Musamariya Lonene Luka 10:25-37 25 Kutani waswivo, mutivi un’wana wa nawu a yima, a n’wi ringa, a ku: “Mudyondzisi, xana ndzi ta endla yini leswaku ndzi kuma ndzhaka ya vutomi lebyi nga heriki?” 26 A ku eka yena: “ Ku tsariwe yini eNawini?” xana u hlaya njhani xana? 27 A hlamula a ku: “U ta rhandza Yehovha Xikwembu xa wena hi mbilu ya wena hinkwayo ni hi moya-xiviri wa wena hinkwawo ni hi matimba ya wena hinkwawo ni hi mianakanyo ya wena hinkwayo; na warikwenu ku fana na wena. 28 Kutani a ku eka yena: “ U hlamule hi ndlela leyinene: endla leswi, u ta hanya.” 29 Kambe yena, hi ku lava ku tivula lava lulameke, a ku eka Yesu: “Nakulorhi i mani xana?” 30 Yesu a hlamula a ku: “ Munhu un’wana a rhelela a suka eYerusalema a ya eYeriko, a wela exikarhi ka makhamba, ma n’wi hluvula swiambalo, ma n’wi vavisa, ma famba, ma n’wi siya a file hafu. 31 Hi xitshuketa muprista un’wana a rhelela hi ndlela yoleyo, kutani loko a n’wi vona, a hundza hi le tlhelo lerin’wana. 32 Hilaha ku fanaka Mulevhi, loko a ri endhawini yoleyo, a ta a n’wi languta, a hundza hi le tlhelo lerin’wana. 33 Kambe Musamariya un’wana, loko a ri karhi a famba, a fika laha a a ri kona, kutani loko a n’wi vona, a n’wi twela vusiwana. 34 Kutani a ya eka yena, a boha timbanga ta yena, a chela mafurha ni vhinyo, a n’wi veka ehenhla ka xivandzana xa yena, a n’wi yisa endlwini ya vaendzi, a n’wi khathalela. 35 Hi siku leri tlhandlamaka loko a famba, a humesa tipeni timbirhi, a ti nyika masocha, a ku eka yena: “N’wi khathalele; kutani xin'wana ni xin'wana lexi u xi tirhisaka ku tlula, loko ndzi vuya, ndzi ta ku tlherisela. 36 Xana u anakanya leswaku hi wihi eka lavanharhu, loyi a a ri muakelani wa loyi a weleke exikarhi ka makhamba? 37 A ku: “Loyi a n’wi tweleke vusiwana.” Kutani Yesu a ku eka yena: “ Famba u ya endla leswi fanaka.”
1
Musamariya Lonene
Mhaka ya Musamariya Lonene (Luka 10:25–37) i xin’wana xa swifaniso swa Yesu leswi dumeke. Yi nyikela nhlamuselo leyi dzikeke ya rirhandzu ra xiviri, tintswalo ni leswi swi vulaka swona hakunene ku va muakelani. Hi leyi ku hambanisiwa ka ndzimana hi ndzimana loku katsakanyaka xitlhokovetselo, ku landzela tidyondzo ta nkoka na matirhiselo lama tirhaka.
