LlythyrAristeas
CYFLWYNIAD
YnllythyrAristeas,uno'radferiadaumwyafnodediga hynafolynycasgliadhwn,rydymwedidodynbelloAdda acEfa,ynbello'rDilyw.Mae'rysgrifenhonyncyflwyno golygfaowydnwchyhilddynol,syddwediail-boblogi'r Ddaear,gydachenhedloeddpwerusynbywmewnpompa gwychder.
Ymabyddwchyndarllenamyllyfrgarwrmawrcyntaf-PtolemyPhiladelphus.Mae'ndymunocasglui'wlyfrgell ynAlexandria"holllyfrau'rbyd"Ynolaf,yneiangerddi sicrhauungwaithmawr--yCyfreithiauIddewig--mae'n cyfnewid100,000ogaethionamyllyfrhwnnw.Mae'n debygmaidyma'rprisuchafadalwyderioedamungwaith Mae'ncyflwynorheswmanarferoldrosddiweddy CaethiwedMawr.
Digwyddodddigwyddiadau'rnaratifhwnynystodoesy FrenhinesArsinoeenwog,afufarw270CCMaeunion ddyddiadyrysgrifennuynansicr
Maemanylionbywydyllys,ydrafodaethambroblemau cymdeithasolydyddoddiddordebabywiogrwyddmwyaf Mae'nddarganfyddiadrhyfeddynyroeshongweldy brenina'iwesteionynchwaraecwestiynauacatebionyn ystodeugwledd
Maestrwythurygwaithcyffroushwnfelaganlyn: 1Cyflwyno'rllyfriPhilocrates 2.Camaurhagarweiniol:
(a)CynnigyLlyfrgellyddiryddhau'rcaethionIddewigyn gyfnewidamlyfr
(b)Yrhyddfreinio.
(c)LlythyrPhiladelphusatEleazar (d)Yrateb
(e)Enwau'rpwyllgorabenodwydigyfieithu'rllyfr.
3Disgrifiado'ranrhegionbrenhinol:
(a)Ybwrdd(mae'ndebygmaidyma'rdarnmwyaf cymhlethoddodrefnagynhyrchwyderioed).
(b)Mae'rllallyncyflwyno 4DisgrifiadoJerwsalem (a)Ydeml(asystemygwaithdŵr). (b)Yseremoni (c)Ygaer (d)Yddinas.
(e)Cefngwlad
5FfarweliadEleasar
6.EsboniadEleasaro'rgyfraith(maehynynddoethineb dwfn)
7Ydderbyniad 8.Ywledd(72ogwestiynauacatebion).
9CyfieithiadyLlyfr
PENNOD1
AdegCaethgludyrIddewonynyrAifft,maePtolemy Philadelphusyndatgelueihunfelyllyfrgarwrmawr cyntafMae'ndymunocaelholllyfrau'rbydyneilyfrgell; ermwyncaelCyfreithiauMosesmae'ncynnigcyfnewid 100,000ogaethionamygwaithhwnnwganebychu, "Mae'nfendithfachynwir!"
1Ganfymodwedicasgludeunyddargyferhanes cofiadwyofyymweliadagEleazar,Archoffeiriadyr Iddewon,acoherwyddeichbodchi,Philocrates,felnad ydychchi'ncolliunrhywgyflei'mhatgoffa,wedirhoi pwyslaismawrardderbynadroddiadogymhelliona phwrpasfynghenhadaeth,rwyfwediceisiollunioesboniad cliro'rmaterichi,oherwyddrwy'ngweldbodgennych gariadnaturiolatddysgu,rhinweddsyddyneiddouchaf dyn-ifodyngysonynceisio'ychwaneguateistoco wybodaethachaffaeliadau'boedtrwyastudiohanesneu drwygymrydrhanynydigwyddiadaueuhunain
2Drwy’rmoddhwn,drwygymrydimewniddo’ihunyr elfennaumwyafnobl,ymae’renaidyncaeleisefydlu mewnpurdeb,acarôlgosodeinodardduwioldeb,ynod mwyafnobloll,mae’ndefnyddiohynfeleiganllaw anffaeledigacfelly’ncaffaelpwrpaspendant.
3Fyymroddiadiddilyngwybodaethgrefyddola’m harweinioddiymgymrydâ’rllysgenhadaethatydyna grybwyllais,aoeddyncaeleibarchu’nfawrganei ddinasyddioneihunachaneraill,ameirinwedda’i fawredd,acaoeddyneifeddiantâdogfennauo’rgwerth mwyafi’rIddewonyneiwladeihunacmewngwledydd tramorargyferdehongli’rgyfraithddwyfol,oherwyddmae eucyfreithiauwedi’uhysgrifennuarfemrwnlledrmewn llythrennauIddewig.
4Ymgymeraisâ'rllysgenhadaethhonynfrwdfrydig,arôl caelcyfleyngyntafierfynarybreninarranycaethion IddewigagludwydoJwdeai'rAifftgandadybrenin,pan gafoddeffeddianto'rddinashonachoncrogwladyrAifft 5Mae'nwerthimiadroddyrhaneshwnichihefyd,ganfy modynargyhoeddedigybyddwchchi,gyda'chtueddfryd atsancteiddrwydda'chcydymdeimladâdynionsy'nbyw ynunolâ'rgyfraithsanctaidd,yngwrando'nfwyparodar yrhanesrwy'nbwriadueigyflwyno,ganeichbodchieich hunwedidodatomnio'rynysynddiweddaracyn awyddusiglywedpopethsy'ntuedduiadeiladu'renaid 6Arachlysurblaenorolhefyd,anfonaisgofnodatocho'r ffeithiauyroeddwnyneuhystyriedynwertheuhadrodd amyrhilIddewig,ycofnodagefaisganyroffeiriaid uchelmwyafdysgedigyngngwladfwyafdysgedigyrAifft.
7Ganeichbodmorawyddusigaffaelgwybodaethamy pethauhynnyaallfodofuddi'rmeddwl,rwy'nteimloei bodynddyletswyddarnafroiichi'rhollwybodaethsydd ynfyngallu.
8Dylwndeimlo'runddyletswyddtuagatbawbaoeddâ'r undueddfrydondrwy'neideimlo'narbennigtuagatochchi ganfodgennychddyheadaumorfonheddig,achaneich bodnidynunigynfrawdimiorancymeriad,dimllainag orangwaed,ondynunâmihefydwrthgeisiodaioni
9Oherwyddnidyw'rpleserageiroaurnacunrhywun arallo'reiddosy'ncaeleiwerthfawrogiganfeddyliaubas ynrhoi'runbuddâmyndardrywydddiwyllianta'r astudiaethawnawni'wsicrhau.
10Ondrhagimieichblinoâchyflwyniadrhyhir,af ymlaenarunwaithatgynnwysfynaratif
11DerbynioddDemetriusoPhalerum,llywyddllyfrgelly brenin,swmenfawroarian,ermwyncasgluynghyd,cyn belledagygallai,holllyfrau'rbyd
12Trwybrynuathrawsgrifio,cyflawnodd,hydeithafei allu,bwrpasybrenin
13Arunachlysurpanoeddwni'nbresennolgofynnwyd iddo,Faintofiloeddolyfrausyddynyllyfrgell?ac atebodd,'Mwynadaugantmil,Ofrenin,abyddafyn ymdrechuynydyfodolagosigasglu'rgweddillynghyd hefyd,felygellircyrraeddycyfanswmobumcantmil. Dywedwydwrthyffodcyfreithiau'rIddewonynwertheu trawsgrifioacynhaeddulleyneichllyfrgell!
14‘Bethsy’neichrhwystrorhaggwneudhyn?’ateboddy brenin‘Maepopethsyddeiangenwedi’iroiichi!’
15‘Maeangeneucyfieithu,’ateboddDemetrius, ‘oherwyddyngngwladyrIddewonmaennhw’ndefnyddio wyddorryfedd(ynunionfelmaeganyrEifftiaidhefyd ffurfarbennigolythrennau)acynsiaradtafodiaithryfedd 16Maennhwifodiddefnyddio'riaithSyrieg,ondnidyw hynynwir;maeeuhiaithynhollolwahanol'
17Aphanddealloddybreninhollffeithiau'rachos, gorchmynnoddysgrifennullythyratyrArchoffeiriad Iddewigermwyncyflawnieifwriad(syddeisoeswedi'i ddisgrifio)
18Ganfeddwlbodyramserwedidodibwysoarycais,a osodaisynamlgerbronSosibiusoTarentumacAndreas, pennaethygwarchodlucorff,amryddhau'rIddewona alltudwydoJwdeagandadybreninoherwyddpan lwyddodd,trwygyfuniadolwcddaadewrder,iymosodar hollardalCoele-SyriaaPhoenicia,wrthderfysgu'rwlad, alltudioddraio'ielynionachaethgludodderaill. 19Nichyfanswmniferyrhaiagludoddefeowladyr Iddewoni'rAifftoedddimllainachantmil.
