪ TandemWorks‬من‬ ‫دعوة للمختبر العمراني المتكامل ‪theOtherDada‬‬ ‫الذي استحدث استراتيجية إلعادة تأهيل نهر بيروت‬ ‫وإنشاء حدائق عامة منوعة بيولوجياً وجسر للمشاة‬ ‫ٍ‬ ‫محاذ لجسر “يريفان” القائم حالياً ‪ ،‬وبالتالي َو ْصل‬

‫بيروت (‪ )AUB‬في الدراسات السياسية‪،‬‬

‫والماجستير في التنمية وحل النزاعات من‬ ‫جامعة ‪.SciencesPo Paris‬‬

‫‪Ալիա Ֆաթթուհ‬‬

‫برج حمود باألشرفية وبدوي‪ .‬تمتلك هذه األحياء‬ ‫المتخلفة النمو والمتأزمة الواقعة عند أطراف‬ ‫معقداً وغنياً ‪ ،‬ونسيجاً اجتماعياً كثيفاً ‪،‬‬ ‫تاريخا‬ ‫بيروت‪،‬‬ ‫ً‬ ‫ّ‬ ‫رصها معاً علىى نحو سيئ بعد إقامة جدران‬ ‫تم ّ‬ ‫النهر‪.‬‬ ‫جزء من مهمة ‪ TW‬هو بناء منظومات‬ ‫ومشروعات حول مسائل عمرانية دقيقة وحساسة‪،‬‬ ‫وتأمين منصات للنظر في المبادرات واإلمكانات‬ ‫المستقبلية‪ .‬في هذا السياق‪ ،‬طورت حمود بدوي‬ ‫مبادرة مجتمعية ‪ -‬بنائية من خالل لقاءات لفرق‬ ‫المناقشة مع مشاركين من برج حمود‪ ،‬النبعة‪،‬‬ ‫بدوي‪ ،‬وإلى حد أقل من منطقة سن الفيل‪ .‬كان‬ ‫السكنية مع‬ ‫الهدف تقويم عالقة هذه المناطق‬ ‫ّ‬ ‫النهر‪ ،‬وماذا يعني بالنسبة إليهم‪ ،‬والدور الذي‬ ‫يقوم به في حياتهم‪ .‬شارك في اللقاءات أفراد‬

‫‪Ալիա Ֆաթթուհ համահիմնադիրն‬‬ ‫‪ու տնօրէնն է ԹանտըմՈւորքս-ի:‬‬ ‫‪Ան նախապէս ծառայած է իբրեւ‬‬ ‫‪տնօրէն Նիւ Եորքի Լոմբարտին‬‬ ‫‪Ֆրէյտ պատկերասրահին‬‬ ‫‪եւ եղած է կրթական տեսուչ‬‬ ‫‪Քանվաս ամսագիրի, Տուպայի‬‬ ‫‪մէջ: Ալիան Պէյրութի Ամերիկեան‬‬ ‫‪համալսարանէն ստացած է‬‬ ‫‪քաղաքական հետազօտութիւններու‬‬ ‫‪պսակաւոր արուեստից վկայական,‬‬ ‫‪ինչպէս նաեւ Science Po Paris‬‬‫‪էն մագիստրոսի աստիճան՝‬‬ ‫‪հակամարտութիւններու լուծման եւ‬‬ ‫‪զարգացման ճիւղին մէջ:‬‬

‫إن الشعور‬ ‫المشترك لدى‬ ‫سكان برج‬ ‫حمود وبدوي‬ ‫هو أنه يجب‬ ‫إزالة الجدران‬ ‫الناتئة في‬ ‫طبيعة األحياء‬ ‫المحيطة‬

‫من القطاعات العامة والخاصة‪،‬‬ ‫الصحافة‪ ،‬المجتمع المدني‪ ،‬إضافة إلى‬ ‫مخططين عمرانيين‪ ،‬طالب‪ ،‬أكاديميين‪،‬‬ ‫باحثين‪ ،‬أعضاء من األحزاب السياسية‬ ‫المختلفة‪ ،‬أقليات‪ ،‬ومجموعة من سكان‬ ‫المنطقة الذين تمت دعوتهم استناداً‬ ‫فضال‬ ‫إلى خبرتهم بالعالقة مع النهر‪،‬‬ ‫ً‬ ‫عن قربهم منه‪.‬‬ ‫الشعور الرئيس تجاه حالة نهر‬ ‫بيروت كان سلبياً ‪ ،‬وكان المشاركون‬ ‫متفقين على أن الوضع الحالي‬ ‫مؤسف وبائس‪ .‬النهر حالياً عبارة عن‬ ‫ٌ‬ ‫قناة إسمنتية جافة تفصل األحياء‬ ‫السكنية بعضها عن بعض‪ ،‬وأصبح‬ ‫حاوية قمامات مختلّ ة نتنة‪ .‬يرى المشاركون أنه لم‬ ‫يتم إساءة استعمال النهر والمناطق المحيطة به‬ ‫ٍ‬ ‫كمورد طبيعي – بما‬ ‫فقط‪ ،‬بل أيضاً العبث بوظيفته‬ ‫في ذلك اسمه “نهر بيروت” (حيث إنه لم يعد نهراً‬ ‫قناة مائية) ‪-‬حيث أضحى بالياً‬ ‫وبائدا‪ .‬في‬ ‫طبيعياً ‪ ،‬بل‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫الواقع‪ ،‬أظهر أحد االستبيانات المهمة أن سكاناً من‬

‫أجيال عدة لم يكونوا على ٍ‬ ‫علم بأن تلك القناة كانت‬ ‫نظر إليها على أنها مجرى‬ ‫في األصل نهراً ‪ ،‬بل كان ُي َ‬ ‫تصريف مكشوف في الهواء الطلق‪.‬‬ ‫ٍ‬ ‫جهة أخرى‪ ،‬يروي بعض المشاركين قصصاً‬ ‫من‬ ‫مائياً‬ ‫ممراً‬ ‫مزيناً ‪ ،‬حيث‬ ‫فيه‬ ‫النهر‬ ‫كان‬ ‫زمن‬ ‫عن‬ ‫ٍ‬ ‫َّ‬ ‫يسمى‬ ‫بمهرجان‬ ‫ويحتفلون‬ ‫يتجمعون‬ ‫الناس‬ ‫كان‬ ‫ٍ‬ ‫ّ‬ ‫“‪( ”Vartavar‬عيد يوم الماء) في الثامن عشر من‬ ‫تموز‪/‬يوليو من كل عام‪ ،‬الذي يعود إلى التقاليد‬ ‫الوثنية األرمنية‪ .‬ال زالت تجوب ذاكرة الجيل القديم‬ ‫ذكريات عن أوقات من الترفيه واللعب‬ ‫من السكان‬ ‫ٌ‬ ‫على ضفاف نه ٍر نظيف مليء بالضفادع واألسماك‬ ‫ومحاط بالمساحات الخضراء‪ .‬كان النهر رمزاً للطبيعة‬ ‫وكان له تأثيراً مباشراً في حياة الناس على‬ ‫المستويين االقتصادي واالجتماعي‪ .‬يتذكر آخرون‬ ‫َ‬ ‫أن المساحة المحيطة بالنهر كانت تمثل منطقة‬

‫حدودية في أثناء الحرب األهلية‪،‬‬ ‫ويتذكرون فيضان النهر في عام‬ ‫‪ .2005‬وبالفعل كانت الفياضانات‬ ‫المتعددة سبباً في اتخاذ قرار شق‬ ‫القناة في عام ‪ ،1956‬إلى أنه لم يتم‬ ‫تنفيذ هذا القرار حتى عام ‪.1972‬‬ ‫إن الشعور المشترك لدى سكان‬ ‫برج حمود وبدوي هو أنه يجب‬ ‫إزالة الجدران الناتئة في طبيعة‬ ‫األحياء المحيطة‪ ،‬فالجدران خانقة‬ ‫وقمعية وتولّ د إحساساً بالتطويق‬ ‫واالنحباس داخل األحياء نفسها‪.‬‬ ‫لهذه األسباب كلها‪ ،‬ظهر اقتراح‬ ‫مشترك يقضي بمحاولة إرجاع النهر‬ ‫إلى حالته الطبيعية‪ ،‬حيث يتم إعادة إحياء حركة‬ ‫المياه وتكييف المنظر الطبيعي الحضري مع الحياة‬ ‫(حيز عام‪ ،‬مساحات خضراء‪،‬‬ ‫البشرية في المدينة ّ‬ ‫معابر آمنة ‪ ...‬إلخ)‪.‬‬ ‫تشمل المحاوالت األخيرة لتغيير الوضع الحالي‬ ‫ً‬ ‫حملة استُ ِ‬ ‫هلَّ ت لتنظيف النهر من القمامات والبقايا‬

‫الحيوانية‪ ،‬إضافة إلى مشروع عمراني باالشتراك‬ ‫مع بلدية برج حمود يهدف إلى إنشاء وصلة بين‬ ‫جانبي النهر بواسطة حديقة عائمة‪ .‬مع األسف‪ّ ،‬أياً‬ ‫ير النور‪ .‬وشهد صيف عام‬ ‫من هذين المشروعين لم َ‬ ‫‪ 2015‬تدهوراً حاداً في حالة النهر‪ :‬كارثة بيئية (أو‬ ‫“أزمة نفايات”) عصفت بلبنان‪ ،‬أدت إلى ضرر ال يمكن‬ ‫إصالحه فتك ببيئتنا الطبيعية وبحياتنا اليومية‪.‬‬

‫‪ Յղումներ‬مراجع‬ ‫‪TRANS[FORMING] NAHR BEIRUT: From Obsolete Infrastructure‬‬ ‫‪To Infrastructural Landscape, Sandra Frem‬‬

‫‪ Հեղինակին մասին‬نبذة عن الكاتب‬

‫نهر بيروت‬

‫جوان نخو‬ ‫عالمة أنثروبولوجيا ومخرجة أفالم‪ ،‬حائزة‬

‫دكتوراه من جامعة كاليفورنيا في إيرفين‬

‫في عام ‪ .2013‬وحاليا مديرة الدراسات العليا‬ ‫عيادية مساعدة في مركز هاغوب‬ ‫وأستاذة‬ ‫ّ‬

‫كيفوركيان لدراسات الشرق األدنى في‬

‫جامعة نيويورك‪.‬‬

‫‪Ճոան Նըխօ‬‬ ‫‪Մարդաբան եւ շարժանկարի‬‬ ‫‪բեմադրիչ է, որ իր դոկտորականի‬‬ ‫‪աստիճանը ստացած է Քալիֆորնիա‬‬ ‫‪համալսարանէն, Իրուին, 2013‬‬‫‪ին: Ան ներկայիս տնօրէնն է Նիւ‬‬ ‫‪Եորքի համալսարանի Մերձաւոր‬‬ ‫‪Արեւելեան հետազօտութիւններու‬‬ ‫‪կեդրոնի աւարտական‬‬ ‫‪ուսումնասիրութիւններուն եւ‬‬ ‫‪օգնական դասախօս է Յակոբ‬‬ ‫‪Գէորգեան կեդրոնին մէջ:‬‬

‫‪4‬‬

‫سألت صديقة لي – إمرأة لبنانية في‬ ‫عندما‬ ‫ُ‬ ‫منتصف الثالثينيات من عمرها‪ ،‬عاشت في‬ ‫بيروت عند الجهة المطلّ ة على النهر – عن رأيها‬ ‫بهذا المجرى المائي‪ ،‬أجابت بالمباالة‪“ :‬لم يكن‬ ‫يوماً نهراً ‪ ،‬كان َس ّداً من األسمنت يفيض بمياه‬ ‫المجاري وأقذارها”‪ .‬ترددت إجابتها تقريباً في‬ ‫جميع المقابالت والحوارات التي أجريتها مع‬ ‫أشخاص من عمرها‪ .‬تجربتي الشخصية مع نهر‬ ‫بيروت تبلورت ليس عبر اختباري رائحته النتنة‬ ‫فحسب‪ ،‬التي تصل إلى ذروتها في شهور‬ ‫الصيف الجافة‪ ،‬بعد أن عجزت األمطار الغزيرة‬ ‫عن إذابة محتوياته الغامضة‪ ،‬بل إنها ُصبغت‬ ‫أيضاً بتجربتي مع نهر إسمنتي آخر َش َط َر مدينة‬ ‫تقع بعيداً جداً حيث ترعرت وعشت‪ :‬نهر لوس‬ ‫أنجلوس‪ .‬النهر الذي كان لعقود بالنسبة إلى‬ ‫سكان لوس أنجلوس مجرد “جرف إسمنتي”‪ ،‬شهد‬ ‫في السنوات األخيرة إعادة إحياء االهتمام به‪،‬‬ ‫المباغتة الصريحة لواقع‬ ‫وفي بعض األحيان إحياء‬ ‫َ‬ ‫أنه نهر طبيعي وليس نوعاً من مانع الفيضانات‬ ‫صنعه اإلنسان‪ .‬ما يصيغ ويرسخ هذا الفصل بين‬ ‫حركة المياه ليس ُج ُدر مجراه اإلسمنتي العالية‬ ‫فحسب‪ ،‬وإنما أيضاً تعذّ ر الوصول إلى تجربة‬ ‫نه ٍر نظيف بما يكفي للسباحة في مياهه أو‬ ‫االصطياد فيه أو حتى لمسه‪.‬‬ ‫عندما ننظر ملياً إلى الصور الفوتوغرافية‬ ‫لنهر بيروت والمناطق القائمة في شرقه قبل‬ ‫ثالثينيات القرن العشرين وأربعينياته‪ ،‬يبدو من‬ ‫المستحيل المواءمة بين صورة الحقول الزراعية‬ ‫والمياه المتدفقة الهادرة‪ ،‬وصورة ما سيصبح‬ ‫الحقاً بلدية “برج حمود” المتمدنة والمكتظة‬ ‫بالسكان‪ .‬مع ذلك تفاجأت بوجود القليل من‬

‫النوستالجيا في معظم المقابالت التي أجريتها‪،‬‬ ‫حتى مع أولئك الذين ُولدوا قبل صديقتي‬ ‫بجيل أو جيلَ ين‪ ،‬والذين ال يمثل لهم النهر أكثر‬ ‫من عازل إسمنتي ألقذار المجاري‪ .‬تقيم في‬ ‫ذاكرة إحدى النساء اللواتي قابلتهن ذكريات‬ ‫عن فيضانات قوية كانت تقع عند هطول المطر‬ ‫الغزير‪ ،‬إذ تستذكر قصص مدهشة عن سيارات‬ ‫كانت تجرفها المياه نحوها‪ .‬وتتذكر سيدة أخرى‬ ‫في الستين من عمرها وعاشت معظم حياتها‬ ‫في “برج حمود”‪ ،‬أخباراً عن أن مياه النهر كانت‬ ‫وتغ ِرقها في األيام التي سبقت‬ ‫ترفع البيوت ُ‬ ‫حسنة‬ ‫وضع الجدر اإلسمنتية وقنوات الصرف ُ‬ ‫الم َّ‬ ‫لتقي البيوت من هذا الخطر المحدد‪.‬‬ ‫كان النهر‪ ،‬بالنسبة إلى كثيرين من ذاك‬ ‫الجيل يمثل مصدر خوف وعجز عن التنبؤ؛ هو عدو‬ ‫غير موثوق به في مواجهة التنمية المدنية‪.‬‬ ‫وقعت على‬ ‫مع ذلك‪،‬‬ ‫ُ‬ ‫لمحات من تجربة أخرى تخص‬ ‫هذا النهر والمنحدرات الموحلة‬ ‫خط ضفافه التي‬ ‫التي كانت َت ُّ‬ ‫بدت دائمة التبدل واالنتقال‪،‬‬ ‫مدموجة بحكايات إمرأة كانت‬ ‫تلتقط الضفادع في األرض‬ ‫المستنقعية في القرب من‬ ‫مدرستها االبتدائية في منطقة‬ ‫برج حمود المتاخمة للنهر في‬ ‫أوائل الثمانينيات‪“ .‬هذه البقعة أصبحت اآلن‬ ‫مرآباً للسيارات”‪ ،‬روت السيدة‪ .‬ال يسعني إال أن‬ ‫أفكر برسومات الغرافيتي على جدر باريس خالل‬ ‫انتفاضة عام ‪،”!Sous les pavés, la plage“ :1969‬‬ ‫[تحت الرصيف‪ ،‬الشاطئ!]‪ .‬نظراً إلى التضارب‬

‫في أحاديث عدد من األشخاص الذين تكلمت‬ ‫معهم عن النهر‪ ،‬ونظراً إلى حقيقة أنهم ال‬ ‫ٍ‬ ‫بماض‬ ‫يشعرون بحنين كبير له‪ ،‬يبدو أن المناشدة‬ ‫وجلياً ‪ ،‬ربما ال تكون‬ ‫مثالي عندما كان النهر نقياً َ‬ ‫كافية لتغيير األحوال‪ .‬ليس األمر بمنزلة العودة‬ ‫إلى عصر ذهبي مضى‪ ،‬بل رغبة في التفكير‬ ‫كيف يمكن للنهر والمناطق المحيطة به على‬ ‫نحو أهم‪ ،‬أن تحوي إمكانات لتفاعالت جديدة‬ ‫واستعماالت مستحدثة للفضاء ال تنطوي على‬ ‫تحويل المزيد من المساحات العامة إلى متاجر‬ ‫ومواقف سيارات فحسب‪ .‬ربما ال يزال بوسعنا أن‬ ‫نجد شيئاً تحت األرصفة‪.‬‬ ‫لعل الطريقة لفعل هذا هي التفكير‬ ‫ّ‬ ‫بأكثر االستعماالت أفضلية عند السكان للفضاءات‬ ‫المحيطة بهم؛ أي السماح للناس باالشتراك في‬ ‫تخيل مستقبل مدنهم‪ .‬والقيام بهذا سيتضمن‬ ‫بالضرورة استحضار ذكريات عن كيف‬ ‫كانت األمور سابقاً ‪ ،‬لكن أيضاً ‪ ،‬وعلى‬ ‫نحو أهم‪ ،‬مقاربة خالقة للتفكر في‬ ‫كيف يمكن لها أن تكون‪ .‬توجيه‬ ‫هملة مثل‬ ‫االنتباه إلى فضاءات ُم َ‬ ‫نهر بيروت ربما يساعد في إعادة‬ ‫طرح أسئلة في شأن مستقبل‬ ‫المدينة وحال الحاضر وإمكانات‬ ‫التغيير الحقيقي‪.‬‬

‫يبدو أن المناشدة‬ ‫ٍ‬ ‫بماض مثالي‬ ‫عندما كان النهر‬ ‫وج ً‬ ‫ً‬ ‫ليا‪ ،‬ربما‬ ‫نقيا َ‬ ‫ال تكون كافية‬ ‫لتغيير األحوال‬

ՎԱՐԴԱՎԱՌԷՆ... ԴԷՊԻ ՇԱՂԱԽ... ԴԷՊԻ ԱՂԷՏ “Ենթակառուցային վերականգնման վրայ դրուած համաշխարհային այժմու շեշտը ենթակառոյցը կը ներկայացնէ իբրեւ ընդարձակ դաշտ մը, ուր քաղաքային ծրագրողները պէտք է ներգրաւուին եւ վերապատկերացնեն: Լիբանանի մէջ հիմնական ենթակ առոյցները, ինչպէս ջրանցքներ եւ փողոցներ, առաջնահերթութիւն կը ստանան ֆինանսաւորման եւ գործադրութեան առումով, իրենց նման այլ ենթակառոյցներու, օրինակ՝ հանրային տարածքին փոխարէն: Թէեւ այդ ենթակառոյցները երբեք չեն ըմբռնուած իրենց թեքնիք ձեւա չափէն դուրս: Այս է պարագան Պէյրութի գետին (Նահր Պէյրութ). Լիբանանի ծովեզերքին գտնուող բազմաթիւ գետերէն մէկը, որ նպատակադրուած է իբրեւ ջրհեղեղէն արտանետման միջոց, սակայն աստիճանաբար կը վերածուի կոյուղիի մը բաց երկինքին տակ եւ մեկուսացած քաղաքային կղզիի մը Պէյրութի մէջ”: Սանտրա Ֆրեմ ԹանտըմՈւորքս-ի ծրագիրը՝ Համմուտ Պատաուի, կը բխի ՏըԱտըրՏատա ճարտարապետութեան աշխատանոցի հրաւէրէն: Անոնք նախաձեռնած են ռազմավարութեան մը՝ վերականգնելու Պէյրութի գետը, ստեղծելու կենսաբանական բազմազանութեամբ հանրային պա րտէզներ եւ հետիոտն անցորդներու կամուրջ՝ գոյութիւն ունեցող Երեւան կամուրջին կողքին, եւ ատով իսկ Պուրճ Համուտը կապելով Էշրէֆիէին եւ Պատաուիին: Պէյրութի լուսանցքներուն վրայ տեղակայուած ու իբրեւ թերաճ եւ վտանգաւոր շրջաններ ընկալուած

այս թաղամասերը ունին բարդ, հարուստ պատմութիւն, եւ ընկերային խիտ կերտու ածք, որ բացասաբար ազդուած է գետի պատերուն կանգնեցումէն: ԹանտըրՈւորքս-ի առաքելութեան մէկ մասը ճգնաժամային քաղաքային խնդիրներու եւ ծրագիրներու մասին հանրութիւնը իրազեկ դարձնելն է՝ ապահովելով խորհրդակցութիւններու հարթակներ ապագայ կարելիութիւններու եւ նախաձեռնութիւններու համար: Այս ծիրին մէջ Համուտ Պատաուի մշակած է հանրային իրազեկման նախաձեռնութիւնը խորհրդակցական խումբի հանդիպումներու միջոցով, Պուրճ Համուտէն, Նապաայէն, Պատաուիէն, եւ աւելի նուազ քանակով Սին Էլ Ֆիլէն մասնակիցներով: Նպատակն էր գնահատել համապատասխան թաղամասերու յարաբերութիւնը գետին հետ, ատոր կարեւորութիւնը, եւ այն դերակատարութիւնը, որ ունի գետը անոնց կեանքին մէջ: Հանդիպումներուն մասնակցողները պետական եւ սեփական մարզերու պաշտօնեաներ էին, լրագրողներ, քաղաքաշինարարներ, ուսանողներ, գիտնականներ, հետազօտողներ, ինչպէս նաեւ քաղաքացիական հասարակութեան, տարբեր քաղաքական կուսակցութիւններու ու փոքրամասնական խումբերու անդամներ, նաեւ՝ շրջանի բնակիչներ, որոնք հրաւիրուած էին գետին կապուած իրենց փորձառութեան եւ դրացնութեան հիման վրայ: Պէյրութ գետին հանդէպ ընդհանուր տրամադրութիւնները ժխտական էին, եւ մասնակիցները համաձայն էին, որ

ներկայիս իրավիճակը ցաւալի եղած է: Գետը այժմ կը ներկայացնէ չոր, շաղախէ ջրանցքը, որ կը բաժնէ թաղամասեր, եւ եղած է գարշահոտ, անգործունակ տականք մը: Մասնակիցները հաւատացած են, որ ո՛չ միայն գետը եւ ատոր շրջակայքը չարաչար օգտագործուած են, այլ նաեւ անգործածական դարձած է անոր դերակատարութիւնը՝ իբրեւ բնական հարստութիւն (ինչպէս նաեւ անոր անունը՝ «Պէյրութ գետ», որովհետեւ ատիկա այլեւս բնական գետ չէ, այլ՝ ջրանցք): Ի դէպ, հետաքրքրական եզրակացութիւններէն մէկը պարզած է, որ տարբեր սերունդներէ բնակիչներ չեն գիտեր, որ ջրանցքը եղած է գետ, եւ փոխարէնը ատիկա կ՛ընկալուի իբրեւ բաց կոյուղի: Միւս կողմէ, որոշ մասնակիցներ պատմեցին դէպքեր այն ժամանակէն, երբ գետը երիզուած, հիւսուած ջրուղի մըն էր, ուր մարդիկ ամէն տարուան 18 Յուլիսին կը հաւաքուէին եւ կը տօնակատարէին փառատօն մը՝ Վարդավառը, որ հին ժամանակներու հայ հեթանոսական կռապաշտական սովորութիւններէն կու գար: Կանաչ շրջակայքով, ձուկերով եւ գորտերով հարուստ գետին մօտ ուրախ ժամանցի, հանգիստի պահերը տակաւին վառ կը մնան աւագ սերունդի բնակիչներուն յիշողութիւններուն մէջ: Գետը խորհրդանիշն էր բնութեան, որ ունեցած էր ուղղակի ազդեցութիւն մարդոց կեանքերուն վրայ, տնտեսական եւ ընկերային մակարդակով: Ուրիշներ յիշեցին, որ գետին շուրջ գտնուող այդ տարածքը քաղաքացիական պատերազմին ընթացքին կը ներկայացնէր սահման մը, նաեւ յիշեցին գետին ողողումը 2005 թուականին: Արդարեւ,

քանի մը այդպիսի հեղեղները պատճառ դարձան, որ գետը ջրանցքի վերածուի. ափերուն պատեր կառուցելու որոշում տրուեցաւ 1956-ին, բայց այդ որոշումը մնաց թուղթի վրայ, եւ գործադրուեցաւ 1972 թուականին: Պուրճ Համուտի եւ Պատաուիի բնակիչներուն մօտ կար ընդհանուր տրամադրութիւն մը, թէ թաղամասերուն մօտակայ տարածքէն դուրս ցցուած պատերը պետք է հեռացուին: Պատերը սահմանափակող եւ ճնշող ըլլալով, թաղամասերուն մէջ կը ստեղծեն շրջափակուածի զգացում: Այս բոլոր պատճառներով ընդհանրական առաջարկը եղած է փորձել գետը վերադարձնել իր բնական վիճակին, երբ ջուրին հոսքը կը վերարտադրուի եւ քաղաքային բնանկարը կը պատշաճեցուի քաղաքին մարդկային կեանքին (հանրային տարածք, կանաչապատ տարածքներ, անվտանգ անցքեր եւ այլն): Ներկայիս իրավիճակը բարեփոխելու վերջին փորձերը կը ներառէ արշաւ մը, որ նախաձեռնուած է գետը աղբակոյտէն եւ կենդանական մնացորդացէն մաքրելու, ինչպէս նաեւ Պուրճ Համուտի քաղաքապետարանին հետ նախաձեռնուած քաղաքաշինութեան նախագիծ մը, որուն նպատակն է պարտէզի մը միջոցով գետին երկու կողմերուն միջեւ կապ ստեղծել: Դժբախտաբար, այս ծրագիրները բոլորն ալ թուղթի վրայ մնացած են: 2015-ի ամառը ականատես եղաւ գետի վիճակի կտրուկ վատթարացման, Լիբանանի տարածքին բնապահպանական աղէտի մը (կամ “աղբի ճգնաժամ”ի), որ անդառնալի վնաս հասցուց մեր բնական միջավայրին, կենսոլորտին եւ առօրեայ կեանքին:

մը: Ջրային շարժումին հետ կապի չգոյութեան պատճառը ո՛չ միայն շաղախէ միջանցքին բարձր պատերն են, այլ նաեւ անհասանելիութիւնն է կապ հաստատելու գետին հետ, որ բաւական մաքուր է եւ յարմար լողալու, ձուկ որսալու կամ անոր դպչելու: Հիացած դիտելով Պէյրութի գետին եւ արեւելեան գետափին նկարները՝ 1930ական եւ 1940-ական թուականներուն նախորդող ժամանակաշրջանի, անկարելի կը թուի երկրագործական դաշտերու եւ ընդարձակ տարածութեան մէջ հոսող ջուրերու այդ պատկերը հաշտեցնել այն իրավիճակին հետ, որուն աւելի ուշ պիտի վերածուէր խիտ բնակչութիւն ունեցող եւ քաղաքայնացած Պուրճ Համուտի քաղաքապետութիւնը: Աւելի՛ն, ես զարմացայ քիչ կարօտ եւ անցեալին նկատմամբ տենչ յայտնաբերելով իմ հարցազրոյցներուս ընթացքին, նոյնիսկ այն մարդոց մօտ, որոնք մէկ կամ երկու սերունդ առաջ ծնած են ընկերուհիէս, որ գետը կը նկատէ իբրեւ շաղախէ կաղապար մը միայն: Ինծի հետ զրուցած անձերէն մէկը վերապրեցաւ տեղատարափ անձրեւներու իբրեւ արդիւնք յառաջացող յորդառատ հեղեղներու հեռաւոր յիշատակները՝ վերականգնելով աներեւակայելի պատմութիւնները յորձանքին մէջ քշուող ինքնաշարժներուն:Այլ հարցազրոյցի մը ընթացքին 60-ամեայ կին մը, որ գրեթէ իր ամբողջ կեանքը ապրած է Պուրճ

