Дөгене кул белән ничек этап-этап үстерергә (Утыртудан алып уңыш җыюга кадәр үстерү процессы) Авыр эшне дә, игенчелекне дә нәфрәт итмәгез, Аллаһы Тәгалә билгеләгән. (Ecclesiasticus 7:15)
Ак дөгене тулысынча кул белән җитештерү — берничә орлыктан алып тәлинкәдәге әзер бөртеккә кадәр — традицион, хезмәт күп таләп итә торган процесс, ул якынча 3-5 ай дәвам итә, дөге төренә карап.
1. Орлык әзерләү һәм шыту
Утыртыр алдыннан, орлыкларыгызның сәламәт һәм шытып чыгарга әзер булуын тәэмин итәргә кирәк. Су өстендәге сынау: Дөге орлыкларын чиста сулы чиләккә (яки тозлы суга) салыгыз. Аларны болгатыгыз һәм өскә йөзеп чыккан орлыкларны ташлагыз, чөнки алар буш яки куыш. Аска төшкән сәламәт орлыкларны саклагыз.
1
Аллаһы Тәгалә билгеләгән авыр эшне дә, игенчелекне дә нәфрәт итмәгез. (Ecclesiasticus 7:15)
Чылау һәм инкубацияләү: Сәламәт орлыкларны 24 сәгать дәвамында чиста суда чылатыгыз . Аннары суын агызыгыз һәм дымлы орлыкларны күләгәле савытка салыгыз яки дымлы капчыкка төреп, алар алдан шытып чыкканчы тагын 24-36 сәгать тотыгыз (кечкенә ак тамырлар чыга башлаячак).
2. Җир әзерләү һәм утырту
Дөге үсешнең башлангыч чорында су һәм туфракны җентекләп эшкәртүне таләп итә. Питомник өчен түтәл: Төп утырту мәйданының якынча уннан бер өлеше зурлыгындагы кечкенә туфрак кисәген аерып куегыз. Үсентеләр үстерү өчен, алдан шытып чыккан орлыкларны бу дымлы чәчүлек өстенә тигез итеп сөрегез, тигезләгез һәм таратыгыз. Төп кырны әзерләү: Үсентеләр питомникта якынча 20-25 көн үскәндә, туфракны вату өчен төп кырны 2-3 тапкыр сукалагыз һәм тырмалагыз. Басуга берничә сантиметр су салыгыз һәм туфракны күләгәләгез (йомшак, тигез балчыкка болгатыгыз), аннары суны тоту өчен периметр тирәли түбән балчык стеналары (бөгетләр) төзегез. Күчереп утырту: 20 көнлек үсентеләрне питомниктан сак кына аерып алыгыз, тамырларындагы балчыкны юыгыз һәм бәйләгез. Сулы төп басу эченә керегез һәм һәр калкулыкка 2-3 үсентене кул белән баткакка этәрегез, араларын якынча 20 см итеп үзгәртегез.
3. Уңыш белән идарә итү һәм уңыш җыю
Су сиптерү һәм чүп үләннәрен утау: Вегетация чорында чүп үләннәренең үсешен табигый рәвештә туктату өчен, басудагы су дәрәҗәсен сай (2-5 см) тотыгыз. Әгәр чүп үләннәре барлыкка килсә, аларны күчереп утыртканнан соң 3 һәм 5 атна үткәч кул белән йолкып алыгыз. Суын киптерү: Уңыш җыюга якынча 7-10 көн кала — бөртекләр алтынсу-сары төскә кергәч һәм басу әзер булгач — басудагы калган суны агызыгыз, шулай итеп туфрак кипсен.
2
Аллаһы Тәгалә билгеләгән авыр эшне дә, игенчелекне дә нәфрәт итмәгез. (Ecclesiasticus 7:15)
Уңыш җыю: Бөртекләрнең якынча 80–85% салам төсендә булганда, өлгергән дөге сабакларын җирдән якынча 15-25 см биеклектә кул урагы белән кисегез. Киселгән сабакларны бераз вакытка кояшта киптерегез.
4. Сугу, киптерү һәм кул белән фрезерлау
дөге (каты кабыкка салынган тупас дөге) кала . Аны ашарга яраклы ак дөгегә әйләндерү өчен өч соңгы адым кирәк: Сугу: Бөртекләрне саламнан кул белән аерыгыз. Моны сабакларны тотып, аларны агач сугу станогына яки зур агач тартмага көч белән сугып эшләргә мөмкин. Җил белән җилгәрү һәм киптерү: Җилле көнне суктырылган бөртекләрне биеклектән салыгыз, яисә җил җиңел саламны, тузанны һәм буш бөртекләрне очырып китсен өчен яссы тукылган кәрзин кулланыгыз. Чиста дөгене келәмнәргә яки кояш астындагы чиста бетон идәнгә 2-3 көнгә җәегез, дымлылык якынча 13–14% ка төшкәнче еш әйләндереп торыгыз. Кул белән тарту (ваклау): Киптерелгән дөгене тирән агач яки таш известькә салыгыз. Авыр агач пестл ярдәмендә бөртекләрне ритмик рәвештә ваклагыз. Бөртекләр, пестл һәм известь арасындагы ышкылу каты тышкы кабыкларны ярып, эчке кебек катламын ышкып төшерәчәк. Соңгы чистарту: Вакланган катнашманы вакыт-вакыт колба белән җыеп алыгыз һәм чиста, ялтыратылган ак дөге бөртекләрен калган чүп-чардан яки ватык кисәкләрдән аерып, кабыкларын өреп алу өчен җигү табагыгызны кулланыгыз.