Ku Hambanisiwa ka Ndzimana hi Ndzimana Luka 10:25–28 — Ndzingo wa Gqweta ni Milawu Leyikulu Ndzimana 25: Gqweta (xidyondzi xa Nawu wa Muxe) ri yima ri ringa Yesu, ri vutisa leswaku u fanele ku endla yini leswaku a kuma ndzhaka ya vutomi lebyi nga heriki. Ndzimana 26: Yesu u hlamula hi ku tlherisela xivutiso eka matsalwa, a vutisa gqweta leswaku ri wu hlaya njhani Nawu. Ndzimana 27: Gqweta ri hlamula kahle, ri katsakanya Nawu hi misinya ya milawu yimbirhi ya nkoka: ku rhandza Xikwembu hi mbilu hinkwayo, moya-xiviri, matimba, na miehleketo, ni ku rhandza warikwenu kukota loko munhu a tirhandza (ri kombetela eka Deteronoma 6:5 na Levhitika 19:18). Ndzimana 28: Yesu u bumabumela nhlamulo yakwe, a n’wi byela leswaku ku endla leswi swi ta tisa vutomi. Luka 10:29–32 — Vahlaleri Lava Hlohlotelaka Ni Lava Nga Langutekiki Ndzimana ya 29: Hi ku lava ku tiyimelela kumbe ku ringanyeta mpimo wa ntirho wa yena, gqweta ri vutisa, "Naswona i mani muakelani wa mina?" Ndzimana 30: Yesu u sungula xifaniso. Wanuna loyi a fambaka egondzweni leri tlakukeke, leri nga ni khombo ku suka eYerusalema ku ya eYeriko, u wela eka makhamba. Va n’wi hluvula swiambalo, va n’wi ba swinene, va n’wi siya a file hafu. Ndzimana 31: Muprista u rhelela hi ndlela leyi fanaka. Loko a vona wanuna loyi a vavisekeke, u tsemakanya a ya eka tlhelo lerin’wana kutani a hambeta a famba. Ndzimana 32: Ku landzela Mulevhi (mupfuni wa le tempeleni). U langutile wanuna loyi a vavisekeke, kambe ku fana na muprista, u tsemakanya a ya etlhelo lerin’wana a hundza. Luka 10:33–35 — Musamariya wa Ntwela-vusiwana Ndzimana 33: Musamariya—xirho xa ntlawa lowu a wu sandziwa swinene ni ku papalatiwa hi Vayuda vo tala va nguva yoleyo—u ta endleleni. Loko a vona wanuna loyi a vavisekeke, u twa ntwela-vusiwana lowukulu. Ndzimana 34: Musamariya u ya eka wanuna loyi hi ku kongoma, a boha swilondza swa yena, a swi tshungula hi mafurha ni vhinyo (mirhi leyi tolovelekeke ya nguva yoleyo), a n’wi veka ehenhla ka xifuwo xa yena n’wini, a n’wi tisa endlwini ya vaendzi, a n’wi khathalela vusiku hinkwabyo. Ndzimana 35: Hi siku leri landzelaka, Musamariya u nyika n’wini wa ndhawu yo wisela eka yona tipeni timbirhi (denari) leswaku a hakela nkhathalelo lowu engetelekeke, a tshembisa leswaku u ta tlhelela kutani a hakela mali yihi na yihi leyi engetelekeke. Luka 10:36–37 — Mahetelelo Lama Tirhaka Ndzimana 36: Yesu u hundzuluxa xivutiso xo sungula, a vutisa gqweta leswaku hi wihi eka vafambi lavanharhu loyi a tirheke tanihi muakelani eka muhlaseriwa. Ndzimana ya 37: Leswi a nga swi kotiki ku ti tisa ku vula leswaku "Musamariya," gqweta ri hlamula ri ku, "Loyi a n'wi tweke vusiwana." Yesu u n'wi lerisa a ku: " Famba, u endla na wena. "
2
Musamariya Lonene
Tidyondzo ta Nkoka & Matirhiselo ya Vutomi Ku hlamusela hi vuntshwa "Muakelani": Ku va muakelani a swi hlamuseriwi hi mindzilakano ya ntivo-misava, ya rixaka, kumbe ya ntshamisano, kambe hi ku tiyimisela ku kombisa rirhandzu na tintswalo eka mani na mani loyi a pfumalaka. Ntwela-vusiwana Ehenhla Ka Ndhavuko: Vutivi bya vukhongeri kumbe xiyimo xa ntshamisano swi vula switsongo handle ka rirhandzu leri tirhaka. Muprista ni Mulevhi va hlayise ku basa ka vukhongeri kumbe ku olova hi ku lahlekeriwa hi ntwela-vusiwana wa vanhu. Rirhandzu leri kongomisiweke eka swiendlo: Rirhandzu ra ntiyiso ri lava goza leri tirhaka, leri durhaka. Musamariya u nyikele hi nkarhi, rifuwo, vuhlayiseki ni nchavelelo wa yena n’wini leswaku a vuyisela munhu loyi a nga n’wi tiviki. Ku Hlula Swihlawuhlawu: Mpfuno ni vunene hakanyingi swi huma eka swihlovo leswi nga languteriwangiki. Xifaniso xi hi tlhontlha ku languta ehandle ka ku va na xihlawuhlawu xa vaaki na ku vona vumunhu eka un’wana na un’wana.
