Y Samariad Da Luc 10:25-37 25 Ac wele, rhyw gyfreithiwr a safodd i fyny, ac a’i temtiodd ef, gan ddywedyd, Athro, beth a wnaf i etifeddu bywyd tragwyddol? 26 Dywedodd wrtho, Beth sydd ysgrifenedig yn y gyfraith? Sut yr wyt ti'n darllen? 27 Ac efe a atebodd a ddywedodd, Câr yr Arglwydd dy Dduw â’th holl galon, ac â’th holl enaid, ac â’th holl nerth, ac â’th holl feddwl; a’th gymydog fel ti dy hun. 28 A dywedodd wrtho, Ti a atebaist yn iawn: gwna hyn, a thi a fyddi fyw. 29 Ond efe, yn ewyllysio ei gyfiawnhau ei hun, a ddywedodd wrth Iesu, A phwy yw fy nghymydog? 30 A Iesu a atebodd, Aeth rhyw ŵr i lawr o Jerwsalem i Jericho, ac a syrthiodd ymhlith lladron, a’r rhai a’i diosgasant ef o’i ddillad, ac a’i clwyfasant, ac a aethant ymaith, gan ei adael ef yn hanner marw. 31 Ac ar ddamwain daeth rhyw offeiriad i lawr y ffordd honno: a phan welodd efe ef, efe a aeth heibio i’r ochr arall. 32 A Lefiad hefyd, pan oedd yn y fan, a ddaeth ac a edrychodd arno, ac a aeth heibio i'r ochr arall. 33 Ond rhyw Samaritan, wrth iddo deithio, a ddaeth lle'r oedd ef: a phan welodd ef, tosturiodd wrtho, 34 Ac aeth ato, ac a rwymodd ei glwyfau, gan dywallt olew a gwin arnynt, ac a’i gosododd ar ei anifail ei hun, ac a’i dug i dafarn, ac a ofalodd amdano. 35 A thrannoeth, pan aeth efe ymaith, efe a gymerodd allan ddwy geiniog, ac a’u rhoddes i’r gwesteiwr, ac a ddywedodd wrtho, Gofala amdano; a pha beth bynnag a wari di yn rhagor, pan ddelwyf fi, mi a’th dalaf yn ôl. 36 Pwy o’r tri hyn yn awr, a dybi di, oedd gymydog i’r hwn a syrthiodd ymhlith y lladron? 37 Ac efe a ddywedodd, Yr hwn a drugarhaodd wrtho. Yna y dywedodd Iesu wrtho, Dos, a gwna dithau yr un fath. Mae stori'r Samariad Trugarog (Luc 10:25–37) yn un o ddamhegion enwocaf Iesu. Mae'n cyflwyno sylwebaeth ddofn ar gariad gwirioneddol, trugaredd, a'r hyn y mae bod yn gymydog yn ei olygu mewn gwirionedd. Dyma ddadansoddiad adnod wrth adnod yn crynhoi'r naratif, ac yna gwersi allweddol a chymwysiadau ymarferol.
