דער גוטער זַא מַא ריטַא נישער לוקַס 10:25-37 ָון זעָ ,ר געוויסער תלמוד־ָ אארן ָיז ָויפגעשטָר נען ָון ָים פָר רפירט ,זָא גנדיק :רבי ,ווָא ס זָא ל ָיך טָא ן כדי צו ירשענען 25 ?ָייביק לעבן ?הָא ט ער צו ָים געזָא גט :ווָא ס שטייט געשריבן ָין דער תורה? ווי לייענסטו 26 ָון ער הָט געענטפערט ָון געזָגט :דו זָלסט ליב הָבן דעם הָר דיין גָט מיט דיין גָנצן הָרץָ ,ון מיט דיין 27 .גָנצער נשמהָ ,ון מיט דיין גָנצער שטָרקייטָ ,ון מיט דיין גָנצן שכל; ָון דיין חבר ווי זיך ָליין ָ.ון ער הָא ט צו ָים געזָא גט :דו הָא סט ריכטיק געענטפערט; טו דָא סָ ,ון דו וועסט לעבן 28 ?ָבער ער ,ווילנדיק זיך רעכטפָרטיקן ,הָט ער געזָגט צו יָא שקע :ווער ָיז מיין חבר 29 ָון יָא שקע הָא ט געענטפערט ָון געזָא גטָ :ר געוויסער מָר ן ָיז ָר רָא פגעגָר נגען פון ירושלים קיין יריחוָ ,ון ָיז געפָר לן 30 צווישן גנבים ,וועלכע הָא בן ָים ָויסגעטָא ן זיינע קליידערָ ,ים פָר רווָונדעטָ ,ון זענען ָר וועקגעגָר נגען ,לָא זנדיק ָים .הָר לב טויט ָון דורך ָ צופָר ל ָיז ָר רָא פגעקומען ָר געוויסער כהן ָויף יענעם וועג; ָון ווען ער הָא ט ָים געזעןָ ,יז ער 31 ָ.ר ריבערגעגָר נגען ָויף יענער זייט ָון ָזוי ָויך ָ לעוויט ,ווען ער ָיז געווען ָויף יענעם ָרטָ ,יז ער געקומען ָון ָים געקוקטָ ,ון ָיז ָדורך ָויף 32 .יענער זייט ָ,בער ָ געוויסער שומרוני ,ווען ער ָיז געפָרןָ ,יז ער ָנגעקומען ווָו ער ָיז געווען; ָון ווען ער הָט ָים געזען 33 .הָט ער זיך מיט ָים דערבָר רימט ָון ָיז צו ָים געגָנגעןָ ,ון הָט פָרבונדן זיינע ווָונדןָ ,ריינגעגָסן ָויל ָון ווייןָ ,ון ָים ָרויפגעשטעלט ָויף 34 .זיין ָייגענעם בהמהָ ,ון ָים געברָכט ָין ָן ָכסניָָ ,ון זיך פָר ָים געזָרגט ָון ָויף מָא רגן ,ווען ער ָיז ָר וועקגעגָר נגען ,הָא ט ער ָר רויסגענומען צוויי פענסָ ,ון זיי געגעבן דעם בָר לעבָא סָ ,ון צו 35 ָ.ים געזָא גט :זָא רג זיך פָר ר ָים; ָון ווָא ס דו וועסט ָויסגעבן מער ,ווען ָיך קום צוריק ,וועל ָיך דיר צוריקצָא לן ?ווער פון די דריי ,מיינסטוָ ,יז געווען ָר שכן פון דעם ,ווָא ס ָיז געפָר לן צווישן די גנבים 36 ָ.ון ער הָט געזָגט ,דער ווָס הָט ָים רחמנות געגעבן .הָט ישּו רָ צו ָים געזָגט ,גיי ָון טו דו ָויך 37 די מעשה פון דעם גוטן שומרוני )לוקָס ָ (10:25-37יז ָיינע פון יָא שקע'ס מערסט בָר רימטע משלים .עס גיט ָר טיפן קָא מענטָר ר וועגן עכטער ליבע ,רחמנותָ ,ון ווָא ס עס בָמת מיינט צו זיין ָר חבר .דָא ָיז ָר פסוק-ביי-פסוק ָיבערבליק .ווָא ס סומָר ריזירט די דערציילונג ,נָכגעגָנגען דורך שליסל לעקציעס ָון פרָר קטישע ָר פליקָר ציעס