Ndhavuko Wa Matimu Exikarhi Ka Vayuda Ni Vasamariya Rivengo leri a ri ri kona exikarhi ka Vayuda ni Vasamariya eka lembe-xidzana ro sungula a ku nga ri ku phikizana loku olovaka ntsena ka vanhu; a ku ri ku avana loku dzimeke timitsu swinene, loku nga ni malembe-xidzana yo tala loku dzimeke timitsu eka rixaka, tipolitiki ni tidyondzo ta nkoka ta vukhongeri. Leswaku hi twisisa hi ku helela leswaku ha yini vayingiseri va Yesu eka Luka 10 a va ta va va hlamarile loko va twa Musamariya a vumbiwa tanihi nhenha ya xitori lexi, swa pfuna ku twisisa ndlela leyi njhekanjhekisano lowu wu humeleleke ha yona.
1. Ku Avana Ka Matimu: Masungulo Lama Avaneke Ku Hlula Vaasiriya (722 B.C.E.): Loko Mfumo wa Asiriya wu hlula Mfumo wa le N’walungwini wa Israyele (Samariya), wu hlongole Vaisrayele vo tala ni ku tlherisela matiko mambe endhawini yoleyo. Mixed Lineage: Vatukulu va lava va tshameke va tekana na vahlapfa va matiko mambe. Loko Vasamariya va vula leswaku a va ri vatukulu va ntiyiso, lava nga kavanyetiwiki va tinxaka ta le n’walungwini (Efrayimi na Manase), Vayudiya a va va teka tanihi "rixaka leri pfanganisiweke" leri onhakeke kumbe hafu ya ngati leyi nga kavanyeta ku basa ka rixaka ni vugandzeri byo tshembeka.
2. Ku pfuxeta Tempele ni ku Lwisana ka Tipolitiki Ku kanetiwa ka Ezra na Nehemiya (Lembe-xidzana ra vu-5 B.C.E.): Loko vabohiwa va le Yudiya va vuya hi le Babilona leswaku va ya pfuxeta Yerusalema ni Tempele ya Vumbirhi, Vasamariya va tinyiketele ku joyina ntirho lowu. Varhangeri va Vayuda va arile mpfuno wa vona, va va teka va ri lava nga ekhombyeni evukhongerini.
3
Musamariya Lonene
Ku rihisela: Hi ku hlamula, varhangeri va Vasamariya va hlohlotele hulumendhe ya Peresiya hi ku hiseka leswaku yi hlwela ni ku kavanyeta ku pfuxetiwa ka Yerusalema. Leswi swi endle leswaku ku va ni ku hlundzuka loku nga heriki ka tipolitiki.
3. Ku Avana Ka Vukhongeri: Ntshava ya Gerizim vs. Ntshava ya Siyoni Tindhawu ta Vugandzeri leti phikizanaka: Hi ku ariwa hi Yerusalema, Vasamariya va ake tempele ya vona eNtshaveni ya Gerizimi ekusuhi na Xikeme, va vula leswaku a ku ri ndhawu yo kwetsima ya ntiyiso leyi hlawuriweke hi Muxe. Matsalwa Lama Hambananyana: Vasamariya a va amukela ntsena Pentateuch ya Vasamariya (tibuku to sungula ta ntlhanu ta Muxe) tanihi matsalwa, va ala mindhavuko ya Vaprofeta, Matsalwa ni ya Yerusalema ya Vaheveru. Ku Lovisiwa Ka Tempele Ya Vasamariya (110 B.C.E.): Minkanerisano yi fikelele xiyimo xa ku vila hi nkarhi wa Nkarhi wa Vahasmoniya loko Muprista Lonkulu wa Muyuda John Hyrcanus a hlasele Samariya ivi a lovisa tempele ya Vasamariya eNtshaveni ya Gerizimi. Ku lovisiwa loku ku tiyise switukulwana swa ku hlundzukelana lokukulu.
4. Ntiyiso Wa Lembe-xidzana Ro Sungula Hi Nkarhi Wa Vutirheli Bya Yesu Hi nkarhi wa Testamente Leyintshwa, ku avana ku kucetele vutomi bya siku na siku:
Avoidance & Social Distance: Vafambi va Vayuda lava fambaka exikarhi ka Galeliya na Yudiya hakanyingi a va hambuka enkoveni wa Nambu wa Yordani hi ku kongoma leswaku va papalata ku kandziya nenge ensin’wini ya Vasamariya. Ku rhuketela ka Ndhavuko: Ku vitana Muyuda "Musamariya" a ku ri ku rhuketela lokukulu, loku ringanaka na ku va vitana mugwinehi kumbe mugwinehi (hilaha swi voniwaka hakona eka Yohane 8:48). Swiendlakalo swa ku Thyakisa: Hi ku ya hi marungula ya matimu lama humaka eka Flavius Josephus, kwalomu ka nkarhi wa vuntshwa bya Yesu, ntlawa wa Vasamariya wu hangalase marhambu ya vanhu exihundleni endzeni ka Tempele ya Yerusalema hi nkarhi wa Paseka leswaku wu yi thyakisa.