1
Y Samariad Da
Dadansoddiad Adnod wrth Adnod Luc 10:25–28 — Prawf y Cyfreithiwr a’r Gorchymyn Mawr Adnod 25: Mae cyfreithiwr (ysgolhaig Cyfraith Moses) yn sefyll i roi Iesu ar brawf, gan ofyn beth mae'n rhaid iddo ei wneud i etifeddu bywyd tragwyddol. Adnod 26: Mae Iesu yn ymateb trwy droi’r cwestiwn yn ôl at yr ysgrythurau, gan ofyn i’r cyfreithiwr sut mae’n darllen y Gyfraith. Adnod 27: Mae'r cyfreithiwr yn ateb yn gywir, gan grynhoi'r Gyfraith yn ddau egwyddor graidd: caru Duw â'ch holl galon, enaid, nerth a meddwl, a charu eich cymydog fel eich hun (gan gyfeirio at Deuteronomium 6:5 a Lefiticus 19:18). Adnod 28: Mae Iesu yn canmol ei ateb, gan ddweud wrtho y bydd gwneud hyn yn dod â bywyd. Luc 10:29–32 — Yr Anogwr a’r Gwylwyr Annisgwyl Adnod 29: Gan geisio cyfiawnhau ei hun neu gyfyngu ar gwmpas ei ddyletswydd, mae'r cyfreithiwr yn gofyn, "A phwy yw fy nghymydog?" Adnod 30: Mae Iesu’n dechrau’r ddameg. Mae dyn yn teithio i lawr y ffordd serth, beryglus o Jerwsalem i Jericho yn cael ei daro gan ladron. Maen nhw’n tynnu ei ddillad ohono, yn ei guro’n ddifrifol, ac yn ei adael yn hanner marw. Adnod 31: Daw offeiriad i lawr yr un ffordd. Gan weld y dyn clwyfedig, mae'n croesi i'r ochr arall ac yn parhau i gerdded. Adnod 32: Mae Lefiad (cynorthwyydd yn y deml) yn cyrraedd nesaf. Mae'n edrych ar y dyn clwyfedig, ond fel yr offeiriad, yn croesi i'r ochr arall ac yn mynd heibio. Luc 10:33–35 — Y Samariad Tosturiol Adnod 33: Daw Samariad—aelod o grŵp a oedd yn cael ei ddirmygu a'i osgoi'n fawr gan lawer o Iddewon y cyfnod hwnnw—i lawr y ffordd. Wrth weld y dyn clwyfedig, mae'n teimlo tosturi dwfn. Adnod 34: Mae'r Samariad yn mynd yn syth at y dyn, yn rhwymo ei glwyfau, yn eu trin ag olew a gwin (triniaethau meddyginiaethol cyffredin y cyfnod), yn ei osod ar ei anifail ei hun, yn ei ddwyn i dafarn, ac yn gofalu amdano drwy'r nos. Adnod 35: Y diwrnod canlynol, mae'r Samariad yn rhoi dwy geiniog (denarii) i'r tafarnwr i dalu am ofal pellach, gan addo dychwelyd a thalu unrhyw gost ychwanegol a achosir. Luc 10:36–37 — Y Casgliad Ymarferol Adnod 36: Mae Iesu yn troi’r cwestiwn gwreiddiol o gwmpas, gan ofyn i’r cyfreithiwr pa un o’r tri theithiwr oedd yn gweithredu fel cymydog i’r dioddefwr. Adnod 37: Yn methu dod â’i hun i ddweud “y Samariad,” atebodd y cyfreithiwr, “Yr hwn a ddangosodd drugaredd iddo.” Gorchmynnodd Iesu iddo: “ Dos, a gwna dithau yr un fath. ”
Gwersi Allweddol a Chymwysiadau Bywyd Ailddiffinio "Cymydog": Nid yw bod yn gymydog yn cael ei ddiffinio gan ffiniau daearyddol, ethnig, na chymdeithasol, ond gan barodrwydd i ddangos cariad a thrugaredd i unrhyw un mewn angen. Tosturi Dros Draddodiad: Nid yw gwybodaeth grefyddol na statws cymdeithasol yn golygu llawer heb gariad gweithredol. Cynhaliodd yr offeiriad a'r Lefiad burdeb neu gyfleustra crefyddol ar draul empathi dynol.
2
Y Samariad Da
Cariad sy'n Canolbwyntio ar Weithredu: Mae gwir gariad yn gofyn am weithredu ymarferol a chostus. Aberthodd y Samariad ei amser, ei adnoddau, ei ddiogelwch a'i gysur personol i adfer dieithryn. Goresgyn Rhagfarnau: Yn aml, daw cymorth a daioni o ffynonellau annisgwyl. Mae'r ddameg yn ein herio i edrych y tu hwnt i ragfarnau cymdeithasol a gweld y ddynoliaeth ym mhawb.