20O'rrhainarfogoddddegarhugainofilwyrdethola'u gosodmewngarsiynauynyrardaloeddgwledig 21(Ahydynoedcynyramserhwnroeddniferfawro Iddewonwedidodi'rAifftgyda'rPersiaid,acmewn cyfnodcynharachroedderaillwedicaeleuhanfoni'rAifft igynorthwyoPsammetichusyneiymgyrchynerbyn breninyrEthiopiaidOndnidoeddyrhainmorniferusâ'r caethgludionagludwydganPtolemimabLagus)
22Felydywedaiseisoes,dewisoddPtolemiygorauo'r rhain,ydynionoeddymmlaeneuhoesacynnodedigam eudewrder,a'uharfogi,ondfewnaethefostwngyllu mawro'rlleill,yrhaioeddynrhyhenneu'nrhyifancaty dibenhwn,a'rmenywodhefyd,yngaethweision,nid oherwyddeifodyndymunogwneudhyno'iewyllysrhydd
eihun,ondfe'igorfodwydganeifilwyra'uhawliasantfel gwobramygwasanaethawnaethantmewnrhyfel.
23Arôl,felydywedwydeisoes,caelcyfleisicrhaueu rhyddhad,anerchaisybreningyda'rdadleuoncanlynol. 'Peidiwnâbodmorafresymolfeleinbodyngadaeli'n gweithredoeddroicelwyddi'ngeiriau'
24Ganfodygyfraithyrydymnidynunigamei thrawsgrifioondhefydameichyfieithuynperthyni'rhil Iddewiggyfan,pagyfiawnhadygallwneigaeldrosein llysgenhadaethtrabodniferoeddmorfawrohonyntyn parhaumewncyflwrogaethwasiaethyneichteyrnas?
25Yngnghyfoethapherffeithrwydddydrugaredd rhyddha’rrhaisy’ncaeleudalmewncaethiwedmor druenus,oherwyddfelyrwyfwedibodyndrafferthi ddarganfod,yDuwaroddoddeucyfraithiddyntyw’rDuw sy’ncynnaldydeyrnas.
26Maennhw'naddoli'runDuwArglwyddaChreawdwr yBydysawd,felpobdynarall,felninnaueinhunain,O frenin,ereinbodni'neialwwrthenwaugwahanol,fel Zeus1neuDis
27Rhoddwydyrenwhwniddoynbriodoliawnganein hynafiaidcyntaf,ermwynarwyddomaiEf,trwyyrhwny maepopethyncaeleiroibywydacyndodifodolaeth,yw MarchogacArglwyddyBydysawdoreidrwydd
28Gosodwchesiamplohaelionii'rhollddynolrywtrwy ryddhau'rrhaisyddwedi'udalmewncaethiwed’ 29Arôlcyfnodbyr,traroeddwni'ngweddi'ndaerat Dduwybyddai'ntrefnumeddwlybreninfelygellid rhyddhau'rhollgaethion--(oherwyddbodyhilddynol, ganeibodyngreadigaethDuw,yncaeleidylanwadua'i dylanwaduganddo.
30Felly,gydallaweroweddïauamrywiol,gelwaisaryr Unsy'nrheoli'rgalon,ermwyni'rbreningaeleiorfodii ganiatáufynghais.
31Oherwyddroeddgeniobeithionmawrynglŷnag iachawdwriaethydynion,ganfymodwedicaelsicrwyddy byddaiDuwyncyflawnifyngweddi.
32Oherwyddpanfydddynionogymhellionpuryn cynlluniorhywweithrederbuddcyfiawnderachyflawni gweithredoeddnobl,maeDuwHollalluogyndodâ'u hymdrechiona'ubwriadauiganlyniadllwyddiannus)-cododdybrenineibenacedrychoddarnafâgweddllawen agofynnodd,'Faintofiloeddydychchi'nmeddwly byddantyneurhifo?'
33AteboddAndreas,aoeddynsefyllynagos,“Ychydig drosgantmil.”
34‘Mae’nfendithfachynwir,’meddai’rbrenin,‘mae Aristeasyngofynamdanomni!’
35YnadywedoddSosibiusarhaierailloeddynbresennol, ‘Ie,ondbyddyndeyrngedaddasi’chhaelioniichigynnig rhyddfreinio’rdynionhynfelgweithredoymroddiadi’r Duwgoruchaf.’
36Rydychwedicaeleichanrhydeddu'nfawrganDduw Hollalluoga'chdyrchafuuwchlaweichhollhynafiaid mewngogoniant,acmae'nbriodoliawneichbodynrhoi iddo'roffrwmdiolchmwyafyneichgallu'
37Ganfodydadleuonhynynhynodfalch,rhoddodd orchymynydylidychwaneguatgyflogau'rmilwyrynôl swmyrarianadbrynu,ydylidtaluugaindrachmaei'r perchnogionambobcaethwas,ydylidcyhoeddi gorchymyncyhoeddusabodcofrestrauo'rcaethionyncael eucysylltuagef
38Dangosoddybrwdfrydeddmwyafynybusnes, oherwyddDuwagyflawnoddeinbwriadyneigyfanrwydd aca'igorfododdiachubnidynunigyrhaiaddaethi'rAifft gydabyddineidadondunrhywunaddaethcynyramser hwnnwneuaddygwydi'rdeyrnaswedihynny.
39Dywedwydwrthoybyddai'rarianpridwerthynfwyna phedwarcantodalentau
40Rwy'ncreduybyddynddefnyddiolmewnosodcopio'r gorchymyn,oherwyddfelhynbyddhaelioni'rbrenin,a gafoddypŵerganDduwiachubtyrfaoeddmorfawr,yn caeleiwneudyngliriachacynfwyamlwg
41Dymaoeddgorchymynybrenin:‘Pawba wasanaethoddymmyddineintadynyrymgyrchynerbyn SyriaaPhoeniciaacynyrymosodiadarwladyrIddewon acagafoddeumeddiannugangaethionIddewiga’udwyn ynôliddinasAlexandriaagwladyrAifftneua’ugwerthu ieraillacynyrunmoddunrhywgaethionaoeddynein gwladcynyramserhwnnwneuaddygwydymawedi hynnymae’nofynnolibawbsy’nmedduargaethiono’r fatheurhyddhauarunwaith,gandderbynugaindrachmae ypenfelarianpridwerth
42Byddymilwyrynderbynyrarianhwnfelrhoddwedi'i hychwaneguateucyflogau,ygweddillodrysorlysy brenin
43Rydymyncredueibodynerbynewyllyseintadacyn erbynpobpriodoldebydylidbodwedi'ugwneudyn gaethionaboddinistrioeutirachludo'rIddewoni'rAifft ynweithredoanfoesgarwchmilwrol.
44Yrysbailasyrthioddi'rmilwyrarfaesygadoeddyr hollysbailydylentfodwedi'ihawlio
45Roeddgostwngybobligaethwasiaethynogystalâ hynnyynweithredoanghyfiawnderllwyr
46Felly,ganeinbodyncaeleincydnabodeinbodwedi arferrhoicyfiawnderibobdynacynenwedigi'rrhaisydd mewncyflwrcaethiwedynannheg,achaneinbodyn ymdrechuiddelio'ndegâphobdynynôlgofynion cyfiawnderaduwioldeb,rydymwedigorchymyn,mewn perthynasâ'rpersonauo'rIddewonsyddmewnunrhyw gyflwrcaethiwedmewnunrhywrano'nteyrnas,ybyddy rhaisy'neumeddiannuynderbynyswmpenodedigoarian a'urhyddhauacnafyddunrhywddynyndangosunrhyw oediwrthgyflawnieirwymedigaethau
47Ofewntridiauarôlcyhoeddi'rgorchymynhwn,rhaid iddyntwneudrhestrauogaethweisionargyfery swyddogionabenodwydigyflawnieinhewyllys,a chyflwynopoblycaethionarunwaith.
48Oherwyddyrydymynystyriedybyddaiofuddiniac i'nmaterionpebai'rmateryncaeleiddirwyniben.
49Gallunrhywunsy'ndymunorhoigwybodaetham unrhywunsy'nanufuddhaui'rgorchymyn,aryramodos profirbodydynyneuogybyddyndodyngaethwasiddo; foddbynnag,byddeieiddoyncaeleidrosglwyddoi drysorlysybrenin’
50Pangyflwynwydygorchymyni'wddarllengerbrony brenini'wgymeradwyo,roeddyncynnwysyrholl ddarpariaethaueraillaceithrio'rymadrodd'unrhyw gaethionaoeddynywladcynyramserhwnnwneua ddygwydymawedihynny,'acyneihaelioniamaintei galonychwanegoddybreninycymalhwnarhoi gorchmynionydylidadneuo'rgrantarianoeddeiangenar gyferyradbrynuynllawngydameistritalu'rlluoedda'r
bancwyrbrenhinol,acfellypenderfynwydarymatera chadarnhawydygorchymynofewnsaithdiwrnod.
51Cyfanswmygrantargyferypryniantoeddmwyna chwechantathrigainodalentau;oherwyddrhyddhawyd llawerofabanodaryfronynghydâ'umamau.
52Pangodwydycwestiwnaoeddswmougaintalenti'w daluamyrhain,gorchmynnoddybreninydylidgwneud hynny,acfellyycyflawnoddeibenderfyniadynyffordd fwyafcynhwysfawr
PENNOD2
Yndangossutycadwydycofnodionmwyafgofaluso faterionywladwriaethBiwrocratiaethyLlywodraeth PenodirpwyllgorochwechifyndatyrArchoffeiriadyn Jerwsalemathrefnu'rcyfnewid.RhoddirAristeasyn gyfrifolamyddirprwyaeth
1Wedigwneudhyn,gorchmynnoddiDemetriuslunio cofebynghylchtrawsgrifiollyfrau’rIddewon.