Համուտի մէջ, յիշեց, որ գետին ջուրը կը բարձրանար եւ կ’ողողէր բնակարանները, նախքան շաղախէ պատին կառուցումը եւ կոյուղիներուն բարելաւումը, որոնց շնորհիւ բնակարանները պաշտպանուեցան այս վտանգէն: Այս սերունդէն բազմաթիւ մարդոց համար գետը անկանխատեսելի եւ սարսափազդու է, եւ անվստահելի հակառակորդ մը՝քաղաքաշինութեան: Աւելի՛ն, լսելով պատմութիւնները կնոջ մը, որ 1980-ականներու սկիզբը գորտեր կ’որսար գետին Պուրճ Համուտի կողմը գտնուող իր նախակրթարանին մօտ յառաջացած ճահիճին մէջ, ես ականջալուր եղայ այս գետին ցեխոտ ափերուն եւ անոր միշտ փոփոխուող եզերքին արձանագրուած այլ փորձառութեան: «Այժմ այդ վայրը կառատան վերածուած է», աւելցուց այս կինը: Չեմ կրնար չյիշել 1969 թուականի ապստամբութեան ատեն Փարիզի պատերուն վրայ յայտնուած արձանագրութիւնները. Sous les Pavés, la Plage (Մայթին տակ, ծովեզերքը): Նկատի առնելով գետին մասին իմ բազմաթիւ զրուցակիցներուս արտայայտած հակասական կարծիքները, նաեւ մեկնելով այն իրողութենէն, որ անոնք, ըստ երեւոյթին, գետին հանդէպ շատ քիչ կարօտ ունին, կը թուի, թէ դէպի իտէալականացած անցեալ մը, երբ գետը անբիծ էր, նայելու կոչ մը բաւարար պիտի չըլլայ հարցերը փոխելու: Խօսքը

չի վերաբերիր ոսկեդար անցեալին վերադարձին, այլ կամեցողութեան մը՝ մտածելու, թէ գետը եւ, աւելի կարեւոր, յարակից տարածքները կրնան ծառայել փոխներգործօն կարելիութիւններու, ինչպէս նաեւ տարածութեան նոր ձեւով օգտագործման, որպէսզի հանրային յաւելեալ տարածքներ պարզապէս կառատուներու եւ առեւտրական համալիրներու չվերածուին :Թերեւս մենք տակաւին կրնանք գտնել բան մը սալայատակներուն, մայթերուն տակ: Ասիկա ընելու ձեւը հաւանաբար պէտք է ըլլայ մտածելը, թէ մարդիկ ինչպէս կ’ուզեն լաւագոյնս օգտագործել իրենց շուրջ գտնուող տարածութիւնները՝ առիթ ընձեռելով, որ մարդիկ համագործակցաբար պատկերացնեն իրենց քաղաքներուն ապագան: Այս քայլը կը ներառէ ո՛չ միայն յիշատակներ արթնցնել եւ վերյիշել, թէ անցեալը ինչպէս էր, բայց նաեւ, եւ աւելի կարեւոր՝ ներառել ստեղծագործ մօտեցում մը, թէ ապագան ինչպէս պէտք է ըլլայ: Ուշադրութիւնը Պէյրութի գետին նման լքուած տարածութիւններու վրայ կեդրոնացնելը կրնայ օգնել նոր հարցադրումներ ընելու քաղաքին ապագային, ներկայ իրավիճակին եւ իսկական փոփոխութիւններու կարելիութիւններուն մասին:

ՊԷՅՐՈՒԹԻ ԳԵՏԸ Երբ հարցուցի ընկերուհիի մը՝ 35-ամեայ լիբանանցի կնոջ մը, որ հասակ առած է գետին Պէյրութի կողմը, թէ ի՛նչ կը մտածէ ջրուղիին մասին, ուսերը թօթուելով պատասխանեց. “Ասիկա երբեք գետ չէ եղած: Ասիկա եղած է կարծր շաղախէ կաղապար մը, որ լեցուած է կոյուղիի ջուրով”: Անոր պատասխանը կրկնուեցաւ ու արձագանգեց անոր տարեկից գրեթէ բոլոր անձերուն հետ իմ ունեցած հարցազրոյցներուս եւ խօսակցութիւններուս ընթացքին: Պէյրութի գետին վերաբերող իմ փորձառութիւնս հիմնուած է ո՛չ միայն այն իրականութեան վրայ, որ անձամբ շնչած եմ ատոր նեխած հոտը, որ իր գագաթնակէտին կը հասնի չոր ամրան ամիսներուն, երբ առատ անձրեւը չի կրնար լուծել-ջրախառնել գետին թաքուն բաղադրութիւնը, այլ նաեւ անիկա գունազարդուած է իմ ունեցած տպաւորութեամբս այլ միաձոյլ գետէ մը, որ մէջտեղէն կիսած է քաղաք մը, ուր ես ծնած եմ. Լոս Անճելըս գետը: Տասնամեակներ շարունակ լոսանճելըսցիներուն համար պարզապէս “լքուած շաղախէ գետափ” նկատուած վայրին հանդէպ վերջին տարիներուն հետաքրքրութիւն մը վերածնաւ, եւ կարգ մը պարագաներու պատճառ դարձաւ անկեղծ անակնկալի՝ ի տես այն իրողութեան, որ ասիկա բնական գետ մըն է, եւ ոչ թէ մարդու կողմէ կառուցուած եւ հեղեղները հակակշիռի տակ առնելու կոչուած ամբարտակ

‫‪ Հեղինակին մասին‬نبذة عن الكاتب‬

‫عبور التالشي‬

‫سارة ليلي ياسين‬ ‫مخططة مدنية عملت في بيروت ولندن‪ .‬تهتم‬

‫بدراسة دور البرية الحضرية في إعادة تشكيل‬ ‫العالقة بين المدينة والطبيعة‪ .‬لها كتابات‬

‫عن معنى المكان وسرديات المناظر الطبيعية‬ ‫والتاريخ الشفوي‪.‬‬

‫‪Սարա Լիլի Եասին‬‬ ‫‪Քաղաքաշինարարական ծրագրող‬‬ ‫‪է, որ աշխատած է Պէյրութի եւ‬‬ ‫‪Լոնտոնի մէջ: Ան հետաքրքրուած‬‬ ‫‪է հետազօտելով քաղաքային‬‬ ‫‪անապատացման դերը՝ բնութիւն‬‬‫‪քաղաք կապի վերակայունացման‬‬ ‫‪մէջ: Ան կը գրէ վայրին իմաստին‬‬ ‫‪մասին, բնավայրի հեքիաթներ եւ‬‬ ‫‪բանաւոր պատմութիւն:‬‬

‫‪ Գծագրութիւն‬رسم‬

‫‪theOtherDada‬‬

‫‪6‬‬

‫تنقل األنهار الرواسب البشرية والطبيعية‪،‬‬ ‫وتصفي المياه وتنحت ممرات من المرتفعات‬ ‫ّ‬ ‫مخز ً‬ ‫ً‬ ‫نة‬ ‫خالقة نقاط التقاء‪،‬‬ ‫إلى المنخفضات‪،‬‬ ‫ّ‬ ‫المياه السطحية ومشكّ ً‬ ‫لة مستجمعات مائية‬ ‫تكون الطبقات الجوفية للمدن‪ .‬تاريخياً ‪ ،‬نشأت‬ ‫ّ‬ ‫مصبات األنهار‬ ‫األوساط الحضرية على مقربة من‬ ‫ّ‬ ‫ً‬ ‫متيحة‬ ‫أو المنبسطات الساحلية الخصبة التربة‪،‬‬ ‫للتجارة الزراعية والبحرية االزدهار‪.‬‬ ‫أهم السمات المكانية والبصرية‪ :‬تشكل‬ ‫المسطحات المائية الهوية والنسيج المدني‬ ‫وتشبك المناطق الخلفية البعيدة‬ ‫السكنية‬ ‫لألحياء‬ ‫ُ‬ ‫ّ‬ ‫عن الشاطئ بالمدينة‪ ،‬وتحوي سرديات ورواسب‬ ‫على طول ضفافها‪ .‬األنهار ليست ساكنة‪ ،‬بل‬ ‫ً‬ ‫عاكسة حال الظروف‬ ‫تتبدل مع فصول السنة‪،‬‬ ‫المناخية‪.‬‬ ‫منذ عام ‪ ،1956‬رسم نهر بيروت الحدود اإلدارية‬ ‫الشرقية لمدينة بيروت‪ ،‬وصاغ حركة التنقل‬ ‫المدينية وسماتها التجارية‪ .‬قبل شق القناة‪،‬‬ ‫كان عبور نهر بيروت مشياً على األقدام نشاطاً‬ ‫اجتماعياً لسكان مار مخايل والجعيتاوي وبرج‬ ‫حمود ومناطق أخرى مجاورة له‪ .‬التقاط الضفادع‬ ‫وتعدادها‪ ،‬التفاعل من تدفق الماء‪ ،‬وتسجيل‬ ‫بلال إلى‬ ‫التغيرات الدورية من الفصول األكثر‬ ‫ً‬ ‫أكثرها جفافاً ؛ كل هذه وغيرها من الذكريات‬ ‫زمن كان فيه النهر عبارة عن نظام‬ ‫تعود إلى‬ ‫ٍ‬ ‫عاماً‬ ‫ومكاناً‬ ‫حتفى به‪.1‬‬ ‫م‬ ‫مزدهر‬ ‫بيئي‬ ‫ُ‬ ‫ً‬ ‫عازال‪ ،‬مجرى لتصريف مفتوح‪،‬‬ ‫مع اعتباره حافة‪،‬‬ ‫ً‬ ‫وحفرة تصريف تابعة للبلدية‪ ،‬يستمر النهر اليوم‬ ‫في الوعي الجمعي‪ .‬يتذمر المشاة وسائقو‬ ‫السيارات من “منطقة النهر”‪ ،‬إذ يتردد صدى‬ ‫اسمها مع االختناق المروري‪ ،‬لكنها تشهد أيضاً‬ ‫على التدهور العام للشأن البيئي في بيروت‪.‬‬ ‫إن تدهور الوضع البيئي للنهر هو مرادف‬ ‫ٍ‬ ‫لمتعارف َح َضري‪ .‬وضعه‬ ‫إلهمال وسوء معاملة‬ ‫الحالي هو حصيلة طبقات من اإلدارة البشرية‬ ‫تدفقه الطبيعي‬ ‫إلعادة توجيه وتخزين والحد من‬ ‫ّ‬ ‫على مرور الزمن‪ .‬إن إصالح واستعادة وظائف‬ ‫النهر اإليكولوجية والمدنية عليه أن يشكل‬ ‫المرحلة المقبلة للتدخالت‪ ،‬وأن يعكس الخطاب‬ ‫المعاصر لما هو مرئي وغير مرئي في دورة‬ ‫المياه والحياة البرية في األوساط الحضرية‬ ‫الكثيفة‪.‬‬ ‫واحدة من أولى التدخالت المسجلة في‬ ‫منطقة نهر بيروت تعود إلى حوالى العام‬ ‫حول الرومان الماء‬ ‫الخمسين قبل الميالد‪ ،‬عندما َّ‬ ‫عبر قناة «زبيدة» لتزويد بيروت الرومانية بمياه‬

‫الشرب‪ .‬قام هذا النظام بنقل المياه إلى المدينة‬ ‫حتى بدايات العهد العثماني‪ ،‬بعد ذلك أصبح‬ ‫يستخدم غالباً لري األراضي الزراعية في المناطق‬ ‫المحيطة بالمدينة‪ ،‬كما الحدائق والبساتين‬ ‫الواقعة على ضفافه‪ .2‬حتى منتصف القرن‬ ‫التاسع عشر‪ ،‬ظلت األرض الشرقية لبيروت وافرة‬ ‫والخروب والموز‬ ‫ومزدهرة ببساتين التوت والتين‬ ‫ّ‬ ‫وأشجار الحمضيات والحدائق النباتية‪ .3،4‬كذلك‬ ‫يلبي وظائف منزلية مثل االستحمام‬ ‫كان النهر ّ‬ ‫والغسيل والطبخ وصيد السمك‪.‬‬ ‫مع ذلك‪ ،‬شهدت بيروت عدداً من التحوالت‬ ‫خالل النصف الثاني من القرن التاسع عشر‪ .‬إن‬ ‫كونته‬ ‫طابع المنطقة القائمة إلى جانب النهر ّ‬ ‫مجموعات صناعية مشرقية عند القسم الشرقي‬ ‫حي‬ ‫من «بيروت القديمة» (داخل السور)‪ .5‬كما صاغ‬ ‫ّ‬ ‫الكارنتينا الذي ُأ ِ‬ ‫نشئ في عام ‪ 1834‬والمتاخم‬ ‫لرصيف الميناء طابع المنطقة وخاصيته‪ .6‬أعلِ نَ ت‬ ‫بيروت عاصمة إقليمية عثمانية في عام ‪،1888‬‬ ‫وفي عام ‪ ،1890‬تم توسيع الميناء (‪Companie du‬‬ ‫‪،)Port, des Quais et des Entrepôts de Beyrouth‬‬ ‫لتكتسب المدينة أهمية في المنطقة‪ ،‬لكونها‬ ‫ميناء تجارياً مشرقياً ‪.5،6،2‬‬ ‫إضافة إلى ذلك‪ ،‬كان الفتتاح النقل السككي‬ ‫الذي وصل بيروت بالشام في عام ‪ ،1895‬أن‬ ‫يضيف طبقة أخرى للتغير الحاصل في المشهد‬ ‫الحضري‪ .‬إن الطابع الصناعي الذي سببه وجود‬ ‫ثبته إلى حد أبعد بناء محطات‬ ‫الميناء والكارنتينا‪ّ ،‬‬ ‫السكك الحديد قرب الميناء في مناطق مار‬ ‫وسع الطابع‬ ‫مخايل‪ ،‬والحقاً في فرن الشباك‪ ،‬ما َّ‬ ‫الصناعي للمنطقة الشرقية نحو ضفاف النهر‪.‬‬ ‫تغيرت جغرافيا المدينة أكثر مع موجات‬ ‫النازحين الريفيين الباحثين عن العمل في الوسط‬ ‫الحضري‪ .7،8،9‬ساهم هذا األمر في زيادة عدد‬ ‫السكان من ‪ 10,000‬في عام ‪ ،1840‬إلى ‪ 80,000‬في‬ ‫عام ‪.8،9 1880‬ومع الوصول المستمر لألقليات إلى‬ ‫توسعت منطقة الميناء لتشمل‬ ‫منطقة النهر‪،‬‬ ‫ّ‬ ‫المسلخ الوطني والصناعات الفوالذية والمعدنية‬ ‫والخشبية الصغيرة‪ ،‬إضافة إلى خدمات الشحن‬ ‫في منطقة الواجهة المائية للنهر‪.10‬‬ ‫غيرت حركة التمدن‬ ‫خالل االنتداب الفرنسي‪ّ ،‬‬ ‫السريعة النظام البيئي للنهر‪ .‬إذ تم بناء‬ ‫سد إسمنتي قصير األجل في عام ‪ 1934‬في‬ ‫الديشونية‪ ،‬في محاولة لتحديث البنى التحتية‬ ‫المدنية ولري األراضي المتاخمة الصالحة للزراعة‪.2‬‬ ‫يتسرب شرقاً باتجاه منطقة‬ ‫التحضر السريع‬ ‫ظل‬ ‫ّ‬ ‫َّ‬ ‫ّ‬ ‫وأدى انتهاك منطقة تدفق النهر إلى‬ ‫‪،‬‬ ‫النهر‬ ‫ّ‬

‫فيضان كبير في عام ‪.1942‬‬ ‫الحقاً في عام ‪ ،1968‬كان شق القناة في‬ ‫نهر بيروت –وهو أسلوب معاصر للحد من خطر‬ ‫الفيضانات‪ -‬بمثابة ترجمة للنهج السياسي‪-‬‬ ‫االجتماعي في إصالحات البنى التحتية الحضرية‬ ‫التي شهدتها بيروت خالل الستينيات‪ .‬بمعنى ما‪،‬‬ ‫التحضر قد طرح واقعاً لم يكن ممكناً حصره‬ ‫كان‬ ‫ّ‬ ‫في ذلك الوقت إال من خالل سياسات وإجراءات‬ ‫تخطيط حضري اقتحامية تتمثل بالعملية الصارمة‬ ‫معط ً‬ ‫لة بشدة‬ ‫والعنيفة لشق قناة في النهر‪،‬‬ ‫ّ‬ ‫تدفق مياهه ووظيفته االجتماعية واألجناس‬ ‫ٍ‬ ‫بارتباط‬ ‫المستنقعية التي كانت قد ازدهرت فيه‪،‬‬ ‫مع القوانين السائبة والمتهاونة الستعمال‬ ‫األراضي‪ ،‬والقدوم المستمر للجماعات الالجئة‬ ‫إلى الميناء‪ ،‬وبقايا ما كان النهر عليه يوماً ‪ .‬بينما‬ ‫تؤسر‬ ‫بال ومتآكل‪ ،‬ما زالت ذكراه‬ ‫النهر اآلن ٍ‬ ‫َ‬ ‫من قبل أولئك الذين تعود بهم ذكرياتهم إلى‬ ‫ً‬ ‫حقيقة‬ ‫زمن كان فيه اللهو حول منطقة النهر‬ ‫ٍ‬ ‫ُمعاشة‪.11‬‬ ‫على الرغم من حالته المتدهورة‪ ،‬ال يزال‬ ‫المستجمع المائي للنهر مسكناً مهماً للطيور‬ ‫المهاجرة‪ .‬خالل فصلَ ي الخريف والربيع‪ ،‬تحلق‬ ‫أسراب الطيور فوق وادي نهر بيروت‪ ،‬إذ إن لبنان‬ ‫يقع عند نقطة مهمة لمسار هجرة الطيور‪ .‬لذا‬ ‫ٍ‬ ‫ممرات‬ ‫فإنه من المقبول ظاهرياً إعادة تخيل‬ ‫حيزات صغيرة من‬ ‫للحياة البرية‪ ،‬كذلك إدخال ّ‬ ‫الحرية والراحة من النشاز المديني‪ ،‬وخلق نقاط‬ ‫رؤية بديلة ولحظات استراحة مدينية على ضفافه‪.‬‬ ‫تعكس قصة نهر بيروت بوضوح األسلوب الذي‬ ‫تم من خالله تحويل النهر وتبديله على مر التاريخ‬ ‫ليناسب الحاجات اإلنسانية لمياه الشرب والري‪،‬‬ ‫فضال عن الخوف من العوامل الطبيعية‪ .‬وبالتالي‬ ‫ً‬ ‫فهو دليل على عملية اإلدارة البشرية لألراضي‬ ‫والمساحات الطبيعية‪.‬‬ ‫أما مصب بيروت ‪ -‬حيث يتدفق نهر بيروت إلى‬ ‫البحر األبيض المتوسط‪ -‬فهو غائب عن المشهد‬ ‫البصري‪ .‬مسدود بالملوثات الصناعية‪ ،‬كما يكشف‬ ‫واقع على‬ ‫عن آثار بالغة للحرب األهلية‪ ،‬وهو‬ ‫ٌ‬ ‫مقربة من منطقة الكارنتينا‪ .‬إن اإلصالح بين نقطة‬ ‫تقاطع النهر ومنبسطه الساحلي يجب أن يشكل‬ ‫البداية لعملية إعادة تأهيل النهر من خالل الجمع‬ ‫بين أنظمة إدارة المياه الوظيفية التي تولّ د‬ ‫شبيهاً للمساحات البرية التلقائية‪ ،‬ليتم اختبارها‬ ‫وعيشها من قبل ساكني المدينة‪ ،‬لكن أيضاً من‬ ‫قبل الطيور والحشرات وجماعات غير بشرية أخرى‪.‬‬

2 Lamia Joreige, “Under-Writing Beirut,’’ Kamel Lazaar Foundation Cultural Initiatives in North Africa and the Middle East, http://www.kamellazaarfoundation.org/ initiatives/434// (last accessed August 5, 2015). 3 May Davie, ‘’Bayrout al qadîmat: une ville Arabe et sa Banlieue a la fin du XVIIeme siècle,’’ National museum news, No. 3 (Fall 1996), http://almashriq.hiof.no/ lebanon/900902//MAY-Davie/Bayrout-alQadimat.html (November, 20, 2014). 4 Jihane Sfeir-Khayat. “Beyrouth au milieu du XIXe siècle: naissance d’un centre”, in Arnaud J-L, Beyrouth, Grand Beyrouth.Presses de l’Ifpo: Beirut, 1996. Retrieved from

http://books.openedition.org/ifpo/3219

5 AFAC-LIBAN: Section Libanaise de l’Association Française des Amis des Chemins de fer.

(2008). Retrieved from http://www. afacliban.org/AFAC-LIBAN/Accueil.html

6 Yara Falakha. “Cultural catalyst: activating open spaces in the Medawar area.”

Final Year Project, American University of Beirut, 2014.

7 Jala Makhzoumi, and Reem Zako. “The Beirut dozen: Traditional domestic garden as spatial and cultural mediator.” Proceedings of the 6th International Space Syntax Symposium Istanbul, 2007. 8 Christine Babikian. “Developement du Port de Beyrouth et Hinterland,” in Arnaud J-L, Beyrouth, Grand Beyrouth, 2534-. Presses de Presses de l’Ifpo: Beirut, 1996. Retrieved from

http://books.openedition.org/ifpo/3232

9 Carla Eddé. Beyrouth, le Mont-Liban et ses environs au xixe siècle: pratiques de

l’espace (p 3549-). Presses de l’Ifpo: Beirut, (year?). Retrieved from

http://books.openedition.org/ifpo/3232

10 Robert Saliba. Beirut 19201940-: Domestic Architecture Between Tradition and Modernity. The Order of Engineers and Architects: Beirut 2006. 11 Sandra Frem. Nahr Beirut: Projections on an Infrastructural Landscape. Massachusetts Institute of Technology, Cambridge, Massachusetts: 2009).

‫ هوامش‬Տողատակ

1 Arpi Mangassarian (architect) in discussion with the author, July 2015

ՔԱՅՔԱՅՈՒԱԾ ՏԱՐԱԾՔ Գետերը կը փոխադրեն մարդկային եւ բնական աւելցուքներ: Անոնք կը զտեն ջուրը, ճամբաներ կը հատեն լեռնադաշտէն մինչեւ դաշտավայր՝ միանալով այլ գետերու ու յառաջացնելով ջրվէժներ, որոնք կը ձեւաւորեն քաղաքներու ստորերկրեայ բաժինները: Պատմութեան ընթացքին քաղաքային կեդրոններ բարձրացան հողով հարուստ գետի ափերու կամ ծովեզերքի շրջակայքին՝ զարկ տալով հողագործութեան եւ ծովային առեւտուրի բարգաւաճման: Տարածական եւ տեսողական առանձնայատկութիւններ, բաց ջուրի համակարգեր կը բարեփոխեն քաղաքային կազմուածքը եւ թաղամասերու ինքնութիւնը: Անոնք անտառները կը միացնեն քաղաքին եւ կը փոխադրեն մանրամասնութիւններ ու տարբեր նիւթեր՝ ափերու երկայնքով։ 1956-էն ի վեր, Պէյրութի գետի շրջանը ուրուագծած է Պէյրութի արեւելեան վարչական սահմանը եւ փոխած է անոր քաղաքային դիւրաշարժութիւնն ու երթեւեկի դրութիւնը: Նախքան Գետին ջրանցքի վերածուիլը՝ անցեալին, զայն հետիոտն հատելը ընկերային իրադարձութիւն մըն էր Մար Մըխայէլի, Ժեհթաուիի, Պուրճ Համուտի եւ գետին շրջակայքը բնակողներուն համար: Գորտեր որսալն ու զանոնք համրել, գետի հոսանքին հետ շփուիլն ու չոր եղանակէն խոնաւ եղանակ հանգրուանային փոփոխութիւնները արձանագրելը, ինչպէս նաեւ այլ յուշեր կու գան ժամանակէ մը, երբ գետը ծաղկող բնական համակարգ մըն էր եւ յայտնի քաղաքացիական տարածք1: Իբրեւ եզերք, արգելք, բաց կոյուղի եւ քաղաքապետութեան աղբերու տեղադրման փոս նկատուած գետը այսօր կը գոյատեւէ հաւաքական գիտակցութեան մէջ: Անցորդները եւ մոթորի վարորդները կ՛ատեն Գետի շրջանը, որովհետեւ անիկա կը յիշեցնէ խճողումը, բայց նաեւ կը վկայէ Պէյրութի կենսոլորտային որակի ընդհանուր քայքայման մասին: Գետի կենսոլորտային վիճակին վատթարացումը հոմանիշ է քաղաքային տարածքի անտեսման եւ վատ ձեւով շահագործման: Մարդոց կողմէ գետին բնական հոսանքին ուղղութիւնը փոխելը, պահելը եւ սահմանելը ժամանակի ընթացքին պատճառ դարձան, որ ան ներկայ իրավիճակը պարզէ: Գետին կենսոլորտային եւ քաղաքային դերակատարութին վերականգնելը պէտք է աշխատանքի յաջորդ հանգրուանը ըլլայ եւ ցոլացնէ ժամանակակից ըմբռնումը ջուրին երեւելի եւ աներեւոյթ դերակատարութեան եւ անոր բացակայութիւնը՝ մարդաշատ կեդրոններէն: Պէյրութի գետին մէջ առաջին միջամտութիւնը կատարուած է մօտաւորապէս Ք.ա. 50-րդ դարուն, երբ հռոմէացիները ջուրին ուղղութիւնը փոխած են Զուպայտայի ջրուղիի վրայով, որպէսզի ըմպելի ջուր հայթայթեն հռոմէական Պէյրութին: Այս ձեւը թոյլ տուած է ջուրը դէպի քաղաք հասցնել մինչեւ Օսմանեան կայսրութեան սկզբնական ժամանակաշրջան, որմէ ետք անիկա գլխաւորաբար օգտագործուեցաւ ոռոգելու խառնածին քաղաքային եւ գիւղատնտեսական պարտէզները, եւ ափերուն մրգաստանները2 : Մինչեւ 19րդ դարու կիսուն, Պէյրութի արեւելեան