Cefndir Hanesyddol Rhwng yr Iddewon a'r Samariaid Nid cystadleuaeth gymdeithasol ysgafn yn unig oedd yr elyniaeth rhwng Iddewon a Samariaid yn y ganrif gyntaf; roedd yn rhaniad canrifoedd oed, wedi'i wreiddio'n ddwfn mewn ethnigrwydd, gwleidyddiaeth, a chredoau crefyddol craidd. Er mwyn deall yn llawn pam y byddai cynulleidfa Iesu yn Luc 10 wedi synnu o glywed Samariad yn cael ei fframio fel arwr y stori, mae'n helpu i ddeall sut y datblygodd y ffrae hon.
1. Yr Hollt Hanesyddol: Gwreiddiau Rhanedig Y Goncwest Asyriaidd (722 CC): Pan goncrodd Ymerodraeth Asyriaidd Deyrnas Ogleddol Israel (Samaria), fe wnaethant alltudio llawer o Israeliaid ac ailsefydlu cenhedloedd tramor yn yr ardal. Llinach Gymysg: Disgynyddion y rhai a arhosodd yn briod â'r ymsefydlwyr tramor. Er bod y Samariaid yn mynnu mai nhw oedd disgynyddion gwir, di-dor y llwythau gogleddol (Effraim a Manasse), roedd yr Iddewon yn eu hystyried yn "hil gymysg" llygredig neu hanner gwaed a oedd wedi peryglu purdeb ethnig ac addoliad ffyddlon.
2. Ailadeiladu'r Deml a Gwrthdaro Gwleidyddol Gwrthwynebiad i Esra a Nehemeia (5ed Ganrif CC): Pan ddychwelodd alltudion Jwdea o Fabilon i ailadeiladu Jerwsalem a'r Ail Deml, cynigiodd y Samariaid ymuno â'r prosiect. Gwrthododd yr arweinwyr Iddewig eu cymorth, gan ystyried eu bod wedi'u peryglu'n grefyddol. Dial: Mewn ymateb, lobïodd arweinwyr Samaria lywodraeth Persia yn weithredol i ohirio ac amharu ar ailadeiladu Jerwsalem. Creodd hyn chwerwder gwleidyddol parhaus.
3. Y Rhaniad Crefyddol: Mynydd Gerizim vs. Mynydd Seion Mannau Addoli Cystadleuol: Wedi’u gwrthod gan Jerwsalem, adeiladodd y Samariaid eu teml eu hunain ar Fynydd Gerisim ger Sichem, gan honni mai dyma’r cysegr gwirioneddol a ddynodwyd gan Moses. Ysgrythurau Ychydig yn Wahanol: Dim ond y Pum Llyfr Samaraidd (pum llyfr cyntaf Moses) a dderbyniodd y Samariaid fel ysgrythur, gan wrthod y Proffwydi Hebraeg, yr Ysgrythurau, a thraddodiadau Jerwsalem. Dinistr Teml Samaria (110 CC): Cyrhaeddodd y tensiynau bwynt berwi yn ystod Cyfnod yr Hasmoniaid pan oresgynnodd yr Archoffeiriad Iddewig Ioan Hyrcanus Samaria a dinistrio teml Samaria ar Fynydd Gerizim. Sementiodd y dinistr hwn genedlaethau o ddrwgdeimlad dwfn rhwng y ddwy ochr.
3
Y Samariad Da
4. Realiti’r Ganrif Gyntaf yn ystod Gweinidogaeth Iesu
Erbyn cyfnod y Testament Newydd, roedd y rhaniad yn dylanwadu ar fywyd bob dydd: Osgoi a Phellter Cymdeithasol: Yn aml, byddai teithwyr Iddewig a oedd yn teithio rhwng Galilea a Jwdea yn mynd ar draws dyffryn Afon Iorddonen yn benodol er mwyn osgoi camu troed mewn tiriogaeth Samaria. Sarhadau Diwylliannol: Roedd galw Iddew yn "Samaritan" yn sarhad difrifol, yn cyfateb i'w galw'n heretic neu'n apostate (fel y gwelir yn Ioan 8:48). Digwyddiadau Difenwi: Yn ôl cyfrifon hanesyddol gan Flavius Josephus, tua amser ieuenctid Iesu, gwasgarodd grŵp o Samariaid esgyrn dynol yn gyfrinachol y tu mewn i Deml Jerwsalem yn ystod y Pasg i'w halogi.
