Imaynatataq Arrozta Makiwan tarpuna Paso a Paso (Tarpuymanta Cosechakama Tarpuy ruway) Ama chiqnikuychischu llank'anata, nitaq chakra llank'aytapas, Chaytan Ancha Hatun Diosqa churaran. Eclesiastico 7:15 textopi
Yuraq arrozta makiwan tukuyta ruruchiyqa —huk makilla muhumanta platoykipi tukusqa granukama— ancha ñawpaqmantapacha ruwasqa, llamk’aysapa ruwaymi, yaqa 3 killamanta 5 killakama, arrozpa rikch’ayninman hina.
1. Muhu Wakichiy hinaspa wiñaynin
Manaraq tarpuchkaspaqa muhuykikuna qhali kananpaq, wiñananpaq wakichisqa kananpaq ima qhawarinayki tiyan. Prueba de Flotador: Arroz muhuykikunata huk baldepi chuya yakupi (utaq kachi yakupi) challpuy. Chaykunata kuyurispa ima muhupas pataman phawaykachaq wischuy, ch’usaq utaq ch’usaq kasqanrayku. Urakama chinkaq qhali muhukunata waqaychay.
1
Ama cheqnikuychischu llank'anata, nitaq chakra llank'aytapas, chaykunataqa Ancha Hatun Kamachiqmi churan. Eclesiastico 7:15 textopi
Ch’akichiy, ch’akichiy ima: Allin muhukunataqa 24 horasta misk’i yakupi ch’allana . Chay qhepamanmi unuta ch’akichispa chhullunka muhukunata llanthunpi churana otaq huk 24 36 horatawan huk chiri sakupi k’uyuna , ñawpaqtaraq wiñanankama (huch’uy yuraq saphikuna lloqsimuyta qallarinqa).
2. Allpa Wakichiy, Tarpuy ima
Arrozqa qallariyninpiqa allintam yakuta, allpatapas allinta kamachina. Vivero Puñuna: Huk huch’uy allpata t’aqay (yaqa chunka t’aqa hatun tarpusqaykimanta). Yapuy, patachay, hinaspa ñawpaq wiñasqa muhuykikunata kay maqchisqa muhu pampapi kaqllata willay, mallkikunata wiñananpaq. Hatun Chakra Wakichiy: Mallkiykikuna viveropi yaqa 20 25 punchaw wiñachkaptin, hatun chakraykita 2manta 3 kutita yapuspa, allpata pakinanpaq. Chakrataqa iskay kimsa centímetros yakuwan yakuwan huntachiy hinaspa allpata charcowan (llampu, llañu mituman chaqruspa), chaymantam perímetro muyuriqpi pisi mitu pirqakunata (bunds) ruway yaku waqaychanapaq. Tarpuy: Iskay chunka punchawniyuq mallkikunataqa viveromanta sumaqllata aysaspa saphinmanta mituta mayllana, hinaspa huñuna. Puriy charco hatun chakraman hinaspa makiwan 2 3 mallkikunata mituman tanqay sapa "urqu" nisqapi, yaqa 20 cm karunchakuspa.
3. Puquykunata kamachiy hinaspa Cosecha
2
Ama cheqnikuychischu llank'anata, nitaq chakra llank'aytapas, chaykunataqa Ancha Hatun Kamachiqmi churan. Eclesiastico 7:15 textopi
Yaku & Qurakuna: Chakrapiqa mana ancha yakuyuq (2manta 5 cmkama) etapa vegetativa nisqapi waqaychay, chaynapi qurakuna wiñayninta naturalmente harkananpaq. Qurakuna rikurimuptinqa, tarpusqamanta 3, 5 semana muyuriqpi makiwan aysana. Ch’akichiy: Yaqa 7 10 p’unchaw manaraq cosecha kachkaptin —granokuna quri q’illuyaptin, chakra wakichisqaña kaptin— chakramanta tukuy puchuq yakuta ch’akichina, chaywantaq jallp’a ch’akinanpaq. Pallay: Maki hozwanmi puqusqa arroz k’aspikunata yaqa 15manta 25 cm pampamanta kuchuna, yaqa 80–85% granukuna paja llimp’iyuq kaptin. Chay kuchusqa k’aspikunataqa pisi tiempollata intipi churay, pisillata ch’akinanpaq.