տարածութիւնը ողողուած էր սպիտակ թթենիներով, թզենիներով, պանանի եւ կիտրոնի ծառերով եւ բանջարեղէնի պարտէզներով3,4: Գետը նաեւ կը ծառայէր ընտանեկան կարիքներու, ինչպէս՝ լոգանքի, լուացքի, ճաշի եւ ձկնորսութեան(ii): Պէյրութ տակաւին բազմաթիւ փոփոխութիւններու ականատես դարձաւ 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն: Գետափի գօտիին բնոյթը փոխուեցաւ հին Պէյրութի արեւելքը կառուցուած Արեւելեան արդիւնաբերական կառոյցին պատճառով: 1834-ին նաւահանգիստի քարափներուն յարակից կառուցուած մաքրանոցը (quarantine) ձեւաւորեց շրջանին նկարագիրը: 1888-ին Պէյրութը հռչակուեցաւ Օսմանեան նահանգային մայրաքաղաք եւ 1890-ին նաւահանգիստը ընդարձակուեցաւ (Companie du Port, des Quais et des Entrepôts de Beyrouth)՝ շրջանին մէջ հաստատելով քաղաքին կարեւորութիւնը իբրեւ արեւելեան արդիւնաբերական նաւահանգիստ5,6: Աւելի՛ն, 1895-ին Պէյրութը Դամասկոսին կապող երկաթուղիներու կառուցումը աւելցուց այլ շերտ մը փոփոխուող քաղաքային բնապատկերին մէջ: Նաւահանգիստին եւ մաքրանոցին կողմէ կերտուած արդիւնաբերական բնոյթը աւելի շեշտուեցաւ երկաթուղիներու կայարաններու ստեղծումով՝ Մար Մըխայէլի, ապա Ֆըրն Շըպպէքի շրջաններուն մէջ՝ Արեւելեան շրջանի արդիւնաբերական բնոյթը երկարելով մինչեւ գետին ափերուն: Քաղաքին աշխարհագրութիւնը յաւելեալ փոփոխութիւն կրեց հոսքի ալիքով գիւղացի գաղթականներուն, որոնք աշխատանք կը փնտռէին քաղաքին մէջ7,8,9: Ասիկա պատճառ դարձաւ քաղաքի բնակչութեան աճին, 1840-ին՝ 10,000-էն մինչեւ 80,000՝ 1880ին: Նոր փոքրամասնութիւններու շարունակուող հոսքին պատճառով դէպի Գետի շրջան, նաւահանգիստի շրջանը ընդարձակուեցաւ ՝ ընդգրկելով ազգային սպանդանոցը, երկաթի մետաղի ու տախտակի փոքր ընկերութիւններ, ինչպէս նաեւ առաքման ընկերութիւններ գետափի գօտիին վրայ10: Ֆրանսական տիրապետութեան շրջանին արագ քաղաքաշինութիւնը առաւել եւս փոխեց գետին բնական համակարգը: 1934-ին Տայշունէի մէջ կառուեցուեցաւ ջրամբար մը, որ կարճ ժամանակի համար գործեց, եւ փորձ կատարուեցաւ ժամանակակից դարձնելու քաղաքային ենթակառույցը եւ ոռոգելու յարակից եւ մշակելի արտերը(ii): Արագ քաղաքաշինութիւնը հասաւ դէպի արեւելք, դէպի Գետի շրջանը եւ գետի հեղեղի գօտիին վրայ ոտնձգութիւնը պատճառ դարձաւ մեծ ջրհեղեղի մը՝ 1942-ին: 1968-ին աւարտին Պէյրութի գետի ջրանցքի վերածումը, որ ժամանակից մօտեցում մըն էր կանխելու ջրհեղեղի վտանգները, արդիւնքն էր ընկերայինքաղաքական մօտեցումի մը՝ քաղաքային կառուցուածքային փոփոխութիւններու վերաբերեալ, որոնց Պէյրութը ականատես դարձաւ 1960-ին: Հեղեղի գօտիի քաղաքաշինութիւնը կը նշանակէր ստեղծել ներխուժող քաղաքային ծրագրաւորման քաղաքականութիւն եւ գործողութիւններ՝ գետը ջրանցքի վերածելով: Ասիկա ծանրօրէն խանգարեց ջուրին հոսքը, ընկերային դերակատարութիւնը եւ այդ ժամանակ

ճահիճներու մէջ աճած տարատեսակ անասունները: Ոչ կառավարուած տարածքի օգտագործման օրէնքները, գաղթականներու մնայուն հոսքը դէպի նաւահանգիսիտ եւ Գետի շրջան, նաեւ ջրանցքի վերածման ընթացքը գետը վերածեցին աւելցուքներու խոռոչի: Մինչ գետը այսօր կ՛ոռոգուի, անոր յիշողութիւնը տակաւին վառ է այն անձերուն միջոցով, որոնք կը յիշեն այդ օրերը, երբ գետի շրջանին շուրջ խաղալը իրականութիւն մըն էր11: Հակառակ գետին քայքայուած վիճակին, ջրվէժներու տարածքը կարեւոր բնավայր մը կը մնայ գաղթող թռչուններուն համար: Աշնան եւ գարնան եղանակներուն գաղթող թռչուններու երամներ կը թռչին Պէյրութի գետին վերեւ, որովհետեւ Լիբանան կը գտնուի գաղթող թռչուններու կարեւոր ուղիին վրայ: Ուստի հաւանական է երեւակայել անտառներ միջանցքներ, որոնք կը ներշնչեն ազատութեան պահեր եւ հանգիստի վայրկեաններ քաղաքին աղմուկէն՝ ստեղծելով այլընտրանքային տեսարաններ եւ հանգիստի քաղաքային պահեր անոր ափերուն: Պէյրութի գետին պատմութիւնը յստակօրէն կը ցոլացնէ գետին փոփոխութիւնը պատմութեան ընթացքին՝ մարդոց ըմպելի ջուրի եւ ոռոգման կարիքները գոհացնելու, ինչպէս նաեւ վախը բնութեան հոլովոյթներէն :Ատիկա կը վկայէ այդ վայրին վրայ մարդկային ազդեցութեան մասին: Պէյրութի գետաբերանը, ուր Պէյրութի գետը կը թափի դէպի Միջերկրականեան ծով, տեսանելի չէ: Խցուած է արդիւնաբերական աղտերով եւ կը կրէ էական ազդեցութիւնը քաղաքացիական պատերազմին, որովհետեւ կը գտնուի Քարանթինայի մօտակայ շրջանին մէջ: Գետը եւ անոր ափը միացնելը պէտք է հանդիսանայ գետը վերականգնելու հոլովոյթին սկիզբը՝ հիմնելով ջուրի գործառական համակարգեր եւ անտառներ՝ զայն օգտագործելի դարձնելու համար ո՛չ միայն քաղաքի բնակիչներուն կողմէ, այլ նաեւ՝ թռչուններուն, միջատներուն եւ այլ ապրող էակներուն:

‫‪ Հեղ ինակին մասին‬نبذة عن الكاتب‬

‫السكنية لفتق التحأرض‪:‬‬ ‫الهيئة‬ ‫ّ‬ ‫انجراف مسرح بيروت في جزيرة القمامة‬

‫جيسكا ليوبولدين خزريك‬ ‫ّ‬ ‫ونادي شهود الزور‬ ‫فنانة ولغوية‪ ،‬ولدت في بيروت‪/‬بغداد في‬ ‫عام ‪ ،1991‬تقيم حالياً في مدينة بوستن‪ .‬تنتحل‬ ‫في أغلب األحيان اسم “مجتمع شهود الزور”‬

‫(منذ عام ‪ 2014‬حتى اآلن)‪ ،‬التي تبحث وتتالعب‬

‫بالجغرافيا الفلسفية واالقتصاد السياسي‬ ‫ومشاهدية الفضالت‪ .‬تتابع حالياً دراسة‬

‫الماجستير في الفنون والثقافة والتكنولوجيا‬

‫(‪ )ACT‬في معهد ماساتشوستس التقني‪.‬‬

‫‪Ճեսիքա Լէոփոլտին‬‬ ‫‪Խազրիք եւ‬‬ ‫”‪“Կեղծ Վկաներու‬‬ ‫‪Ընկերակցութիւնը‬‬ ‫‪Արուեստագէտ եւ լեզուաբան:‬‬ ‫‪Ծնած է 1991-ին Պէյրութ եւ այժմ‬‬ ‫‪հաստատուած է Պոսթոն: 2014-էն‬‬ ‫‪ի վեր ան յաճախ կը գործէ “Կեղծ‬‬ ‫”‪վկաներու ընկերակցութիւն‬‬ ‫‪անունով, որ կ’ուսումնասիրէ ու կը‬‬ ‫‪զբաղի երկրափիլիսոփայութեամբ,‬‬ ‫‪քաղաքական տնտեսութեամբ, եւ‬‬ ‫‪կ’աշխատի իբրեւ թափօններու‬‬ ‫‪դէտ: Ան այժմ կ’ուսանի ստանալու‬‬ ‫‪համար արուեստի, մշակոյթի‬‬ ‫‪եւ արեհեստագիտութեանց‬‬ ‫‪մագիստրոսի վկայականը,‬‬ ‫‪Մասաչուսեցի արհեստագիտութեան‬‬ ‫‪հաստատութենէն:‬‬

‫‪8‬‬

‫لم تنقطع الشمس بعد‪ ،‬ننتظر‪ .‬ننظر إلى‬ ‫قليال‪ ،‬ال نبارح مكاننا‪ .‬هنالك قطرة‬ ‫الحيطان‪ ،‬تنخز‬ ‫ً‬ ‫جديدة من العرق على الجرف األيمن من أنفنا‬ ‫خدنا‪ .‬تنزلق على‬ ‫تتكوم بأناة‪،‬‬ ‫تتجول متئدة نحو ّ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫غرة فترحل عن وجوهنا وتقع على القميص‪ .‬ننظر‬ ‫ّ‬ ‫إليها‪ ،‬إننا متأكدون من أنها ستختفي بعد أقل‬ ‫من دقيقة‪ .‬ننهض لنغلق الستارة‪ ،‬يلتصق رأسنا‬ ‫بكتفنا األيمن‪ ،‬نحاول أن نفصلهما بيدنا اليسرى‪،‬‬ ‫تلتصق هي األخرى‪ ،‬تتوقد ساقينا‪ .‬نرمق “الميثان”‬ ‫يزجان من أجسادنا‪ ،‬تصفعنا‬ ‫و“البيوكسيد”‬ ‫اللذين ّ‬ ‫ْ‬ ‫رائحتهما‪ ،‬نغيب عن الوعي يطوف المسرح‪.‬‬ ‫نحلم بجوٍّ غير قائظ‪ ،‬ال ينفع الحلم‪ .‬نحلم بالخروج‪.‬‬ ‫نهل به رقصاً ‪ ،‬ال‬ ‫نعطش‪ .‬نرى أبو كيس من بعيد‪،‬‬ ‫ّ‬ ‫سلولي‬ ‫كيس‪،‬‬ ‫نعلم لماذا نرقص‪ .‬يرقص لنا أبو‬ ‫ْ‬ ‫ً‬ ‫جيشا من‬ ‫سلولي‪ ،‬يعاود رقصته ويتكاثر ليصبح‬ ‫ْ‬ ‫أباء األكياس‪ .‬يرقص الجيش ببطء شديد محاكياً‬ ‫تهب‬ ‫بطالت إعالنات العطور الفرنسية‪ ،‬نستيقظ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ضفة‬ ‫ريح خفيفة‪ .‬نتوجه‪ ،‬نحاول التوجه نحو ّ‬ ‫أول المرحلة أم‬ ‫المسرح‪ ،‬يحار كل منا‪ ،‬هل أنا في ّ‬ ‫في آخرها؟ ننظر إلى المرحلة‪ ،‬ننظر إلى العتبتين‪،‬‬ ‫ننجذب‪ .‬هناك شيء ما يجذبنا إلى البقاء هنا في‬ ‫التحأرض‪.‬‬ ‫لم تنقطع الشمس بعد‪ ،‬ننتظر هذا الوقت‪ .‬يرشح‬ ‫جسدنا في هذا القيظ وتصبح رائحتنا كالزبالة‪.‬‬ ‫ننتظر وقتاً آخر‪ .‬ال ننتظر‪ .‬هذه الجدران ال تطاق‪.‬‬ ‫جبل‬ ‫تغمر المباني المدينة‪ .‬نبحث عن‬ ‫غاب‪ .‬غابة‬ ‫ٍ‬ ‫َ‬ ‫كدسنا المدينة ببقايانا‪،‬‬ ‫البقايا‪ .‬الشتاء يخيفنا‪ّ .‬‬ ‫تستبدها الدولة وتهددها عملة المطر‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫منصة وصالة‬ ‫اعتقدنا أن بإمكاننا أن نحفر خندقاً ‪:‬‬ ‫ّ‬ ‫عرض مصنوعة من األسفلت اللزج والقير المنحول‬ ‫ٍ‬ ‫مماس لـ “جوفة‬ ‫وحجارة البناء الصغيرة‪ .‬مسرح جديد‬ ‫مسرح بيروت”‪ ،‬يحاكي طرقات المدينة وشوارعها‬ ‫المزفتة‪ ،‬تختفي من تحته البنايات الممشوقة‬ ‫ّ‬ ‫فيؤدي عرضاً ثانياً‬ ‫ة‬ ‫المار‬ ‫والشاحنات‬ ‫والسيارات‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫سطح‬ ‫مكوناً من‬ ‫يشق المسرح‬ ‫حاو‪ .‬يكسر االيقاع‪،‬‬ ‫ّ‬ ‫ٍ‬ ‫ّ‬ ‫ٍ‬ ‫ويوازيه بالعمق‪ .‬يشبه نفقاً منكوساً يحفي بعويل‬ ‫المشاة والركّ اب والسائقين‪ ،‬الصراخ والنفس‪.‬‬ ‫لكن عندما لم تدفن القمامة في لبنان‪ ،‬وعندما‬ ‫حركت الخشارة الحضور فوق سطح التحأرضى‪،‬‬ ‫غيرنا فكرنا وقررنا شيئاً آخر‪ .‬لم يكن تنقيبنا‬ ‫ّ‬ ‫الفني المذكور آنفاً ضرورياً في زمن‬ ‫وتدخلنا‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫مسرح الرائحة‪.‬‬ ‫نتساءل أحيانً ا لماذا ما زلنا نصرخ كلما مررنا‬ ‫ٍ‬ ‫حدود‬ ‫في نفق‪ .‬ربما نصرخ لنوكّ د حدود الكالم وسط‬ ‫أخرى‪ .‬نتساءل أحيانً ا لماذا ما زلنا نضبط أنفاسنا‬ ‫متهيئين‬ ‫كلما مررنا في نفق‪ .‬ربما نضبط أنفاسنا‬ ‫ّ‬ ‫ً‬ ‫بداهة أننا تحت بحر‪ .‬أو ربما ما زالت ظاهرة عدم‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫طويلة ألننا‬ ‫صرخة‬ ‫تسطيح األرض تفاجئنا فنطلق‬ ‫خائفون أو نضبط نفساً‬ ‫طويال ألننا مصدومون‪.‬‬ ‫ً‬ ‫يعود الضمير “نحن” في هذا النص إلى “الهيئة‬ ‫السكنية لفتق التحأرضى”‪ .‬إنني في التحأرضى‬ ‫ّ‬ ‫دمروا اللغة !‬ ‫حيوان يريد أن يحتمي‪ّ .‬‬ ‫تتظاهر النفايات على الطرقات في فصل‬ ‫ٍ‬ ‫وقت طويل‪ .‬تعود المجارير من المنازل‬ ‫الشتاء منذ‬ ‫ً‬ ‫جالبة معها مياه‬ ‫إلى التحأرضى إلى البيوت‬ ‫يصوت النهر‪:‬‬ ‫آسنة‪ .‬تصرخ جوفة مسرح بيروت‪ْ ،‬‬ ‫“هذه الحدود ال تساعني!”‬ ‫اللبنانية في عام ‪١٩٥٦‬‬ ‫أصدرت وزارة التخطيط‬ ‫ّ‬ ‫عينت الدولة اللبنانية‬ ‫بيروت‪.‬‬ ‫فرماناً باستنفاق نهر‬ ‫ّ‬ ‫حاصرة‬ ‫أيضاً في عام ‪ ١٩٥٦‬حدود بيروت اإلدارية‬ ‫ً‬ ‫خطها الشمال شرقي إلى خط نهر بيروت‬ ‫الغربية‬ ‫ضفة مسرح بيروت‬ ‫األوسط‪ .‬هكذا أصبحت ّ‬ ‫ّ‬ ‫ومفصال لبلديات فرن الشباك‬ ‫حدوداً لبيروت‬ ‫ً‬ ‫الشرقية بلديات‬ ‫النهر‬ ‫ة‬ ‫ضف‬ ‫تاخمت‬ ‫وبعبدا‪ ،‬كما‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫تدفق المسرح‬ ‫حمود وسن الفيل والمنصورية‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫برج ّ‬ ‫من الجبل إلى الضواحي إلى المدينة إلى البحر‬ ‫تدريجياً إلى مجرور مفتوح يحوي نفايات‬ ‫ال‬ ‫متحو ً‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫المركزية والكبت واالستعمار البيئي‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫لم يكن تزامن استقناء النهر ورسم الحدود‬ ‫محض مصادفة‪ .‬في عملهم حول الجزر والفضاءات‬

‫باشتقاق إسم‬ ‫“نفايات” من فعل‬ ‫“نفى” ُتعلّ منا اللغة‬ ‫العربية وتاريخ‬ ‫ّ‬ ‫حدود لبنان وزبالته‪،‬‬ ‫أساليب الدولة‬ ‫الحديثة في النفي‬ ‫تكوم‬ ‫من خالل‬ ‫ّ‬ ‫وعدم مقاومة‬ ‫النفايات‬

‫الحديثة الخارجة عن‬ ‫“اإلقليمية”‪ ،‬يستنتج المنسق‬ ‫ّ‬ ‫الفني والكاتب آنسلم‬ ‫ّ‬ ‫المنظر‬ ‫فرانكي بالتعاون مع‬ ‫ّ‬ ‫والمحقق الهندسي إيال‬ ‫أن ترتكز أجندات‬ ‫وايزمان‪ّ ،‬‬ ‫الدول الحديثة على فعلين‬ ‫متكاملين‪ .‬يقوم الفعل‬ ‫األول على تأنيس سياسة‬ ‫ّ‬ ‫الدولة التأديبية‪ ،‬ويقوم‬ ‫الفعل الثاني على تطهير‬ ‫ثقافي يفصل الخارج من‬ ‫خالل رسم الحدود المستمر‬ ‫وتصارع الدولة الثابت‬ ‫والعنيف معه‪ .‬باشتقاق‬ ‫إسم “نفايات” من فعل “نفى” ُتعلّ منا اللغة‬ ‫العربية وتاريخ حدود لبنان وزبالته‪ ،‬أساليب الدولة‬ ‫ّ‬ ‫تكوم وعدم مقاومة‬ ‫الحديثة في النفي من خالل‬ ‫ّ‬ ‫النفايات‪ .‬فمن خالل استعمار النهر وتحويله إلى‬ ‫تهمش الدولة اللبنانية التحأرض‬ ‫حدود ومزبلة‪،‬‬ ‫ّ‬ ‫وتحوله إلى منفى خارج عن الحدود‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ضفة المسرح هو‬ ‫لكن ما نشهده اليوم داخل ّ‬ ‫تكديس للغياب أيضاً ‪ .‬من الصعب جداً إزالة آثار‬ ‫الد َرن‪ ،‬علم اآلثار الحديث‪ .‬ماذا سيحصل بالباقي؟‬ ‫َ‬ ‫نبحث عن حلول‪ ،‬نستغل فرصة النظر إلى أرض‬ ‫لم تسطح بعد‪ُ .‬يبعدنا هذا المكان عنه‪ .‬نريد أن‬ ‫نقترب من هذا المسرح‪.‬‬ ‫زمنياً ‪ ،‬النفايات نقيض العمل‬ ‫دمروا اللغة‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫الفني الكالسيكي المعروض للجمهور العام‬ ‫ّ‬ ‫األول‪ ،‬النفايات‪ ،‬نجت بعد‬ ‫في المتاحف‪ .‬بينما‬ ‫ّ‬ ‫خارج ما أو ُفرض عليها‬ ‫في‬ ‫فيت‬ ‫فوات أوانها فنُ‬ ‫ٍ‬ ‫ٍ‬ ‫شيء آخر‪ ،‬يجدر على الثاني‪ ،‬العمل‬ ‫التحول إلى‬ ‫ّ‬ ‫الفني‪ ،‬النجاة بعد أوانه‪ ،‬أي إلى “األبد” وال يجدر‬ ‫ّ‬ ‫ٍ‬ ‫أبداً‬ ‫شيء آخر‪ .‬لكن‪ ،‬المادة‬ ‫التحول إلى‬ ‫عليه‬ ‫ّ‬ ‫ليست مادية‪ .‬فربما المطمر شبيه بالمتحف أو ربما‬ ‫أفضل‪ ،‬النفايات والعمل الفني الجديد شبيهان‪.‬‬ ‫إلى ماذا ستتحول النفايات التي حواها استنفاق‬ ‫النهر؟ إلى ٍ‬ ‫سم قاتل متوسط أو إلى غابة غابت‬ ‫أشياء كثيرة فيها أو ستصبح في أي حال شاهدة‬ ‫أيضاً ‪ ‬على مدينة ُأعيد بناؤها من خالل “التدوير”‬ ‫المعماري والسياسي للزبالة؟ ماذا سيحصل‬ ‫لباطون استنقائه؟ قبل نشوء شركة سوليدير‬ ‫في عام‪ ،١٩٩٣ ‬طرحت‪ ‬المجموعة ‘سدرا’ (النادي‬ ‫العلمي للبحث األكاديمي في البيئة والطاقة‬ ‫‪Société scientifique de l’environnement et‬‬ ‫‪de l’énergie pour la recherche académique‬‬ ‫مخططاً لتحويل‪ ‬مطمر النورماندي إلى حديقة‬ ‫ومحمية‬ ‫عامة تحوي نصباً تذكارياً لمفقودي لبنان‬ ‫ّ‬ ‫للورود والحيوانات‪ .‬‬ ‫تأسست ‘سدرا’ في ‪ ١٩٩٣‬من ثالثة أعضاء‪:‬‬ ‫العالم في الكيمياء التحليلي د‪ .‬ميالد جرجوعي‪،‬‬ ‫العالم في السموميات البيئية‪ ،‬واالختصاصي بعلم‬ ‫األدوية الطبيعية د‪ .‬بيار ماليشاف والعالم في‬ ‫الهندسة النووية والمائيات د‪ .‬ولسن رزق‪ .‬التقى‬ ‫الخبراء الثالثة في عام ‪ ١٩٨٨‬في أثر دعوة من‬ ‫رئيس التفتيش المركزي في الجمهورية اللبنانية‬ ‫تم تعيينهم من رئيس‬ ‫أو “الراپوبليش ليباناس”‪ّ .‬‬ ‫التفتيش للتحقيق في نفايات سامة مشبوهة‬ ‫أتت من إيطاليا ُ‬ ‫وأدخلت إلى لبنان بواسطة أحد‬ ‫قرر العلماء الثالث إنشاء‬ ‫الصدد‪،‬‬ ‫أحزابه‪ .‬في هذا‬ ‫ّ‬ ‫«سدرا» للبحث في المشكالت البيئية في لبنان‪،‬‬ ‫خصوصاً مشروع إعادة إعمار بيروت بعد الحرب‬ ‫العينات وحلّ لوا‬ ‫األهلية‪ .‬في سياق عملهم أخذوا‬ ‫ّ‬ ‫حلوال واقتراحات بعيدة‬ ‫النفايات‪ .‬كتبوا وقدموا‬ ‫ً‬ ‫جوبوا‪ ،‬واعتقل عالم‬ ‫النظام‪،‬‬ ‫األمد‪ُ .‬ه ّددوا من‬ ‫واستُ‬ ‫ِ‬ ‫واتهم بشهادة الزور‪ .‬‬ ‫منهم ّ‬ ‫سنقطتف اآلن من ثالثية المقاالت التي‬ ‫قدمت فيها ‘سدرا’‪ ‬مشروع تحويل مكب‬ ‫النورماندي إلى حديقة عامة داخل بحث أكبر‬ ‫ونقد ومخطط للحفاظ على وسط مدينة بيروت‬

‫سكانها ومن‬ ‫وترميمها من دون ترحيل‬ ‫ّ‬ ‫دون كبح ذاكرتها ‪ ..‬يعود الضمير “نحن”‬ ‫السكنية‬ ‫في هذا النص إلى “الهيئة‬ ‫ّ‬ ‫لفتق التحأرض” و“نادي شهود الزور”‪ .‬ورد‬ ‫في المقالة الثالثة “بيروت ووسط البلد‬ ‫الذي نريده‪ :‬الميراث التاريخي والمساحات‬ ‫الخضراء” المنشور في عام ‪ ١٩٩٣‬في الـ‬ ‫‪:Revue du Liban‬‬ ‫“على حافة البحر‪ ،‬في أجزائه اللزجة‬ ‫شاطئية‬ ‫سنربي بحيرات‬ ‫والعميقة‪،‬‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫مكونة من المياه العذبة‬ ‫ساحلية‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫الصحي التي تم‬ ‫الصرف‬ ‫بمياه‬ ‫دة‬ ‫المزو‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫معالجتها واستخراجها من محطة تنقية‬ ‫منفصلة‪ .‬سنزرع حول المصافي األولية‬ ‫والثانوية للمحطة كما أحواض التهوئة‬ ‫غطاء‬ ‫الطويلة المجهزة بين سطح األرض والتربة‬ ‫ً‬ ‫نباتياً كثيفاً مصنوعاً من الورود والنباتات الخضراء‪.‬‬ ‫المكسوة بالشجر‬ ‫البركية‬ ‫ستصنف هذه المنطقة‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫والنباتات المائية باألسماك خصيصاً المعروفة‬ ‫مباشرة من خالل السباحة)‬ ‫بالسرلود (التي تتوالد‬ ‫ً‬ ‫ومفترسي بيض الناموس‪ ،‬فتصبح المنطقة جنة‬ ‫لعدد من الطيور المهاجرة‪ ،‬خصوصاً المائية اآلتية‬ ‫من أجل أن تستريح وتنمو‪ .‬على سبيل المثال‪ ،‬تكثر‬ ‫في هذه المحمية االصطناعية ومن ثم الطبيعية‬ ‫طيور البط واألوز البري والغطاس والمالك الحزين‬ ‫والكركي ودجاج األرض‪ ،‬خصوصاً اللّ‬ ‫قلقيات التي‬ ‫ّ‬ ‫أصبحت نادرة‪ ،‬والتي أصبحت المحميات المكان‬ ‫المالئم لها الذي يمكنهم العيش والتناسل‬ ‫بأمان فيه [‪ ]...‬على أي حال‪ ،‬خالل سنة أو سنتين‪،‬‬ ‫ستتحول هذه الحديقة الوطنية المخشبة بالممرات‬ ‫ّ‬ ‫الضيقة والمحاطة بالعشب والزهور واألشجار‬ ‫المروية بمياه الصرف الصحي المعالجة‪ ،‬إلى مكان‬ ‫للنزهة والدراسة والتأمل ألبناء المدينة وللتالمذة‬ ‫والطالب وأقارب اللبنانيين المفقودين الذين‬ ‫سينصب لذكراهم حجر جماعي موضوع وسط سرير‬ ‫ُ‬ ‫من الزهور‪”.‬‬ ‫أستعين بهذا المثل والمشروع المطمور وأنا‬ ‫أتساءل عن المعالجات المضمرة‪ ،‬كوننا إن عدنا‬ ‫ونقبنا عن تاريخ مكب النورماندي‬ ‫إلى الوراء ّ‬ ‫بلّ‬ ‫مرة‬ ‫ل‬ ‫أو‬ ‫البحر‬ ‫ط‬ ‫‪،١٩٢٥‬‬ ‫عام‬ ‫في‬ ‫لوجدنا البحر‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫وسميت أرضه‬ ‫ين‬ ‫الفرنسي‬ ‫قبل‬ ‫من‬ ‫في بيروت‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫الفرنسيين” المعروفة اليوم بـ “النورماندي”‬ ‫“جادة‬ ‫ّ‬ ‫أو الـ “زيتونة باي”‪.‬‬ ‫منزلية‬ ‫عاد مشهد الرائحة بحلّ ة جديدة؛‬ ‫ّ‬ ‫وسلطوية‪ .‬ولم تنقطع الشمس بعد منذ بداية‬ ‫امتدت‪ ،‬تفاقمت األزمنة‪،‬‬ ‫أواسط التسعينيات‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫عمرت‪ُ ،‬ملئت بالنفايات‪ُ ،‬طمرت‬ ‫أفرغت الجبال‪ّ ،‬‬ ‫جباال غائبة‪ ،‬غابة‪ ،‬ارتدت‬ ‫النفايات‪ ،‬أصبحت الجبال‬ ‫ً‬ ‫وأكلت النفايات تواريخكم‪.‬‬ ‫بعدما تشكّ لت سوليدير في أواسط التسعينيات‬ ‫من أجل إتمام مشروع‪ ‬إعادة تدوير بيروت من‬ ‫رفات القمامة الدولية وأحشاء األرض والتحأرضى‪،‬‬ ‫شكّ لت سوليدير شركة “سوكلين” لحشد النفايات‬ ‫وخصخصتها‪ .‬شكلت سوكلين بعدها ببضعة أعوام‬ ‫في ‪ ١٩٩٨‬شركة “سوكيمي” للتخلّ ص من النفايات‬ ‫الصلبة‪ .‬بنت‪ ‬شركة “سوكيمي” معملها على‬ ‫مر ًة‬ ‫مسرحه‬ ‫استنقاء جديد لنهر بيروت كبح مجرى‬ ‫ّ‬ ‫أدى إلى فيضان خبيث في‬ ‫أخرى‬ ‫وضيقه‪ ،‬مما ّ‬ ‫ّ‬ ‫دمر جسراً بأكمله‪ .‬أغرق زوم القمامة‬ ‫‪٢٠٠٥‬‬ ‫عام‬ ‫ّ‬ ‫السكان والمعمل والشوارع‪.‬‬ ‫جسدنا يرشح بينما تتحول بيروت إلى جزيرة‬ ‫زبالة وتحفيز للوعي السياسي المنتظر وللوباء‬ ‫الجماعي‪ .‬نبحث عن حلول‪ ،‬نستغل الفرصة لطمر‬ ‫تسطح‪ .‬لم‬ ‫المطمر الذي لم يطمر بعد وأرض لم‬ ‫ّ‬ ‫تكدس النفايات‬ ‫يبعدنا أو يقتلنا مسرح الرائحة‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ٍ‬ ‫بأشياء كثيرة‪ .‬نحاول‬ ‫يقتل‪ .‬هذه التحأرضى تذكرنا‬ ‫أن نضبط أنفاسنا‪ ،‬نرتد‪ ،‬ونتحرك بينما نطيح بقمامة‬ ‫الوطن التي تأكل تواريخنا ونتساءل بينما نبحث عن‬ ‫مواجهات مباشرة وحلول آمنة‪ :‬ماذا يجدر الحفاظ‬ ‫تكوم النفايات يقتل‪ .‬هل ال نريد أن نموت؟‬ ‫عليه؟‬ ‫ّ‬