2OherwyddarferaibrenhinoeddyrAiffthyngyflawniholl faterionywladwriaethtrwyorchmynionachyda'r cywirdebmwyafgofalus,acniwnaeddimmewnmodd esgeulusnacarhap
3Acfellyrwyfwedimewnosodcopïauo'rgofeba'r llythyrau,niferyranrhegionaanfonwydanaturpobun, ganfodpobunohonyntynrhagoriorangwychderamedr dechnegol
4Dymagopio'rgofeb.CofDemetriusi'rbreninmawr. 'Ganeichbodwedirhoicyfarwyddiadauimi,Ofrenin,y dylidcasglu'rllyfrausyddeuhangenigwblhaueich llyfrgellynghyd,acydylidatgyweirio'rrhaisy'nddiffygiol, rwyfwediymroigyda'rgofalmwyafigyflawnieich dymuniadau,acmaegennyfynawrycynnigcanlynoli'w gyflwynogereichbron.
5MaellyfraucyfraithyrIddewon(ynghydârhaieraill)yn absennolo'rllyfrgell
6Maentwedi'uhysgrifennuynyriaitha'rllythrennau Hebraegacwedi'udehongli'nddiofal,acnidydyntyn cynrychioli'rtestungwreiddiolfelydywedwydwrthyfgan yrhaisy'ngwybod;oherwyddnidydynterioedwedicael gofalbrenini'whamddiffyn
7Mae'nangenrheidiolbodyrhainyngywirargyfereich llyfrgellganfodygyfraithsyddynddynt,ganeibodo darddiaddwyfol,ynllawndoethinebacynrhyddobob nam
8Amyrheswmhwnmaellenorionabeirddalluo awduronhanesyddolwediosgoicyfeirioatyllyfrauhyna'r dynionsyddwedibywacsy'nbywynunolânhw, oherwyddbodeusyniadofywydmorgysegrediga chrefyddol,felydywedHecataeusoAbdera
9Osyw'ngwedduichi,Ofrenin,ysgrifennirllythyratyr ArchoffeiriadynJerwsalem,yngofyniddoanfonchwe henuriadobobllwythgwŷrsyddwedibyw'rbywyd mwyafurddasolacsyddfwyafmedrusyneucyfraither mwyninniddarganfodypwyntiauymae'rmwyafrif ohonyntyncytunoarnynt,acfellyarôlcaelcyfieithiad cywirgallwneiosodmewnlleamlwgmewnmoddsy'n deilwngo'rgwaitheihuna'chpwrpas
10Byddedichiffyniantparhaus!
11Pangyflwynwydygofebhon,gorchmynnoddybrenin ysgrifennullythyratEleasararymater,ganroihefyd hanesrhyddhau'rcaethgludionIddewig
PENNOD3
Lledisgrifirybwrddmwyafcoethaharddagynhyrchwyd erioedHefydrhoddioncyfoethogeraill,Diddorolyng ngoleunicloddiadaudiweddarynyrAifft
1Byddafynawrynsymudymlaeniadbrynufyaddewida rhoidisgrifiado'rgweithiaucelf
2Fe'ucrefftwydâmedrusrwyddeithriadol,oherwyddni arbedoddybreninunrhywgostacroeddyngoruchwylio'r gweithwyrynbersonolynunigol
3Fellyniallenthepgorunrhywrano'rgwaithna'iorffen ynesgeulus
4Yngyntafoll,rhoddafddisgrifiado'rtablichi.
5Roeddybreninynawyddusi'rdarnhwnowaithfodo ddimensiynaueithriadolofawr,apharoddiymholiadau gaeleugwneudganyrIddewonynyrardalynghylchmaint ybwrddaoeddeisoesynydemlynJerwsalem
6Aphanddisgrifiasantymesuriadau,aethymlaeniofyna allaiwneudstrwythurmwy.
7Acateboddrhaio’roffeiriaida’rIddewoneraillnadoedd dimi’wrwystro
8Adywedoddeifodynawyddusi'wwneudbumgwaithy maint,ondpetrusoddrhagofnybyddai'nddiwerthargyfer gwasanaethau'rdeml
9Yroeddynawyddusnafyddaieiroddyncaeleilleoliyn ydemlynunig,oherwyddbyddai'nrhoillawermwyo bleseriddopebai'rdynionoeddyngyfrifolamoffrymu'r aberthaupriodolyngallugwneudhynny'nbriodolary bwrddawnaethef
10Nidoeddyntybiomaioherwydddiffygauryroeddy bwrddblaenorolwedi'iwneudofaintbach,ond ymddengys,meddai,fodrhywreswmpameifodwedi'i wneudo'rdimensiwnhwn
11Oherwyddpebai'rgorchymynwedi'iroi,nifyddai prindermoddionwedibod
12Fellyniddylemgroesinamyndytuhwnti'rmesur priodol.
13Aryrunprydgorchmynnoddiddyntroipobffurf amrywiolargelfyddydarwaith,oherwyddeifodynddyn o'rsyniadaumwyafuchelgeisiolacroeddnaturwedi'iroiâ dychymygcraffa'igalluogoddiddychmygu'r ymddangosiadafyddai'ncaeleigyflwynoganygwaith gorffenedig.
14Rhoddoddorchmynionhefyd,llenadoedd cyfarwyddiadauwedi'unodiynyrYsgrythurauIddewig,y dylidgwneudpopethmorbrydferthâphosibl.
15Panosodwydcyfarwyddiadauo'rfath,roeddenti'w cyflawnii'rllythyren.
16Gwnaethantybwrddynddaugufyddohyd,ungufydd oled,achufyddahannerouchder,ganeiwneudoaurpur
17Nidaurtenauwedi'iosodarsylfaenaralloeddyrhyn rwy'neiddisgrifio,ondaurenfawrwedi'iweldioatei gilyddoeddyrhollstrwythur
18Agwnaethantymyloledllawo'iamgylch
19Acyroeddtorchowaithtonnog,wedi'igerfiomewn cerfweddarffurfrhaffauwedi'ugwneudynrhyfeddolarei dairochr.
20Oherwyddyroeddyndrionglogoransiâpacyroedd arddullygwaithyrunfathynunionarbobuno'rochrau, felpabynnagochryroeddentyncaeleutroi,yroeddentyn cyflwyno'runymddangosiad
21O'rddwyochrodanyffin,roeddyrunaoeddyn gogwyddoilawratybwrddynddarnowaithharddiawn, ondyrochrallanoladdenoddsyllu'rgwyliwr
22Nawrroeddymyluchafyddwyochr,ganeibodwedi'i chodi,ynfinioggan,felydywedasom,fodyrymylyndair ochr,obasafbwyntbynnagybyddairhywunynmyndati 23Acyroeddhaenauogerriggwerthfawrarnoyng nghanolygwaithllinynboglynnog,acyroeddentwedi'u plethuâ'igilyddganddyfaisgelfyddydolddigyffelyb
24Ermwyndiogelwchroeddennhwigydwedi'ugosodâ nodwyddauauraoeddwedi'umewnosodmewntyllauyny cerrig
25Aryrochrauroeddennhwwedi'uclampioateigilyddâ chaui'wdalyngadarn
26Aryrhano'rymyloamgylchybwrddaoeddyn gogwyddoifynyacyncwrddâ'rllygaid,roeddpatrwmo wyaumewncerriggwerthfawrwedi'ucerfio'nfanwlgan ddarnparhausowaithcerfweddffliwtiog,wedi'ucysylltu'n agosâ'igilyddoamgylchybwrddcyfan.
27Athanycerrigaoeddwedi'utrefnuigynrychioliwyau gwnaethyrartistiaidgoronyncynnwyspobmatho ffrwythau,gydachlystyrauorawnwinachlustiauŷdarei phen,dyddiadauhefydacafalau,aphomgranadaua'r cyffelyb,wedi'utrefnu'namlwg
28Roeddyffrwythauhynwedi'ugwneudogerrig gwerthfawr,o'runlliwâ'rffrwythaueuhunain,acroedden nhw'neuclymuoamgylchymylonybwrddgydabando aur.
29Acarôlrhoi’rgoronffrwythauymlaen,odditano mewnosodwydpatrwmarallowyaumewncerrig gwerthfawr,agwaithffliwtioaboglynnogarall,felygellid defnyddio’rddwyochri’rbwrdd,ynôldymuniadau’r perchnogionacamyrheswmhwnestynnwydygwaith tonnaua’rymylilawratdraedybwrdd.
30Gwnaethantagosodasantblâtenfawrpedwarbyso drwchodanledcyfanybwrdd,felygellidrhoi'rtraed ynddo,a'iglampio'ngadarnâphinnaulinchaoeddynffitio imewnisocediodanyrymyl,felygelliddefnyddiopa bynnagochro'rbwrddyroeddpoblyneiffafrio
31Fellydaethynamlwgiawnbodygwaithwedi'ifwriadu igaeleiddefnyddiobethbynnag
32Arybwrddeihunfegerfionnhw'maeander,'gyda cherriggwerthfawrynsefyllallanyneiganol,rwbiac emralltaconicshefydallawerofathaueraillogerrigsy'n rhagorioranprydferthwch
33Acwrthymyly'maeander'gosodwyddarnrhyfeddolo rwydwaith,aoeddyngwneudiganolybwrddymddangos felrhomboidoransiâp,acarnoroeddcrisialacambr,fel y'igelwir,wedi'ucreu,agynhyrchoddargraffanghymarar ygwylwyr
34Gwnaethantdraedybwrddâphennautebygilili'rplant, feleubodynedrychfellili'rplantynplyguilawrodany bwrdd,a'rrhannauoeddynweladwyyncynrychiolidailyn sefyllynunionsyth
35Roeddsylfaenydroedaryddaearyncynnwysrhuddem acynmesurlledllawouchdero'ichwmpas
36Roeddganddoolwgesgidacroeddynwythbysoled.