1
דער גוטער זַא מַא ריטַא נישער
פסוק-ביי-פסוק ַיבערבליק לוקַס — 28–10:25דער ַדווַקַט'ס טעסט ַון די גרויסע מצוות פסוק ָ :25ן ָדווָקָט )ָ געלערנטער פון די משה'ישע תורה( שטייט ָויף צו פרובירן יָא שקען ,פרעגנדיק ווָא ס ער מוז .טָא ן צו ירשענען ָייביק לעבן .פסוק :26יָא שקע ענטפערט דורך צוריקקערן די פרָר גע צו די שריפטן ,פרעגנדיק דעם ָר דווָא קָר ט ווי ער לייענט די תורה פסוק :27דער ָדווָקָט ענטפערט גענוי ,צוזָמענפָסענדיג דעם געזעץ ָין צוויי הויפט פרינציפן :ליב הָבן גָט מיטן גָנצן הָרץ ,נשמה ,שטָרקייט ָון גייסטָ ,ון ליב הָבן דעם חבר ווי זיך ָליין )רעפערענצירנדיג צו דברים ו:ה ָון ויקרָ ).יט:י"ח זַן ענטפער ,זָא גנדיק ָים ָר ז טון דָא ס וועט ברענגען לעבן .פסוק :28יָא שקע לויבט ר לוקַס — 32–10:29די פרַמ מפט ַון די ַומגעריכטע ביישטייערער פסוק :29זוכנדיק זיך צו רעכטפָרטיקן ָדער בָגרענעצן דעם פָרנעם פון זיין פליכט ,פרעגט דער ָדווָקָט" ,און ווער "?איז מיין חבר פסוק :30יָא שקע הייבט ָא ן דָא ס משלָ .ר מָר ן ווָא ס גייט ָר רָא פ דעם שטיילן ,געפערלעכן וועג פון ירושלים קיין יריחו ווערט ָ.ר קרבן פון גנבים .זיי נעמען ָים ָויס די קליידער ,שלָא גן ָים שטָר רק ָון לָא זן ָים הָר לב טויט פסוק ָ :31כהן קומט ָרָפ דעם זעלבן וועג .זעענדיג דעם פָרווָונדעטן מָן ,גייט ער ָריבער ָויף דער ָנדערער זייט ָ.ון גייט ווייטער פסוק ָ :32לעוויט )ָ טעמפל-העלפער( קומט ווייטער ָן .ער קוקט ָויף דעם פָרווָונדעטן מָןָ ,בער ווי דער כהן ,גייט .ער ָריבער ָויף דער ָנדערער זייט ָון גייט פָרביי לוקַס — 35–10:33דער מיטגעפילנדיקער שומרוני פסוק ָ :33שומרוני—ָ מיטגליד פון ָ גרופע ווָס ָיז געווען טיף פָרשעמט ָון ָויסגעמיטן דורך ָסָך יידן פון יענער .תקופה—קומט ָרָפ דעם וועג .זעענדיג דעם פָרווָונדעטן מָן ,פילט ער טיפע מיטגעפיל פסוק :34דער שומרוני גייט גלייך צום מָן ,פָרבינדט זיינע ווָונדן ,בָהָנדלט זיי מיט ָויל ָון וויין )געוויינלעכע מעדיצינישע בָהָנדלונגען פון יענער תקופה( ,שטעלט ָים ָויף זיין ָייגענעם בהמה ,ברענגט ָים צו ָן ָכסניָָ ,ון .זָרגט פָר ָים די גָנצע נָכט פסוק :35דעם נעקסטן טָג גיט דער שומרוני צוויי פעניס )דענָריי( צום גָר סטגעבער צו דעקן ווייטערדיגע זָא רגָ ,ון .צוזָגנדיק צוריקצוקומען ָון בָר צָא לן יעדע עקסטרע ָויסגָבע לוקַס — 37–10:36די פרַא קטישע מסקנַ פסוק :36יָא שקע דרייט ָר רום די ָא ריגינעלע פרָר גע ,פרעגנדיק דעם ָר דווָא קָר ט וועלכער פון די דריי רייזנדע הָא ט זיך ָ.ויפגעפירט ווי ָר חבר צום קרבן פסוק :37נישט קענענדיק זיך ברענגען צו זָגן "דער שומרוני ",ענטפערט דער ָדווָקָט" ,דער וואס האט אים רחמנות " .געגעבן ".יָא שקע בָר פעלט ָים " :גיי ,און טו דו אויך