ՊԷՅՐՈՒԹԻ ԹԱՏԵՐԱՎԱՅՐԸ ԿԸ ՍԱՀԻ ԱՂԲԱՄԱՆԻ ԿՂԶԻԻՆ ՄԷՋ Արեւը տակաւին չէ փակուած, կը սպասենք: Խոժոռ կը նայինք մեզի դէմ ցցուած պատերուն, անոնք քիչ մը կը կտցահարուին, չենք շարժիր: Քրտինքի այլ կաթիլ մը կը կազմուի մեր քիթերուն աջ վայրէջքին վրայ, դժուար կը յառաջանայ դէպի մեր այտերը, կը կաթի մեր դէմքերէն եւ կ՛իյնայ մեր շապիկներուն վրայ: Քիչ մը կը սպասենք՝ համոզուած, որ անիկա պիտի անհետանայ նուազ քան մէկ վայրկեանէն: Ոտքի կ՛ելլենք վարագոյրները փակելու, մեր գլուխը մեր աջ ուսին կը փակի, ձախ ձեռքով կը փորձենք իրարմէ անջատել, այդ ալ կը փակի: Մեր ոտքերը կ՛այրին: Կը շնչենք մեթան եւ պիոքսայտ կազերը, որոնք մեր մարմիններէն կ՛արտահոսին, կը ցնցեն մեզ իրենց գարշահոտութեամբ, մեր ուշքը կը կորսնցնենք։ Մենք կ՛երազենք ոչ ապականած օդ ունենալ, սակայն երազը օգուտ չունի: Կ՛երազենք հեռանալ, ծարաւ ենք: Մենք կ՛արթննանք: Թեթեւ հով մը կը փչէ: Կը փորձենք հասնիլ դէպի բեմին ծայրը, իւրաքանչիւրս շփոթի մէջ է, հարց կու տանք մենք մեզի. “Առաջի՞ն, թէ վերջին հանգրուանին մէջն եմ ես”: Մենք կը դիտենք այս վայրը, որ մեզ կը հրապուրէ: Բան մը մեզ կը գայթակղեցնէ մնալու հոս՝ գետնին տակը: Արեւը տակաւին չէ փակուած: Մենք այս ժամուան կը սպասենք: Մեր մարմինները կ՛արտածորէ տարուան այս ժամանակին, աղբի հոտ կը բարձրանայ մեզմէ: Կը սպասենք աւելի երկար: Չենք սպասեր: Այս պատերը անհանդուրժելի են: Շէնքերը կը ծածկեն քաղաքը։ Կը փնտռենք բացակայած լեռը, մնացորդացը բացակայ է։ Ձմեռը կը վախցնէ: Քաղաքը կուտակած ենք մեր մնացորդներով, ճահճացուցած՝ պետութեան միջոցով, եւ սպառնացած՝ անձրեւու ընթացիկութենէն: Մենք մտածեցինք, թէ կրնանք խրամատ մը փորել, տղմոտ կուպրէն կառուցել պատուանդան, ցուցասրահ, արհեստական կուպր եւ քար: Մեր նոր, Պէյրութի թատերաբեմին խորքը շօշափող թատերաբեմը կը զրուցէ քաղաքին կուպրապատուած փողոցներուն, թաղերուն հետ, իր տակէն կ՛անհետանան բարձրայարկ շէնքները, ինքնաշարժները, բեռնատարները՝ ներկայացնելով երկրորդ արար մը։ Նոր թատերավայրը կը կոտրէ կշռոյթը, կը ճեղքէ թատերաբեմը, կը նմանի շրջուած փապուղիի մը, ուր կայ անցորդներուն ու ինքնաշարժներուն աղմուկը, ճիչերու շտեմարան մը: Բայց երբ աղբը չէ թաղուած Լիբանանի մէջ, եւ երբ թափօններ յայտնաբերուեցան, մեր միտքը փոխեցինք եւ նոր բան որոշեցինք: Մեր ակօսող միջամտութիւնը այլեւս անհրաժեշտ չէր գոլորշիացող տեսարաններու ժամանակաշրջանին: Երկար ատենէ աղբը ձմրան եղանակին ցոյց կը կատարէ փողոցներուն մէջ: Կոյուղիէն տուն, եւ ընդյատակէն տուն, աղբը կը շրջագայի:Աղբը իրեն հետ կը բերէ նեխած ջուր: Պէյրութի թատերավայրը կը շաչէ, գետը կը շպրտէ. “Այս պատերը չեն կրնար զիս պարփակել”: 1956-ին Լիբանանի ծրագրաւորումի նախարարութիւնը յայտարարեց Պէյրութի գետը ջրանցքի վերածելու մասին։ Ան նաեւ ճշդեց վարչական Պէյրութի սահմանները, որոնց հիմամբ արեւմտեան Պէյրութը դարձաւ Պէյրութի թատերաբեմին սահմանը եւ անջատման

գիծը՝ Ֆըրն Էլ Շըպէքի եւ Պաապտայի քաղաքապետութիւններուն, ինչպէս նաեւ գետին արեւելեան ափին մօտեցան Պուրճ Համուտի, Սին Էլ Ֆիլի եւ Մանսուրիէի քաղաքապետութիւնները։ Թատերաբեմը լեռէն հասաւ մինչեւ քաղաք, ապա՝ ծով, աստիճանաբար վերածուելով կոյուղիի։ Ասիկա պարզ զուգադիպութիւն չէր։ Գրող, արուեստի համադրող Անսելմ Ֆրանք եւ տեսաբան, ճարտարապետ Էյալ Ուայզման Կղզիներու եւ զարգացող արտատարածքային շրջաններու մասին իրենց աշխատանքին մէջ կը պնդեն, որ ժամանակակից պետութիւններու նախագիծը կը կեդրոնանան երկու փոխլրացնող տարրերու վրայ: Առաջինը կը յենի պետութեան “մշակութապէս առողջապահական” ներքին քաղաքականութիւններու խստութիւնը մեղմացնելու աշխատանքին վրայ, իսկ երկրորդը՝ “սահմաններէն դուրս”ի բացառման վրայ՝ սահմաններու մնայուն վերագծումով եւ վայրագ ուրուագծումը բնականոնացնելով: Արաբերէնի մէջ աղբերու համար օգտագործուող գոյականին՝ “նիֆայաթ”ին “նաֆա”՝ աքսորել-հերքել բայէն կազմուած ըլլալու իրողութեամբ արաբերէն լեզուն եւ Լիբանանի սահմանային պատմութիւնն ու աղբերը մեզի կը սորվեցնեն ժամանակակից պետութեան աքսորիհերքումի ոճը՝ կուտակումի եւ աղբերուն դէմ չպայքարելու: Գետի բռնագրաւումով, եւ զայն աղբանոցի եւ սահմանագիծի վերածելով՝ Լիբանանի պետութիւնը ընդյատակեայ տարածքները կը լուսանցքայնացնէ եւ զայն սահմաններէն դուրս կը դնէ: Այն իրականութիւնը, որուն մենք նաեւ ականատես ենք այսօր, գետի հոսքի կուտակումի բացակայութիւնն է: Դժուար է ջնջել հետքերը ժամանակակից հնագիտութեան եւ ծանր աղտին: Ինչ պիտի ըլլայ մնացեալին: Մենք լուծում կը փնտռենք: Մենք առիթը կ՛օգտագործենք նայելու արտի մը, որ տակաւին չէ տափակցած, փթացած: Այս վայրը մեզ հեռու կը մղէ իրմէ: Մենք կ’ուզենք մօտենալ թատերաբեմին: Գետի կոյուղիացման իբրեւ հետեւանք կուտակուած աղբերը ի՞նչ պիտի ըլլան: Մահացու թո՞յնի մը պիտի վերածո՞ւի կամ անտառ մը, ուրկէ կը բացակային շատ բաներ կամ ականատեսը պիտի ըլլայ քաղաքի մը, որ վերակառուցուեցաւ աղբի քաղաքականութեամբ։ 1993 թուականին Սոլիտերի ստեղծումէն առաջ Գիտական խմբաւորումը՝ Սետրա, ներկայացուց ծրագիր մը Նորմանտիի աղբանոցը հանրային պարտէզի վերածելու, հոն կանգնեցնելու անհետ կորսուածներու յուշարձան մը, ինչպէս նաեւ ծաղիկներու եւ անասուններու պահպանման վայր մը յառաջացնելու։ 1993ին անիկա հիմնադրուեցաւ երեք անդամներու կողմէ՝ վերլուծական քիմիագէտ դոկտոր Միլատ Ժարժուի, թունաբան եւ բուսական դեղագէտ դոկտոր Փիեռ Մալիչէֆ , ջրաբան եւ միջուկային ճարտարագէտ դոկտոր Ուիլսոն Ռըզք: Երեք գիտնականները հանդիպում ունեցան1988-ին՝ Լիբանանի Հանրապետութեան Կեդրոնական տեսչութեան նախագահին կողմէ (կամ Republiche Libanes)՝ իբրեւ պաշտօնական քննիչները թունաւոր կասկածելի աղբերու,

որոնք Իտալիայէն Լիբանան եկած են քաղաքական կուսակցութիւններէն մէկուն օգնութեամբ: Գիտնականները որոշեցին “Սետար”-ը հիմնել, որպէսզի Լիբանանի կենսոլորտային հարցերը սերտեն, մանաւանդ քաղաքացիական պատերազմէն ետք Պէյրութի վերակառուցման պարունակին մէջ։ Իրենց աշխատանքի ծիրին մէջ նմոյշներ առին, զննեցին աղբերը: Անոնք գրեցին այդ մասին եւ առաջարկեցին երկարատեւ դարմանումներ: Իշխանութիւններուն կողմէ սպառնալիքներու ենթարկուեցան, հարցաքննուեցան, անոնցմէ մէկը ձերբակալուեցաւ եւ մեղադրուեցաւ կեղծ վկայութեան համար: Հատուած կը ներկայացնենք յօդուածներէ, որոնց մէջ կայ Նորմանտիի աղբանոցը հանրային պարտէզի վերածելու, առանց բնակիչները վտարելու եւ մայրաքաղաքը յիշողութեան բոյն դարձնելու Կեդրոնական Պէյրութը վերակառուցելու ՍԵՏԱՐ-ի ծրագիր։ Երրորդ գրութիւնը կը կրէ «Պէյրութ եւ քաղաքին կեդրոնը. մենք կ՛ուզենք պատմամշակութային ժառանգութիւնն ու կանաչ տարածքները» խորագիրը եւ լոյս տեսած է 1993-ին «Ռէվիւ տիւ Լիպան»-ի մէջ։ «Ծովուն կարծր ու խոր յատակին մենք պիտի յառաջացնենք թարմմաքուր ջուրով օժտուած ափամերձ աւազաններ, լիճեր՝ մատակարարուած կոյուղիի մաքրուած ջուրով, որ կը ստացուի զտումի անջատ կայանէն: Կայանին գլխաւոր եւ երկրորդական զտարանները եւ օդափոխիչ տաշտերը պիտի տեղադրուին գետնայարկին մօտ եւ պիտի շրջապատուին ծաղիկներու եւ բուսականութեան հաստ վերմակով մը: Այս շրջանը պիտի դառնայ վայր մը՝ արագ աճող ծառերով, ջրային բոյսերով եւ ձուկերով (որոնք ընդունակ են լողալու ծնելէ անմիջապէս ետք), դրախտ՝ գաղթող եւ ջրային թռչուններու, որոնք հոն կը հանգչին եւ կ՛աճին: Ամէն պարագայի, մէկերկու տարուան ընթացքին այս ազգային պարտէզը՝ իր խիտ անտառապատ ուղիներով, շրջապատուած խոտով եւ ծաղիկներով, որոնք բոլորն ալ կը ջրուին կոյուղիի զտուած ջուրով, պիտի դառնայ սերտելու, ճեմելու, զբօսնելու վայր մը քաղաքի բնակիչներուն Այս օրինակը կը վկայակոչեմ հարց տալու համար քանդիչ լուծումներուն մասին. եթէ մենք վերադառնայինք եւ

պեղենք Նորմանտի պատմութիւնը, մենք պիտի գտնէինք ծովը: 1925 թուականին ծովը առաջին անգամ աղիւսով պատուեցաւ ֆրանսական գաղութատիրութեան հովանիին ներքեւ, որ կոչուեցաւ Ֆրանսա պողոտայ, ճանչցուած իբրեւ Նորմանտի կամ “Զէյթունա Պէյ”: Հոտի տեսարանը վերադարձաւ նոր կերպարանքով՝ տիրական եւ տնային: Արեւը 1990-ականներու կէսերէն ի վեր չէ փակուած: Երկարաձգուեցաւ, բարդացաւ տագնապը, լեռները դատարկուեցան, կառուցուեցան, լեցուեցան աղբերով, աղբերը թաղուեցան, լեռները բացակայ լեռներու վերածուեցան, անտառ, որուն պատմութիւնը կերած են աղբերը։ 90-ականներու կէսերուն, երբ հիմնադրուեցաւ Սոլիտէր, որպէսզի ամբողջացնէ Պէյրութի միջազգային թափօններու վերամշակումը, Սոլիտէրը յառաջացուց Սիւքլինը՝ աղբերը հաւաքելու եւ սեփականաշնորհելու, քանի մը տարի ետք՝ 1998-ին, Սիւքլին հիմնադրեց իր քոյր ընկերութիւնը՝ Սոքիմի, ձերբազատելու կարծր աղբերէն: Սոքիմին իր գործարանը կառուցեց Պէյրութ գետին վրայ՝ իբրեւ զտման նոր կոյուղիին, հետեւաբար ատոր հունը նեղցուց: Ասիկա 2005 թուականին պատճառ դարձաւ աղէտալի ջրհեղեղի մը, որ քանդեց կամուրջ մը ամբողջ եւ ջուրով ծածկեց փողոցները, բնակիչներն ու գործարանները։ Մեր մարմինները կ՛արտածորան, մինչ Պէյրութ կը փոխակերպուի աղբանոց կղզիի, խթանիչ մը՝ սպասուած քաղաքական զարթօնքի, եւ ծրար մը՝ համաճարակներու: Մենք դարման կը փնտռենք, առիթը կ՛օգտագործենք թաղելու աղբանոցը, որ չէ թաղուած տակաւին եւ հողը չէ տափակցած։ Հոտի տեսարանը մեզ չի հեռացներ եւ չի սպաններ։ Աղբերու կուտակումը կը սպաննէ: Այս ընդյատակեան մեզի շատ բաներ կը յիշեցնէ։ Կը փորձենք զսպուիլ, կը տնտնանք, կը շարժինք, նոյն ատեն կը փորձենք տապալել հայրենիքի աղբանոցին, որ կ՛ուտէ մեր պատմութիւնը: Մինչ մենք կը փնտռենք ուղղակի ճակատում եւ անվտանգ լուծումներ, հարց կու տանք. “Ի՞նչ բան պէտք է պահպանել: Աղբերու կուտակումը կը սպաննէ: Արդեօք չե՞նք ուզեր մահանալ”:

‫ناديا كريستيدي‬ ‫طالبة دكتوراه في التاريخ وأنثروبولوجيا‬

‫العلم‪ ،‬التكنولوجيا والمجتمع في معهد‬ ‫ماساتشوستس التقني (‪ .)MIT‬تدرس‬

‫العالقات البشرية‪-‬الحيوانية والبيئية داخل‬

‫الصراع المعاصر في الشرق األوسط‪ .‬شغلت‬ ‫مناصب في مركز بيروت للفن (‪ )BAC‬ودارة‬

‫الفنون‪ ،‬وعملت بشكل مستقل مع أشكال‬

‫وألوان وصندوق شباب المسرح العربي (‪.)YATF‬‬

‫‪Նատիա Քրիսթիտի‬‬ ‫‪Պատմութեան եւ մարդաբանութեան‬‬ ‫‪գիտութեան, արհեստագիտութեան‬‬ ‫‪եւ հասարակութեան ճիւղերու‬‬ ‫‪դոկտորականի ուսանող է‬‬ ‫‪Մասաչուսեց համալսարանին‬‬ ‫‪մէջ:Ան կ’ուսումնասիրէ մարդ‬‬‫‪անասուն եւ բնապահպանական‬‬ ‫‪յարաբերութիւնները՝ Միջին‬‬ ‫‪Արեւելքի ժամանակակից‬‬ ‫‪պատերազմի ծիրին մէջ: Նատիա‬‬ ‫‪նախապէս պաշտօնավարած է‬‬ ‫‪«Պէյրութ Արուեստի Կեդրոն»-ին‬‬ ‫‪եւ «Տարաթ էլ Ֆունուն»-ին մէջ,‬‬ ‫‪եւ անկախ գործակցած՝ «Աշքալ‬‬ ‫‪Ալուան»-ի եւ «Երիտասարդ Արաբ‬‬ ‫‪Թատրոն Ֆոնտ»-ին հետ:‬‬

‫‪ Հեղինակին մասին‬نبذة عن الكاتب‬

‫برية‪ :‬نوبة «تمساح نهر بيروت»‬ ‫تخيالت ّ‬ ‫ّ‬ ‫في منتصف تموز ‪ ،2013‬بدأت تتوارد أخبار عن‬ ‫تمساح أو أكثر في نهر بيروت‪ ،‬ووقع سكان‬ ‫رصد‬ ‫ٍ‬ ‫عاما‬ ‫هستيريا‬ ‫ي‬ ‫ف‬ ‫بين‬ ‫المدينة‬ ‫َ‬ ‫كَّ‬ ‫تمساح دامت ً‬ ‫ٍ‬ ‫كامال‪ .‬أحدث التقرير الذي صدر في ‪ 24‬تموز‬ ‫ً‬ ‫في جريدة الجمهورية والمرفق بدليل مصور‬ ‫انفعاال ومنح‬ ‫لتمساح منفرد يجوب ضفاف النهر‪،‬‬ ‫ً‬ ‫المصداقية لإلدعاءات القائلة إن هناك على األقل‬ ‫يتربصان في مياه النهر‪ ،‬وقياس‬ ‫تمساحين آخرين‬ ‫ّ‬ ‫طوال ومتر‬ ‫كل واحد منهما يصل إلى أربعة أمتار‬ ‫ً‬ ‫التثبت من أن التمساح الذي‬ ‫واحد عرضاً ‪ .‬وجرى‬ ‫ّ‬ ‫ظهر في الصورة هو من فصيلة «تمساح النيل»‬ ‫‪ ، (Crocodylus Niloticus)1‬أو ثاني أكبر الزواحف‬ ‫الموجودة وأكثرها خطراً على البشر في العالم‬ ‫وطلِ ب من‬ ‫أجمع‪ ،‬كما كان ُيقال للسكان مراراً ‪ُ .‬‬ ‫القراء االمتناع عن االقتراب من موقع المشاهدة‪،‬‬ ‫وعن قتل أو إلحاق األذى بالتمساح‪/‬التماسيح في‬ ‫حال رؤيتها‪.2‬‬ ‫بدأت األسئلة تتوارد عن كيف أمكن للتمساح‬ ‫غزو مياه النهر؟ هل كان مقدراً في األصل أن‬ ‫يكون حيواناً أليفاً ليطلق سراحه في النهر من‬ ‫كبيرا وشرساً حيث‬ ‫بائع أو مالك‪ ،‬بعد أن أصبح‬ ‫ً‬ ‫لم يعد ممكناً االحتفاظ به مسجوناً ؟ أم هل‬ ‫أتى من تلقاء نفسه شاقاً طريقه عبر مياه البحر‬ ‫المالحة؟ هل يمكن الرتفاع منسوب المياه في‬ ‫فصل الشتاء جلب مجموعات مختبئة من التماسيح‬ ‫لتظهر على طول امتداد النهر؟ هل يمكن لهذه‬ ‫المجموعات أن تنتشر عن طريق البحر وتنجرف نحو‬ ‫ضفاف أنهار وشواطئ أخرى في البلد؟ ما مدى‬ ‫الخطر الذي شكله التمساح على البشر الذين‬ ‫يعيشون على مقربة من النهر‪3‬؟ وكيف لتمساح‬ ‫أن يبقى على قيد الحياة في نهر سيئ لكونه‬ ‫مكباً لألنقاض الصناعية ومياه المجاري وقمامات‬ ‫المسالخ‪4‬؟ بعبارة أخرى‪ ،‬كيف يمكن لبيئة‬ ‫موسومة صراحة بكونها “غير طبيعية” استضافة‬ ‫مخلوقات “الطبيعة”؟‬ ‫أظهرت التحقيقات شهادات لموظفي سوق‬ ‫السمك المجاور وشركة جمع النفايات “سوكلين”‪،‬‬

‫كذلك سكان األحياء المحيطة الذين أفادوا بأنهم‬ ‫شاهدوا التمساح مراراً منذ عام ‪ .2005‬توجه نحو‬ ‫النهر قوة من الشرطة ومسؤولون عسكريون‬ ‫ووزارء وصحافيون ومراسلو تلفزيونات وأعداد‬ ‫كبيرة من المواطنين والسواح‪ ،‬آملين العثور على‬ ‫الموا ِرب‪ .6‬حاول صيادو‬ ‫المض ِّلل ُ‬ ‫ذاك التمساح ُ‬ ‫السمك إيقاع التمساح في شباكهم‪ ،‬لكنه كان‬ ‫في كل مرة يصارع ويمخر طريقه هارباً ‪.7‬‬ ‫وسط التطمينات العامة بوجود تمساح واحد‬ ‫فقط في النهر‪ ،‬ويرجح أن مالكه ألقى به‪،‬‬ ‫عملت وزارة الزراعة وبلدية بيروت والمنظمة غير‬ ‫الحكومية ‪ Animals Lebanon‬على تنسيق عملية‬ ‫إلقاء القبض وإنقاذ الحيوان‪ .8‬تولى مدير المنظمة‬ ‫جايسون ماير مسؤولية البعثة المكونة من‬ ‫عشرين عنصراً والمكلفة بالنزول إلى مياه النهر‬ ‫الضحلة‪ ،‬لكن الغدارة‪ ،‬بحثاً عن الحيوان‪ .9‬وجيء‬ ‫ببيتير برودرومو ‪ -‬المعروف عند متتبعيه باسم‬ ‫‪ – Safari Pete‬إلى بيروت‪ ،‬وهو النسخة البريطانية‬ ‫عن “صائد التماسيح” األسترالي ستيف إروين‪،‬‬ ‫لكنه عاد فارغ اليدين بعد أيام قليلة‪ ،‬عندما أدرك‬ ‫استحالة الغطس في مياه النهر السامة‪.10‬‬ ‫أخيراً ‪ ،‬كان للصياد فادي بعلبكي أن يجعل‬ ‫من “تمساح نهر بيروت” صيد اليوم‪ ،‬في الثالث‬ ‫من نيسان ‪ .2014‬سرعان ما بدأت وسائل اإلعالم‬ ‫تتناقل صورة الصياد بعلبكي وهو يقف إلى‬ ‫جانب التمساح المربوط األنف بشريط الصق‪،‬‬ ‫ويصل طوله إلى ‪ 137‬سم ووزنه ‪ 9،5‬كلغ‪ .11‬في‬ ‫النهاية‪ ،‬وكما كان مقدراً ‪ُ ،‬سلّ مت وصاية التمساح‬ ‫إلى منظمة ‪ Animals Lebanon‬التي باشرت‬ ‫بترتيب عملية ترحيل الحيوان خارج البالد إلى‬ ‫محمية طبيعة مالئمة أو إلى مركز محافظة على‬ ‫تصدر التمساح‬ ‫الحيوانات‪ .‬وفي ‪ 30‬حزيران ‪،2014‬‬ ‫َّ‬ ‫عناوين الصحف آلخر مرة عندما أعلن عن موطنه‬ ‫الجديد‪ :‬مركز “تماسيح العالم” (‪Crocodiles of the‬‬ ‫‪ )World‬في المملكة المتحدة‪.12‬‬ ‫من الذي يمكنه تفسير هذه‬ ‫الحماسة التي قوبل بها “تمساح‬ ‫نهر بيروت”؟ يقدم عالم األحياء‬ ‫التطوري دافيد باراش تصوراً ممكناً‬ ‫لهذا السؤال‪ ،‬إذ يالحظ أن رؤية‬ ‫الحيوانات تمنح البشر “تقويم جديد‬ ‫حيويتهم‬ ‫للحقيقة بذاتها‪ ،‬إذ إن‬ ‫ّ‬ ‫ال تعكس حيويتنا فحسب‪ ،‬بل أيضاً‬ ‫تضخمها وتبرزها”‪ .13‬تبين الفيلسوفة‬ ‫مشددة‬ ‫أنكا غاوس هذه النقطة‬ ‫ً‬ ‫على مركزية التشابه والتباين‬ ‫البيولوج َّيين للحيوانات مع اإلنسان‪،‬‬ ‫ِ‬ ‫الذي تعود إلى الفتنة والجاذبية التي تتحلّ ى بها‪.‬‬ ‫تقترح غاوس أنه حتى بالنسبة إلى الحيوانات‬ ‫المتشابهة فقط بشكل هامشي معنا‪ ،‬فإن‬ ‫تلك السمات المشتركة مع البشر “تمس بأوجه‬ ‫الوجود الجوهرية‪ ،‬مثل الوالدة والموت والتحول‬ ‫مر الوقت”‪ .‬مشاهدة الحيوانات‬ ‫الجسماني على ّ‬ ‫إذاً‬ ‫تؤمن للبشر الفرصة المشوقة للشهود على‬ ‫ّ‬ ‫حيوية تعكس حيويتهم‪ .‬من جهة أخرى‪ ،‬وعلى‬ ‫أهمية خاصة في هذه الحالة‪ ،‬إن الفوارق‬ ‫واالختالفات التي تتحلى بها الحيوانات – مثل‬ ‫قدرتها على التحليق في السماء أو التواري في‬ ‫أعماق المياه – لها القدرة على “إغناء حيواتنا”‪،‬‬ ‫ً‬ ‫معان وطرائق جديدة‬ ‫سامحة لنا بــ “اكتشاف‬ ‫ٍ‬