37Arniygorffwysoddhollehangderydroed
38Agwnaethanti'rdroedymddangosfeleiddewyntyfu allano'rgarreg,wedi'iblethuagakanthusacwedi'i hamgylchynuâgwinwydda'ihamgylchynoddâchlystyrau
48Acareindwylohefyd,mae'ngorchymynynbenodoli'r symbolgaeleiosod,ganddangosynglirydylemgyflawni pobgweithredmewncyfiawnder,gangofioeincreadigaeth einhunain,acynanaddimofnDuw.
49Mae'ngorchymyniddynionhefyd,wrthorweddigysgu achodi,fyfyrioarweithredoeddDuw,nidmewngairyn unig,ondtrwyarsylwi'nglirynewida'rargraffa gynhyrchirarnynt,panfyddantynmyndigysgu,ahefyd eudeffro,pamorddwyfolacannealladwyyw'rnewidoun o'rcyflyrauhyni'rllall
50Maerhagoriaethygymhariaethorangwahaniaethua chofbellachwedi'inodiichi,ynôleindehongliadnio"y carnholltachnoi'rcil".
51Oherwyddnidarhapylluniwydeincyfreithiau,nacyn unolâ'rfeddwlgyntafaddaethi'rmeddwl,ondgydagolwg arwirioneddadangosrheswmcywir.
52Oherwyddtrwygyfrwngycyfarwyddiadauymae'neu rhoiynglŷnâbwydyddadiodyddacachosionpenodolo gyffwrdd,mae'neingorchymynibeidioâgwneudna gwrandoarunrhywbethynddi-feddwlnathroiat anghyfiawndertrwygamddefnyddiopŵerrheswm
53Yngnghyswlltyranifeiliaidgwyllthefyd,gellir darganfodyrunegwyddor
54Oherwyddmaecymeriadywenciallygodacanifeiliaid felyrhain,agrybwyllirynbenodol,ynddinistriol.
55Maellygodynhalogiacyndifrodipopeth,nidynunig argyfereubwydeuhunainondhydynoedi'rgraddaueu bodyngwneudyngwblddiwerthiddynbethbynnagy mae'ndodyneufforddi'wddifrodi
56Maedosbarthygwencihefydynrhyfedd:oherwyddar wahâni'rhynaddywedwyd,maeganddonodweddsy'n halogi:Mae'nbeichiogitrwy'rclustiauacynesgortrwy'r geg
57Acamyrheswmhwnycyhoeddirbodarfertebygyn aflanmewndynion
58Oherwyddtrwyymgorfforimewnlleferyddbopetha dderbynianttrwy'rclustiau,maentyncynnwyseraillmewn drygioniacnidydyntyngweithiounrhywamhurdeb cyffredin,ganeubodhwythauwedi'uhalogi'nllwyrgan lygreddannuwioldeb.
59Acmaeeichbrenin,felydywedirwrthym,yngwneud ynholloliawnwrthddinistriodyniono'rfath'
60Ynadywedaisi,‘Mae’ndebygeichbodchi’ngolygu’r hysbyswyr,oherwyddmaee’neuhamlygu’ngysoni arteithiauaciffurfiaupoenusofarwolaeth’
61‘Ie,’atebodd,‘dyma’rdynionrwy’neugolygu; oherwyddmaegwylioamddinistrdynionynbethaflan’
62Acmaeeincyfraithyngwaharddinniniweidiounrhyw unnaillaitrwyairneuweithred
63Dylaifyadroddiadbyro'rmaterionhynfodwedieich argyhoeddi,fodeinhollreoliadauwedi'ulluniogyda golwgargyfiawnder,acnadoesdimwedi'iddeddfuynyr Ysgrythurynddifeddwlnachebreswmdigonol,ondei phwrpasyweingalluogidrwygydoleinbywydcyfanac yneinhollweithredoeddiymarfercyfiawndergerbronpob dyn,ganfodynymwybodoloDduwHollalluog
64Acfellyynglŷnâbwydyddaphethauaflan,creaduriaid ymlusgol,acanifeiliaidgwyllt,mae'rsystemgyfanyn aneluatgyfiawnderapherthnasoeddcyfiawnrhwngdyna dyn.'
65Ymddangosaiimieifodwediamddiffyneihunyndda arbobpwynt;oherwyddgangyfeiriohefydatylloia'r
hyrddoda'rgeifraoffrymwyd,dywedoddeibodyn angenrheidioleucymrydoblithybuchesia'rpraidd,ac aberthuanifeiliaiddofapheidioâchynnigdimbydgwyllt, ermwynioffrymwyryraberthauddeallystyrsymbolaidd ydeddfwrapheidioâboddanddylanwad hunanymwybyddiaethdrahaus
66Oherwyddyrhwnsy'noffrymuaberth,syddhefydyn offrymueienaideihunymmhobuno'inaws.
67Rwy'ncredubodymanylionhynynglŷnâ'ntrafodaeth ynwertheuhadrodd,acoherwyddsancteiddrwyddacystyr naturiolygyfraith,rwyfwedicaelfyannogi'whegluroi chi'nglir,Philocrates,oherwyddeichymroddiadeichhuni ddysg.
PENNOD7
Dyfodiadycenhadongydallawysgrifyllyfrgwerthfawra'r anrhegionParatoadauargyfergwleddfrenhinolMae'r gwesteiwrynunionarôleisteddwrthybwrddyndiddanu eiwesteiongydachwestiynauacatebionRhaisylwadau doethargymdeithaseg
1AcEleasar,arôloffrymu'raberth,adewisycenhadon,a pharatoillaweroanrhegioni'rbrenin,a'nhanfonoddniar eintaithmewndiogelwchmawr
2AphangyrhaeddomAlexandria,hysbyswydybreninar unwaithameindyfodiad
3Wrthinigaeleinderbyni'rpalas,cyfarchoddAndreasa minnau'rbreninyngynnesathrosglwyddwydiddo'rllythyr aysgrifennwydganEleasar
4Roeddybreninynawyddusiawnigyfarfodâ'rcenhadon, arhoddoddorchymyniddiswyddo'rhollswyddogioneraill agalw'rcenhadoni'wbresenoldebarunwaith
5Nawrysyndodcyffrouscyffredinolhwn,oherwydd mae'narferoli'rrhaisy'ndodigeisiogwrandawiadgyda'r breninarfaterionobwysgaeleuderbyni'wbresenoldebar ypumeddydd,trabodcenhadonofrenhinoeddneu ddinasoeddpwysigiawnyneichaelhi'nanoddsicrhau mynediadi'rLlysmewntridegdiwrnod-ondystyriai'r dynionhynyndeilwngofwyoanrhydedd,ganeifodyn daleumeistrmewnparchmoruchel,acfellyarunwaith gollyngoddyrhaiyroeddeupresenoldebyneiystyriedyn ddiangenapharhaoddigerddedogwmpasnesiddyntddod imewna'ubodyngallueucroesawu.
6Panddaethantimewngyda'rrhoddionaanfonwydgyda hwya'rmemrwngwerthfawr,yroeddygyfraithwedi'i hysgrifennuarnyntmewnaurmewnllythrennauIddewig, oherwyddroeddymemrwnwedi'ibaratoi'nrhyfeddola'r cysylltiadrhwngytudalennauwedi'iwneudfeleifodyn anweledig,cyngyntedagygweloddybreninddechraueu holiamyllyfrau
7Acwediiddyntdynnu'rrholiauallano'ugorchuddiona phlygu'rtudalennau,safoddybreninynllonyddamamser hiracynaganymgrymutuasaithgwaith,dywedodd:
8‘Rwy’ndiolchichi,fyffrindiau,acrwy’ndiolchmwy fythi’rhwna’chanfonodd,acynfwynadimiDduw,yr hwnyweioraclau’
9Aphanwaeddoddpawb,ycenhadona'rlleilloeddyn bresennolhefyd,arunadegacagunllais:'Duwagadwo'r Brenin!'torroddiddagrauolawenydd
10Oherwyddeiddyrchafiadenaida'rymdeimlado'r anrhydeddlletholadalwydiddoa'igorfododdiwylodros eilwcdda
17Canmoloddybreninefagofynnoddiŵrarall,suty gallaieiystyriaethaufoderygorau?
18Acatebodd,‘Osoeddyngosodcyfiawndero’iflaenyn gysonymmhopethacynmeddwlbodanghyfiawnderyn gyfystyrâchollibywyd.OherwyddmaeDuwbobamser ynaddo’rbendithionuchafi’rcyfiawn!’
19Arôleiganmol,gofynnoddybrenini'rnesaf,suty gallaifodynrhyddrhagmeddyliauaflonyddgaryneigwsg?