Ha Yini Mongo Lowu Wu Kurisa Xifaniso
Loko gqweta ri vutisa "Na muakelani wa mina i mani?" eka Luka 10:29, a a langutele layini ya ndzilakano—ku tiyisisa leswaku "muakelani" a a tirha ntsena eka vaaki-kulobye va Vayuda lava yingisaka nawu. Loko Yesu a nghenisa Musamariya eka xitori lexi: Mhaka ya Nhenha leyi Chavisaka: Vayingiseri a va langutele vunharhu bya switlhokovetselo swa Muprista, Valevhi ni munhu wa le Israyele la nga riki vafundhisi. Ku veka Musamariya loyi a nyenyaka eka xiyimo xa vunharhu swi herise hi ku helela ku langutela ka vona ka ndhavuko.
4
Musamariya Lonene
Ku Hundzula Matimba: Muyuda loyi a vavisekeke a a fanele a titshega hi nala wakwe la hlambanyiweke vutomi bya yena. Ku Hlamusela Hi Vuntshwa Rirhandzu Ra Vaakelani: Yesu u kombise leswaku tintswalo ti honisa ku hlundzuka ka matimu, xihlawuhlawu ni mindzilakano ya ntshamisano. Vuakelani bya ntiyiso byi kombisiwa hi ku teka goza ra ntwela-vusiwana eka mani na mani la pfumalaka, ku nga khathariseki ndhavuko.
Ntumbuluko wa Radical wa Tintswalo ta Xikwembu vs. Ku Tiyimelela ka Nawu Hambileswi Xifaniso xa Musamariya Lonene hakanyingi xi hlayiwaka tanihi xiletelo xa mahanyelo xa musa, vuenti bya xona bya nkoka bya ntivo-vukwembu byi dzika swinene. Yin’wana ya tinhlokomhaka leti dumeke swinene ta ntivo-vukwembu eka ndzimana leyi i The Radical Nature of Divine Mercy vs. Self-Justifying Legalism . Hi lowu nkambisiso wa nhlokomhaka leyi ku tsemakanya swiyenge swinharhu:
1. Ku Tiyimelela vs. Ku Cinca ka Mbilu
Nkulumo yi sungula hi njhekanjhekisano wa nawu na wa ntivo-vukwembu: Xikongomelo xa Gqweta: Ndzimana ya 29 yi xiya hi ku kongoma leswaku gqweta ri vutisile "Naswona i mani muakelani wa mina?" hikuva a a "lava ku tiyimelela." A a lava nhlamuselo leyi kongomeke ya nawu leyi a yi ta n’wi pfumelela ku dirowa ndzilakano ku rhendzela swiboha swa yena—layini leyi a yi fungha laha ntirho wa yena wu helelaka kona ni laha a nga tshikaka rirhandzu hi ku ntshunxeka. Mpfilumpfilu Wa Ntivo-vukwembu: Gqweta a ri teka ku lulama tanihi nxaxamelo wa mindzilakano ya nawu. Yesu u tlhela a vumba ku lulama tanihi xiyimo xa mbilu lexi tiphofulaka hi rirhandzu leri nga riki na swipimelo. Ku Hambana: Vukwembu bya ntiyiso a byi nge pimiwi hi ndlela leyi hi hlamuselaka mintirho ya hina hi ndlela yo koma ha yona, kambe hi ndlela leyi hi andlalaka tintswalo ta Xikwembu hi ku anama ha yona.