‫كيف يمكن‬ ‫لبيئة موسومة‬ ‫صراحة بكونها‬ ‫“غير طبيعية”‬ ‫استضافة‬ ‫مخلوقات‬ ‫“الطبيعة”؟‬

‫رسومات تشريحية لتمساح النيل (كروكوديلوس نيلوتيكوس)‬ ‫وشجرة تصنيفه الحيوي‬

‫‪ԱՆԴԱՄԱԶՆՆԱԿԱՆ ՊԱՏԿԵՐՆԵՐ «ՆԵՂՈՍԻ‬‬ ‫‪ԿՈԿՈՐԴԻԼՈՍԻՆ» ԵՒ ՄԱՆՐԱԴԻՏՈՒԱԾ ԾԱՌ‬‬

‫خريطة توضحية لرحلة تمساح نهر بيروت منذ القبض األولي‬ ‫عليه الستيراده الى لبنان ومن ثم إعادة توطينه في‬ ‫المملكة المتحدة‬

‫‪ՊԷՅՈՒԹ ԳԵՏԻ ԿՈԿՈՐԴԻԼՈՍԻՆ‬‬ ‫‪«ՃԱՄԲՈՐԴՈՒԹԻՒՆԸ» ՝ԱՌԱՋԻՆ ՁԵՐԲԱԿԱԼՈՒԹԵՆԷՆ‬‬ ‫‪ՄԻՆՉԵՒ ԱՆԳԼԻԱ ՎԵՐԱԲՆԱԿԵՑՈՒԻԼԸ‬‬

‫صور (من اليسار إلى اليمين) لـ‪:‬‬ ‫فادي بعلبكي‪ ،‬بيتر برودرومو وجايسون مير‬

‫‪10‬‬

‫للعيش”‪ ،14‬تستكمل وتوسع تلك التي نمتلكها‪.‬‬ ‫التباينات واالختالفات ُتغني حيواتنا‪ ،‬تحديداً‬ ‫عبر إثارة فضولنا وتوفير الغذاء لمخيلتنا‪ .‬يشدد‬ ‫ميشيل فوكو على أهمية الفضول‪ ،‬مشيراً إلى‬ ‫أنه “يستدعي ‘االعتبار’؛ أي يستدعي االهتمام‬ ‫الذي يعيره المرء لما هو موجود ولما “قد يمكنه”‬ ‫أن يكون موجداً ؛ هو الرغبة واالستعداد إلى إدراك‬ ‫ما يحيط بنا كشيء استثنائي ومثير للعجب؛ هو‬ ‫وفض األلفة واالعتياد‪،‬‬ ‫نوع من العناد لتكسير َ‬ ‫والنظر إلى األشياء نفسها على نحو مختلف ‪...‬‬ ‫هو عدم االكتراث بما يتعلق بالهرميات التقليدية‬ ‫لما هو مهم وأساسي‪ .15‬هنا إذً ا يمكننا إيجاد‬ ‫المفتاح لفهم نوبة “تمساح نهر بيروت”‪ ،‬إذ يبدو‬ ‫أن تغاير الحيوان الزاحف أطلق العنان الهتمام‬ ‫المواطنين بما “قد يمكنه” أن يكون موجوداً ‪،‬‬ ‫وجعل المعضالت للحياة اليومية ثانوية ولو‬ ‫بصورة مؤقتة‪.‬‬ ‫مثل اآلخرين من حولي‪ ،‬أصبحت أنا أيضاً واقعة‬ ‫في شراك هستيريا التمساح اللبناني‪ .‬واضعين‬ ‫اعتبارات الرفق بالحيوان جانباً ‪ ،‬وجدت نفسي ال‬ ‫أزال أتخيل سيناريوات استطاع فيها التمساح‬ ‫الفرار من شباك الصياد بعلبكي وظل يسبح‬ ‫في مياه نهر بيروت‪ .‬في إحدى القصص التي‬ ‫تخيلتها‪ ،‬يحذو مالكو وبائعو حيوانات آخرين حذو‬ ‫المفترض‪ ،‬ويلقون في النهر‬ ‫صاحب التمساح‬ ‫َ‬ ‫زواحفهم المفرطة النمو‪ ،‬فيصبح تمساح النيل‬ ‫فصيلة غير محلية مزدهرة وسريعة النمو؛ إن‬ ‫إعادة إدخال الحياة إلى مياه النهر اآلسنة لها‬ ‫حدث وجديد‪ ،‬وإلى‬ ‫أن تفضي إلى توازن بيئي ُم َ‬ ‫منظومة بيئية ‘طبيعية’ مزدهرة‪ .‬في قصة أخرى‬ ‫تفاؤال‪ ،‬يؤدي النظام الغذائي للتمساح‬ ‫أقل‬ ‫ً‬ ‫القائم على النفايات السامة إلى تحوالت‬ ‫فيزيولوجية ‪ -‬أشبه بغودزيال – ويجتاج قطيع‬ ‫من الوحوش “غير الطبيعية” مدينة بيروت ويدمر‬ ‫شوارعها فوضوياً ‪ .‬في قصة ثالثة‪ ،‬يبقى الصياد‬ ‫فادي بعلبكي ومركز “‪Crocodiles of‬‬ ‫‪ ”the World‬حقيقة‪ ،‬لكن التمساح‬ ‫المتحول يهرب من المركز وينزلق‬ ‫نحو نهر التيمز في لندن‪.‬‬ ‫فيما أتخيل سيناريوات كهذه‪،‬‬ ‫أحزن على فقدان االحتمال الذي‬ ‫طرحه القبض على التمساح‪ .‬مع‬ ‫عودة الحياة إلى طبيعتها في‬ ‫بيروت ‪ -‬بعد أن استُ ِ‬ ‫بدلت الهستيريا‬ ‫والشائعات بالحسابات الرسمية‬ ‫والترتيب – ُأ ِ‬ ‫خم َدت من جديد شرارة‬ ‫الفضول والمخيلة التي ومضت‬ ‫بشكل عابر‪ .‬في إصراري على التخيل على الرغم‬ ‫ٍ‬ ‫من ذلك‪ ،‬أقاوم الرجوع إلى الركود والرتابة‬ ‫ٍ‬ ‫بحلم أتشاركه مع‬ ‫بطريقتي الخاصة‪ ،‬وأحتفي‬ ‫فوكو‪“ :‬حلم عصر جديد من الفضول”‪ ،‬حيث ال‬ ‫توجد تفرقة بين حقائق “حسنة” و“سيئة”‪ ،‬وحيث‬ ‫“مسارات وإمكانات المجيء والذهاب” تصبح‬ ‫المتناهية‪.16‬‬ ‫في غضون ذلك‪ ،‬تاركين الفانتازيا والخيال‬ ‫جانباً ‪ ،‬يمكث “تمساح نهر بيروت” في بيئة‬ ‫مراقبة ومرصودة بعناية‬ ‫(‘طبيعية‪/‬غير طبيعية’)‬ ‫َ‬ ‫في مقاطعة أكسفوردشير في إنكلترا‪.‬‬

‫‪ՁԱԽԷՆ ԱՋ՝ ՖԷՏԻ ՊԱԱԼՊԱՔԻ, ՓԻԹԸՐ ՓՐՈՏՐՈՄՕ,‬‬ ‫‪ՃԷՅՍԸՆ ՄԻՐ‬‬

2 Ibid. 3 Ibid. 4 Saad, Khodr. “Crocodiles in Beirut: Stop Illegal Animal Trafficking.” Al Akhbar. 26 July 2013. Web. 25 August 2015. http://english.al-akhbar.com/ node/16542 5 Abou Jaoude, Rayane and Jana El Hassan. “Crocodile Lurking in Beirut River.” The Daily Star. 25 July 2013. Web. 25 August 2015. http://www.dailystar. com.lb/News/Lebanon-News/2013/ Jul-25/224970-crocodile-lurking-inbeirut-river.ashx 6 Hope, Bradley. “Don’t Look Away, There’s A Crocodile in That Beirut River.” The National. 5 August 2013. Web. 25 August 2015. http://www.thenational. ae/news/world/middle-east/dont-lookaway-theres-a-crocodile-in-that-beirutriver 7 Al Kantar, Bassam. “Timsah Beirut illa Faransa Qareeban.” [Beirut’s Crocodile Off to France Shortly] Al Akhbar. 4 April 2014. Web. 25 August 2015. http://alakhbar.com/node/203955 8 “Beirut River Crocodile.” Animals Lebanon. 26 July 2013. Web. 25 August 2015. http://www.animalslebanon.org/ beirut-crocodile 9 Hope, Bradley. The National. 5 August 2013. 10 Al Kantar, Bassam. Al Akhbar. 4 April 2014; Johnson, Sarah. “The Crocodile Hunter: Highbury’s Answer to Steve Irwin.” Islington Now. 20 March 2012. Web. 25 August 2015. http://islingtonnow.co.uk/2012/03/20/the-crocodilehunter-highburys-answer-to-steveirwin/; Baird, Nicola. “Peter Prodromou: Crocodile Catcher Specialist.” Islington Faces Blog. 26 November 2011. Web. 25 August 2015. http://islingtonfacesblog. com/2014/11/26/pete-prodromoucrocodile-catcher-specialist/ 11 “Fisherman Captures Rare Crocodile in Beirut River.” The Daily Star. 3 April 2014. Web. 25 August 2015. http:// www.dailystar.com.lb/News/LebanonNews/2014/Apr-03/252186-fishermancatches-rare-crocodile-in-beirut-river. ashx 12 Crocodiles of the World. “Crocodile Found in Beirut River Finds a New Home.” Facebook. 30 June 2014. Web. 25 August 2015. https://www. facebook.com/184879921566189/ posts/670986819622161/ 13 Barash, David P. “Why Humans Evolved to Love Watching Animals.” Aeon. 13 May 2014. Web. 25 August 2015. http:// aeon.co/magazine/psychology/whyhumans-evolved-to-love-watchinganimals/. 14 Ghaeus, Anca. “The Role of Love in Animal Ethics.” Hypatia 27.3 (Summer 2012), 590. 15 Foucault, Michel. Foucault Live (Interviews, 1966-84). Trans. John Johnston. Ed. Sylvere Lotringer. New York: Semiotext[e], 1989. 198-199. Emphasis mine. 16 Ibid, 198-199.

‫ هوامش‬Տողատակ

1 Awwad, Shadi. “Masab Nahr Beirut ‘Mawtin’ lil Tamaseeh!” [The Beirut River Estuary is ‘Home’ to Crocodiles!] Al Joumhouria. 24 July 2013. Web. 25 August 2015. http://www.aljoumhouria.com/news/index/84858

ՎԱՌ ԵՐԵՒԱԿԱՅՈՒԹԻՒՆՆԵՐ «ՊԷՅՐՈՒԹ ԳԵՏԻ ԿՈԿՈՐԴԻԼՈՍԻՆ» ԿԱՏԱՂՈՒԹԻՒՆԸ Յուլիս 2013-ի կէսերուն սկսան լուրեր տարածուիլ այն մասին, որ մէկ կամ աւելի կոկորդիլոսներ նշմարուած են Պէյրութ գետին մէջ, եւ քաղաքի բնակիչները տարի մը տեւած կոկորդիլոսի կատաղութեան ծնոտին մէջ թակարդուեցան: “Ժումհուրիէ” օրաթերթին մէջ2،4 յուլիսին հրատարակուած տեղեկագիր մը, որուն կ՛ընկերանար պատկերաւոր փաստ մը՝ գետի ափերուն գտնուող առանձին կոկորդիլոսի մը, հրահրեց իրարանցումը եւ հաւաստի դարձուց այն պնդումները, որ գետին մէջ պահուըտած են առնուազն երկու կոկորդիլոսներ եւս, որոնց երկայնքը4, իսկ լայնքը 1 մեթր է1: Հաստատուեցաւ, որ պատկերուած կոկորդիլոսը կը պատկանի Crocodylus niloticus ցեղին, կամ Նեղոսի կոկորդիլոսին՝ երկրորդ ամէնէն խոշոր սողացողը, եւ քաղաքացիներուն միշտ կը յիշեցուէր, որ ատիկա մարդոց համար աշխարհի ամէնէն վտանգաւոր անասունն է: Ընթերցողներէն պահանջուեցաւ չմօտենալ այդ վայրին, եւ չվիրաւորել, կամ չսպաննել կոկորդիլոս(ներ)ը2: Հարցումներ ուղղուեցան այն մասին, թէ կոկորդիլոսները ինչպէ՞ս կրնային եկած ըլլալ: Արդեօք ատոնք կոչուած էին ըլլալու ընտանի անասուննե՞ր, որոնք երբ խոշորցան եւ դժուարացաւ, վտանգաւոր դարձաւ զանոնք պահելը, վաճառող մը կամ սեփականատէր մը զանոնք արձակեց գետին մէջ: Կամ արդեօք ինքնագլո՞ւխ հասան՝ աղի ջուրերուն մէջէն: Կրնա՞յ արդեօք ձմրան եղանակին ջուրի բարձրացող մակերեսը ամբողջ գետի երկայնքին երեւան հանել թաքնուած կոկորդիլոսներու առկայութիւնը: Այս բնակչութիւնը ծովուն ընդմէջէն կրնա՞յ արդեօք տարածուիլ եւ երեւան գալ երկրին այլ գետերու ափերէն եւ ծովեզերքէն: Կոկորդիլոսները որքա՞ն վտանգ կը սպառնան գետին մերձակայքը բնակող էակներուն3:Եւ կոկորդիլոս մը ինչպէ՞ս կրնայ գոյատեւել գետի մը մէջ, որ տխրահռչակ է իբրեւ ճարտարարուեստական աւելցուքի աղբանոց, կոյուղի եւ սպանդանոցի տականք4: Ինչպէ՞ս կրնայ բացայայտօրէն “անբնական” շրջավայր մը “բնութիւն”-ը հիւրընկալողի դերը խաղալ: Յաջորդեցին ուսումնասիրութիւններ՝ ներկայացնելով տեղեկագիրները մօտակայ ձուկի շուկայի եւ աղբերը հաւաքող ընկերութեան՝ Սուքլինի, աշխատաւորներուն, իսկ բնակիչները վկայեցին, որ 2000-էն տեսած են կոկորդիլոսը5: Ոստիկանական ուժեր, զինուորական պաշտօնատարներ, մամլոյ լրագրողներ, պատկերասփիւռային հաղորդավարներ, բազմաթիւ տեղացիներ եւ զբօսաշրջիկներ ուղղուեցան գետ՝ յուսալով գտնել միշտ խուսափող կոկորդիլոսը6: Ձկնորսներ փորձեցին դէպի իրենց ուրկանները հրապուրել կոկորդիլոսը, բայց անասունը ամէն անգամ մարտնչեցաւ եւ ուրկանները կրծոտելով դուրս ելաւ7: Հակառակ հանրութեան եղած հաւաստումներուն, որ գետին մէջ միայն մէկ կոկորդիլոս կայ, եւ որ շատ հաւանաբար ատիկա հոն թափուած է անասունին սեփականատիրոջ կողմէ, երկրագործութեան նախարարութիւնը, Պէյրութի քաղաքապետարանը, եւ “Լիբանանի անասուններ” ոչ կառավարական կազմակերպութիւնը

միասնաբար աշխատեցան համակարգելու համար փրկարար-որսի ջանքերը8: “Լիբանանի անասուններ”ու տնօրէն՝ Ճէյսըն Միեր գլխաւորեց 20 հոգինոց արշաւախումբը, որուն առաքելութիւնն էր զգուշաւոր քայլերով ընթանալով գետի վտանգաւոր ծանծաղուտներուն մէջէն, հետապնդել անասունը9: Փիթըր Փրոտրոմու, Անգլիոյ տարբերակը Աւստրալիոյ “Կոկորդիլոսի Որսորդ”-ին, որ հետեւորդներուն ծանօթ է իբրեւ “Սաֆարի Փիթ”, հասաւ Պէյրութ, բայց աւելի ուշ ձեռնունայն վերադարձաւ՝ դիտել տալով, որ անկարելի է սուզուիլ թունաւոր հոսքին մէջ10: Ի վերջոյ, ձկնորսի մը՝ Ֆատի Պաալպէքիի շնորհիւ “Պէյրութ գետի կոկորդիլոս”-ը 3 Ապրիլ 2014-ին պիտի ըլլար՝ “օրուան որսը”: Պաալպէքիի նկարները, որոնց մէջ ան կանգնած է 137 սմ.եւ 9.5 քիլոկրամ կշռող եւ մռութէն խողովակէ մը կախուած կոկորդիլոսին կողքին, արագօրէն տարածուեցաւ երկրի բոլոր լրատուամիջոցներուն ճամբով11։ Կոկորդիլոսին խնամատարութիւնը ի վերջոյ շնորհուեցաւ, ինչպէս նախապէս տնօրինուած էր, “Լիբանանի անասուններ”-ուն, որ յանձնառու եղած էր կազմակերպելու անասունին փոխադրութիւնը արտերկիր, բնութեան արգելոց մը կամ անասուններու պահպանութեան պատշաճ կեդրոն մը: 30 Յունիս 2014-ին, կոկորդիլոսը վերջին անգամ ըլլալով խորագիրներու մէջ յայտնուեցաւ, երբ անոր նոր բնակավայրը յայտարարուեցաւ. Բրիտանիա տեղակայուած կեդրոնը՝“Աշխարհի Կոկորդիլոսներ”12: Ինչո՞վ կրնայ բացատրուիլ այն խանդավառութիւնը, որով դիմաւորուեցաւ “Պէյրութ գետի կոկորդիլոսը”: Ըստ եղափոխութեան կենսաբան Տէյվիտ Բ.Պարաշի, անասուններ տեսնելը մարդոց կու տայ “իրականութեան նոր գնահատում մը, որովհետեւ ո՛չ միայն ատոնց կենսականութիւնը կը ցոլացնէ, այլ նաեւ կը մեծցնէ մերը”13: Փիլիսոփայ Անգա Կաէոս կը բացատրէ այս կէտը՝ ընդգծելով անասուններուն կենսաբանական նմանութիւնը, կամ տարբերութիւնը անոնց ունեցած գրաւչութեան հետ: Կաէոս կը նշէ, որ նոյնիսկ աննշան նմանութիւն ունեցող անասուններու համար, այս յատկանիշները, որոնք հասարակաց են մարդոց եւ անասուններու միջեւ, “կը վերաբերին գոյութեան էական երեւոյթներու, ինչպէս՝ ծնունդ, մահ եւ այլափոխութիւն”: Ուրեմն անասուններ դիտելը, մարդոց կ՛ընձեռէ կարելիութիւն՝ականատես ըլլալու քողազերծուող կենսունակութեան մը, որ կ՛արտացոլէ իրենց սեփականը: Միւս կողմէ, անասուններու տարբերութիւնները՝ անոնց կարողութիւնը խոյանալու երկինք կամ պահուըտելու ջուրին խորքերը, ունին “մեր կեանքերը հարստացնելու ներուժը”, մեզի կարելիութիւն ընձեռելով “յայտնաբերելու նոր իմաստներ”14 եւ միջոցներ՝ ըլլալու համար մեր ունեցածին լրացումն ու ընդարձակումը: Տարբերութիւնները կը հարստացնեն մեր կեանքերը, մասնաւորապէս գրգռելով մեր հետաքրքրութիւնը եւ սնուցանելով մեր երեւակայութիւնը: Միշել Ֆուքոլտ կ՛ընդգծէ հետաքրքրութեան կարեւորութիւնը՝ նշելով, որ ատիկա “կ՛արթնցնէ “մտահոգութիւն”,

հոգատարութիւն, խնամք այն բաներուն հանդէպ, որոնք գոյութիւն ունին եւ կրնան ունենալ, պատրաստակամութիւն մը՝ տարօրինակ եւ եզակի նկատելու մեզ շրջապատողները, որոշ անգթութիւն մը՝ խզելու մեր հարազատութիւնները եւ այլապէս յարգելու նոյն բաները..., անփթութիւն մը՝ հանդէպ կարեւորի եւ հիմնականի աւանդական նուիրապետութեան”15: Ուրեմն հոս է, որ մենք կրնանք գտնել բանալի մը, հասկնալու “Կոկորդիլոս”-ին կատաղութիւնը, որովհետեւ կը թուի, թէ սողունին տարբերութիւնը սանձազերծած է քաղաքացիներուն հետաքրքրութիւնը, թէ ինչ կրնայ գոյութիւն ունենալ եւ մատուցած է օժանդակութիւն, գէթ ժամանակաւոր, առօրեայ կեանքի տափակ խառնաշփոթին մէջ: Շուրջս գտնուողներու նման, ներքաշուեցայ կոկորդիլոսի լիբանանեան ջղագառութեան: Անկախ անասուններու բարեկեցութեան նկատառումներէն, ինքնաբերաբար սկսայ երեւակայել բեմագրութիւններ, ուր կոկորդիլոսը յաջողած է փախչիլ Պաալպէքիի ուրկանէն եւ տակաւին կը լողայ Պէյրութ գետին մէջ: Դրուագի մը մէջ, անասուններու այլ սեփականատէրեր, գետ կը թափեն իրենց շատ խոշորցած սողունները, եւ Նեղոսի կոկորդիլոսը կը վերածուի ազատօրէն բազմացող ոչ-բնիկ անասուններու։ Այսպիսով ընդհանրապէս լճացած գետին մէջ կեանքի վերաներմուծումը կը յառաջացնէ բնապահպանական նոր հաւասարակշռութիւն մը, որուն արդիւնքը կ՛ըլլայ աճող “բնական” բնապահպանական-համակարգ: Աւելի նուազ լաւատես դրուագի մը մէջ, կոկորդիլոսներու սննդականոնը հանդիսացող թունաւոր աղբերը կը հրահրեն բնախօսական փոփոխութիւններ (Կոծծիլլայի ձեւով), եւ «անբնական» հրէշներու վոհմակ մը կը սարսափեցնէ Պէյրութը՝ քանդելով փողոցները: Երրորդ դրուագի մը մէջ,Պաալպէքի եւ “Աշխարի Կոկորդիլոսներ” ը կը մնան իրականութիւն, բայց կերպարանափոխուած կոկորդիլոսը կը փախչի կեդրոնէն եւ կը սողոսկի դէպի Թէյմս գետը...: Մինչ այսպիսի բեմագրութիւններ կ՛երեւակայեմ, կը սգամ կորսուած կարելիութիւնը, որ կոկորդիլոսին բռնուիլը ներկայացուցած էր: Պէյրութի բնականոնացման վերադարձով(երբ տարաձայնութիւնները եւ ջղագառութիւնները փոխարինուած են պաշտօնական գնահատականներով եւ կարգ ու կանոնով), հետաքրքրութեան եւ երեւակայութեան կայծը, որ պահ մը պլպլացած էր, անգամ մը եւս մարեցաւ: Այդուհանդերձ, պնդելով երեւակայութեան վրայ, իմ ձեւովս կը դիմադրեմ ետդարձը դէպի լճացում եւ միօրինակութիւն, եւ կը փայփայեմ երազ մը, որ կիսած եմ Ֆուքոյի հետ. “հետաքրքրութեան նոր ժամանակաշրջանի երազ” մը, որուն մէջ չկայ խտրութիւն “լաւ” եւ “վատ” տեղեկութեան միջեւ, եւ “մարդոց երթալուգալու կարելիութիւնը եւ ուղիները” անսահման են16: Մինչ այդ, երեւակայութիւնը մէկ կողմ, շատ սովորական “Պէյրութ գետի կոկորդիլոս”-ը կը մնայ Անգլիոյ Օքսֆորտշայրի խնամքով կառավարուող եւ հսկուող (“անբնական բնական”) միջավայրին մէջ:

‫‪ Հեղինակին մասին‬نبذة عن الكاتب‬

‫أن نرسم البدوي من روايات ُمستأجريها‬ ‫مشروع “أن نرسم بيروت من روايات مستأجريها” هو‬

‫مبادرة لمناقشة أمكانيات السكن في بيروت‪ ،‬وفهمها‬ ‫ً‬ ‫ضمن سياقها التاريخي واالجتماعي‪.‬‬

‫في هذا المشروع لـ “استوديو أشغال عامة”‪ ،‬نركّ ز على‬ ‫تجارب المستأجرين‪/‬ات القدامى في تأمين السكن في‬

‫بيروت‪ ،‬وعلى المحاوالت المستمرة إلخالئهم‪/‬ن‪ ،‬سواء‬

‫عن طريق قانون اإليجار الجديد‪ ،‬أو من خالل عمليات‬ ‫وضغوط السوق العقارية‪ .‬فمنذ صدوره في نيسان‬

‫ً‬ ‫سلسلة من النقاشات‬ ‫‪ ،2014‬أطلق قانون اإليجار الجديد‬

‫ٍ‬ ‫ٍ‬ ‫رمزية‬ ‫أداة‬ ‫في شأن الحق في السكن‪ ،‬وكان بمثابة‬ ‫لممارسة المزيد من التهميش والعنف االجتماعي‬

‫والنفسي على المستأجرين‪/‬ات القدامى‪ .‬وأشارت تقارير‬

‫أشغال عامة‬ ‫كل من عبير‬ ‫أسسته‬ ‫ّ‬ ‫استوديو تصميم وبحوث ّ‬ ‫سقسوق ونادين بكداش في العام ‪ .2012‬نجد‬ ‫ً‬ ‫فعلي ًة في الربط بين مجالَ ي العمارة‬ ‫قيمة‬ ‫ّ‬

‫والتصميم من جهة‪ ،‬والدراسات المدينية من‬ ‫ٍ‬ ‫جهة أخرى‪ ،‬ونهدف من خالل ذلك الى تناول‬ ‫الحق في المدينة‬ ‫الشؤون العامة وقضايا‬ ‫ّ‬ ‫بشكل نقدي وسياسي وخلاّ ق‪.‬‬ ‫ٍ‬

‫‪publicworksstudio.com‬‬

‫عدة إلى أن الجهات الرئيسة الفاعلة في صوغ قانون‬ ‫ّ‬ ‫اإليجار الجديد‪ ،‬والمستفيدة األولى من عمليات اإلخالء‪،‬‬

‫ٌ‬ ‫والمطورين العقاريين الذين‬ ‫حفنة من المستثمرين‬ ‫هي‬ ‫ّ‬ ‫طالما القوا الدعم من السلطات العامة والمحلية‪.‬‬

‫وفي ضوء الواقع المذكور‪ ،‬يهدف هذا المشروع إلى‬

‫إعادة صوغ النقاش في شأن قوانين اإليجار والسكن‪،‬‬ ‫ٍ‬ ‫جديدة انطالقاً من مفهوم الحق‬ ‫وطرح وجهات نظ ٍر‬

‫في المدينة‪ ،‬من أجل مواجهة الضغوط القائمة‪،‬‬

‫ٍ‬ ‫مساحة لمناهضة السياسات المدينية الحالية‪.‬‬ ‫وإيجاد‬

‫ٍ‬ ‫مجموعة من الشبان‬ ‫يتألف المشروع من ورش عمل مع‬

‫ً‬ ‫ً‬ ‫جماعية في البحث‬ ‫تجربة‬ ‫والشابات‪ ،‬نخوض من خاللها‬

‫‪Հանրային‬‬ ‫‪աշխատանքները‬‬ ‫‪«Հանրային Աշխատանքներ»-ը‬‬

‫الميداني وفي النقاشات التي تبلور مفاهيم العدالة‬

‫نتعرف‬ ‫المكانية والحق في السكن‪ .‬خالل هذه العملية‪،‬‬ ‫ّ‬

‫حي من أحياء بيروت‪ .‬في ما يلي‬ ‫كثب إلى‬ ‫معاً عن‬ ‫ٍ‬ ‫ٍّ‬ ‫بعض نتائج ورشة العمل الثانية الخاصة بمنطقة البدوي‪.‬‬