20Acatebodd,‘Rydychchiwedigofyncwestiwnimisy’n anoddiawni’wateb,oherwyddniallwnddodâ’ngwir hunaniaethauirymynystodoriaucysgu,ondrydymyn caeleindalynsowndynyrhainganddychymygionna ellireurheoliganreswm.Oherwyddmaeganein heneidiau’rteimladeubodnhw’ngweldypethausy’ndod imewni’nhymwybyddiaethynystodcwsgOndrydymyn gwneudcamgymeriadosydymyntybioeinbodnimewn gwirioneddynhwylioarymôrmewncychodneu’nhedfan drwy’rawyrneu’nteithioiranbarthaueraillneuunrhyw betharallo’rfath.Acetorydymyndychmygubodpethau o’rfathyndigwydd’
21Cynbelledagymae'nbosiblimibenderfynu,rwyf wedidodi'rcasgliadcanlynol.Rhaidichiymmhobffordd bosibl,OFrenin,lywodraethueichgeiriaua'ch gweithredoeddganreolduwioldebfelybyddwchyn ymwybodoleichbodyncynnalrhinweddacnadydych bythyndewisbodloni'chhunardraulrheswmacnad ydychbyth,trwygamddefnyddio'chpŵer,yngwneud dirmygigyfiawnder.
22Oherwyddmae'rmeddwlynbennafynbrysurynei gwsggyda'runpethauagymae'neugwneudpanfyddyn effro.A'rsawlsyddâ'ihollfeddyliaua'iweithredoedd wedi'ugosodtuagatydibenionmwyafurddasolynsefydlu eihunmewncyfiawnderpanfyddyneffroaphanfyddyn cysgu.Felly,rhaidichifodyngadarnynnisgyblaeth gysonyrhunan
23Rhoddoddybreninganmoliaethi'rdynadywedodd wrthunarall‘Ganmaitiyw'rdegfediateb,panfyddi wedisiarad,byddwnynymroii'rwledd’Acyna gofynnoddycwestiwn,sutallaiosgoigwneudunrhyw bethsy'nannheilwngohonoffyhun?
24Acatebodd,‘Edrychwchbobamserareich enwogrwyddeichhuna’chsaflegoruchafeichhun,fely gallwchsiaradameddwldimondypethausy’ngysonâ hynny,ganwybodbodeichhollddeiliaidynmeddwlacyn siaradamdanochchiOherwyddniddylechymddangosyn waethna’ractorion,sy’nastudio’nofalusyrôlymae’n angenrheidioliddynteichwarae,acynllunioeuholl weithredoeddynunolâhi.Nidydychchi’nactiorhan,ond ynfreninmewngwirionedd,ganfodDuwwedirhoi awdurdodbrenhinolichiynunolâ’chcymeriad’
25Arôli'rbreningymeradwyo'nuchelacynhiryny fforddfwyafgraslon,anogwydygwesteionigeisio gorffwysFellypanddaethysgwrsiben,ymroddasanti gwrsnesafywledd
26Ydiwrnodcanlynol,dilynwydyruntrefniant,aphan gafoddybreningyfleiofyncwestiynaui'rdynion, gofynnoddi'rcyntafo'rrhaiaadawydargyferyrholinesaf, Bethyw'rffurfuchafolywodraeth?
27Acatebodd,‘Ireolieihunapheidioâchaeleigario ymaithganysgogiadau.Oherwyddmaeganbobdynduedd naturiolbenodolofeddwlMae'ndebygbodganyrhan fwyafoddyniondueddatfwydadiodaphleser,a
brenhinoedddueddatgaffaeltiriogaethacenwogrwydd mawr.Ondmae'nddabodcymedroldebymmhobpeth.
28YrhynaroddirganDduw,rhaiditieigymryda'igadw, ondpeidiwchbythâhiraethuambethausyddytuhwnti'ch cyrraedd.’
29Ynfalcho’rgeiriauhyn,gofynnoddybrenini’rnesaf, sutygallaifodynrhyddrhagcenfigen?
30Acarôlsaibbyratebodd,‘Osystyriwchyngyntafoll maiDuwsy’nrhoigogoniantachyfoethmawribobbrenin acnadoesnebynfrenintrwyeiallueihunMaepobdyn yndymunorhannu’rgogonianthwnondniallant,ganmai rhoddDuwydyw!
31Canmoloddybreninydynmewnaraithhiracyna gofynnoddiunarall,sutygallaiddirmygueielynion?
32Acatebodd,‘Osdangoswchgaredigrwyddibobdynac osbyddwchynennilleucyfeillgarwch,nidoesrhaidichi ofninebBodynboblogaiddgydaphobdynyw’rrhodd ddaoraui’wderbynganDduw!’
33Arôlcanmolyratebhwn,gorchmynnoddybrenini'r dynnesafatebycwestiwn,sutygallaigynnalei enwogrwyddmawr?
34Acateboddyntau,‘Osydychchi’nhaelacyneangei galonwrthroicaredigrwyddagweithredoeddgrasieraill, nifyddwchbythyncollieichbri,ondosydychchiami’r grasauuchodbarhauifodyneiddoichi,rhaidichialwar Dduwynbarhaus’
35Mynegoddybrenineigymeradwyaethagofynnoddi'r nesaf,Ibwyydylaidynddangoshaelioni?
36Acatebodd,‘Maepawbyncydnabodydylemddangos haelionii’rrhaisyddâthueddfryddatuagatom,ondrwy’n creduydylemddangosyrunysbrydhaelionibrwdi’rrhai sy’neingwrthwynebu,felygallwndrwyhyneuhennill drosoddi’rhynsy’niawnaci’rhynsyddofuddiniein hunain.OndrhaidinniweddïoarDduwycyflawnirhyn, oherwyddefsy’nrheolimeddyliaupobdyn’
37Arôlmynegieigytundebâ'rateb,gofynnoddybrenin i'rchwechedatebycwestiwn,ibwyydylemddangosein diolchgarwch?
38Acatebodd,‘I’nrhieni’nbarhaus,oherwyddmaeDuw wedirhoigorchymynpwysicafinniynglŷnâ’ranrhydedd sy’nddyledusirieniYnyllenesafmae’ncyfrifagwedd ffrindtuagatffrindoherwyddmae’nsônam“ffrindsydd feldyenaiddyhun.”Rwytti’ngwneudynddawrthgeisio dodâphobdynigyfeillgarwchâthidyhun’
39Siaradoddybreninyngaredigagefacynagofynnodd i'rnesaf,Bethsy'ndebygiharddwchorangwerth?
40Adywedodd,‘Duwioldeb,oherwydddyma’rffurf ragoroloharddwch,a’inerthywcariad,sefrhoddDuw. Rydychchieisoeswedi’igaffaelachydahynnyholl fendithionbywyd’
41Cymeradwyoddybreninyratebynyfforddfwyaf graslonagofynnoddiunarall,sut,pebai'nmethu,ygallai adennilleienwdaetoynyrungraddau?
42Adywedodd,‘Nidyw’nbosiblichifethu,oherwydd eichbodwedihauymmhobdynhadaudiolchgarwchsy’n cynhyrchucynhaeafewyllysda,acmaehynyngryfach na’rarfaucryfafacyngwarantu’rdiogelwchmwyaf.Ond osbyddunrhywddynynmethu,rhaididdobeidiobythâ gwneudypethauhynnyaachosoddeifethianteto,ond rhaididdoffurfiocyfeillgarwchagweithredu’ngyfiawn. OherwyddrhoddDuwywgallugwneudgweithredoeddda acnidygwrthwyneb’
43Wediymhyfryduynygeiriauhyn,gofynnoddybrenini unarall,sutygallaifodynrhyddrhaggalar?
44Acatebodd,‘Osnawnaetherioedniweidioneb,ond gwnaethddaioniibawbadilynllwybrcyfiawnder, oherwyddmaeeiffrwythau’ndodârhyddidrhaggalar. OndrhaidinniweddïoarDduwnafydddrygauannisgwyl felmarwolaethneuglefydneuboenneuunrhywbetho’r fathyndodarnomacyneinhanafu.Ondganeichbodyn ymroddedigidduwioldeb,niddawanffawdo’rfatharnoch byth’
45Rhoddoddybreninglodmawriddoagofynnoddi'r degfed,Bethyw'rffurfuchafoogoniant?
46Adywedodd,‘IanrhydedduDuw,agwneirhynnidâ rhoddionacaberthauondâphurdebenaidacargyhoeddiad sanctaidd,ganfodpopethwedi’ilunioa’ilywodraethugan Dduwynunolâ’iewyllys.Yrydychmewnmeddiantcyson o’rpwrpashwnfelygallpobdyneiddysguo’ch cyflawniadauynygorffennolacynypresennol’
47Gydallaisuchelycyfarchoddybreninhwyigyda siaradyngaredigâhwy,amynegoddpawboeddyn bresennoleucymeradwyaeth,ynenwedigyrathronwyr Oherwyddyroeddentynllawergwellnahwy[h.y.yr athronwyr]oranymddygiadadadl,ganeubodbobamser yngwneudDuwynfancychwyniddynt
48Arôlhyn,iddangoseideimladauda,aethybreninatii yfeddŵriechydeiwesteion
PENNOD9
Maeadnod8yncrynhoigwerthgwybodaethAdnod28, hoffterrhieni.SylwchynarbennigarycwestiwnynAdnod 26a'ratebSylwchhefydarycwestiwnynAdnod47a'r atebDymagyngordoethiddynionbusnes
1Ydiwrnodcanlynolgwnaedyruntrefniadauargyfery wledd,achyngyntedagydaethcyfle,dechreuoddybrenin ofyncwestiynaui'rdynionaoeddyneisteddwrthymyly rhaiaoeddeisoeswediateb,adywedoddwrthycyntaf,'A ellirdysgudoethineb?'