Pam mae'r Cyd-destun hwn yn Mwyhau'r Damgen
Pan ofynnodd y cyfreithiwr "A phwy yw fy nghymydog?" yn Luc 10:29, roedd yn disgwyl llinell ffin—cadarnhad bod "cymydog" yn berthnasol i ddinasyddion Iddewig eraill oedd yn ufudd i'r gyfraith yn unig. Pan gyflwynodd Iesu'r Samariad i'r naratif: Ffactor Sioc yr Arwr: Roedd gwrandawyr yn disgwyl triawd naratif o Offeiriad, Lefiad, a lleygwr Israel. Chwalodd gosod Samariad dirmygus yn y drydedd slot eu disgwyliadau diwylliannol yn llwyr. Gwrthdroi'r Ddynameg: Roedd rhaid i'r Iddew anafedig ddibynnu ar ei elyn tyngu llw am ei fywyd. Ailddiffinio Cariad Cymydogol: Profodd Iesu fod trugaredd yn anwybyddu digofaint hanesyddol, rhagfarn a ffiniau cymdeithasol. Dangosir gwir gymydogolrwydd trwy weithredu tosturiol i unrhyw un mewn angen, waeth beth fo'u cefndir.
Natur Radical Trugaredd Dwyfol yn erbyn Cyfreithlondeb Hunangyfiawn Er bod Dameg y Samariad Trugarog yn aml yn cael ei darllen fel cyfarwyddyd moesegol ar garedigrwydd, mae ei ddyfnder diwinyddol craidd yn llawer dyfnach. Un o'r themâu diwinyddol mwyaf amlwg yn y darn hwn yw Natur Radical Trugaredd Dwyfol yn erbyn Cyfreithlondeb Hunan-gyfiawn . Dyma archwiliad o'r thema hon ar draws tair dimensiwn:
1. Hunan-Gyfiawnhad vs. Trawsnewid Calon Mae'r ddeialog yn dechrau gyda dadl gyfreithiol a diwinyddol:
Bwriad y Cyfreithiwr: Mae adnod 29 yn nodi'n benodol fod y cyfreithiwr wedi gofyn "A phwy yw fy nghymydog?" oherwydd ei fod yn "dymuno ei gyfiawnhau ei hun." Roedd yn chwilio am ddiffiniad cyfreithiol manwl a fyddai'n caniatáu iddo dynnu ffin o amgylch ei rwymedigaethau— llinell a oedd yn nodi lle roedd ei ddyletswydd yn dod i ben a lle gallai roi'r gorau i garu'n gyfforddus.
4
Y Samariad Da
Y Gwrthdaro Diwinyddol: Roedd y cyfreithiwr yn ystyried cyfiawnder fel rhestr wirio o linellau ffiniau cyfreithiol. Mae Iesu yn ail-lunio cyfiawnder fel cyflwr y galon sy'n mynegi ei hun mewn cariad diamod. Y Cyferbyniad: Ni ellir mesur gwir dduwioldeb yn ôl pa mor gul yr ydym yn diffinio ein dyletswyddau, ond yn ôl pa mor eang yr ydym yn estyn trugaredd Duw.