‫الحي‬ ‫تاريخ‬ ‫ّ‬ ‫‪ծրագրումի եւ հետազօտութեան‬‬ ‫ُتعرف تاريخياً منطقة البدوي على أنها المنطقة‬ ‫‪աշխատանոց է, որուն 2012-ին‬‬ ‫حول شارع خليل البدوي الممتد بموازاة نهر بيروت‬ ‫‪նախաձեռնած են Նատին Պեքտաչն‬‬ ‫‪ու Ապիր Սաքսուքը: Հաւաքական‬‬ ‫من تالل كرم الزيتون حتى شارع أرمينيا‪ .‬قبل إنشاء‬ ‫‪աշխատանքի հիմնական ճիւղերն‬‬ ‫شارع خليل البدوي‪ ،‬كانت المنطقة عبارة عن تالل‬ ‫‪են ճարտարապետութիւն‬‬ ‫حرجية وزراعية تمتد من خط سكة الحديد شرقاً‬ ‫‪եւ գծանկարչութիւն՝‬‬ ‫نحو نهر بيروت‪.‬‬ ‫‪քաղաքաբնակներու կենցաղի‬‬ ‫في عام ‪ ،1922‬وصل إلى بيروت ما يقارب عشرة‬ ‫‪ուսումնասիրութեամբ: Ատոր‬‬ ‫‪նպատակն է խթանել մտածումը՝‬‬ ‫آالف أرمني هرباً من المجازر في منطقة كيليكيا‪.‬‬ ‫‪ընկերային գործելակերպի,‬‬ ‫تشكّ ل مع قدومهم أولى األحياء غير الرسمية‬ ‫‪ներկայացուցչութեանց եւ‬‬ ‫المدور في الكرنتينا‪.‬‬ ‫في بيروت وبذلك إنشاء مخيم‬ ‫ّ‬ ‫‪կառուցուած շրջակայ միջավայրի‬‬ ‫ابتداء من عام ‪ ،1926‬وبمبادرة من جمعيات أرمنية‬ ‫ً‬ ‫‪հանդիպման կէտին շուրջ,‬‬ ‫وبمساعدة من سلطات االنتداب‪ ،‬تم اقتراح حلول‬ ‫‪Լիբանանի մէջ տարածքներու‬‬ ‫‪անարդարութիւններու ծիրին մէջ:‬‬ ‫دائمة لسكن الالجئين األرمن خارج المخيمات‪،‬‬ ‫وبالتالي نقلوا تدريجياً إلى مناطق مجاورة خارج‬ ‫منطقة الكرنتينا‪ ،‬مثل برج حمود‬ ‫البدوي ‪Պատաուի‬‬ ‫وكرم الزيتون ومخيم هاجين‬ ‫وخليل البدوي‪ .‬كانت هذه‬ ‫خ��ري��ط��ة ت��ش��كّ ��ل ال��م��ك��ان��ي وأب��رز ال��م��ع��ال��م‬ ‫األحياء أيضاً في عهد االنتداب‬ ‫‪Տարածքներու եւ կարեւորագոյն վայրերու քարտէս‬‬ ‫قريبة من فرص العمل بسبب‬ ‫وجود الثكنة وسكة الحديد‬ ‫والمرفأ وبسبب قربها من وسط‬ ‫بيروت‪.‬‬ ‫منذ بدأ العمران في المنطقة‪،‬‬ ‫فاعال‬ ‫كان حزب الهنشاك األرمني‬ ‫ً‬ ‫فيها‪ .‬مع اندالع ثورة ‪ ١٩٥٨‬وقف‬

‫‪12‬‬

‫الحزب إلى جانب اليسار اللبناني معارضاً الرئيس‬ ‫كميل شمعون‪ .‬حينها تحولت منطقة البدوي إلى‬ ‫خطوط تماس‪ .‬في أثر الصراعات السياسية التي‬ ‫نشأت بين حزبي الطاشناق والهنشاك‪ ،‬رحل داعمو‬ ‫الطاشناق من منطقة البدوي باتجاه برج حمود‪.‬‬ ‫فتحول عدد من البيوت إلى مساكن شاغرة‪ ،‬انتقل‬ ‫ّ‬ ‫إليها وسكنتها الحقاً عائالت مارونية كانت قد‬ ‫قدمت من الشمال إلى بيروت بحثاً عن العمل‪.‬‬ ‫في بداية الحرب األهلية‪ ،‬تحديداً في عام ‪،١٩٧٦‬‬ ‫ُقصفت منطقة البدوي وتهجر بعض أهاليها‪.‬‬ ‫الحي وأخذوا‬ ‫عندها أيضاً قدم سكان جدد إلى‬ ‫ّ‬ ‫الحي مزيجاً منوعاً من السكان‬ ‫مكانهم‪ .‬فكان‬ ‫ّ‬ ‫مرت عليه‪.‬‬ ‫التي‬ ‫المتعددة‬ ‫نتيجة الهجرات‬ ‫ّ‬ ‫تتحول‬ ‫أن‬ ‫وقبل‬ ‫الماضية‬ ‫القليلة‬ ‫خالل األعوام‬ ‫ّ‬ ‫الطوابق األرضية لألبنية السكنية إلى مقاه‬ ‫ومطاعم في شارع مار مخايل‪ ،‬كان انخفاض سعر‬ ‫متر األرض وكلفة اإليجار في الحي مقارنة مع‬ ‫مناطق أخرى في األشرفية جاذباً لسكان جدد‪ .‬إذ‬ ‫اعتبرت البدوي على أطراف المدينة (كضاحية لها)‬ ‫لكن في الوقت ذاته تتمتع بميزات بيروت اإلدارية‬ ‫كالكهرباء‪.‬‬ ‫معظم السكان الحاليين من األرمن ومن‬ ‫المستأجرين‪ ،‬ومعظم األبنية ال يتخطى األربع‬ ‫طبقات‪ .‬حركة بيع األراضي في المنطقة ال‬ ‫تضاهي مناطق أخرى في بيروت‪ ،‬إذ إن بعض‬ ‫المالكين من األرمن الذين عادة ما يمتنعون عن‬ ‫بيع ممتلكاتهم‪ .‬لكن على الرغم من ذلك‪ ،‬تتعرض‬ ‫تعرض سكانها‬ ‫المنطقة حالياً لتغيرات كبيرة ّ‬ ‫القدامى للضعوط وأحياناً اإلخالء‪ ،‬ونسيجها‬ ‫العمراني للهدم‪.‬‬ ‫شارع خليل البدوي‬ ‫ُ‬ ‫وسمي‬ ‫أسس شارع خليل البدوي في عام ‪ُ 1930‬‬ ‫باسم مالك األراضي في الموقع‪ .‬يروي سكان‬ ‫الحي أن عائلة البدوي اشترت هذه األراضي‬ ‫ّ‬ ‫في عام ‪ 1914‬مقابل ثالثة أكياس من البن‪ .‬في‬ ‫عام ‪ 1930‬وهبت العائلة أرضاً لألرمن ليبنوا عليها‬ ‫كنيسة ومدرسة‪ .‬بالنسبة إلى كبار السن في‬ ‫الحي‪ ،‬كانت هذه خطوة نحو تشجيع األرمن في‬ ‫ّ‬ ‫حي البدوي‪ .‬فبعد تأسيس‬ ‫المحيط للسكن في‬ ‫ّ‬ ‫الشارع‪ ،‬قامت عائلة البدوي بفرز األراضي إلى‬ ‫عقارات قابلة للبناء وبيعها للعائالت األرمنية‪.‬‬ ‫أجر‬ ‫مقابالت أخرى تشير إلى ّ‬ ‫أن خليل البدوي ّ‬ ‫األراضي مقابل ليرة واحدة في السنة لكل غرفة‬ ‫يشيدونها وال يزال هذا الوضع قائماً حتى اليوم!‬ ‫ّ‬ ‫يتميز شارع البدوي بالمعامل الصغيرة التي كان‬ ‫ّ‬ ‫ينشأها بعض األرمن األثرياء لتشغيل األيتام الذين‬ ‫مات ذويهم في المجازر؛ معامل طاشجيان للسجاد‬ ‫وخانجيان للزرار‪ ،‬ومعمل بسكويت وحالوة‪ ،‬ذلك‬ ‫إضافة إلى معامل النحاس الصغيرة والحرفيين‬ ‫وكاراجات السيارات التي جميعها جعلت من شارع‬ ‫البدوي شارع تجاري بامتياز‪ .‬نسبة كبيرة من المحال‬ ‫التجارية في الحي يتم إشغالها وفق اإليجار‬ ‫القديم‪.‬‬ ‫كامب هاجين‬ ‫حي هاجين‪ ،‬المعروف بكامب (مخيم) هاجين‪ ،‬نشأ‬ ‫ّ‬ ‫كمشروع سكني في عام ‪ 1929‬لالجئين األرمن‪،‬‬ ‫تحديداً الذين نزحوا من مدينة هاجين‪ .‬كان هدف‬ ‫المشروع لم شمل األقارب واألحفاد واألصدقاء‬ ‫الذين عاشوا في مدينة هاجين‪ ،‬لكن تفرقوا في‬ ‫مناطق مختلفة في لبنان‪ .‬أسست جمعية باسم‬ ‫‪ Compatriotic Union of Hadjin‬وهي التي قامت‬ ‫بتجميع بعض األموال من أجل شراء قطعة أرض‬ ‫تكونت األرض‬ ‫حي كامب هاجين اليوم‪.‬‬ ‫حيث يقع‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫من عقارات كبيرة بمساحة إجمالية ‪ 25‬ألف م‪.2‬‬ ‫قامت الجمعية بضم األراضي وإعادة فرزها إلى‬ ‫قطع صغيرة بمساحات تتراوح بين ‪ 64‬و‪ 115‬م‪.2‬‬ ‫الحي منذ بدئه من ‪ 192‬مبنى (كل منها ال‬ ‫تكون‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫يتعدى الطبقتين) لسكن ‪ 400‬عائلة‪ .‬في عام ‪1958‬‬ ‫عندما فتح أوتوستراد شارل حلو‪ ،‬استملك وهدم‬ ‫الحي‪ ،‬لتصبح مساحته ‪ 18‬ألف م‪ .2‬تشير‬ ‫جزء من‬ ‫ّ‬ ‫الحي إلى ّأنه ممنوع هدم أي‬ ‫في‬ ‫عدة‬ ‫مقابالت‬ ‫ّ‬ ‫مبنى في كامب هاجين‪ ،‬وذلك ربما بحسب شروط‬

‫العقد القانوني األساسي الذي نشأ من خالله‬ ‫هذا المشروع السكني‪ .‬هذا الواقع ساهم في‬ ‫الحي وإيجاد‬ ‫المحافظة على النسيج العمراني في‬ ‫ّ‬ ‫متنوع فيه‪ ،‬يبرز ضمنه إيجار الفويهات‪.‬‬ ‫سوق سكن‬ ‫ّ‬ ‫كامب األبيض ومحيطه‬ ‫أن هذه األراضي كانت‬ ‫تشير بعض المقابالت إلى ّ‬ ‫الحي‪.‬‬ ‫سكان‬ ‫تعبير‬ ‫ملك عائالت “سنية”‪ ،‬بحسب‬ ‫ّ‬ ‫خالل العشرينيات بدأ بعض الالجئين األرمن ببناء‬ ‫تخشيبات على الموقع بشكل غير رسمي‪ .‬مع مرور‬ ‫مبان‬ ‫وتحولت إلى‬ ‫الزمن‪ ،‬تم تثبيت هذه البيوت‬ ‫ٍ‬ ‫ّ‬ ‫من طابق أو طابقين‪ّ .‬سمي المخيم في البداية‬ ‫بالخازوق األحمر ألنهم استخدموا مسامير لونها‬ ‫أحمر لغرس الخيم في األرض‪ .‬من ثم قرر سكانه‬ ‫تغيير اسمه إلى “الكامب األبيض”‪ .‬يشير طابعه‬ ‫العمراني الذي يشبه الثكنة إلى إحتمال أن يكون‬ ‫وتحول فيما بعد‬ ‫قد بدأ كموقع ثكنة للفرنسيين‬ ‫ّ‬ ‫إلى سكن لألرمن‪.‬‬ ‫الحي‪:‬‬ ‫في‬ ‫المستدامة‬ ‫السكنية‬ ‫الترتيبات‬ ‫ّ‬ ‫اإليجار القديم والبناء غير الرسمي‬ ‫والمؤسسات الدينية‬ ‫مكونً ا من سكانه‬ ‫أغلبيته‬ ‫حي البدوي في‬ ‫ما زال‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫القدامى‪ .‬الى جانب عقود اإليجار القديم‪ ،‬ساهمت‬ ‫سكنية مرتبطة بمؤسسات دينية أو أهلية‬ ‫ترتيبات‬ ‫ّ‬ ‫بتأمين ديمومة السكن في الحي‪ .‬فهي تحديداً‬ ‫ّ‬ ‫تعمل إلبقاء السكان القدامى في مكانهم‪.‬‬ ‫تو َّفر‬ ‫فيوجد في البدوي عقارات عدة للدير ّ‬ ‫السكن بأسعار زهيدة‪ ،‬كنوع من ضبط اإليجار‪.‬‬ ‫وهناك أيضاً ظاهرة “السكن الموقت”‪ ،‬التي هي‬ ‫محلية يقوم بها المجتمع األرمني من‬ ‫مبادرة‬ ‫ّ‬ ‫أجل الحفاظ على تماسكه االجتماعي وتأمين‬ ‫السكن المدعوم‪ .‬إذاً ‪ ،‬بمبادرة من نادي أرمني‪،‬‬ ‫يوجد في البدوي مبنى يديره النادي ويهدف‬ ‫إلى مساعدة العائالت غير الميسورة في السكن‬ ‫الموقت لفترة سنة أو سنتين من دون مقابل‪.‬‬ ‫يتألف البناء من أربع طبقات‪ ،‬يسكن المالك في‬ ‫شقة‪ ،‬وباقي الشقق تسكنها عائالت أرمنية‬ ‫غير ميسورة‪ .‬وهنالك أيضاً عقارات مالكيها غير‬ ‫موجودين‪ ،‬توفيوا وال يوجد ورثة‪ ،‬يسكن فيها‬ ‫عائالت جدد‪ ،‬حيث ممكن أن تتحول هذه العقارات‬ ‫الى أراضي تشبه نظام الوقف‪.‬‬ ‫أما في محيط كامب األبيض تقع كتلتان سكنيتان‬ ‫ٍ‬ ‫واحد فيه‬ ‫كل منها تتكون من عقا ٍر‬ ‫غير رسميتان؛ ٍ‬ ‫مبان وبيوت بطبقة أو طبقتين ويسكن فيها‬ ‫قاطنوها من خالل عقود إيجار أو تملّ ك غير رسمية‪.‬‬ ‫اإلخالء‬ ‫تشير السجالت العقارية أن هنالك حركة شراء‬ ‫عقارات منذ ‪ .٢٠١٠‬سجلت من بينها حالة حيث تم‬ ‫تجارة عقار يحتوي على مستأجرين قدامى‪ ،‬تم‬ ‫بيعه عدة مرات في خالل فترة قصيرة‪.‬‬ ‫في سياق ارتفاع أسعار العقارات في بيروت‬ ‫الحي‪ ،‬يتعرض سكان‬ ‫وتزايد فرص االستثمار في‬ ‫ّ‬ ‫حي البدوي ‪ -‬تحديداً القاطنين منهم حول شارع‬ ‫ّ‬ ‫خليل البدوي ‪ -‬إلى ضغوط كبيرة‪ .‬في حاالت‬ ‫عديدة‪ ،‬يقوم المستأجرون باقتراح شراء بيوتهم‬ ‫بأسعار معقولة ولكن المالكون يرفضون البيع‪ .‬كما‬ ‫يرفض بعض المالكين قبض اإليجار من المستأجرين‬ ‫لكن المستأجرون يرسلونه في البريد عبر محامي‬ ‫ليأمنوا حقهم ويثبتوا شرعيتهم في المكان‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫من ناحية أخرى يتم خالل السنوات األخيرة تحويل‬ ‫مباني سكنها مستأجرون قدامى الى مطابخ‬ ‫مطاعم على شارع مار مخايل الرئيسي‪.‬‬ ‫أما الكتلة السكنية الواقعة جنوب كامب األبيض‬ ‫ّ‬ ‫تم إخالؤها بالكامل وهدم أجزاء منها في‬ ‫السنوات القليلة الماضية‪ ،‬عقب اختراق جسر‬ ‫يرفان للمنطقة في عام ‪ .2000‬يقال أنه تم تخريب‬ ‫‪ 14‬مبنى من قبل البلدية كي ال يسكن ويستولي‬ ‫عليها أحد‪ .‬وأن سكانها قبل إخالئهم كانوا مالكين‬ ‫ومستأجرين لكنهم لم يكن لديهم سندات ملكية‪.‬‬ ‫ُيقال أيضاً أن عائلة وحيدة لديها أسهم في‬ ‫األرض لم يتمكنوا من إخالءها حتى اآلن‪ .‬يقال‬ ‫إن رجل ثري ونافذ اشترى جميع البيوت “بالرخيص‪,‬‬ ‫بمئة ألف ليرة وأقل”‪ ،‬إال أن العائلة الباقية تطلب‬

‫ المباني والشقق الخالية‬:‫خريطة اإلخالء‬ Դատարկութեան քարտէզ

‫خريطة اإليجارات الجديدة‬ Նոր վարձքերու քարտէզ

‫توزع السكان القدامى‬ ّ ‫خريطة‬ Հին բնակիչներու քարտէզ

‫ هناك رجل من‬.‫نصف مليون دوالر أو لن تتركه‬ .‫البلدية قاطن في أحد البيوت المهجورة هذه‬ ‫ نفايات‬.‫يقول إنه يحرسها؛ كلها ممتألة بالنفايات‬ ‫الحي جميعها تتوزع بين حاويات سوكلين في‬ ّ .‫رأس الشارع وفي داخل هذه البيوت المهجورة‬ ‫لكن البيت الوحيد النظيف هو الذي يتمركز فيه‬ .‫رجل البلدية‬ ‫اإليجارات الجديدة‬ .‫ يتم تأجير غرف ضمن شقق‬،‫في أماكن متفرقة‬ ‫الغاية منها زيادة دخل العائلة من خالل بدل‬ ‫عمال أو عامالت‬ ‫ تؤجر هذه‬.‫اإليجار‬ ً ّ ‫إجماال إلى‬ ‫ دوالر للغرفة التي تشمل‬200 ‫ أو‬150 ‫أجنبيات بقيمة‬ ‫ وهناك أيضاً العديد من‬.‫حمام ومطبخ مشترك‬ ‫ من ناحية أخرى‬.»‫الحاالت حيث تؤجر غرف «فواييه‬ ‫ حيث يقوم‬،‫يبرز في البدوي المستثمرون الصغار‬ ‫بعض المالكين (أو أحياناً مستأجرين جدد) بتجديد‬ ‫المبنى أو تقسيم الشقق بغية تأجيرها بسعر‬ ‫ومستغلين‬ َ ‫ ُمستفيدين من‬،‫أعلى‬ ُ ،‫الدخل اإلضافي‬ ‫ فمن خالل‬.‫ارتفاع األسعار في المدينة بأكملها‬ ‫ ترتفع األسعار وتصل‬،‫تجديد وتأهيل الشقق‬ ‫أحياناً في شقق ال تتخطى مساحتها العشرين أو‬ . ً‫الثالثين متراً مربعاً إلى األلف دوالر شهريا‬

ԲՆԱԿԻՉՆԵՐՈՒ ՊԱՏՄԱԾՈՎ՝ ՊԱՏԱՈՒԻՆ ՈՒՐՈՒԱԳԾԵԼ Բնակիչներու պատմածներուն հիմամբ Պատաուին ուրուագծելը նախաձեռնութիւն մըն է քննարկելու Պէյրութի մէջ ապրելու կարելիութիւնը, նաեւ հասկնալու քաղաքը պատմական եւ ընկերային ծիրերուն մէջ: Հանրային Աշխատանքներու Արուեստանոցի ծրագիրին ընդմէջէն կը կեդրոնանանք հին վարձակալներու փորձառութիւններուն վրայ՝ Պէյրութի մէջ բնակելի վայր մը ապահովելու եւ զանոնք տեղահանելու մնայուն փորձերուն, ըլլայ ատիկա վարձակալութեան նոր օրէնքին ճամբով եւ կամ անշարժ գոյքի շուկաներուն մէջ եղած ճնշումներով: Այս իրականութեան լոյսին տակ, այս ծրագիրը կը նպատակադրէ վերամշակել բանավէճ բնակութեան ու վարձքի օրէնքին շուրջ եւ նոր տեսակէտներ ներկայացնել: Ստորեւ կը ներկայացնենք երկրորդ արհեստանոցին արդիւնքը`Պատաուի թաղին յատուկ։ Թաղին անցեալը Պատմականօրէն Պատաուին ծանօթ է իբրեւ Խալիլ Պատաուի թաղը շրջապատող շրջան, որ կ՛երկարի Պէյրութ գետի երկայնքով՝ Քարմ Էլ Զէյթունի բարձունքէն մինչեւ Արմենիա պողոտայ: Նախքան Խալիլ Պատաուի թաղի շինութիւնը, տարածքը կ՛ընդգրկէր անտառոտ եւ հողագործական բլուրներ, որոնք կ՛երկարէին դէպի արեւելք՝ երկաթուղիէն մինչեւ Պէյրութ գետ: 1922-ին մօտաւորապէս 10,000 հայեր հասան՝ փախուստ տալով Կիլիկիոյ ջարդերէն: Անոնց գալուստով Պէյրութի մէջ կազմուեցան առաջին ոչ պաշտօնական թաղերը։ 1926-էն սկսեալ մնայուն լուծումներ առաջարկուեցան հայ գաղթականները տեղաւորելու գաղթակայաններէն դուրս: Անոնք աստիճանաբար փոխադրուեցան յարակից տարածքներ՝ Քարանթինայէն դուրս, ինչպէս Պուրճ Համուտ, Քարմ Էլ Զէյթուն, Հաճըն Քէմփ եւ Խալիլ Պատաուի: Հնչակեան կուսակցութիւնը աշխոյժ մասնակից մըն էր շրջանի շինարարութեան սկիզբէն: 1958-ի ապստամբութեան ժամանակաշրջանին Պատաուիի շրջանը վերածուեցաւ սահմանագիծի: Դաշնակցութեան համակիրները հեռացան Պատաուիէն եւ ուղղուեցան Պուրճ Համուտ: Շարք մը տուներ դատարկ մնացին եւ բնակուեցան մարոնի ընտանիքներով, որոնք Հիւսիսէն Պէյրութ կու գային գործ փնտռելու: Քաղաքացիական պատերազմին սկիզբը՝ 1976-ին, Պատաուի շրջանը ռմբակոծուեցաւ, եւ շարք մը քաղաքացիներ անտուն մնացին: Նոր բնակիչներ ժամանեցին եւ այդ տուները գրաւելով՝ բնակութիւն հաստատեցին: Նախորդ քանի

մը տարիներուն եւ նախքան բնակութեան շէնքերու գետնայարկերու սրճարաններու եւ ճաշարաններու վերածումը, Մար Մըխայէլի եւ շրջակայքի իւրաքանչիւր քառակուսի մեթրի ցած գիները եւ վարձքերը, բաղդատմամբ Էշրեֆիէի այլ շրջաններու, կը գրաւէին նոր բնակիչներ: Բնակիչներուն մեծամասնութիւնը հայեր են, այլ բնակիչներու կողքին, եւ շէնքերուն մեծամասնութիւնը 4 յարկէն աւելի բարձր չեն: Անշարժ գոյքերու վաճառումները այս շրջանին մէջ չեն բաղդատուիր Պէյրութի այլ շրջաններու հետ, որովհետեւ քիչ թիւով հայեր կը մերժեն իրենց սեփականութիւնը ծախել: Հակառակ անոր, շրջանը այժմ կ՛ենթարկուի զգալի փոփոխութիւններու, որոնք կը սպառնան հին բնակիչներուն՝ ծախելու ճնշումներով եւ յաճախ վտարումներով ու շէնքերու քանդումով: Խալիլ Պատաուի թաղ Խալիլ Պատաուի թաղը ստեղծուեցաւ 1930-ին եւ կոչուեցաւ այդ շրջանի հողերուն սեփականատիրոջ անունով: Պատաուի ընտանիքը 1930-ին արտեր նուիրեց հայերուն՝ եկեղեցի եւ դպրոց կառուցելու համար: Ըստ երիցագոյն բնակիչներուն, ասիկա քայլ մըն էր հայերը քաջալերելու, որպէսզի հաստատուին Պատաուի շրջանին մէջ: Թաղի ստեղծումէն ետք, Պատաուի ընտանիքը հողերը բաժնեց շինարարութեան յարմար հողամասերու եւ զանոնք ծախեց հայ ընտանիքներու: Ժամանակի ընթացքին շինարարութիւնը, ինչպէս նաեւ հողերու առուծախը աւելցաւ, նաեւ՝ փոքր գործարանները: Հարուստ հայեր ստեղծեցին այս գործարանները գործ հայթայթելու որբերուն, որոնց ծնողները զոհ գացած էին ջարդերուն: Կային գորգի, կոճակի, կսկուծներ եւ հրուշակ պատրաստող խանութներ, պողպատի փոքր գործարաններ, արհեստաւորներ, ինքնաշարժներու նորոգման խանութներ: Այս բոլորը Խալիլ Պատաուի թաղը վերածեցին առեւտրական իւրայատուկ թաղամասի մը: Թաղին խանութներուն մեծամասնութիւնը կը գործէ հին վարձքով։ Քեմփ Հաճըն Հաճընի շրջանը, նաեւ ճանչցուած իբրեւ Քեմփ Հաճըն, իբրեւ բնակութեան ծրագիր ընթացք առաւ 1929-ին՝ հիւրընկալելու հայ գաղթականները, յատկապէս անոնք, որոնք գաղթած էին Հաճըն քաղաքէն: Հաճնոյ Հայրենակցական միութիւնը ստեղծուեցաւ եւ դրամահաւաք կատարեց՝ գնելու կտոր մը հող, որուն վրայ այսօր կը գտնուի Քեմփ Հաճընը: Շրջակայքը նախ կը բաղկանար 192 շէնքերէ (իւրաքանչիւրը երկյարկանի)՝ հիւրընկալելու 400 ընտաքիներ:

Շրջանի բնակիչներուն հետ տարբեր զրոյցներու ընթացքին անոնք նշեցին, թէ արգիլուած է որեւէ շէնք քանդել Քեմփ Հաճընի մէջ, թերեւս հիմնական օրինական համաձայնութեան (որուն հիման վրայ սկսաւ նախագիծը) մէջ տեղ գտած պայմաններուն հիմամբ: Այս իրողութիւնը նպաստեց պահպանելու շրջակայքի ճարտարապետական ժառանգութիւնը եւ ստեղծելու այլազան բնակութեան շուկայ մը, ուր կան վարձու ֆուայէներ։ Սպիտակ տուներ եւ շրջակայքը Կարգ մը զրոյցներու ընդմէջէն յայտնի դարձաւ, թէ այս հողերը կը պատկանէին սիւննի ընտանիքներու, ըստ շրջակայքի բնակիչներուն: 1920 թուականներուն շարք մը հայ գաղթականներ ապօրինի տնակներ կառուցեցին հոն: Ժամանակի ընթացքին տուները վերածուեցան միայարկանի կամ երկյարկանի շէնքերու: Թաղին բնակութեան դասաւորումները. Հին վարձքեր, ոչ պաշտօնական կառոյցներ եւ կրօնական կազմակերպութիւններ Պատաուիի շրջակայքը կը մնայ բնակուած իր նախկին բնակիչներով: Հին վարձքերով համաձայնագիրներուն կողքին կրօնական եւ քաղաքացիական կազմակերպութիւններուն կողմէ կատարուած դասաւորումներըը եւ տարուած աշխատանքը երաշխաւորեցին անոնց բնակութիւնը շրջանին մէջ: Օրինակ՝ կան տարբեր հողամասեր Պատաուիի մէջ, որոնք կը պատկանին եկեղեցւոյ եւ ժողովուրդին ծախուեցան աժան գիներով: Այլ զարգացող երեոյթ մըն է «ժամանակաւոր բնակութիւնը», որ տեղական նախաձեռնութիւն մըն հայկական համայնքին կողմէ՝ պահպանելու իրենց ընկերային կմախքը եւ ապահովելու նպաստուած բնակութիւնը. պարտականութիւն մը, որ պետութիւնը կը թերանայ կատարել իր բնակիչներուն համար: Սպիտակ տուներուն շրջակայքը կան երկու ոչ պաշտօնական բնակելի բաժիններ. իւրաքանչիրը բաղկացած է մէկ հողամասէ, որուն վրայ կան միայարկանի կամ երկյարկանի շէնքեր՝ բնակուած վարձակալութեան համաձայնագիրին, կամ ոչ պաշտօնական ձեռքբերման հիման վրայ: Պարպում Անշարժ գոյքի տոմարները ցոյց կու տան, որ անշարժ գոյք գնելու շարժումը սկսած է 2010-էն։ Կայ կառոյց մը, երբ շէնքը վաճառուեցաւ, երբ հին բնակիչները տակաւին մէջն էին, շատ կարճ ժամանակաշրջանի ընթացքին քանի մը անգամ ծախուեցաւ անիկա։