2Adywedodd,'Mae'renaidwedi'igyfansoddifeleifodyn gallu,trwy'rpŵerdwyfol,dderbynyrhollddaionia gwrthodyrhynsy'ngroes'
3Mynegoddybrenineigymeradwyaethagofynnoddi'r dynnesaf,Bethsyddfwyafbuddioliiechyd?
4Adywedodd,‘Dwyster,acnidyw’nbosiblcaelhynoni baibodDuwyncreutueddfrydtuagato’
5Siaradoddybreninyngaredigâ'rdyn,adywedoddwrth unarall,'Sutgalldyndalu'rddyledddiolchgarwchi'wrieni yndeilwng?'
6Adywedodd,‘Trwybeidiobythagachosipoeniddynt, acnidywhynynbosiblonibaibodDuwyngosody meddwlardrywyddydibenionmwyafurddasol’
7Mynegoddybreningytundebagofynnoddi'rnesaf,suty gallaiddodynwrandäwrbrwd?
8Adywedodd,‘Trwygofiobodpobgwybodaethyn ddefnyddiol,oherwyddeibodyneichgalluogitrwy gymorthDuwmewnargyfwngiddewisrhaio’rpethauyr ydychwedi’udysgua’ucymhwysoi’rargyfwngsy’neich wynebuAcfellymaeymdrechiondynionyncaeleu cyflawnitrwygymorthDuw’
9Canmoloddybreninefagofynnoddi'rnesafSutygallai osgoigwneudunrhywbethsy'ngroesi'rgyfraith?
10Adywedodd,‘Osydychchi’ncydnabodmaiDuwsydd wedirhoi’rmeddyliauyngnghalonnau’rdeddfwyrer mwyncadwbywydaudynion,byddwchchi’neudilyn nhw.’
11Cydnabu’rbreninatebydynadywedoddwrthunarall, ‘Bethywmantaisperthynas?’
12Acatebodd,‘Osystyriwneinbodnieinhunainyncael eincystuddioganyranffawdsy’ndisgynareinperthnasau acosdaweudioddefaintyneiddoinieinhunainyna maecryfderperthynasynamlwgarunwaith,oherwydd dimondpanddangosirteimlado’rfathybyddwnynennill anrhydeddapharchyneullygaidOherwyddmaecymorth, panfyddyngysylltiedigâcharedigrwydd,ynddo’ihunyn rhwymynsy’ngwblanwahanadwyAcynnyddeuffyniant niddylemchwennycheuheiddo,ondrhaidinniweddïoar Dduwiroipobmathoddaioniiddynt.’
13Acwedirhoi’runcanmoliaethiddoagi’rlleill, gofynnoddybreniniunarall,sutygallaiefegaelrhyddid rhagofn?
14Adywedodd,‘Panfyddymeddwlynymwybodolnad ywwedigwneudunrhywddrwg,aphanfyddDuwynei gyfeirioatbobcyngornobl.’
15Mynegoddybrenineigymeradwyaethagofynnoddiun arall,sutygallaibobamsergynnalbarngywir?
16Acatebodd,‘Pebai’ngosodoflaeneilygaidyngyson yranffawdsy’ndigwyddiddynionacyncydnabodmai Duwsy’ncymrydffyniantoddiwrthraiacyndodageraill ianrhydeddagogoniantmawr.’
17Rhoddoddybreningroesocaredigi'rdynagofynnodd i'rnesafatebycwestiwn,sutygallaiosgoibywydo hwylustodaphleser?
18Acatebodd,‘Oscofiai’nbarhauseifodynrheolwr ymerodraethfawracynarglwyddtyrfaoeddenfawr,acna ddylaieifeddwlfodynbrysurâphethaueraill,ond,dylai fodynystyriedbobamsersutygallaihyrwyddoeulles orauRhaididdoweddïohefydarDduwnafyddunrhyw ddyletswyddyncaeleihesgeuluso.’
19Arôlrhoiclodiddo,gofynnoddybrenini'rdegfed,sut ygallaiadnabodyrhaioeddyndelio'nfradwrusagef?
20Acateboddycwestiwn,‘Osbyddai’nsylwiaoedd ymddygiadyrhaio’igwmpasynnaturiolacaoeddentyn cynnalyrheolflaenoriaethbriodolmewnderbyniadaua chynghorau,acyneucyfathrachgyffredinol,hebfyndytu hwntiffiniaupriodoldebmewnllongyfarchiadaunac mewnmaterionymddygiaderaillOndbyddDuwyn tueddudyfeddwl,OFrenin,atbopethsy’nfonheddig.’ 21Panoeddybreninwedimynegieigymeradwyaeth uchela'ucanmolnhwigydynunigol(yngnghanol cymeradwyaethpawboeddynbresennol),troesantat fwynhau'rwledd
22Athrannoeth,pangynigiwydycyfle,gofynnoddy brenini'rdynnesaf,Bethyw'rffurffwyafdifrifolo esgeulustod?
23Acatebodd,‘Osnadywdynyngofaluameiblantacyn ymroipobymdrechi’whaddysgOherwyddyrydymbob amseryngweddïoarDduwnidcymaintdrosomeinhunain agdroseinplantybyddpobbendithyneiddoiddynt.Dim ondtrwynerthDuwygwireddireinhawyddi’nplant fedduarhunanreolaeth’
24Dywedoddybrenineifodwedisiaradynddaacyna gofynnoddiunarall,sutygallaifodynwladgarol?
25‘Trwygadwo’chblaen,’atebodd,‘ysyniadeibodhi’n ddabywamarwyneichgwladeichhun.Maepreswylio dramoryndodâdirmygarytlodionachywilyddary cyfoethogfelpebaentwedi’uhalltudioamdrosedd.Os byddwchchi’nrhoibuddionibawb,felrydychchi’nei wneudynbarhaus,byddDuwynrhoiffafrichigyda phawbabyddwchchi’ncaeleichystyriedynwladgarol’ 26Arôlgwrandoarydynhwn,gofynnoddybrenini'r nesafynydrefn,sutygallaifyw'ngyfeillgargyda'iwraig?
27Acatebodd,‘Drwygydnabodbodmenywodwrthnatur ynbenysgafnacynegnïolwrthddilyneuchwantaueu hunain,acynagoredinewidiadaubarnsydyntrwyresymu camarweiniol,abodeunaturynwanyneihanfod.Mae angendelioânhw'nddoethapheidioagysgogicynnenEr mwynbywbywydynllwyddiannus,rhaidi'rllywiwr wybodynodydylaigyfeirioeigwrstuagato.Dimond trwyalwargymorthDuwygalldynionlywiocwrsbywyd gwirioneddolbobamser’
28Mynegoddybrenineigytundebagofynnoddi'rnesaf, sutygallaifodynrhyddrhagcamgymeriad?
29Acatebodd,‘Osgweithredwchbobamserynofalusac nadydychbythynrhoicredienllibio,ondprofwch drosocheichhunypethauaddywedirwrthycha phenderfynwchynôleichbarneichhunyceisiadaua wneirichiachyflawnwchbopethyngngoleunieichbarn, byddwchynrhyddrhagcamgymeriad,OFreninOnd gwybodaethacymarferypethauhynywgwaithygallu Dwyfol.’
30Wedibodwrtheifoddgyda’rgeiriauhyn,gofynnoddy breniniunarall,sutygallaifodynrhyddrhagdigofaint?
31Acefeaddywedoddmewnatebi'rcwestiwn,‘Pebai'n cydnabodbodganddoawdurdoddrosbawbhydynoedi roimarwolaetharnynt,pebai'nildioiddigofaint,a byddai'nddiwerthacyndruenuspebai,dimondameifod ynarglwydd,ynamddifadullawerofywyd
32Paangenoeddamddigofaint,panoeddpobdynyn ddarostyngediganebynelyniaethusiddo?Mae'n angenrheidiolcydnabodbodDuwynrheoli'rbydigyd mewnysbrydcaredigrwyddahebunrhywddigofaint,a rhaiditi,'meddai,'OFrenin,gopïoEiesiampl.'
33Dywedoddybrenineifodwediatebynddaacyna gofynnoddi'rdynnesaf,Bethywcyngorda?
34‘Iweithredu’nddabobamserachydamyfyrdod dyledus,’eglurodd,‘gangymharu’rhynsy’nfanteisioli’n polisieinhunainâ’reffeithiauniweidiolafyddai’ndeillio ofabwysiadu’rsafbwyntgyferbyniol,ermwynini,trwy bwysoamesurpobpwynt,gaelcyngordaachyflawniein pwrpas.Acynbwysicafoll,trwynerthDuwbyddpob cynllunsyddgennychyncaeleigyflawnioherwyddeich bodynymarferduwioldeb’
35Dywedoddybreninfodydynhwnwediatebyndda,a gofynnoddiunarall,Bethywathroniaeth?
36Aceglurodd,‘Iystyriedynddaynghylchunrhyw gwestiwnsy’ncodiapheidiobythâchaeleichcarioi ffwrddganysgogiadau,ondifyfyrioaryranafiadausy’n deillioo’rnwydau,aciweithredu’niawnynôlyr amgylchiadau,ganymarfercymedroldeb.Ondrhaidinni weddïoarDduwifeithrinyneinmeddwlystyriaetho’r pethauhyn’
37Mynegoddybrenineigydsyniadagofynnoddiunarall, sutygallaigaelcydnabyddiaethwrthdeithiodramor?