2. Rhith Purdeb Defodol Heb Drugaredd
Mae cyfranogiad yr offeiriad a'r Lefiad yn tynnu sylw at rybudd diwinyddol hollbwysig am flaenoriaeth grefyddol: Deddfau Purdeb yn erbyn y Materion Pwysicaf: O dan gyfraith yr Hen Destament, byddai cyffwrdd â chorff marw yn gwneud offeiriad yn aflan yn seremonïol (Lefiticus 21:1). Roedd y dioddefwr ar y ffordd yn "hanner marw" (Luc 10:30). Pe bai'r offeiriad neu'r Lefiad yn stopio ac yn ei ganfod yn farw, byddent mewn perygl o gael eu halogi'n seremonïol, gan amharu ar eu dyletswyddau crefyddol a'u safle yn y gymuned. Y Flaenoriaeth Gamarweiniol: Roedden nhw'n blaenoriaethu'r cysgod defodol dros y sylwedd moesol . Mae Iesu'n dysgu'n barhaus drwy gydol yr Efengylau fod cariad, trugaredd a bywyd dynol yn disodli protocol seremonïol (e.e., iacháu ar y Saboth). Mewnwelediad Diwinyddol: Mae crefydd sy'n ynysu person rhag dioddefaint dynol, yn hytrach na'u gorfodi i wneud hynny, yn methu ag adlewyrchu cymeriad Duw.
3. Trugaredd fel Gwir Fetric Ffydd Mae Iesu yn newid holl ragdybiaeth cwestiwn cychwynnol y cyfreithiwr: Gofynnodd y Cyfreithiwr:
Atebodd Iesu:
"Pwy yw fy nghymydog?" (Ffocws: Pwy sy'n gymwys i dderbyn fy nghariad?)
"Pwy o'r tri hyn oedd gymydog iddo?" (Ffocws: Pa fath o berson ydw i?)
Gras Gweithredol: Roedd trugaredd y Samariad yn gostus, yn beryglus, ac yn ddiamod. Risgiodd ei ddiogelwch ar ffordd beryglus, defnyddiodd ei olew a'i win ei hun, rhoddodd y gorau i'w geffyl, gwariodd ei arian, ac addawodd ddychwelyd i dalu mwy. Adlewyrchu Natur Duw: Mewn diwinyddiaeth Feiblaidd, nid dim ond teimlad o gydymdeimlad yw trugaredd ( hesed yn Hebraeg, eleos yn Groeg); mae'n dosturi cyfamodol, gweithredol. Daeth y Samariad yn ddelwedd o ras Duw trwy ddangos ffafr heb ei hennill i rywun a oedd yn debygol o'i ystyried yn elyn.
Dehongliad Alegorïaidd Hanesyddol (Golwg Gristolegol) Drwy gydol hanes yr eglwys, gwelodd diwinyddion cynnar (fel Awstin, Origen, a Chrysostom) thema Gristolegol ddofn wedi'i hymgorffori yn y ddameg hefyd: Y Teithiwr syrthiedig: Dynoliaeth, wedi'i hamddifadu o gyfiawnder ac wedi'i hanafu gan bechod, wedi'i gadael hanner marw ar ffordd byd syrthiedig.
5
Y Samariad Da
Yr Offeiriad a'r Lefiad: Y Gyfraith a'r System Aberthol, a allai arsylwi cwymp dynol ond a oedd yn brin o'r pŵer i'w iacháu na'i achub. Y Samariad Da: Iesu Grist ei hun —wedi’i ddirmygu, ei wrthod, a’i ystyried yn alltud gan y sefydliad crefyddol, ond eto’n dod yn uniongyrchol i’r man lle’r oedd dynoliaeth yn marw. Yr Olew, y Gwin, a'r Dafarn: Gras Dwyfol, yr Ysbryd Glân, a'r Eglwys fel cysegr ar gyfer iachâd nes iddo ddychwelyd. Er bod y cyd-destun hanesyddol sylfaenol yn wers foesegol a chyfamodol, mae'r safbwynt Cristolegol traddodiadol hwn yn tynnu sylw at y ffaith mai dim ond trugaredd radical i eraill y gallwn ei ddangos oherwydd bod Crist wedi dangos trugaredd radical i ni gyntaf pan oeddem yn amddifad yn ysbrydol.
6