ווי צו ווַא קסן רייז מַא נועל שריט-ביי-שריט )קולטיווַא ציע פרַא צעס פון פלַא נצן ביז שניידן( ,הַא ס נישט שווערע ַא רבעט ,נישט קיין לַא נדווירטשַא פט ווַא ס דער העכסטער הַא ט בַא שטימט .קהלת 7:15
ַַער טעלער – ַיז ַא ווַסע רייז ַידגַא דצן מיט ֿער ַַא דט – פון ַא ַַא דֿפול קערלעך ביזן פַא רטיקן קערל ַויף א פרַא ֿוצירן א .טיף טרַא ֿיציַא דעלערַ ,א רבעטסַ-ידטעדסיווער פרַא צעס ווַא ס דעמט בערך 3ביז 5חֿשיםֿ ,יפעדֿידג ַויף ֿער רייז-סַא רט
.1זוימען צוגרייטונג ַון דזשערמַא ניישַא ן
ַ.ייֿער ַיר פלַא דצטַֿ ,א רפט ַיר זיכער מַא כן ַא ז ַייערע זוימען זעדען געזודט ַון גרייט צו שפרַא צן .דער שווימענדיקער טעסט :טודקט ַיין ַייערע רייז קערלעך ַין ַ עמער מיט ריידעם ווַסער )ַֿער זַלץ-ווַסער( מישט זיי ַון ווַרפט ַוועק ַלע קערלעך ווַס שווימען ַרויף ,ווייל זיי זעדען לייֿיק ַֿער לייֿיק .לַזט ֿי געזודטע .קערלעך ווַס זידקען ַרויף צום ֿדַא
1
הַא ס נישט קיין שווערע ַא רבעטַ ,ון נישט קיין לַא נדווירטשַא פט ,ווַא ס דער העכסטער הַא ט בַא שטימט .קהלת 7:15
ַיינווייקן ַון ַינקובירןַ :יידווייקן ֿי געזודטע זוימען ַין פריש ווַסער פַר 24שעה ֿ .ערדַךַ ,רויסגיסן ַֿס ווַסער ַון לייגן ֿי פייכטע זוימען ַין ַ שַטן קַדטעידער ַֿער ַיידוויקלען זיי ַין ַ פייכטן זַק פַר דַך 24ביז 36 .שעה ביז זיי וועלן פַר-קעמפן )קליידע ווייסע ווַרצלען וועלן ַדַייבן ַרויסצוקומען(
.2לַא נד צוגרייטונג ַון פלַא נטינג
.רייז ַֿא רף ַא פגעַיט ווַא סער ַון בַא ֿן פַא רווַא לטודג בעשַא ס זייאדע פרי סטַא געס ,קינדער-צימער בעט :לייגט ַוועק ַ קליין שטיקל ערֿ )ַומגעפער ַ צעדטל פון ַייער ַויפט פלַדצודג געגדט( .פלוגט .גלייכטַ ,ון פַרשפרייט ַייערע פַר-געקערטע זוימען גלייך ַיבער ֿעם דַסן זוימען בעט כֿי צו ווַקסן יודגע זוימען רטדערַ פַא ר ַא רום 20ביז 25טעג ,פלוגט ַון ַַא רט א הויפט פעלד צוגרייטונג :בשעת ַייערע זוימען ווַא קסן ַין ֿער גַא ַייער ַויפט פעלֿ 2ביז 3מַא ל צו צעברעכן ֿי ערֿ .פַא רפלייצט ַֿא ס פעלֿ מיט ַא פַא ר סעדטימעטער ווַא סער ַון פַא רפלַא דטערט ֿי ערֿ )מישט עס ַין ַא ווייכן ,גלַא טן בלַא טע(ַ ,ון בויט ֿערדַא ך דיֿעריקע בלַא טע וועדט )בודֿס( ַא רום ֿ.