38‘Trwyfodyndegâphobdyn,’atebodd,‘athrwy ymddangosynisraddolynhytrachnagynuwchna’rrhai yroeddynteithioyneuplithOherwyddmae’negwyddor gydnabyddedigbodDuwwrtheinaturynderbynyrhai gostyngedig.Acmae’rhilddynolyncaru’rrhaisy’n fodlonbodynddarostyngedigiddynt’
39Arôlmynegieigymeradwyaethi’ratebhwn, gofynnoddybreniniunarall,sutygallaiadeiladumewn fforddybyddaieiadeiladau’nparaareiôl?
40Acateboddycwestiwn,‘Pebaieigreadigaethauar raddfafawrabonheddig,felybyddai’rgwylwyryneu harbedameuharddwch,acpenabaibythyndiswyddo nebo’rrhaiawnâiwaitho’rfathacnafyddaibythyn gorfodierailliwasanaethueianghenionhebgyflog’
41Oherwydd,ganweldsutmaeDuwyndarparuargyfery hilddynol,ganroiiechydagallumeddylioliddyntaphob dawnarall,dylaiefeihunddilynEiesiampltrwyroitâli ddynionameullafurcaledOherwyddygweithredoedda wneirmewncyfiawndersy'narosynbarhaus!
42Dywedoddybreninfodydynhwnhefydwediatebyn ddaagofynnoddi'rdegfed,Bethywffrwythdoethineb?
43Acatebodd,‘Ydylaidynfodynymwybodolynddo’i hunnadywwedigwneudunrhywddrwga’ifodynbywei fywydynygwirioneddGanmaio’rrhain,OFrenin nerthol,ydaw’rllawenyddmwyafa’rdygnwchenaida’r ffyddgrefynNuwitioswytti’nrheolidydeyrnasmewn duwioldeb’
44Aphanglywsantyratebgwaeddasantigydâ chymeradwyaethuchel,acwedihynnydechreuoddy brenin,yngnghyflawndereilawenydd,yfedeuhiechyd
45Athrannoethdilynoddywleddyruncwrsagar achlysuronblaenorol,aphanddaethycyfleaethybrenin atiiofyncwestiynaui'rgwesteionoeddarôl,adywedodd wrthycyntaf,'Sutygalldynataleihunrhagbalchder?'
46Acatebodd,‘Osyw’ncynnalcydraddoldebacyncofio ymmhobachlysureifodynddynynllywodraethudros ddynion.AcmaeDuwyndiddymu’rbalch,acyn dyrchafu’rgostyngediga’raddfwyn!’
47Siaradoddybreninyngaredigagef,agofynnoddi'r nesaf,Pwyydylaidyneiddewisyngynghorwyriddo?
48Acatebodd,‘Yrhaisyddwedicaeleuprofimewn llawerofaterionacsy’ncynnalewyllysdadigymysgtuag atoacyncymrydrhanyneidueddfrydeihun.Acmae DuwynamlyguEiHuni’rrhaisy’ndeilwngermwyn cyflawni’rdibenionhyn’
49Canmoloddybreninefagofynnoddiunarall,Beth yw'reiddomwyafangenrheidiolifrenin?
50‘Cyfeillgarwchachariadeiddeiliaid,’atebodd, ‘oherwyddtrwyhynymaecwlwmewyllysdayncaelei wneudynanwahanadwyADuwsy’nsicrhauygallhyn ddigwyddynunolâ’chdymuniad’
51Canmoloddybreninefagofynnoddiunarall,Bethyw amcanaraith?Acateboddyntau,‘Argyhoeddieich gwrthwynebyddtrwyddangoseigamgymeriadauiddo mewnbyddindrefnusoddadleuon’
52Oherwyddfelhynybyddwchynennilleichgwrandäwr, nidtrwyeiwrthwynebu,ondtrwyroiclodiddogyda'r bwriado'iberswadioAthrwynerthDuwycyflawnir perswâd’
53Dywedoddybrenineifodwedirhoiatebda,a gofynnoddiunarall,sutygallaifyw'ngyfeillgargyda'r
eichbodchifwyafteilwngoedmygeddtrwygymorthDuw sy’ngwneudichiofaluamypethauhyn.’
113Mynegoddybrenineigymeradwyaethadywedodd wrthunarall,‘Ibafaterionydylaibrenhinoeddneilltuo’r rhanfwyafo’uhamser?’
14Acatebodd,‘Iddarllenacastudiocofnodionteithiau swyddogol,aysgrifennwydmewnperthynasâ’rgwahanol deyrnasoedd,gyda’rbwriadoddiwygioachadw’rdeiliaid. Athrwyweithgarwcho’rfathyrydychwedicyrraedd gogoniantnadyweraillerioedwedi’igyrraedd,trwy gymorthDuwsy’ncyflawnieichhollddymuniadau’
15Siaradoddybreninynfrwdfrydigâ'rdynagofynnoddi unarall,sutydylaidyneiddiddanueihunynystodei oriauoymlacioahamdden?
16Acatebodd,‘Maegwylio’rdramâuhynnyygellireu hactio’nbriodolagosodoflaenllygaidrhywunolygfeydd agymerwydofywydacaactiwydgydagurddasa gweddusterynfuddiolacynbriodol’
17Oherwyddymaerhywfaintoadeiladaethi'wchaelhyd ynoedynydifyrionhyn,oherwyddynamldysgirrhyw wersddymunolganfaterionmwyafdibwysbywydOnd trwyymarferypriodoldebmwyafymmhobuno'ch gweithredoedd,rydychchiwedidangoseichbodchi'n athronyddacyncaeleichanrhydedduganDduwoherwydd eichrhinwedd.'
18Ynfalcho’rgeiriauaddywedwyd,dywedoddybrenin wrthynawfeddyn,sutydylaidynymddwynmewn gwleddoedd?
19Acatebodd,‘Dylechalwateichochrddyniondysgedig a’rrhaisy’ngallurhoiawgrymiadaudefnyddiolichi ynglŷnâmaterioneichteyrnasabywydaueichdeiliaid (oherwyddniallechddodohydiunrhywthemafwyaddas namwyaddysgiadolnahon)ganfoddyniono’rfathyn annwyliDduwoherwyddeubodwedihyfforddieu meddyliauifyfyrioarythemâumwyafurddasolfelyr ydychchithau’neiwneudeichhun,ganfodeichholl weithredoeddwedi’ucyfarwyddoganDduw.’
20Wedibodwrtheifoddâ’rateb,gofynnoddybrenini’r dynnesaf,Bethsyddoraui’rbobl?Ydylidgwneud dinesyddpreifatynfreninarnyntneuaelodo’rteulu brenhinol?
21Acatebodd,‘YrhwnsyddorauwrthnaturOherwydd maebrenhinoeddsy’ndodolinachfrenhinolynamlyn llymacynllymtuagateudeiliaidAcynfwyfythywhyn ynwiramraio’rrhaisyddwedicodiorengoeddy dinasyddionpreifat,syddarôlprofidrygioniadwyneu cyfranodlodi,panfyddantynteyrnasudrosdyrfaoeddyn troiallanifodynfwycreulonna’rgormeswyrdigroeso.
22Ond,felydywedais,maenaturddasyddwedi'i hyfforddi'niawnyngalluteyrnasu,acyrwytti'nfrenin mawr,nidcymaintoherwydddyfodynrhagoriyng ngogoniantdydeyrnasiada'thgyfoethondynhytrach oherwydddyfodwedirhagoriarbobdynmewntrugaredd adyngarwch,diolchiDduwa'thrhoddoddâ'rrhinweddau hyn'
23Treulioddybreninbethamseryncanmolydynhwnac ynagofynnoddi'rolafoll,Bethyw'rgampfwyafwrthreoli ymerodraeth?
24Acatebodd,‘Ydylai’rdinasyddionfywmewncyflwro heddwchynbarhaus,acydylidgweinydducyfiawnderyn gyflymmewnachosionoanghydfod’
25Cyflawnirycanlyniadauhyntrwyddylanwady llywodraethwr,panfyddynddynsy'ncasáudrwgacyn caru'rdaacynymroiiachubbywydaudynion,ynunionfel yrydychynystyriedanghyfiawnderyffurfwaethafo ddrwgacwedicreuenwdatragwyddolichi'chhun,gan fodDuwynrhoimeddwlpuradi-lygreddichiganunrhyw ddrwg'
26Aphanstopiodd,torroddcymeradwyaethuchela llawenallanamgrynamserPanstopiodd,cymeroddy breningwpanarhoitosteranrhydeddi'whollwesteiona'r geiriaualefarasant
27Ynawrthgloidywedodd,“Rwyfwedicaelybudd mwyafo’chpresenoldeb.Rwyfwedielwa’nfawro’r wybodaethddoetharoddochimiynglŷnâ’rgelfyddydo lywodraethu”
28Ynagorchmynnoddgyflwynotairtalentoarianibobun ohonynt,aphenododduno'igaethweisionidrosglwyddo'r arian
29Ynsydyngwaeddoddpawbeucymeradwyaeth,adaeth ywleddynolygfaolawenydd,trabodybreninynymroii gylchparhausoddathlu
PENNOD11
Amsylwarstenograffeghynafol,gwelerAdnod7. Cyflwynirycyfieithiadi'wgymeradwyoa'idderbynfel wedi'iddarllen,ac(Adnod23)cymerirpleidlaisgynyddol ogymeradwyaetha'iphasio'nunfrydol.