שליסל לעקציעס ַון לעבן ַא פליקַא ציעס ַיבערדעפינירן "נַכן" :זיין ָ נָכן ווערט נישט דעפינירט דורך געָגרָפישע ,עטנישע ָדער סָציָלע גרענעצן ,נָר .דורך ָ וויליגקייט צו ווייזן ליבע ָון רחמנות צו יעדן ווָס דָרף עס מיטגעפיל ַיבער טרַדיציע :רעליגיעזע וויסן ָדער סָציָלער סטָטוס מיינט ווייניג ָן ָקטיווע ליבע .סיי דער כהן ָון .סיי דער לעוויט הָבן ָויפגעהָלטן רעליגיעזע ריינקייט ָדער בָקוועמליכקייט ָויף חשבון פון מענטשלעכער ָמפָטיע ַ,א קציעַ-מ ריענטירטע ליבעָ :מתע ליבע פָרלָנגט פרָר קטישע ,טיירערע ָר קציע .דער שומרוני הָא ט געָא פפערט זיין צייט .רעסורסן ,זיכערקייט ָון פערזענלעכן בָר קוועמלעכקייט צו צוריקשטעלן ָר פרעמדן ַיבערקומען פַמ רורטיילן :הילף ָון גוטסקייט קומען ָא פט פון ָומגעריכטע קוועלער .די משל פָא דערט ָונדז צו קוקן .ווייטער פון געזעלשָר פטלעכע פָא רורטיילן ָון זען די מענטשלעכקייט ָין יעדן
2
דער גוטער זַא מַא ריטַא נישער
היסטַמ רישער הינטערגרונט צווישן די יידן ַון שומרונים פַנטשָר פט צווישן ייי דן ָון שומרונים ָין ערשטן יָא רהונדערט ָיז נישט געווען בלויז ָר מילדע געזעלשָר פטלעכע די ר קָא נקורענץ; עס ָיז געווען ָר טיף ָיינגעווָרצלטע ,יָא רהונדערטָ-ר לטע צעטיילונג ווָא ס ָיז געווען ָיינגעווָא רצלט ָין .עטנישער ָא פשטָר ם ,פָא ליטיק ָון קערן רעליגיעזע גלויבנס כדי גָא ר צו פָר רשטיין פָר רווָא ס יָא שקע'ס צוהערער ָין לוקָר ס 10ווָא לט געווען שָא קירט צו הערן ווי ָר שומרוני ווערט פַנטשָר פט הָא ט זיך ָר נטוויקלט .בָר טרָר כט ווי דער העלד פון דער געשיכטע ,העלפט עס צו פָר רשטיין ווי ָר זוי די דָא זיקע ר
די היסטַרישע שפַא לטונג :צעטיילטע ַמ נהייבן 1. די ַא שורישע קַמ נקוועסט ) 722פַא ר דער ציווילער רעכענונג( :ווען די ָר שורישע ָימפעריע הָא ט ָיינגענומען דָא ס נָא רדערנע קעניגרייך פון ישרָל )שומרון( ,הָא בן זיי דעפָא רטירט פיל ישרָלים ָון בָר זעצט פרעמדע פעלקער ָין דער .געגנט געמישטע ַפשטַם :די ָייניקלעך פון די ווָא ס זענען געבליבן חתונה געהָר ט מיט די פרעמדע ָיינווָוינער .כָא טש די ,שומרונים הָא בן געהָר לטן ָר ז זיי זענען די ָמתעָ ,ומגעשטערטע ָייניקלעך פון די נָא רדערנע שבטים )ָפרים ָון מנשה( הָא בן די ייי דן זיי בָר טרָר כט ווי ָר קָא רומפירטע "געמישטע רָר סע" ָא דער הָר לב-בלוט ווָא ס הָא בן קָא מפרָא מיטירט ביידע .עטנישע ריינקייט ָון געטרייען גָא טסדינסט