עם פערימעטער צו ַַא לטן ווַא סער ַיבערפלַנצן :ציעט ֿי -20טַגיקע יודגע קידֿער פַרזיכטיק ַרויס פון ֿער גַרטן ,ווַשט ֿי בלַטע פון זייערע ווַרצלעןַ ,ון בידֿט זיי ַיין .גייט ַריין ַין ֿעם פַרפלעקטן ַויפט פעלֿ ַון שטופט מיט ֿי ַַדט 2ביז 3יודגע קידֿער ַ.ין ֿער בלַטע פער "בערגל" ,מיט ַ שפַצירודג פון בערך 20ס"מ צווישן זיי
.3גערעטעניש פַא רווַא לטונג ַון הַא רוועסטינג
ווַא סערן ַון ַויסרייניקן גרַא זַַ :א לט ַא פליטקע ווַא סער מֿרגַ ) 2ביז 5ס״מ( ַין פעלֿ בעת ֿער וועגעטַא טיווער בידע צו דַא טירלעך ַודטערֿריקן גרַא ז וווקסַ .ויב גרַא ז ֿערשייאדען ,רייז זיי מיט ֿי ַַא דט ַא רום ַ 3ון 5ווַא כן דַא ך .טרַא דספלַא דטידג
2
הַא ס נישט קיין שווערע ַא רבעטַ ,ון נישט קיין לַא נדווירטשַא פט ,ווַא ס דער העכסטער הַא ט בַא שטימט .קהלת 7:15
ַויסטריקענען :בערך 7ביז 10טעג פַר ֿער שדיט—ווען ֿי קערדער ווערן גַלֿ-געל ַון ֿי פעלֿ ַיז גרייט—טוט מען ַ.ויסטריקעדען ַלע ַיבערבלייבדֿע ווַסער פודעם פעלֿ כֿי ֿי ערֿ זַל ַויסטריקעדען –שניידן :דיצט ַא ַַא דט-סערפ צו שדייֿן ֿי רייפע רייז-שטעדגלעך בערך 15ביז 25ס״מ ַעכער ֿער ערֿ ַא מַא ל בערך 80 פון ֿי קערלעך זעדען שטרוי-קַא לירט .לייגט ֿי געשדיטעדע שטעדגלעך ַין ֿער זון פַא ר ַא קורצע צייט צו טריקעדען 85% ַ.א ביסל
.4דרעשן ,טריקענען ַון מַא נועלע מילינג
ַא מַא ל ַיר ַַא ט עס געזַא מלט ,בלייבט ַיר ַיבער מיט פַא די )רויע רייז ַיידגעשלַא סן ַין ַא ַַא רטן קערפער( .צו :פַא רווַא דֿלען ַֿא ס ַין עסבַרן ווייסן רייז ַֿא רף מען ַַא בן ֿריי לעצטע טריט דרעשן :טיילט ַפ ֿי קערלעך פון ֿי שטרוי מיט ֿי ַַדטַ .יר קעדט ַֿס טון ֿורך ַַלטן ֿי שטעדגלעך ַון זיי שטַרק .קלַפן קעגן ַ ַַא לצערדעם ֿרעש-געשטעל ַֿער ַידעוויידיק פון ַ גרויסער ַַא לצערדער קעסטל ַויסווינען ַון טריקענען :גיסט ַויס ֿי ַויסגעֿרישטע קערלעך פון ַ ַויך ַויף ַ ווידטיגן טַגַֿ ,ער דיצט ַ פלַכן געוועבטן קערב ,כֿי ֿער ווידט זַל ַוועקבלַזן לייכטע שפרויען ,שטויבַ ,ון לייֿיגע קערלעך .פַרשפרייט ֿי ריידע רייזע ַויף טעפיכער ַֿער ַ ריידעם בעטַא ן שטַא ק ַודטער ֿער זון פַר 2ביז 3טעגֿ ,רייעדֿיג עס ַא פט ביז ֿער דעץ ַידַַא לט %.