Պէյրութի մէջ անշարժ գոյքի գիներու բարձրացման եւ ներդրումներու կարելիութիւններու մագլցումին պատճառով, Պատաուիի բնակիչները (յատկապէս անոնք, որոնք կը բնակին Խալիլ Պատաուի թաղին մէջ) կ՛ենթարկուին զգալի ճնշումներու: Որոշ պարագաներու վարձակալները կ’առաջարկեն ընդունելի գիներով գնել տուները, սակայն սեփականատէրերը կը մերժեն ծախել: Աւելի՛ն, կարգ մը սեփականատէրեր կը մերժեն վարձակալներէն վարձքը գանձել, սակայն անոնք նամակատան ու փաստաբանի մը միջոցով կը ղրկեն իրենց վարձքը, որպէսզի ապահովեն իրենց իրաւունքները եւ հաստատեն օրինականութիւնը շրջակայքին մէջ: Սպիտակ տուներուն հարաւը գտնուող բնակելի վայրը ամբողջովին դատարկուեցաւ, եւ անկէ բաժիններ քանդուեցան վերջին քանի մը տարիներուն ընթացքին, երբ 2000 թուականին կառուցուեցաւ Երեւան կամուրջը: Նոր վարձքեր Յարկաբաժիններու մէջ սենեակներ վարձու տրուած են բարձրացնելու համար ընտանիքի մը եկամուտը: Այս սենեակները յաճախ վարձու կը տրուին գաղթական գործաւորներու՝ իւրաքանչիւր սենեակին համար 150- 200 տոլարով, անիկա նաեւ կ՛ընդգկէ միացեալ բաղնիք եւ խոհանոց: Ասոնք նաեւ վարձու սենեակներ են կամ ֆուայէ: մը փոքր ներդրողներ, որոնք գումարներ կը ներդրեն շրջակայքի տեղական տարբեր ընկերութիւններու մէջ եւ այնտեղ, ուր սեփականատէրներ կը նորոգեն իրենց շէնքը, կամ կը բաժնեն յարկաբաժիններու՝ զանոնք վարձու տալու աւելի բարձր գիներով, որոնք երբեմն կը հասնին 1000 տոլարի, նոյնիսկ երբ յարկաբաժինին տարածքը 20 կամ 30 քառակուսի մեթրէն աւելի չէ: ‫ مراجع‬Յղումներ .‫الحي‬ ‫ أحد سكان‬،‫مقابلة مع أرنستو شهود‬ ّ

.”‫ أستاذ في جامعة “هايغازيان‬،‫مقابلة مع أنترانيك دكسيان‬ .‫الحي وصاحب معمل نحاس‬ ‫ أحد سكان‬،‫مقابلة مع يرفان باليان‬ ّ .‫ معماري وباحث مديني‬،‫مقابلة مع راني راجي‬

‫عمل ميداني ومسح قام به استوديو أشغال عامة‬ 2003 ،‫ تقرير عن األحياء غير الرسمية في بيروت‬،‫منى فواز و إيزابل بيالن‬ www.beirutneighborhoods.tumblr.com/tagged/badawi: ‫موقع ويكيبيديا لحزبي الهانشاك والطاشناق‬ ‫محتوى الخرائط نتاج عمل ميداني قام به المشاركون في ورشة‬ ،‫ ميسا قصير‬:‫ وهم‬،»‫عمل «أن نرسم البدوي من روايات مستأجريها‬ ،‫ مونيكا بسبوس‬،‫ جوانا حداد‬،‫ جان ميشال نون‬،‫أحالم جمال الدين‬ ‫ أالن ابراهيم‬،‫ناتالي بكداش‬

‫ﺳﻮﻛﻮﻣﻲ‬ Սուքոﬕ ‫ﻧﻔﺎﻳﺎﺕ‬ Աղբ [١٩٥٨ ‫ﺟﺴﺮ ﺍﻟﺒﺎﺷﺎ ]ﺍﻧﻬﺎﺭ ﻋﺎﻡ‬

Ալ-Պաշրա կամուրջ

(քանդուած 1958-ին)

‫ﻛﻮﻣﺔ ﻣﻦ ﺍﻟﺤﺠﺮ ﺍﻷﺑﻴﺾ‬ Ճերմակ քարերու կոյտ ‫ﻣﺒﻨﻰ ﻛﺒﻴﺮ ﺍﻟﺤﺠﻢ‬ Հսկայ շէնք ‫ﻗﻨﺎﻃﺮ ﺯﺑﻴﺪﺓ‬

[‫]ﻗﻨﺎﺓ ﻣﻴﺎﻩ ﺭﻭﻣﺎﻧﻴﺔ‬

Քանաթիր Զպէյտէ (Հռոմէական ջրամբար)

‫ﻣﻨﺒﻊ ﻋﻴﻦ ﺍﻟﺪﻟﺒﺔ‬ Տէլպէ գարնանային աղբիւր [‫ﻭﺍﺩﻱ ﺍﻟﻨﻬﺮ ]ﻗﺒﻞ ﺍﻟﺪﺧﻮﻝ ﺇﻟﻰ ﺑﻴﺮﻭﺕ‬

Գետի հովիտ

(Պէյրութի մուտքէն առաջ)

‫ﺃﺳﻤﺎﻙ‬ Ձուկ ‫ﻃﺎﺣﻮﻧﺔ ﻗﺪﻳﻤﺔ‬ Հին գործարան

ً ‫ يبدو‬،‫مصادفة‬ ‫التشابه بين النهر‬ ‫وعمل مارسيل‬ Standard 3 ‫دوشامب‬ . ً‫ كبيراً جدا‬Stoppages ً‫قدم دوشامب الحقا‬ .‫شرحاً حول اختباره‬ ،1913 ‫في العام‬ ‫ حاول‬،‫في محترفه‬ "‫دوشامب "إحتباس‬ ‫و "الحفاظ" على‬ ٍ ‫وتكوينات‬ ‫أشكال‬ ٍ ‫حصل عليها عن طريق‬ ‫ "في الوقت‬:‫الصدفة‬ ‫تغيرت وحدة‬ ،‫ذاته‬ ّ )‫الطول (متر واحد‬ ‫من خط مستقيم‬ ٍ ‫إلى‬ ‫ دون‬،‫خط مائل‬ ً‫أن تخسر فعليا‬ ‫هويتها كخط طول‬ .‫قياسه متر واحد‬ ‫مع ذلك فهي تطرح‬ ‫تشكيك باتافيزيائي‬ ‫) فيما‬pataphysical( ‫يخص مفهوم الحافة‬ ‫المستقيمة باعتبارها‬ ٍ ‫نقطة‬ ‫أقرب مسار من‬ ."‫إلى أخرى‬

‫ﺃﺷﺠﺎﺭ‬ Ծառեր ‫ﺃﻟﻐﺎﻡ‬ Հանքեր ‫ﺑﺮﻱ‬ ‫ﺧﻨﺰﻳﺮ‬ ّ Ամայի վայրեր

Զուգադիպութեամբ՝ գետի եւ Մարսել Տուշամբսի “3 Standard Stoppages” ի միջեւ մեծ նմանութիւն: Տուշամբ աւելի ուշ բացատրեց իր փորձը: 1913-ին իր աշխատանոցին մէջ փորձեց “բանտարկել” եւ “պահել” ձեւեր, որոնք ձեռք ձգած էր զուգադիպութեամբ: “Նոյն ժամանակ երկարութեան միաւորը՝ 1 մեթր, վերածուած է ուղիղ գիծէն կոր գիծի առանց կորսնցնելու իր ինքնութիւնը իբրեւ մեթր, սակայն մէկ կողմ դնելով ‘pataphysical’ կասկածը ուղիղ եզրի մտապատկերին շուրջը՝ ըլլալով ամենակարճ ճամբան մէկ կէտէն միւսը”:

،‫مداخلة لـ مروان رشماوي‬ ‫عمل غرافيكي لـ مايا الشامي‬ Ներդրում՝ Մարուան Ռաշմաուիի, գծագրութիւն՝ Մայա Շամիի

‫مروان رشماوي‬

Մարուան Ռաշմաուի Լիբանան հաստատուած արուեստագէտ է: Անոր աշխատանքը կը կեդրոնանայ քաղաքային ներուժի, ժողովրդագրութեան եւ կենցաղին վրայ:Ան կ’օգտագործէ արդիւնաբերական նիւթեր, ինչպիսիք են՝ շաղախ, ձգախէժ, կուպր եւ ապակի՝ շօշափելի ստեղծագործութիւններու համար։

‫ الخصائص‬،‫الديناميات الحضرية‬ ‫ يركز عمله على‬.‫فنان مقيم في بيروت‬ ّ

EXCERPTS Mayssa Fattouh – Editorial Note “With profoundly rooted divisions amongst its citizens, Beirut has become impregnated by fissures as wide as Beirut River, and as opaque as its walls. The intervention Hammoud Badawi comes at a time when civil society, with the help of private and individual initiatives, is filling in the gap of state inefficiency, in order to find immediate, viable solutions for deep malfunctions.” theOtherDada – Bringing Beirut River Back to Life “theOtherDada is initiating a strategy to rehabilitate Beirut River through methods inspired from biomimicry: design inspired by nature. The aim is to study the function of a healthy riparian ecosystem and recreate these services though the proposed solutions. The rehabilitation of the river integrates nature in the degraded urban environments to improve the surrounding neighbourhoods’ living conditions.” Alia Fattouh - From Vartavar to Concrete to Environmental Disaster “Hammoud Badawi developed a communitybuilding initiative through focus-group meetings with participants from Bourj

‫ مواد صناعية مثل اإلسمنت‬،‫ يستعمل‬.‫السكانية والسلوكيات‬

.‫حسية على نطاق واسع‬ ‫والكاوتشوك والزفت والزجاج إلبداع أعمال‬ ّ

Անգլերէնով ամփոփումը ‫ملخص باإلنكليزية‬

Hammoud, Nabaa and Badawi. The aim was to assess the respective neighbourhoods’ relationship to the river, its significance, and the role it plays in their lives. Residents from different generations didn’t know that the channel was a river, and was instead perceived as an open sewer.” Joanne Nucho - The River “It is not about a return to a past golden age, but a willingness to think about how the river and more importantly its surrounding areas, might contain possibilities for new interactions and new uses of space that do not simply yield more public areas to parking lots and malls. Perhaps we can still find something beneath the pavements.” Sarah Lily Yassine - Transect of Erosion “The story of Beirut River clearly reflects the manner in which it has been altered throughout history to fit human needs for potable water and irrigation, as well as a fear of natural processes. It is, therefore, indicative of the process of human agency on the landscape. Despite its degraded condition, the river watershed remains an important habitat for migratory birds. Restoring the river’s ecological and civic functions should constitute

the next phase of intervention, and reflect contemporary discourse on the visible and invisible role of water and wilderness in dense urban centres.” Jessika Leopauldine Khazrik and the Society of False Witnesses - Beirut’s Theatre Slides into an Island of Trash […] “language and the Lebanese history of waste and exclusion attest to a modern state that denies by way of both accumulation and the sustenance of economies of exile. Through occupation of the public space that is the river and turning it into a dump and border, the Lebanese state does not only exile the space of the refugee from the city but also that of the underground.” Nadia Christidi - Wild Imaginations: The ‘Beirut River Crocodile’ Frenzy “How much of a threat did the crocodile(s) pose to humans living in the river’s proximity? And how could a crocodile survive in a river infamous for being a dumping ground for industrial waste, sewage, and slaughterhouse refuse? In other words, how could a blatantly ‘unnatural’ environment play host to ‘nature’?”

Public Works - Mapping Beirut Through its Tenants’ Stories “Initiative that aims to open a conversation about how to live in Beirut, and an attempt to understand and map the city through its historical and social contexts. The project focuses on the experiences of what are referred to as the old tenants of Beirut, ensuring they have a place to live in the city despite ongoing attempts to evict them either through the new rental law, or through pressures exerted by the real estate market.” Rayya Badran - River Concrète: Vartan Avakian’s Ghost River “The act of ‘ghosting’, a term the artist has chosen to describe the action of transporting sound from the river to its environs, works as a means to engage the listener, and thus the city’s inhabitant with her river. The gesture of transporting sound through pipelines, rather than recording it and placing it in different parts of the city, highlights the artist’s insistence that the piece wants to make audible the sound of flow rather than the presence of water.”

‫مؤسسة مشاركة ومديرة فنية لِ ـ‬

‫منصات فنية رسمية‬ ‫‪ .TandemWorks‬رأست‬ ‫ّ‬

‫وغير رسمية‪ ،‬وهي مسؤولة عن تطوير‬

‫فضاءات مثل “مركز كتارا للفن” في الدوحة‬ ‫والقيمة‪.‬‬ ‫حيث شغلت منصب المديرة الفنية‬ ‫ّ‬

‫كما والمديرة الفنية والقيمة في “غاليري‬

‫الرواق” في المنامة‪ .‬تقيم في الدوحة‪ ،‬وهي‬

‫حائزة بكالوريوس في الفنون الجميلة من‬

‫‪ Հեղինակին մասին‬نبذة عن الكاتب‬

‫ميساء فتوح‬

‫الجامعة اللبنانية‪.‬‬

‫‪Մայսա Ֆաթթուհ‬‬ ‫‪Համահիմնադիրը եւ‬‬ ‫‪գեղարուեստական ղեկավարն է‬‬ ‫‪ԹանտընՈւրքս-ի: Ան գլխաւորած‬‬ ‫‪է արուեստի պաշտօնական եւ‬‬ ‫‪ոչ պաշտօնական ամպիոններ,‬‬ ‫‪ծրագիրներ եւ պատասխանատուն‬‬ ‫‪է հետագային զարգանալիք‬‬ ‫‪բացատներու, ինչպիսիք են՝‬‬ ‫‪Քաթարի արուեստի կեդրոնը,‬‬ ‫‪Տոհայի մէջ, ուր ան եղած է‬‬ ‫‪գեղարուեստական ղեկավար‬‬ ‫‪եւ համադրող, եւ Ալ Ռիուաք‬‬ ‫‪պատկերասրահը Մանամայի մէջ,‬‬ ‫‪ուր ան համադրող եւ ծրագիրի‬‬ ‫‪ղեկավար էր:Մայսա հաստատուած‬‬ ‫‪է Տոհա: Ան Լիբանանի պետական‬‬ ‫‪համալսարանէն ստացած է‬‬ ‫‪Գեղարուեստի պսակաւոր‬‬ ‫‪արուեստից վկայական։‬‬

‫‪ ...‬تتمة مذكرة التحرير‬ ‫قامت "حمود بدوي" بتكليف مشاركين من‬ ‫تخصصات مختلفة‪ ،‬للتفكّ ر في العالقة القائمة‬ ‫بين المدينة وسكانها‪ ،‬ونهر بيروت‪ .‬تستند هذه‬ ‫المداخالت إلى دراسات وتحليالت قائمة‪ ،‬كما‬ ‫ّ‬ ‫موثقة وتواريخ شفوية‪ .‬تستحضر‬ ‫وإلى أحداث غير‬ ‫السرديات الخيالية ناديا كريستيدي وجيسيكا‬ ‫ِّ‬ ‫المخططة العمرانية سارا ليلي‬ ‫خزريق‪ ،‬فيما تقدم‬ ‫ياسين بحثها في شأن التحوالت الحضرية‪ ،‬كما‬ ‫تطرح ‪ theOtherDada‬مساءالت ذات تأثير بيئي‪.‬‬ ‫سيتم تقديم اللقاءات المجتمعية التي تنظمها‬ ‫ٍ‬ ‫بصيغة موجزة‬ ‫‪ TW‬في شأن برج حمود وبدوي‬ ‫إلسماع صوت السكان وذوي العالقة‪ ،‬وكذلك‬ ‫ورش العمل التي تقودها ‪ .Public Works‬إضافة‬ ‫الفنيتَ ين لمروان رشماوي‬ ‫إلى إدراج المداخلتَ ين‬ ‫ّ‬ ‫وعمر فاخوري ضمن المنشور‪ ،‬كمجا ٍز رمزي للمداخلة‬ ‫في المجال العام‪ .‬أما مراجعة ريا بدران للتجهيز‬ ‫الصوتي الذي يطرحه الفنان فارتان أفاكيان‪،‬‬ ‫فستكون حاضرة إلى جانب المواد البصرية التي‬ ‫أعدها الفنان لترافق عمله التجهيزي القادم‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫في محاولة لرسم تصوي ٍر عام لنهر بيروت‪،‬‬ ‫نشدد على المسؤولية التي يتحملها المواطنون‬ ‫لمقاومة االنهزامية بجميع أشكالها‪ .‬يقوم التجهيز‬ ‫الصوتي ألفاكيان بتشكيل جزء من هذه المحاولة‪،‬‬ ‫المجاورة والمناطق‬ ‫وهو يعمل كوسيط بين‬ ‫َ‬ ‫المفصولة والنهر المطمور الذي ُيعاد إحياء حضوره‬ ‫حين وآخر عن طريق حدث غير متوقع‪ ،‬سواء‬ ‫بين‬ ‫ٍ‬ ‫كان تيار مائي أم خطة ما أم رسم غرافيتي‪ ،‬أو‬ ‫مؤخراً أزمة النفايات‪ .‬هذه هي األشكال العديدة‬ ‫التي ال يزال نهر بيروت يتأثر فيها سلبياً ‪ ،‬وحيداً‬ ‫جدران مقفلة‪ ...‬غير أن الحركة‬ ‫وبصمت‪ ،‬خلف‬ ‫ٍ‬ ‫تزال‬ ‫والحياة ال‬ ‫تدب فيه أبداً ‪.‬‬ ‫ّ‬

‫‪Ամփոփուած կը ներկայացուին‬‬ ‫‪Համայնքային հանդիպումները‬‬ ‫‪կազմակերպուած ԹանտըմՈւորքսի‬‬ ‫‪եւ Պատաուիի կողմէ՝ ձայն տալու‬‬ ‫‪բնակիչներուն եւ շահագրգիռ կողմերուն։‬‬ ‫‪Աւելին, արուեստագէտներ Մարուան‬‬ ‫‪Ռէշմանուի եւ Օմար Ֆախուրիի կողմէ‬‬ ‫‪արուեստի միջամտութիւններ ներառուած‬‬ ‫‪են՝ իբրեւ անդրադարձ հանրութեան‬‬ ‫‪դաշտին մէջ կատարուածին: Ռայա‬‬ ‫‪Պատրանի ակնարկը արուեսագէտ‬‬ ‫‪Վարդան Աւագեանի առաջարկած ձայնի‬‬ ‫‪տեղադրման մասին տեղ կը գտնէ այստեղ,‬‬ ‫‪տեսողական նիւթին զուգահեռ, որ ան‬‬ ‫‪ստեղծած է ուղեկցելու գալիք տեղադրման:‬‬ ‫‪Փորձելով ուրուագծել Պէյրութ գետի‬‬ ‫‪դիմանկարը, մենք կը շեշտենք‬‬ ‫‪քաղաքացիներուն պարտականութիւնը‬‬ ‫‪մերժելու ճակատագրականութիւնը իր‬‬ ‫‪բոլոր ձեւերով: Աւագեանի ձայնային‬‬ ‫‪տեղադրումը կարգաւորած է այս‬‬ ‫‪նախաձեռնութեան մէկ մասը եւ կը ծառայէ‬‬ ‫‪իբրեւ միջնորդ դրացի, անջատուած‬‬ ‫‪տարածքներու եւ թաղուած գետին միջեւ,‬‬ ‫‪որ մերթ ընդ մերթ իր ներկայութիւնը‬‬ ‫‪կը վերականգնէ անսպասելի‬‬ ‫‪իրադարձութեան, ջուրի հոսքի, գլխաւոր‬‬ ‫‪ծրագիրի, պատի գծագրութեան, կամ‬‬ ‫‪վերջերս, աղբի տագնապին պատճառով:‬‬ ‫‪Կեանքի տարբեր տեսակներ կը չարչարեն‬‬ ‫‪Պէյրութ գետը, որ կը գտնուի լռութեան,‬‬ ‫‪առանձնութեան եւ անթափանցիկ‬‬ ‫‪պատերու ետին, բայց ուր շարժումը‬‬ ‫‪տակաւին եւ միշտ կը շարունակուի:‬‬

‫‪... շարունակուած Խմբագրականէն‬‬ ‫‪Համուտ Պատաուիի միջամտութիւնը‬‬ ‫‪կը հասնի այն ժամանակ, երբ‬‬ ‫‪քաղաքացիական հասարակութիւնը‬‬ ‫‪կը գոցէ բացը կառավարութեան‬‬ ‫‪անկարողութեան՝ լուծումներ գտնելու‬‬ ‫‪խորունկ թերութիւններուն:‬‬ ‫‪Համուտ Պատաուիին առաջարկը յոյսի‬‬ ‫‪նշան կամ փոփոխութիւն մը չէ այնքան,‬‬ ‫‪որքան նպատակ մը՝ երկխօսութիւն‬‬ ‫‪ստեղծելու, յիշողութեան, երեւակայութեան‬‬ ‫‪եւ համագործակցութեան հասնելու:‬‬ ‫‪Այս անդրանիկ նախագիծին եւ‬‬ ‫‪հրատարակութեան մէջ, պատրաստուած՝‬‬ ‫‪ԹանտըմՈւորքս-ի կողմէ (նախաձեռնութիւն‬‬ ‫‪մը, որ արուեստի միջոցով կ՛իրազեկէ‬‬ ‫‪ընկերային, մշակութային եւ‬‬ ‫‪բնապահպանական հարցեր), Համուտ‬‬ ‫‪Պատաուի պաշտօն տուած է տարբեր‬‬ ‫‪մարզերէ աջակիցներու, որպէսզի‬‬ ‫‪մտածեն Պէյրութ գետին հետ քաղաքին‬‬ ‫‪եւ անոր բնակիչներուն յարաբերութեան‬‬ ‫‪մասին: Այս միջամտութիւնները‬‬ ‫‪հիմնուած են նախապէս կատարուած‬‬ ‫‪ուսումնասիրութիւններու վրայ,‬‬ ‫‪ինչպէս նաեւ քաղուած են չգրուած եւ‬‬ ‫‪բերանացի պատմութիւններէ: Վիպային‬‬ ‫‪պատմութիւններ կեանքի բերուած են‬‬ ‫‪Նատիա Քրիսթիտիի եւ Ճեսիքա Խազրիքի‬‬ ‫‪կողմէ: Քաղաքաշինական մասնագէտ‬‬ ‫‪Սարահ Լիլի Եասին կը ներկայացնէ‬‬ ‫‪իր հետազօտութիւնը՝ քաղաքային‬‬ ‫‪բարեփոխման շուրջ, եւ ՏըԱտըրՏատա կը‬‬ ‫‪վերլուծէ բնապահպանական ազդեցութիւն‬‬ ‫‪ունեցող հարցեր:‬‬

‫‪ Հեղինակին մասին‬نبذة عن الكاتب‬

‫ّ‬ ‫الشبح ِلـ فارتان أفاكيان‬ ‫نهر اإلسمنت‪ :‬النهر‬

‫ّريا بدران‬ ‫كاتبة مقيمة في بيروت‪ .‬حازت ماجستير‬

‫في الثقافات السمعية والبصرية من جامعة‬ ‫غولدسميث في لندن‪ .‬تركز كتاباتها على‬

‫التقارب بين النظرية والرواية الخيالية‬ ‫والصوت‪ .‬نشرت مقاالت ونصوصاً في‬

‫‪( Artforum‬نيويورك)‪( Peeping Tom ،‬باريس)‪،‬‬ ‫‪( Bidoun‬نيويورك)‪ ،‬إبراز (لندن)‪ .‬تعمل حالياً‬

‫مدرسة في الجامعة األميركية في بيروت‬ ‫ّ‬ ‫(‪ )AUB‬واألكاديمية اللبنانية للفنون الجميلة‬ ‫(‪.)ALBA‬‬

‫‪Ռայա Պատրան‬‬ ‫‪Պէյրութ հաստատուած գրող է: Ան‬‬ ‫‪մագիստրոսի վկայական ստացած‬‬ ‫‪է Լոնտոնի Կոլտսմիթ քոլեճի‬‬ ‫‪լսատեսողական ճիւղէն: Անոր‬‬ ‫‪գրութիւնները կը կեդրոնանան‬‬ ‫‪տեսութեան, երեւակայութեան եւ‬‬ ‫‪ձայնի մերձեցման, հանդիպման‬‬ ‫‪վրայ:Անոր յօդուածները եւ‬‬ ‫‪գրութիւնները հրատարակուած‬‬ ‫‪են «Արթֆորում», «Պիտուն» (Նիւ‬‬ ‫‪Եորք), «ՓիփինկԹոմ» (Փարիզ),‬‬ ‫‪«Իպրաազ» (Լոնտոն) մէջ: Ան կը‬‬ ‫‪դասաւանդէ Պէյրութի Ամերիկեան‬‬ ‫‪Համալսարանին եւ Լիբանանի‬‬ ‫‪Գեղարուեստից ակադեմեային‬‬ ‫‪: մէջ: բանաւոր պատմութիւն‬‬