2. Ku Tikhoma Ka Vutengi Bya Nkhuvo Handle Ka Ntwela-vusiwana
Ku katseka ka muprista ni Mulevhi ku kandziyisa xilemukiso xa nkoka xa ntivo-vukwembu malunghana ni ku rhangisa vukhongeri: Milawu ya ku basa vs. Timhaka leti tikaka: Ehansi ka nawu wa Testamente ya Khale, ku khumba ntsumbu a swi endla leswaku muprista a nga tenga hi nkhuvo (Levhitika 21:1). Muhlaseriwa endleleni a a ri "hafu ya ku fa" (Luka 10:30). Loko muprista kumbe Mulevhi a yima kutani a n’wi kuma a file, a va ta tipeta ekhombyeni ro thyakisa hi minkhuvo, va kavanyeta mintirho ya vona ya vukhongeri ni ku yima emugangeni. Ku Rhangisa Hi Ndlela Leyi Hoxeke: Va rhangisa ndzhuti wa nkhuvo ku tlula nchumu wa mahanyelo . Yesu u tshama a ri karhi a dyondzisa eka Tievhangeli hinkwato leswaku rirhandzu, tintswalo, na vutomi bya munhu swi siva protocol ya nkhuvo (xikombiso, ku horisa hi Savata).
5
Musamariya Lonene
Vutivi bya Ntivo-vukwembu: Vukhongeri lebyi hambanisaka munhu eka ku xaniseka ka vanhu, ematshan’wini yo n’wi sindzisa ku ya eka byona, byi tsandzeka ku kombisa vumunhu bya Xikwembu.
3. Tintswalo tanihi Metric ya Ntiyiso ya Ripfumelo Yesu u cinca xisekelo hinkwaxo xa xivutiso xo sungula xa gqweta: Gqweta ri vutisile:
Yesu a hlamula a ku:
"I mani muakelani wa mina?" (Nkoka: I mani loyi a faneleke ku amukela rirhandzu ra mina?)
"Hi wihi eka lavanharhu loyi a a ri muakelani wa yena?" (Nkoka: Ndzi va munhu wa muxaka muni?)
Tintswalo Leti Tirhaka: Tintswalo ta Musamariya a ti durha, ti ri ni khombo naswona a ti nga ri na swipimelo. U veke vuhlayiseki bya yena ekhombyeni egondzweni leri nga ni khombo, a tirhisa mafurha ni vhinyo yakwe, a tshika ntshava yakwe, a tirhisa mali yakwe naswona u tshembise leswaku u ta tlhelela leswaku a ta hakela leswi engetelekeke. Ku Kombisa Ntumbuluko Wa Xikwembu: Eka ntivo-vukwembu bya Bibele, tintswalo ( hesed hi Xiheveru, eleos hi Xigriki) a hi ku titwa u ri ni ntwela-vusiwana ntsena; i ntwela-vusiwana wa ntwanano, lowu tirhaka. Musamariya u ve xifaniso xa tintswalo ta Xikwembu hi ku kombisa tintswalo leti nga kumiwangiki eka munhu loyi kumbexana a a n’wi teka tanihi nala.
Nhlamuselo ya Matimu ya Xifaniso (Christological View) . Ematin’wini hinkwawo ya kereke, vativi vo sungula va vukhongeri (vo tanihi Augustine, Origen na Chrysostom) na vona va vone nhloko-mhaka leyikulu ya Vukreste leyi nghenisiweke eka xifaniso lexi: Mufambi Loyi A Weke: Vumunhu, lebyi hluvuriweke ku lulama ni ku vaviseka hi xidyoho, byi siyiwile byi file hafu egondzweni ra misava leyi weke. Muprista Ni Mulevhi: Nawu ni Fambiselo ra Gandzelo, leri a ri kota ku vona ku wa ka vanhu kambe a ri pfumala matimba yo ku horisa kumbe ku ku ponisa. Musamariya Lonene: Yesu Kreste hi byakwe —u sandziwa, a ariwa ni ku langutiwa tanihi munhu wa le handle hi nhlangano wa vukhongeri, kambe a ta hi ku kongoma laha vumunhu a va etlele kona va ri karhi va fa. Mafurha, Vhinyo, na Inn: Tintswalo ta Xikwembu, Moya lowo Kwetsima, na Kereke tani hi ndhawu yo kwetsima yo horisa ku kondza A vuya. Loko mongo wa matimu wo sungula wu ri dyondzo ya mahanyelo na ntwanano, langutelo leri ra ndhavuko ra Vukriste ri kombisa leswaku hi nga kombisa ntsena tintswalo letikulu eka van’wana hikuva Kriste u sungule hi ku kombisa tintswalo letikulu eka hina loko hi pfumala emoyeni.
6