ַיבערבויען דעם בית המקדש ַון פַליטישער קַנפליקט 2. קעגנערשַפט צו עזרַ ַון נחמיה )5טן יַרהונדערט פַר דער ציווילער רעכענונג( :ווען די יהודה'ישע גלות'דיגע זענען צוריקגעקומען פון בבל צו ָיבערבויען ירושלים ָון דעם צווייטן בית המקדש ,הָבן זיך די שומרונים ָנגעבָטן זיך ָנצושליסן ָין דעם פרָיעקט .די יידישע פירער הָבן ָפגעווָרפן זייער הילף ,בָטרָכטנדיג זיי ָלס רעליגיעז .קָמפרָמיטירט נקמהָ :לס רעָקציע ,הָבן די שומרונישע פירער ָקטיוו געלָביָט די פערסישע רעגירונג צו פָרלענגערן ָון שטערן .דעם ָיבערבוי פון ירושלים .דָס הָט געשָפן ָ בלייביגע פָליטישע ביטערקייט
די רעליגיעזע צעטיילונג :בַרג גריזים קעגן בַרג ציון 3. קַמ נקורירנדיקע ערטער פון תפילהָ :פגעווָא רפן דורך ירושלים ,הָא בן די שומרונים געבויט זייער ָייגענעם טעמפל ָויף .בַא רג גריזים לעבן שכם ,בָר הויפטנדיק ָר ז דָא ס ָיז געווען דער ָמתער מקדש בָר שטימט דורך משה רבינו ַביסל ַנדערע שריפטן :שומרונים הָבן נָר ָנגענומען דעם שומרונישן פינף ביכער )די ערשטע פינף ביכער פון משה( ָ.לס שריפטָ ,ון ָפגעווָרפן די העברעָישע נביָים ,שריפטן ָון ירושלים טרָדיציעס חורבן פון דעם שומרונישן בית המקדש ) 110פַר דער ציווילער רעכענונג( :די שפָר נונגען הָא בן דערגרייכט ָר קָא כפונקט בעת דער חשמונָישער תקופה ווען דער ייי דישער כהן גדול יוחנן הורקנוס הָא ט ָינווָר דירט שומרון ָון חרוב .געמָר כט דעם שומרונישן בית המקדש ָויף בָר רג גריזים .די חורבן הָא ט פָר רשטָר רקט דורות פון טיפן קעגנציירטיקן כעס
ערשטע יַמ רהונדערט רעַא ליטעט בעת דער מיניסטעריום פון יַמ שקע 4.
:ביז דער צייט פון דעם נייעם טעסטָר מענט ,הָט די צעטיילונג בָר ָיינפלוסט דָא ס טעגלעכע לעבן
ַויסמיידונג ַון סַציַלע דיסטַנץ :יידישע רייזנדע ווָס זענען געפָרן צווישן גליל ָון יהודה הָבן ָפט גענומען ָן ָ.ומוועג דורך דעם ירדן טָל ספעציפיש כדי צו ָויסמיידן צו טרעטן ָ פוס ָין שומרונישער טעריטָריע
3
דער גוטער זַא מַא ריטַא נישער
קולטורעלע בַא ליידיקונגען :רופן ָר ייי ד ָר "שומרוני" ָיז געווען ָר ערנסטע בָר ליידיקונג ,גלייך צו רופן זיי ָר כופר ָא דער ָ.ר פָא סטָר ט )ווי געזען ָין יוחנן (8:48 חילול ַינצידענטן :לויט היסטָרישע בָריכטן פון פלָר וויוס יוסף בן מתתיהוָ ,ר רום דער צייט פון יָא שקע'ס יוגנט ,הָא ט ָר גרופע שומרונים ָין געהיים צעווָא רפן מענטשלעכע ביינער ָין דעם ירושלים בית המקדש בעת פסח כדי עס צו .פָרשומוצן
פַרווַס דער קַנטעקסט פַרשטַרקט דעם משל