‫في مقالتها “المياه المقدسة”‪ ،‬المنشورة ضمن‬ ‫مجموعة مقاالتها الشهيرة بعنوان “األلبوم‬ ‫تخط جون ديديون عالقتها بالماء‪ .‬وفي‬ ‫األبيض”‪،‬‬ ‫ُّ‬ ‫حين تبدو أقل اهتماماً بـ”سياسة المياه”‪ ،‬تبحث‬ ‫بدال من ذلك في نقل الماء الميكانيكي‬ ‫الكاتبة‬ ‫ً‬ ‫والفيزيائي‪ .‬أو بتعبي ٍر أدق‪ ،‬هي تتابع عن كثب حركة‬ ‫تفحص األعمال الداخلية‬ ‫الماء الجسدية المادية‪ .‬عبر‬ ‫ُّ‬ ‫عن كيفية انتقال المياه من مقاطعة إلى أخرى‬ ‫في والية كاليفورنيا في الواليات المتحدة – والية‬ ‫وتلفتنا‬ ‫رديئة السمعة بسبب جفافها – ولماذا؟‬ ‫ُ‬ ‫ديديون إلى واقع أن كمية المياه الممنوحة لكل‬ ‫مقاطعة تعود إلى توازن العرض والطلب العائدة‬ ‫ٍ‬ ‫أجزاء مختلفة من الوالية‪.‬‬ ‫إلى مستهلكيها في‬ ‫تقوم المدن أو البلدات بطلب الماء التي يتم‬ ‫الحقاً إيصالها وفقاً‬ ‫لجدول شديد الدقة‪ .‬إن واقع‬ ‫ٍ‬ ‫إدراك المياه كبضاعة بحد ذاته‪ ،‬أي كسلعة ضمن‬ ‫جدير بالمالحظة‬ ‫شيء‬ ‫اقتصاد السوق الرأسمالي‬ ‫ٌ‬ ‫ٌ‬ ‫ليس بالنسبة إلى الكاتبة فقط‪ ،‬بل أيضاً بالنسبة‬ ‫إلى الفنان فارتان أفاكيان في عمله التجهيزي‬ ‫عنون بعد‪ ،‬عن نهر بيروت‪ .‬سوف يتم بناء‬ ‫الم َ‬ ‫غير ُ‬ ‫التجهيز في الشتاء المقبل‪ ،‬حالما يصل الموسم‬ ‫ِ‬ ‫الماطر إلى ذروته‪ ،‬أي عندما يسيل على األقل‬ ‫بعض من الماء في مجرى النهر‪.‬‬ ‫ٍ‬ ‫كمورد طبيعي‪،‬‬ ‫بينما نميل إلى النظر إلى المياه‬ ‫سوقة‪ .‬في أشكالها‬ ‫هي أيضاً وبال شك سلعة ُم َّ‬ ‫راقب‬ ‫وت َ‬ ‫كرر ُ‬ ‫فح ُص المياه ُ‬ ‫ووظائفها المختلفة‪ُ ،‬ت َ‬ ‫وت َّ‬ ‫وتشرى‪ .‬ويتم تشييد‬ ‫باع ُ‬ ‫وت َس َّوق ُ‬ ‫جمع ُ‬ ‫وتعلَّ ب ُ‬ ‫ُ‬ ‫وت ُ‬ ‫وت َ‬ ‫بنى أساسية هائلة للتمكن من نقلها وتجميعها‪.‬‬ ‫تالحظ ديديون بذكاء أنه “من السهل أن ننسى‬ ‫أن القوى الطبيعية الوحيدة التي نسيطر عليها‬ ‫ٍ‬ ‫قريب فقط”‪ .‬إن الطرق‬ ‫عهد‬ ‫هي المياه‪ ،‬ومنذ‬ ‫ٍ‬ ‫التي من خاللها نسيطر على المياه وندركها – نهر‬ ‫بيروت في هذه الحالة – هي أيضاً ما يثير اهتمام‬ ‫أفاكيان الذي يتوافق انجذابه إلى مسألة السيطرة‬ ‫الخاصين‬ ‫على الماء‪ ،‬مع تفكير ديديون وشغفها‬ ‫ّ‬ ‫بالموضوع‪.‬‬ ‫تنبع مداخلة أفاكيان في إطار ‪TandemWorks‬‬ ‫من الرغبة في فهم العالقة بين المادة والحركة‪،‬‬ ‫بالحيز الطبيعي كما‬ ‫إضافة إلى صلة المياه‬ ‫ّ‬ ‫الح َضري‪ .‬في عمله‪ ،‬يرغب أفاكيان في أن يجعل‬ ‫َ‬ ‫ً‬ ‫مسموعة في المناطق المختلفة‬ ‫أصوات النهر‬ ‫تدفق المياه في‬ ‫المحيطة به‪ .‬ما يهم الفنان هو‬ ‫ّ‬ ‫المجمع اإلسمنتي‪ :‬كيف تتفاعل هاتان المادتان‬ ‫بعضهما مع بعض‪ ،‬وكيف يمكن لصوت هذا‬

‫التفاعل أن يكون بالنسبة إلى الفنان‪ .‬إن صوت‬ ‫المياه عند تفاعلها مع مادة أخرى هو حصيلة‬ ‫مباشرة عن‪ :‬كيف قامت المدينة ببناء المستجمع‬ ‫المائي‪ .‬وفي حين أن المياه ربما تعكس عند‬ ‫ً‬ ‫مبهمة وغير متوقعة من األصوات‪،‬‬ ‫موجة‬ ‫تدفقها‬ ‫َ‬ ‫أيضا‪ ،‬أن‬ ‫يطلب منا الفنان‪ ،‬ويريد لعمله بذاته ً‬ ‫يستسلم ويمتثل لهذه الالتوقعية‪.‬‬ ‫يشكل مفهوم المجازفة والالتوقعية‬ ‫مصطلحين مهمين في العصر الرأسمالي السائد‬ ‫في يومنا هذا (حيث إن هناك من يزعم ربما أننا‬ ‫دخلنا في َطور ما بعد الرأسمالية أو الرأسمالية‬ ‫المفرطة)‪ .‬يهتم أفاكيان في كيفية ارتباط تقويم‬ ‫المخاطر االقتصادية ارتباطاً جوهرياً بمخاوفنا‬ ‫الالمتوقع أو من عدم القدرة على التنبؤ‪ .‬إنه‬ ‫من‬ ‫ّ‬ ‫التعرض والتصدي – في حاجتنا وهوسنا‬ ‫في هذا‬ ‫ُّ‬ ‫نتنبأ ونتحكّ م (سماع‪ ،‬إنتاج) بالطبيعة ‪ -‬حيث‬ ‫ألن‬ ‫ّ‬ ‫ستدب الحياة في عمل الفنان‪ .‬تماماً كما يساعد‬ ‫ُ‬ ‫المستجمع المائي في نقل تدفق المياه من‬ ‫مكان إلى آخر (عندما يكون هناك ماء يمكن‬ ‫التحدث عن هذا)‪ ،‬يقوم تركيب العمل التجهيزي‬ ‫ّ‬ ‫بمحاكاة هذا الفعل من خالل نقل وإرسال صوت‬ ‫ٍ‬ ‫محددة في المناطق‬ ‫نقاط‬ ‫المتدفقة إلى‬ ‫المياه‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫المحيطة به‪ .‬سيكون بمقدور المشاة والزائرين على‬ ‫ح ٍّد سواء االستماع إلى صوت النهر من مواقع‬ ‫نقل صوت المياه عبر ٍّ‬ ‫خط من‬ ‫سي َ‬ ‫معينة‪ ،‬حيث ُ‬ ‫ّ‬ ‫األنابيب الخارجية‪ .‬عبر القيام بهذا‪ ،‬يشير أفاكيان‬ ‫إلى َطيف النهر الحاضر ‪ -‬الغائب‪ .‬وعلى الرغم من‬ ‫يعين حدود المدينة‬ ‫أن المستجمع‬ ‫ٌ‬ ‫موجود ها هنا‪ّ ،‬‬ ‫وجغرافياً‬ ‫إقليمياً‬ ‫يمر‬ ‫الذي‬ ‫الحقيقي‬ ‫النهر‬ ‫يبقى‬ ‫‪،‬‬ ‫ّ‬ ‫متقطع‪،‬‬ ‫بشكل‬ ‫حاضر‬ ‫عبره غائباً ‪ .‬أو على األقل هو‬ ‫ّ‬ ‫ٍ‬ ‫ٌ‬ ‫اعتماداً على كمية األمطار التي هطلت خالل فصل‬ ‫الشتاء المنصرم‪.‬‬ ‫مع أزمة النفايات الحالية‪ ،‬واجه لبنان ويواجه‬ ‫المف ِزع‬ ‫حالياً – خصوصاً مع حلول موسم األمطار ُ‬ ‫تعرض مجرى النهر للتلوث‪ .‬ال شك في أن‬ ‫– خطر ّ‬ ‫هذا األمر يطرح مشكالت بيئية غاية في الخطورة‪،‬‬ ‫المتغيرات التي ربما يواجهها‬ ‫لكنه أيضاً يزيد من‬ ‫ّ‬ ‫العمل التجهيزي‪ .‬يوجد بالتالي عنصر آخر سيكون‬ ‫عامال في تكوين الصوت وإنتاجه‪ .‬لن يعكس الصوت‬ ‫ً‬ ‫التقاء الماء باإلسمنت فقط‪ ،‬بل على األرجح مادة‬ ‫متوقع سيظهر ويدخل‬ ‫مكو ٌن مجهول وغير‬ ‫جديدة‪،‬‬ ‫َّ‬ ‫ّ‬ ‫الحيز الصوتي للتجهيز‪ .‬إن السيناريو غير المتوقع‬ ‫ّ‬ ‫لكن المعقول ظاهرياً العائد إلى إمكانية أن تصبح‬ ‫تعوق تدفقه‬ ‫الملقاة جزءاً من النهر‪ ،‬أو أن‬ ‫النفايات ُ‬ ‫ّ‬

‫يعزز‬ ‫فعلياً – وبالتالي عمل أفاكيان التجهيزي – ّ‬ ‫التيقن ومالحظة وجود النهر كَ ـ «مادة‬ ‫الحاجة إلى‬ ‫ّ‬ ‫سيرة وخاضعة للتحكم»‪ .‬وفي الوقت الذي تبقى‬ ‫ُم َّ‬ ‫ً‬ ‫جدران إسمنتية‪ ،‬فهذا‬ ‫ملجومة بين‬ ‫فيه مياه النهر‬ ‫ٍ‬ ‫ليس حال الصوت‪ ،‬وأي حدث غير متوقع سيقوم‬ ‫سمع بها عبر‬ ‫سي َ‬ ‫ُحكماً بتبديل وتحويل الطرق التي ُ‬ ‫المتغيرة‬ ‫األنابيب التي تنقله‪ .‬كلما زاد عدد العوامل‬ ‫ّ‬ ‫التي قد تطرأ‪ ،‬كلما انخفض شيئاً فشيئاً شعورنا‬ ‫بأن «ناتج» أصوات النهر هو شيء سيمكننا أبداً من‬ ‫محاولة التحكم به‪.‬‬ ‫مصطلح اختاره الفنان‬ ‫“الظلَ ْل”‪،‬‬ ‫يعمل فعل‬ ‫َّ‬ ‫ٌ‬ ‫لوصف حركة نقل الصوت من النهر إلى المناطق‬ ‫ٍ‬ ‫كوسيلة إلشراك المستمع‪ ،‬وبالتالي‬ ‫المجاورة‪،‬‬ ‫إشراك سكان المدينة بنهرها‪ .‬إن حركة إيصال‬ ‫الصوت عبر ٍّ‬ ‫خط من األنابيب‪ ،‬عوضاً عن تسجيله‬ ‫أماكن مختلفة من المدينة‪ُ ،‬يب ِرزُ إصرار‬ ‫ووضعه في‬ ‫ٍ‬ ‫الفنان على أن ما يريده التجهيز هو أن يجعل صوت‬ ‫التدفق مسموعاً وليس صوت وجود الماء‪ .‬ليس‬ ‫ّ‬ ‫كافياً أن «نتذكّ ر»‪ ،‬إذا جاز التعبير‪ ،‬وجود ٍ‬ ‫ماء في‬ ‫ِّ‬ ‫النهر (حتى لو كان‬ ‫متقطعاً )‪ ،‬بل أن نولي األهمية‬ ‫إلى التفكّ ر في كيف أن هذا التدفق هو بحد ذاته‬ ‫ٌ‬ ‫ومسائلة في تفاعلنا نحن مع‬ ‫حقل لتفاعل العناصر‪،‬‬ ‫ٌ‬ ‫النهر‪ .‬مادة على مادة‪ ،‬جوامد وسوائل‪ ،‬لكن أهم‬ ‫من ذلك هو العزم على التحكم بالطبيعة‪ ،‬حتى‬ ‫ً‬ ‫وملوثة‪.‬‬ ‫شحيحة‬ ‫عندما تكون‬ ‫ّ‬ ‫تنقل األنابيب بضعة أجزاء من النهر من خالل‬ ‫إرجاع أصواته خارج ِ‬ ‫القوام الخرساني الذي يحويه‬ ‫ويوجهه‪ .‬ربما تعمل المداخلة أقل منه كتجهيز‬ ‫ّ‬ ‫سمعية لعمل جون ديديون؛‬ ‫صوتي وأكثر كمرآة‬ ‫ّ‬ ‫بيانية لفهم العالقة التي تربطنا‬ ‫هي محاولة‬ ‫ّ‬ ‫بالنهر‪ ،‬والتي نسينا أنها موجودة‪ .‬يستحضر الصوت‬ ‫سماً ‪.‬‬ ‫أصغر تلميحات الحياة لما اعتبرناه دوماً َميتاً ُ‬ ‫وم ّ‬ ‫بدال من استخدام تقانية التسجيل لتقديم العمل‪،‬‬ ‫ً‬ ‫أعطى الفنان األولوية ألسلوب تفاعل مباشر‬ ‫واختباري مع حركة هذا المورد الطبيعي‪ .‬ال يمكن‬ ‫بشكل‬ ‫تكرار العمل على مدار السنة‪ ،‬إذ إنه يعتمد‬ ‫ٍ‬ ‫التيار الطبيعي‪/‬غير الطبيعي الذي يحدث‬ ‫صارم على‬ ‫ّ‬ ‫أثيرية‬ ‫فقط عندما تمطر السماء أو تثلج‪ .‬تعكس‬ ‫ّ‬ ‫التجهيز وسرعة زواله َهوان النهر وقابليته للضرر‪.‬‬ ‫األنابيب هي مجرد وسائل قليلة نستطيع منها أن‬ ‫ّنتصل عن قرب أو عن بعد مع تلك الحياة القصيرة‬ ‫األجل التي تجري في الفراش المائي‪.‬‬

‫‪15‬‬

Ճոան Տիտիոն իր յօդուածներու հռչակաւոր հաւաքածոյին՝ “Սպիտակ Ալպոմ”ին մէջի “Օրհնուած ջուր” յօդուածով կը ներկայացնէ իր յարաբերութիւնը ջուրին հետ: Հեղինակը կը հետազօտէ ջուրին մեքենագիտական, ֆիզիքական տարագրութիւնը, ան ուշադիր կը հետեւի ջուրին ֆիզիքական, նիւթական շարժումին: Հետաքննելով ներքին հոլովոյթը, թէ ինչպէ՛ս եւ ինչո՛ւ ջուրը մէկ գաւառէն միւսը կը տեղափոխուի Քալիֆորնիա նահանգին մէջ (որ տխրահռչակ է իր երաշտներով), Տիտիոն մեր ուշադրութեան կը յանձնէ այն, որ գաւառի մը տրուած ջուրին ծաւալը կը հիմնուի նահանգի տարբեր շրջաններու մէջ սպառողներու մատակարարման եւ պահանջին վրայ: Քաղաքները կը ներկայացնեն ջուրի իրենց պահանջը, որ պիտի բաւարարուի՝ ըստ ճշդուած ժամանակացոյցի մը: Դրամատիրական տնտեսութեան շուկային մէջ ջուրը իբրեւ առուծախի նիւթ ընկալելու իրողութիւնը գրաւած է նաեւ ուշադրութիւնը արուեստագէտ Վարդան Աւագեանին, անոր տակաւին անվերնագիր ստեղծագործութեան մէջ, որ կը ներառէ Պէյրութ գետը: Աշխատանքը պիտի տեղադրուի այս ձմեռ,երբ անձրեւոտ եղանակը իր գագաթնակէտին հասնի, եւ առնուազն քիչ մը ջուր վազէ գետին մէջէն: Թէեւ մենք հակուած ենք ջուրը նկատելու իբրեւ բնական հարստութիւն, բայց ատիկա նաեւ անհերքելիօրէն շուկայական ապրանք է: Ջուրը իր տարբեր ձեւերու եւ գործառոյթներու մէջ կը փորձարկուի, կը զտուի, կը տեղափոխուի, կը քննուի, շիշերու մէջ կը լեցուի եւ կը վաճառուի: Հսկայական ենթակառոյցներ շինուած են ջուրի փոխադրութեան եւ ամբարման համար: Տիտիոն խորաթափանց կերպով կը նշէ, որ՝ “շատ դիւրին է մոռնալ, որ միակ բնական ուժը, որուն վրայ մենք հսկողութիւն ունինք, ջուրն է”: Ջուրը (այս պարագային Պէյրութ գետը) վերահսկելու եւ ըմբռնելու մեր ձեւերը եւս կը հետաքրքրեն Աւագեանը: Ջուրին վերահսկելու անոր հմայքը շատ ներդաշնակ է այս հարցին հանդէպ Տիտիոնի սեփական մտածողութեան եւ կիրքին: ԹանտըմՈւորքս-ի ծիրին մէջ անոր միջամտութիւնը կը բխի նիւթի եւ շարժումի միջեւ փոխյարաբերութիւնը հասկնալու ցանկութենէ մը, ինչպէս նաեւ ջուրին ներդաշնակութիւնը՝ բնական եւ քաղաքային հարթութեան հետ: Այս ստեղծագործութեան մէջ Աւագեան կ՛ուզէ լսելի դարձնել գետին ձայները տարբեր շրջապատի մէջ: Զայն շահագրգռողը ջուրին հոսքն է իր միաձուլուած ջրուղիներու սահմանաշրջանով. թէ այդ երկու նիւթերը ինչպէ՞ս փոխադարձաբար իրարու կ՛ազդեն, եւ ի՞նչ կ՛ըլլայ արդիւնքը: Արուեստագէտին համար այլ նիւթի հետ շփուող ջուրին ձայնը ուղղակի հետեւանք է այն իրողութեան, որ քաղաքը ինչպէս կառուցած է ջրուղին, եւ մինչ ջրհոսը

‫ فريق العمل‬Աշխատակազմ Խմբագիր՝ Մայսա Ֆաթուհ Նիւթերու խմբագրութիւն՝ Սամար Հատատ (արաբերէն), Նորա Բարսեղեան (հայերէն), Կալիա Սաատաուանի (անգլերէն) Յօդուածներ եւ ներդրումներ՝ Ռայա Պատրան, Նատիա Քրիսթիտի, Օմար Ֆախուրի, Ճեսիքա Խազրիք, Ճոան Նըխօ, Հանրային Գործեր, Մարուան Ռաշմաուի, ԹանտըմՈւորքս, ՏըԱտըրՏատա, Սարա Լիլի Եասին Թարգմանութիւն՝ Ռայա Պատրան (անգլերէն), Զիատ Շաքրուն (արաբերէն), Նարէ Գալեմքէրեան (հայերէն) Գծանկարչութիւն՝ Հանրային Գործեր Վերնագիրի տառատեսակ՝ Իմատ Քաաֆրանի

Bibliothèque oriental de l’USJ

ՎԱՐԴԱՆ ԱՒԱԳԵԱՆԻՆ ՈՒՐՈՒԱԿԱՆ ԳԵՏԸ

կրնայ արտացոլացնել ալիքներու անորոշ,անկանխատեսելի հնչիւններ, նկարիչը մեզմէ կը խնդրէ եւ կ՛ուզէ, որ իր ստեղծագործութիւնը անձնատուր ըլլայ այս անկանխատեսելիութեան: Անկանխատեսելիութիւնը եւ վտանգը տնտեսական կարեւոր պայմաններ են դրամատիրական այս ժամանակին: Աւագեան հետաքրքրուած է, թէ ինչպէս տնտեսական վտանգի հաշուարկը կապուած է մեր անկանխատեսելիութեան մտավախութիւններուն: Այս դիմադրութեան մէջ է - մեր կարիքն ու սեւեռումը բնութիւնը կառավարելու, նախատեսելու, լսելու եւ արտադրելու -, որ գործը կեանքի կը կոչուի: Ինչպէս որ ջրուղին կ՛օգնէ ջուրին հոսքը մէկ վայրէն յաջորդը փոխադրելու (անշուշտ երբ ջուր կայ), Աւագեանի ստեղծագործութեան համադրութիւնը հետամուտ կ՛ըլլայ սփռելու հոսող ջուրին ձայնը, գետի շրջակայքի ճշդուած վայրերու մէջ: Հետիոտն անցորդներն ու այցելուները պիտի կարենան լսել գետը յատուկ վայրէ մը, ուր ջուրին ձայնը պիտի փոխադրուի արտաքին խողովակաշարերով:Այսպիսով արուեստագէտը կը մատնանշէ գետին բացակայ-ներկայ ուրուականը: Ջրվէժը հոն է, փորագրուած՝ հողին մէջ, տարածքային եւ աշխարհագրականօրէն սահմանագծելով քաղաքը,մինչ իսկական գետը, որ կը հոսի մէջէն, հոն չէ, կամ միայն պարբերաբար գոյութիւն ունի, կախեալ՝ նախորդ ձմրան ընթացքին տեղացած անձրեւներու քանակէն: Աղբերու ճգնաժամով, Լիբանան՝ յատկապէս անձրեւային շատ ահաւոր եղանակին, այժմ (նախապէս ալ) կը

դիմագրաւէ գետի հունի ապականման սպառնալիքը: Ասիկա անկասկած բնապահպանական շատ ծանր խնդիր է, բայց նաեւ կ’աւելցնէ փոփոխականութիւները, որոնց կրնայ բախիլ Աւագեանի ստեղծագործութիւնը: Այլ տարր մը այսպիսով պիտի օգնէ ձայնի ստեղծման: Ձայնը այլեւս ջուրը պիտի չցոլացնէ կռաձոյլին դէմ, որովհետեւ կրնայ ի յայտ գալ անկանխատեսելի, բայց լիովին հաւանական բեմագրութիւն մըն է, որուն համաձայն, աղբը կը սկսի գետին մէկ մասը դառնալ, կամ խոչընդոտել գետին հոսքը,եւ Աւագեանի տեղադրուելիք գործը անխուսափելիօրէն կ’ամրապնդէ անհրաժեշտութիւնը ուշադրութիւն դարձնելու գետին գոյութեան՝ իբրեւ “վերահսկուող նիւթ”: Մինչ ջուրը կը սահմանափակուի շաղախէ պատերով, անոր ձայնը՝ոչ, եւ որեւէ չծրագրուած քայլ, անշուշտ, պիտի փոխէ ուղիները, որոնց մէջ պիտի հնչէ զայն փոխադրող խողովակներուն միջոցով: Որքան աւելի փոփոխական գործօններ միջամտեն, այնքան աւելի հաւանական է, որ գետին ձայնին “արտադրութիւնը” աւելի եւ աւելի նուազ զգացուի, իբրեւ բան մը, որուն մենք երբեւէ կրնանք վերահսկել: “Ուրուականացում”-ի արարքը (եզր մը, որ արուեստագէտը ընտրած է նկարագրելու ձայնը գետէն անոր շրջակայքը տեղափոխելու գործողութիւնը) կ’աշխատի իբրեւ միջոց մը ունկնդիրը գրաւելու։ Ձայնը խողովակաշարով փոխադրելը, այլ ոչ թէ ձայնագրութիւնը քաղաքի տարբեր մասերու մէջ տեղադրելը, կ’ընդգծէ արուեստագէտին այն պնդումը,

որ իր ստեղծագործութիւնը կը ձգտի լսելի դարձնել ջուրին հոսքը, աւելի քան ջուրին ներկայութիւնը: Բաւարար չէ մեզի “յիշեցնել” գետին մէջ ջուրի գոյութեան (թէեւ ընդհատումներով) մասին, այլ պէտք է առաջնահերթ դարձնել, թէ ինչպէս այս հոսքը ինքնին հարց մըն է տարրերու փոխգործակցութեան, գետին հետ մեր գործակցութեան: Նիւթը նիւթին դէմ, կարծրը հեղուկին դէմ, բայց աւելի կարեւոր է կամքը՝ վերահսկելու բնութեան, նոյնիսկ երբ սակաւ եւ ապականած է: Խողովակները գետի որոշ մասերը կը տեղափոխեն՝ անոր ձայները արձագանգելով ենթակառոյցէն դուրս: Աւագեանի ստեղծագործութիւնը ձայնային սփռումի տեղադրում ըլլալէ աւելի, Տիտոյի գործին ձայնային ալիքներու հայելին է, որ նախափորձ մըն է հասկնալու մեր առնչութիւնը գետին հետ, որուն գոյութիւնը մենք մոռցած ենք: Ձայնը կը զուգորդուի կեանքի ամէնէն փոքր ակնարկներուն, զորս մենք միշտ մեռած եւ թունաւոր կը նկատենք: Ձայնագրութեան միջոցով ներկայացուցչութեան փոխարէն, արուեստագէտը առաջնահերթութիւնը տուած է ուղղակի, փորձառական միջոցին շփուելու այս բնական հարստութեան հետ: Ատիկա չի կրնար կրկնուիլ ամբողջ տարին, որովհետեւ խստիւ կախեալ է՝ (ան) բնական հոսքէն, որ միայն կը պատահի, երբ կ՛անձրեւէ, կը ձիւնէ: Գործին վաղանցիկութիւնը կը ցոլացնէ գետին խոցելիութիւնը: Խողովակները ուղիներ են, որոնցմէ մենք կրնանք ձայնային ալիքաւորումով ցցել կամ խոշորցնել կարճ կեանքը, որ կ՛անցնի ջուրի հունէն:

.‫ الجامعة اللبنانية‬،‫ أستاذ في معهد الفنون الجميلة‬.‫عمر فاخوري فنان يعيش ويعمل في بيروت‬

:‫صورة الغالف‬

Կողքի նկար. Օմար Ֆախուրի՝ արուեստագէտ: Կ՛ապրի եւ կ՛աշխատի Պէյրութ։ Դասախօս է Լիբանանեան համալսարանին մէջ: Յատուկ շնորհակալութիւն՝db21-ին, Ասաատ ալ-Ասաատին, «Սաֆիր» օրաթերթին, Քարիմ Աաթաուիին, Վարդան Աւագեանին, Ճորճ Աաուտէին, Ֆուատ Պէշուաթիին, Նատին Պէքտաշին, Ատիպ Տատային, Ռիչարտ Տուզճեանին, Նատա Ֆաթուհին, Սարին Յակոբեանին, Վրոյր Ճուպանեանին, Սարի Քասիսին, Արփի Մանկասարեանին, Ֆադմա Մասրիին, Ժարիտ Մաք Քորմիքին, Միլինա Սալիսին, Ալֆրէտ Թարզիին, ՏըԱտըրՏատային, Ֆատի ալ-Թուֆէյլիին, Ֆահտ Ուահտիին, Ժումանա Ասայլի, Աննա Ուալս Թոմսընին, արաբական թատրոնի երիտասարդական հիմնադրամին:

‫ أشغال عامة‬:‫التصميم الغرافيكي‬ ‫ عماد قعفراني‬:‫خط العنوان‬

‫ كريم‬،‫ جريدة السفير‬،‫ أسعد األسعد‬,21db :‫شكر لـ‬ ،‫ فؤاد بشواتي‬،‫ جورج عودة‬،‫ فارتان أفاكيان‬،‫عطوي‬ ‫ ندى‬،‫ ريشارد دوزجيان‬،‫ أديب دادا‬،‫نادين بكداش‬ ‫ ساري‬،‫ فرور جوبانيان‬،‫ سارين هاغوبيان‬،‫فتوح‬ ،‫ فاطمة مصري‬،‫ أربي مانغاسريان‬،‫قسيس‬ ،‫ ألفرد طرزي‬،‫ ميلينا سالس‬،‫جارد ماك كورميك‬ ،‫ فهد واحدي‬،‫ فادي الطفيلي‬،TheOtherDada ‫ صندوق شباب‬،‫ أنا والس ثومبسون‬،‫جمانة عسيلي‬ .‫المسرح العربي‬

‫ ميساء فتوح‬:‫تحرير‬ ,)‫ سمر حداد (اللغة العربية‬:‫تحرير النصوص‬ ‫ غاليا سعداوي‬،)‫نورا بارسغيان (اللغة األرمنية‬ )‫(اللغة اإلنكليزية‬ ‫ ناديا‬،‫ ريا بدران‬:‫مقاالت ومساهمات‬ ،‫ جيسيكا خزريك‬،‫ عمر فاخوري‬،‫كريستيدي‬ ،‫ مروان ريشماوي‬،’‫ ‘أشغال عامة‬،‫جوان نوشو‬ ‫ سارة ليلي‬،TandemWorks، TheOtherDada ‫ياسين‬ ‫ زياد‬،)‫ ريا بدران (اللغة اإلنكليزية‬:‫ترجمة‬ ‫ ناري كالمكريان (اللغة‬،)‫شكرون (اللغة العربية‬ )‫األرمنية‬

‫ مشروع لـ‬Նախաձեռնութիւն

‫ بالتعاون مع‬Գործակցութեամբ

‫ بدعم من‬Նեցուկով