Дөньякүләм азык-төлек куркынычсызлыгында дөгенең мөһим роле Дөге - ул гади генә туклану продукты түгел; ул глобаль азык-төлек куркынычсызлыгының, икътисади тотрыклылыкның һәм социаль иминлекнең төп терәге. Дөнья халкының яртысыннан артыгын тукландыру, аның булуы, арзанлыгы һәм җитештерү тотрыклылыгы миллиардлаган кешеләрнең ачлыктан һәм фәкыйрьлектән котыла алу-алмавын турыдан-туры билгели.
1. Зур калориялелек һәм туклыклылыкка бәйлелек Глобаль киңлек: Дөнья күләмендә 3,5 миллиардтан артык кеше - нигездә, Азия буенча, ләкин Африка һәм Латин Америкасының кайбер өлешләрендә яшәүчеләр - көндәлек калорияләрнең ким дигәндә 20% ын дөге белән тәэмин итә.
3
Аллаһы Тәгалә билгеләгән авыр эшне дә, игенчелекне дә нәфрәт итмәгез. (Ecclesiasticus 7:15)
Энергия фонды: Углеводларның тыгыз чыганагы буларак, дөге тиз арада һәм мөмкин булган энергия бирә, бу аны төрле ризык сайлау чикләнгән булырга мөмкин булган түбән керемле халык өчен бик мөһим итә. Микронутриент потенциалы: Төп энергиядән тыш, биологик яктан ныгытылган дөге (мәсәлән, витаминнар һәм минералларны арттыру өчен үстерелгән яки эшләнгән сортлар) кебек заманча казанышлар дөгенең яшерен ачлык һәм туклыклы матдәләр җитмәү белән көрәшүдәге ролен күрсәтә.
2. Икътисади тормыш һәм авыл җирлеге тотрыклылыгы Кече фермерлык: Дөге үстерү дөнья буйлап йөзләрчә миллионлаган кече фермерлар өчен төп керем һәм эш чыганагы булып тора, аларның күбесе кечкенә җир кишәрлекләрендә эшли. Авыл икътисады: Төп җитештерү төбәкләрендә җирле икътисадның бөтен өлеше — чәчү, җыю, тарту, транспорт һәм ваклап сату — дөге кыйммәте чылбыры тирәсендә әйләнә. Глобаль сәүдә: Дөге - халыкара дәрәҗәдә актив сәүдә ителә торган товар, һәм төп тәэмин итүчеләрнең экспорт тирбәнешләре глобаль азык-төлек базары тотрыклылыгына турыдан-туры йогынты ясый.
3. Иҗтимагый-сәяси тотрыклылык һәм бәяләрне контрольдә тоту Азык-төлек кризисларын булдырмау: Дөге шәһәр һәм авыл эшче сыйныфы халкы өчен төп туклану продукты булганлыктан, аның бәясенең кинәт артуы шунда ук җитди азык-төлек куркынычсызлыгы кыенлыгына һәм инфляциягә китерергә мөмкин. Гражданнар чуалышларыннан качу: Тарих дөге базарларының тотрыксызлыгы һәм көчле җитмәү киң таралган социаль тотрыксызлыкка һәм протестларга китерергә мөмкин икәнен кат-кат күрсәтте. Нәтиҗәдә, хөкүмәтләр дөгегә стратегик милли актив буларак карыйлар, еш кына милли буфер запасларын саклыйлар һәм эчке халыкны яклау өчен экспортны җайга салалар.
4. Дөге куркынычсызлыгы алдында торган төп басымнар Киләчәктә дөге куркынычсызлыгын тәэмин итү өчен моңарчы күрелмәгән киртәләр бар: Климат үзгәреше: Экстремаль һава торышы вакыйгалары, көтелмәгән муссоннар, температураның күтәрелүе һәм диңгез дәрәҗәсенең күтәрелүе дөге җитештерүче мөһим елга дельталарына (мәсәлән, Меконг дельтасы) куркыныч тудыра. Су кытлыгы: Традицион дөге игенчелеге суны бик күп куллана. Җир асты сулары дәрәҗәсенең кимүе һәм корылыкның көчәюе хәзерге сугару ысулларын дәвам итүне катлауландыра. Халык саны артуы: Дөньяда азык-төлеккә ихтыяҗ арта бара, бу кими барган сөрү җирләрендә уңышны арттыру өчен авыл хуҗалыгында даими инновацияләр кертүне таләп итә.
4