1Rwyfwediysgrifennu'nfanwlacmae'nrhaidimierfyn ameichmaddeuant,Philocrates
2Roeddwniwedifysynnu’nddirfawratydyniona’r fforddyrhoddasantatebionarunwaithagymeroddamser hiri’wllunio
3Oherwydderbodycwestiynwrwedirhoiystyriaeth fanwlibobcwestiwnpenodol,roeddganyrhaiaatebodd unarôlyllalleuhatebioni'rcwestiynauynbarodar unwaithacfellyroeddentynymddangosimiacibawba oeddynbresennolacynenwedigi'rathronwyrynhaeddu edmygedd
4Acrwy'ntybioybyddypethynymddangosynanhygoel i'rrhaiafyddyndarllenfynaratifynydyfodol
5Ondmae'nanwedduscamliwioffeithiausyddwedi'u cofnodiynyrarchifaucyhoeddus.
6Acnifyddai'niawnimidroseddumewnmaterfelhyn Rwy'nadroddyrhanesynunionfelydigwyddodd,gan osgoiunrhywgamgymeriadyngydwybodol.
7Gwnaethgrymeullefariadauargraffgymaintarnaf,nesi miwneudymdrechiymgynghoriâ'rrhaioeddyngyfrifol amwneudcofnodobopethaddigwyddoddyny cynulleidfaoedda'rgwleddoeddbrenhinol
8Oherwyddmae'narfer,felygwyddoch,o'reiliadymae'r breninyndechrautrafodbusneshydyramserymae'n ymddeoliorffwys,igofnodieiholleiriaua'i weithredoeddtrefniantrhagoroladefnyddioliawn
9Oherwyddydiwrnodcanlynoldarllenircofnodion gweithredoeddadywediadau’rdiwrnodblaenorolcyni fusnesddechrau,acosbuunrhywafreoleidd-dra,caiffy matereigywiroarunwaith
10Felly,felydywedwyd,cefaiswybodaethgywiro'r cofnodioncyhoeddus,acrwyfwedinodi'rffeithiauyny drefnbriodolganfymodyngwybodpamorawyddus ydychchiigaelgwybodaethddefnyddiol
11DridiauynddiweddarachcymeroddDemetriusydynion achanbasioarhydymorglawdd,saithstadiwmohyd,i'r ynys,croesoddybontachyrhaeddoddardaloeddgogleddol Pharos.
12Ynofe’ucasgloddynghydmewntŷ,aoeddwedi’i adeiladuarlanymôr,oharddwchmawracmewnlleoliad diarffordd,a’ugwahoddiwneudygwaithcyfieithu,gan fodpopethoeddeiangenarnyntatydibenwedi’iroiwrth law
13Fellydechreuasantgymharueugwahanolganlyniadau a'ugwneudyngyson,achopïwydbethbynnagy cytunasantarnoynbriodoldangyfarwyddydDemetrius 14Apharhaoddysesiwnhydynawfedawr;wedihyn cawsanteurhyddhauiwasanaethueuhanghenioncorfforol 15Darparwydpopethoeddeiangenareucyferarraddfa fawr.YnogystalâhyngwnaethDorotheusyrun paratoadauareucyferynddyddiolagawnaedargyfery brenineihunoherwydddynaorchymynybreniniddo
16YnyborebachymddangosasantynyLlysbobdydd,ac arôlcyfarchaethybreninynôli'wlleeuhunain
17AcfelymaearferyrhollIddewon,golchasanteudwylo ynymôragweddïoarDduwacynaymroiiddarllena chyfieithu'rdarnpenodolyroeddentynymwneudagef,a gofynnaisycwestiwniddynt,Pamyroeddentyngolchieu dwylocyniddyntweddïo?
18Aceglurasantmaiarwyddoeddnadoeddentwedi gwneudunrhywddrwg(oherwyddbodpobmatho weithgareddyncaeleigyflawnitrwygyfrwngydwylo) ganeubodynystyriedpopethynsymbologyfiawndera gwirioneddyneufforddfonheddigasanctaidd
19Felydywedaiseisoes,byddentyncyfarfodâ'igilydd bobdyddynylleaoeddynhyfrydoherwyddeidawelwch a'iddisgleirdebacynymroii'wtasg
20Adigwyddoddi'rgwaithcyfieithugaeleigwblhau mewnsaithdegdauddiwrnod,felpebaihynwedi'idrefnu atddibenpenodol
21Pangwblhawydygwaith,casgloddDemetriusy boblogaethIddewigynghydynylleyroeddycyfieithiad wedi'iwneud,a'iddarllenibawb,ymmhresenoldeby cyfieithwyr,agafoddgroesomawrhefydganybobl, oherwyddymanteisionmawraroddwydiddyntganddynt
22RhoesantganmoliaethwresogiDemetriushefyd,a'i annogigopïo'rhollgyfraitharhoicopiohonii'w harweinwyr
23Arôldarllenyllyfrau,safoddyroffeiriaidahenuriaidy cyfieithwyra'rgymunedIddewigacarweinwyrybobla dweud,ganfodcyfieithiadmorrhagorolachysegrediga chywirwedi'iwneud,maidimondtegoeddiddoarosfelyr oeddacnaddylidgwneudunrhywnewidynddo
24Aphanfynegoddyrhollgwmnieucymeradwyaeth, gorchmynnasantiddyntgyhoeddimelltithynunolâ'u harferarunrhywunawneiunrhywnewidnaillaitrwy ychwaneguunrhywbethneunewidmewnunrhywffordd bethbynnagywunrhywuno'rgeiriauaysgrifennwydneu wneudunrhywbethwedi'ihepgor
25Roeddhwnynrhagofaldoethiawnisicrhauygellid cadw'rllyframbythynydyfodolhebeinewid.
26Panadroddwydymateri'rbrenin,llawenhaoddynfawr, oherwyddteimlaifodycynllunaluniwydganddowedi'i gyflawni'nddiogel.
27Darllenwydyllyfrcyfaniddo,acfesynnwydefynfawr atysbrydydeddfwr
28AdywedoddwrthDemetrius,‘Sutnadyw’runo’r haneswyrna’rbeirdderioedwedimeddwleibodhi’n werthsônamgampmorryfeddol?’
29Acatebodd,‘Oherwyddbodygyfraithynsanctaiddac odarddiaddwyfol.Acmaerhaio’rrhaialunioddybwriad oddelioâhiwedicaeleutaroganDduwacfellywedi peidioâ’upwrpas’
30DywedoddeifodwediclywedganTheopompuseifod wedicaeleiyrruallano'ifeddwlamfwynathrideg diwrnodoherwyddeifodynbwriadumewnosodynei hanesraioddigwyddiadauo'rcyfieithiadaucynharachac annibynadwyo'rgyfraith
31Panoeddwedigwellaychydig,gweddïoddarDduwi egluroiddopamyroeddyranffawdwedidigwyddiddo
32Adatguddiwydiddomewnbreuddwyd,eifodo chwilfrydeddseguryndymunocyfleugwirioneddau cysegredigiddynioncyffredin,acosbyddai'npeidioâ gwneudhynnyybyddai'nadfereiiechyd
33Rwyfwediclywedhefyd,owefusauTheodektes,uno'r beirddtrasig,panoeddarfinaddasurhaio'rdigwyddiadau agofnodwydynyllyfrargyferuno'iddramâu,eifodwedi caeleieffeithiogangataractauyneiddaulygad.
34Aphanddealloddpamyroeddydrwgwedidigwydd iddo,gweddïoddarDduwamlaweroddyddiauacyna cafoddeiadfer.
35Acwedii'rbrenin,felydywedaiseisoes,dderbyn esboniadDemetriusarypwynthwn,fewnaethymgrymua gorchmynnoddfodgofalmawramyllyfrau,a'ubodi'w gwarchodynsanctaidd
36Acanogoddycyfieithwyriymweldagefynamlarôl iddyntddychwelydiJwdea,oherwyddyroeddyndeg, meddai,iddoeuhanfonadrefynawr
37Ondpanfyddentyndychwelyd,byddai'neutrinfel ffrindiau,feloeddynbriodol,abyddentynderbyn anrhegioncyfoethogganddo
38Gorchmynnoddwneudparatoadauiddyntddychwelyd adref,athrinnhw'ngaredigiawn.
39Rhoddoddibobunohonyntdairgwisgo'rmathgorau, dwydalentoaur,cwpwrddynpwysoundalent,a'rholl ddodrefnargyfertairsoffa.
40Achyda'rhebrwnganfonoddatEleasarddeggwelyâ choesauariana'rhollofferangenrheidiol,cwpwrdddillad gwerthtridegtalent,deggwisgborffor,achoron ysblennydd,achantoddarnauo'rlliaingwehyddugorau, hefydbowlenniallestri,adaugwpanauri'wcysegrui Dduw.
41Anogoddefhefydmewnllythyr,osbyddaiunrhywun o'rdynionynwellganddyntddychwelydato,naddylaieu rhwystro
42Oherwyddystyriaiynfraintfawrmwynhaucymdeithas dynionmorddysgedig,abyddai'nhytrachganddowasgaru eigyfoetharnyntnagarwagedd.
43AcynawrPhilocrates,maegenti'rstorigyflawnyn unolâ'mhaddewid
44Rwy'ncredueichbodchi'ncaelmwyobleseryny materionhynnagynysgrifau'rmytholegwyr
45Oherwyddyrydychynymroddedigiastudio'rpethau hynnyaallfodofuddi'renaid,acyntreuliollawero amserarnoByddafynceisioadroddunrhyw ddigwyddiadaueraillsy'nwertheucofnodi,felygallwch, trwyeuharchwilio,sicrhau'rwobruchafameichsêl