פַלט צו בערך 13-14 מַא נועלע מַא ליען )שטַא מפן( :לייגט ֿי טרוקעדע רייז ַין ַא טיפן ַַא לצערדעם ַא ֿער שטיין מַא רטער .דיצדֿיק ַא שווערן ַַא לצערדעם פיסטל ,קלַא פט ֿי קערלעך ריטמישֿ .י רייאבודג צווישן ֿי קערלעךֿ ,עם פיסטל ַון ֿעם מַא רטער וועט .צעברעכן ֿי שווערע ַויסערלעכע שַא לעכץ ַון ַא פרייאבן ֿי ַידערלעכע קלייען שיכט לעצטע רייניקונג :שעפט פעריי ַא ֿיש ַויף ֿי צעשטויסעדע געמיש ַון דיצט ַייער ווידַא וידג טַא ץ צו בלַא זן ַא וועק ֿי פלַא קעֿ שַא לעכץַ ,ון צעשייֿט ֿי ריידע ,פַא לירטע ווייסע רייז קערדער פון יעֿן פַרבליבעדע ֿעבריס ַא ֿער צעברַא כעדע .שטיקלעך
די קריטישע רַלע פון רייז ַין גלַבַלע עסן זיכערהייט רייז ַיז פיל מער ווי דַא ר ַא וויכטיקער עסדווַא רג; עס ַיז ַא יסוֿותֿיקער זייל פון גלַא בַא לע עסן זיכערַייט ,עקַא דַא מישע ,פעסטקייט ַון סַציַלער ווַוילזייןֿ .ערדערודג פון מער ווי ַעלפט פון ֿער וועלט'ס בַא פעלקערודגֿ ,י צוטריטלעכקייט .בַא צַא ל-בַא רקייט ַון פרַא ֿוקציע פעסטקייט בַא שטימען גלייך צי ביליַא דען מעדטשן קעדען ַא דטלויפן ַודגער ַון ַא רעמקייט
מַא סיווע קַא לַא רישע ַון נוטרישַא נַא לע ַא פענגיקייט 1.
3
הַא ס נישט קיין שווערע ַא רבעטַ ,ון נישט קיין לַא נדווירטשַא פט ,ווַא ס דער העכסטער הַא ט בַא שטימט .קהלת 7:15
גלַבַלע דערגרייכונג :מער ווי 3.5ביליַן מענטשן גלַא בַא ל—מערסטדס ַיבער ַזיעַ ,בער מער ַון מער ַין טיילן .פון ַפריקע ַון לַטיין ַמעריקע—פַרלַזן זיך ַויף רייז פַר לפחות %20פון זייער טעגלעכער קַא לַא ריע ַויפדַמע ענערגיע יסודַ :לס ַ געֿיכטער מקור פון קַרבַַיֿרַטן ,גיט רייז גלייכע ַון צוגעדגלעכע עדערגיע ,מַכדֿיג עס .וויכטיג פַר דיֿעריגַ-יידקודפט בַפעלקערודגען ווַו פַרשיֿעדע עסן ברירות קעדען זיין בַגרעדעצט מיקרַא נוטריענט פַא טענציעל :ווייטער פון גרודטלעכע עדערגיע ,מַא ֿערדע פַא רשריטן ווי ביַא פַא רטיפיעד רייז )ַא זַא ווי ווערייַא טיז געצוכט ַא ֿער עדֿזשַא דירֿ פַא ר פַא רבעסערטע וויטַא מידס ַון מידערַא לס( ַויכפודקט רייז ס רַא לע ַין קעמפן .פַא רבַא רגן ַודגער ַון דוטרישַא דַא ל ֿיפישַא דסיז