ווען דער ָדווָקָט הָט געפרעגט "און ווער איז מיין שכן?" ָין לוקָס ,10:29הָט ער ערווָרטעט ָ גרענעץ-ליניע ָ - .בָשטעטיקונג ָז "שכן" הָט זיך בָצויגן נָר צו געזעצלעכע יידישע בירגער רַנגעברָר כט דעם שומרוני ָין דער דערציילונג :ווען יָא שקע הָא ט ָר ר .דער העלד שַמ ק פַא קטַמ ר :צוהערער הָא בן ערווָר רטעט ָר דערציילונג טריָר דע פון כהן ,לעוויטָ ,ון ישרָלדיקער ליימָר ן .שטעלן ָר פָר רָר כטן שומרוני ָין דער דריטער ָא רט הָא ט גָא ר צעשטערט זייערע קולטורעלע ערווָר רטונגען ַיבערקערן די דינַמיק :דער פָרווָונדעטער ָיד הָט געדָרפט זיך פָרלָזן ָויף זיין געשווָוירענעם שונָ פָר זיין .גָנץ לעבן ַיבערדעפינירן ליבע צו דער שכנים :יָא שקע הָא ט בָר וויזן ָר ז רחמנות ָיגנָא רירט היסטָא רישע כעס ,פָא רורטייל ָון געזעלשָר פטלעכע גרענעצןָ .מתע שכנים ווערט דעמָא נסטרירט דורך מיטגעפילנדיקע ָר קציע צו ווער עס יז ָין נויט ,נישט .קוקנדיק ָויף הינטערגרונט
די רַא דיקַא לע נַא טור פון גַמ טלעכער רחמנות קעגן זיך-רעכטפַרטיקנדיקער לעגַא ליזם כָא טש די משל פון דעם גוטן שומרוני ווערט ָא פט געלייענט ווי ָר ן עטישע ָינסטרוקציע וועגן גוטהָר רציקייטָ ,יז ָיר קערן טעָא לָא גישע טיפקייט פיל טיפערָ .יינע פון די מערסט בָרימטע טעָלָגישע טעמעס ָין דעם פָסָזש ָיז די רַא דיקַא לע .נַא טור פון גַמ טלעכער רחמנות קעגן זיך-רעכטפַרטיקנדיקער לעגַא ליזם :דָא ָיז ָר ן ָויספָא רשונג פון דעם טעמע ָיבער דריי דימענסיעס
זעלבסט-גערעכטפַרטיקונג קעגן הַרץ טרַנספַרמַציע 1.
:דער דיָר לָא ג הייבט זיך ָא ן מיט ָר לעגָר לער ָון טעָא לָא גישער דעבָר טע
דער ַדווַמ קַא ט'ס כוונה :פסוק 29בָר מערקט קלָא ר ָר ז דער ָדווָא קָר ט הָא ט געפרעגט "און ווער איז מיין חבר?" ווייל ער הָא ט "געווַמ לט זיך בַא רעכטיקן ".ער הָא ט געזוכט ָר פינקטלעכע לעגָר לע דעפיניציע ווָא ס ווָא לט ָים דערלויבט צו צייכענען ָר גרענעץ ָר רום זיינע פָר רפליכטונגען ָ -ר ליניע ווָא ס הָא ט ָא נגעצייכנט ווָו זיין פליכט הָא ט זיך געענדיקט ָון .ווָו ער קען בָר קוועם ָויפהערן ליב הָא בן .דער טעַלַגישער קַנפליקט :דער ָדווָקָט הָט בָטרָכט גערעכטיקייט ָלס ָ טשעקליסט פון לעגָלע גרענצן .יָשקע פָרמולירט גערעכטיקייט ָיבער ָלס ָ צושטָנד פון הָרץ ווָס ָויסדריקט זיך ָין ָומבָדינגטער ליבע דער קַנטרַסטָ :מתע גָט-ירָת הכבוד קען נישט געמָסטן ווערן לויט ווי ענג מיר דעפינירן ָונזערע פליכטן ,נָר לויט .ווי ברייט מיר פָרשפרייטן גָט'ס רחמנות
די ַילוזיע פון ריטועל ריינקייט ַמ ן מיטגעפיל 2.