עקַא נַא מישע פרנסה ַון דַא רפישע סטַא ביליטעט 2. קליינע פַרמעריי :רייז קולטיווַציע ֿידט ַלס ֿי ַויפט מקור פון ַיידקודפט ַון בַשעפטיקודג פַר ַודֿערטער .מיליַא דען קליידע פַרמערס ַיבער ֿער וועלט ,פון וועלכע פילע ַרבעטן ַויף קליידע שטיקלעך לַא דֿ דַא רפישע עקַא נַא מיעסַ :ין גרויסע פרַא ֿוצירדֿיקע געגדטןֿ ,רייט זיך ֿי גַא דצע לַא קַא לע עקַא דַא מיע — ווַא ס שפַא דט .פלַא דצן ,שדייֿן ,מילן ,טרַא דספַא רט ַון לַא כַא ֿימַַ-א דֿל — ַא רום ֿער ווערט קייט פון רייז גלַבַלער הַנדל :רייז ַיז ַ שטַרק געַַדֿלטע ַידטערדַציַדַלע סחורַַ ,ון עקספַרט פלוקטוַציעס פון גרויסע .סַא פלייערס ַַבן ַ ֿירעקטן ַיידפלוס ַויף ֿי גלַבַלע עסן מַרקעט סטַביליטעט
סַציַל-פַליטישע סטַביליטעט ַון פרייז קַנטרַל 3. ווַל רייז ַיז ַא ַויפט ֿיעטע פַא ר בייֿע שטַא טישע ַון ַֿא רפישע ַא רבעטער-קלַא ס פַא רהיטן עסן קריזיסן :א פרַז בַא לֿ פַא רַורזַא כן ערדסטע עסןַ-ומזיכערַייט ַון ַידפלַא ציע זַן א .בַא פעלקערודגען ,קעדען פלוצעמֿיקע שפיצן ַין א ַויסמיידן ציווילע ַומרועןֿ :י געשיכטע ַַט שוין ַפטמַל געוויזן ַז ַומשטַדֿליכע רייז מַרקן ַון שווערע מַדגלען קעדען ַויפרופן ברייטע סַציַלע ַומסטַא ביליטעט ַון פרַטעסטןֿ .ערפַר בַַַדֿלען רעגירודגען רייז ווי ַ סטרַטעגישן דַציַדַלן פַרמעגןַ ,ון ַַלטן כסֿר ַויף דַציַדַלע פַרזַרגודגען ַון רעגולירן עקספַרטן צו בַשיצן ֿ.י ַידלעדֿישע בַפעלקערודגען
שליסל דרוק ַויף רייז זיכערהייט 4. ַ:ויפַַלטן רייז זיכערַייט ַין ֿער צוקודפט שטייט פַר ַומגעזעעדע שוועריקייטן קלימַא ט ענדערונג :עקסטרעמע וועטער געשעעדישןַ ,ומפַא רזעעבַרע מַא דסודען ,שטייאגדֿיקע טעמפערַא טורן ַון ים.שטַא פל ַעכערודג בַא ֿרַא ען קריטישע רייז-פרַא ֿוצירדֿיקע טייך ֿעלטַא ס )ווי ֿער מעקַא דג ֿעלטַא ( ווַא סער מַא נגל :טרַא ֿיציַא דעלע רייס פַא רמערי אי ַיז ַויסערגעוויידלעך ווַא סערַ-ידטעדסיווַ .ויסשעפדֿיקע גרודטווַא סער .טיש ַון ערגערע טריקעדיש מַא כן ֿי ַיצטיקע בַא ווַא סערודג פרַא קטיקעס שווער צו ַַא לטן בַא פעלקערונג ווַוקסֿ :י גלַבַלע דַכפרַגע ַויף עסן ַַלט ַן צו ווַקסן ,ווַס פַרלַדגט קַדטידעווירלעכע .לַדֿווירטשַפטלעכע כיֿעש צו פַרגרעסערן ֿי ייעלֿס ַויף פַרקלעדערן ַקערלַדֿ
4