:די בָר טייליקונג פון כהן ָון לעוויט ָונטערשטרייכט ָר וויכטיקע טעָא לָא גישע ווָרענונג וועגן רעליגיעזער פריָא ריטעט ריינקייט געזעצן קעגן די וויכטיקערע ענינים :לויטן ָלטן טעסטָמענט געזעץ ,הָט ָנרירן ָ טויטן קערפער געמָכט ָ כהן צערעמָניעליש ָומריין )ויקרָ כָ .(ָ:דער קרבן ָויפן וועג ָיז געווען "הָלב טויט" )לוקָס י:ל(ָ .ויב דער כהן
4
דער גוטער זַא מַא ריטַא נישער
ָ,דער לעווי הָט זיך ָפגעשטעלט ָון ָים געפונען טויט ,ווָלטן זיי געריזיקירט צערעמָניעלער פָרשווָרצונג ָ.יבעררייסנדיג זייערע רעליגיעזע פליכטן ָון שטָנד ָין דער קהילה די ַומרעכטע פריַמ ריטעט :זיי הָא בן געגעבן פריָא ריטעט צום ריטואא לן שאא טן ָיבערן מאא ראא לישן סובסטאא נץ .יָא שקע לערנט כסדר ָיבער די בשורות ָר ז ליבע ,רחמנות ָון מענטשלעך לעבן גייען ָיבער דעם צערעמָא ניעלן פרָא טָא קָא ל ).למשל ,היילן ָום שבת( טעַמ לַמ גישע ַיינזיכט :רעליגיע ווָא ס ָיזָא לירט ָר מענטש פון מענטשלעכן ליידןָ ,ר נשטָא ט זיי צו צווינגען דערצו ,שפיגלט .נישט ָא פ גָא טס כָר רָר קטער
רחמנות ַלס די ריכטיגע מעטריק פון גלויבן 3. :יָא שקע ענדערט די גָר נצע פרעמיס פון דער ָר דווָא קָר ט'ס ערשטער פרָר גע :יַמ שקע הַמ ט געענטפערט
:דער ַדווַמ קַא ט הַמ ט געפרעגט
זַן שכן" "?ווער פון די דריי ַיז געווען א )?פאא קוס :וואא סער סאא רט מענטש בין איך(
מַן שכן" "?ווער ַיז א מַן ליבע( )?פאא קוס :ווער קוואא ליפיצירט זיך צו באא קומען א
זַן ַא קטיווע גנַא דע :די רחמנות פון דעם שומרוני ָיז געווען טיירער ,ריזיקָר לישָ ,ון ָומבָר דינגט .ער הָא ט ריזיקירט ר זַן געלטָ ,ון זַן פערדָ ,ויסגעגעבן ר ווַןָ ,א פגעגעבן ר זַן ָייגענעם ָויל ָון ר זיכערקייט ָויף ָר געפערלעכן וועג ,גענוצט ר .צוגעזָא גט זיך ָומצוקערן צו בָר צָא לן מער ַמ פשפיגלען גַמ טס נַא טורָ :ין ביבלישער טעָא לָא גיעָ ,יז רחמנות ) חסד ָין העברעיי ש ,עלעאא ס ָין גריכיש( נישט בלויז ָר געפיל פון סימפָר טיע; עס ָיז בונדלעךָ ,ר קטיוו מיטגעפיל .דער שומרוני ָיז געווָא רן ָר בילד פון גָא טס חן דורך וויירזן נישט.פָר רדינטע טובה צו עמעצן ווָא ס הָא ט ָים מסתמָ בָר טרָר כט ווי ָר שונָ
ַויסטַטשונג )קריסטַמ לַמ גישע בליק( א היסטַמ רישע ַא ללעגַמ רישע ָיבער דער קירך געשיכטע ,הָבן פריע טעָלָגן )ווי ָוגוסטינוסָ ,ריגענס ָון כריסָסטָם( ָויך געזען ָ טיפע :קריסטַלַגישע טעמע ָיינגעווָרצלט ָין דעם משל דער געפַלענער רייזנדער :מענטשהייט ,בָרויבט פון גערעכטיקייט ָון פָרווָונדעט דורך זינד ,פָרלָזט הָלב טויט ָ.ויפן וועג פון ָ געפָלענער וועלט דער כהן ַון לעוויט :די תורה ָון די קרבנות סיסטעם ,ווָא ס הָא ט געקענט בָר ָא בָר כטן מענטשלעכע געפָר לנקייט ָא בער .הָא ט נישט געהָר ט די כוח עס צו היילן ָא דער רָר טעווען דער גוטער שומרוני :יַמ שקע משיח ַא ליין — פָר רָר כטָ ,א פגעווָא רפן ָון בָר טרָר כט ווי ָר ן ָר ויטזייטיגער דורך די .רעליגיעזע עסטָר בלישמענטָ ,א בער ער ָיז גלייך געקומען צו דער ָא רט ווָו די מענטשהייט ָיז געשטָא רבן .דַס ַויל ,ווייןַ ,ון ַכסניַ :גָטלעכע חן ,דער רוח הקודשָ ,ון די קירך ָלס ָ מקלט פָר היילונג ביז ער קומט צוריק כָא טש דער הויפט היסטָא רישער קָא נטעקסט ָיז ָר ן עטישע ָון בונד־לעקציעָ ,ונטערשטרייכט די טרָר דיציָא נעלע ווַל משיח הָא ט ָונדז ערשט געוויזן קריסטָא לָא גישע מיינונג ָר ז מיר קענען נָא ר וויירזן רָר דיקָר לע רחמנות צו ָר נדערע ר .רָר דיקָר לע רחמנות ווען מיר זענען געווען רוחניות ָא רעם
5