4. Trillay, Ch’akichiy, Molienda Manual
arrozwanmi (q’ara arrozqa sinchi cascopi wisq’asqa) qhepakunki . Kayta mikhuy yuraq arrozman tikranapaqqa kimsa qhipa ruwaykunata ruwana: Trillay: Granokunata pajamanta makiwan t’aqay. Chaytaqa ruwawaqmi k’aspikunata hap’ispa kallpawan k’aspimanta trillanaman otaq hatun k’aspi caja ukhupi maqaspa. Wayrachiy & Ch’akichiy: Wayra p’unchawpi trillasqa granukunata altomanta hich’ay, utaq llañu awasqa canastawan, wayra llamp’u paja, ñut’u, ch’usaq granukunata ima wayrachinanpaq. Chay chuya arroztaqa esterakunapi utaq chuya hormigón pampapi intipa uranpi 2manta 3 punchawkama mastarisun, sapa kuti muyuchispa humedadnin yaqa 13–14% nisqaman uraykanankama. Makiwan Fresado (Pounding): Ch’akisqa arroztaqa ukhu k’aspimanta utaq rumimanta chhullunkaman churana. Llasaq k’aspimanta mazowanmi granukunata ritmiku hina takana. Granokuna, mazo, mortero ima llallinakuyqa hawa sinchi q’apakunata p’akinqa, ukhu salvado capatataq ch’aqchunqa. Tukupay Pichay: Sapa kuti chay chaqrusqa chaqrusqata hurquspa, wayrachinaykipaq bandejaykiwan chay escamasqa qarankunata wayrawan hurquspa, chuya, llimpisqa yuraq arrozpa rurunkunata ima puchuq q’upakunamantapas utaq pakisqa kuchukunamantapas t’aqaspa.
3
Ama cheqnikuychischu llank'anata, nitaq chakra llank'aytapas, chaykunataqa Ancha Hatun Kamachiqmi churan. Eclesiastico 7:15 textopi
Arrozpa ancha allin ruwayninmi kay pachantinpi seguridad alimentaria nisqapi Arrozqa manan mikhuyllachu; chaymi teqsimuyuntinpi mikhuy allin kananpaq, qolqe tarpuy allin takyasqa kananpaq, allin kawsaypaq ima, teqsi pilarmi. Tiqsimuyuntinpi kuskan masnin runakunata mikhuchispa, chaypa kasqan, mana qullqipaq kasqan, ruruchiypas allin takyasqa kasqanmi, chiqanmanta kamachin waranqa waranqa waranqa runakuna yarqaymanta wakcha kaymanta ayqiyta atinkumanchu icha manachu icha manachu chayta.
1. Dependencia Calórica y Nutricional Masiva nisqa Tukuy pachaman chayay: Tiqsimuyuntinpi 3.5 hunu hunumanta aswan runakuna —aswantaqa tukuy Asia suyupi, ichaqa aswanta África, Latinoamérica suyukunapi— sapa p’unchaw calorías nisqa 20% nisqallapas arrozpi hapipakunku. Fundación Energética: Carbohidratos nisqa denso fuente hina, arrozqa chaylla hinaspa chayanapaq kallpata qun, chaymi ancha allin pisi qullqiyuq runakunapaq maypichus imaymana mikhuy akllaykuna pisilla kanman. Micronutriente Potencial: Energía básica nisqamanta aswan karun, kunan pacha ñawpaqman puriykuna arroz biofortificado hina (ahinataq variedades uywasqa utaq ingeniero ruwasqa vitaminakuna mineralkuna kallpachasqa kananpaq) resaltan arrozpa ruwayninta pakasqa yarqayta, nutricional pisiyaykunata atipanapaq.
2. Kawsay Económico y Estabilidad Rural Huch’uy chakra llank’ay: Arroz tarpuymi pachantinpi pachak millón huch’uy chakra llank’aqkunapaq qolqe tarinapaq, llank’anapaqpas aswan allinqa, askhan huch’uy allpakunapi llank’anku. Economías Rurales: Hatun ruruchiq suyukunapiqa, llapan llaqta economía nisqa —tarpuy, cosecha, molienda, transporte, qhatuy qhatuy ima— arroz valor cadena nisqapi muyurin. Tukuy pachantinpi qhatuy: Arrozqa ancha qhatuymi hatun suyukunaq qhatuynin, hatun suministradorkunamanta hawa llaqtakunaman apachiq t’ikrakuyninmi chiqanmanta pachantinpi mikhuy qhatuq allin kayninta t’ikrakun.
3. Estabilidad SocioPolítica y Control de Precios nisqa Mikhuy sasachakuykunata hark’anapaq: Arroz llaqtapi llank’aqkunapaqpas, chakrakunapipas aswan allin mikhuy kasqanraykun, qonqayllamanta chanin yapakusqanqa chay ratolla sinchi mana mikhuyniyoq kayta, qolqe mirachiytapas hatarichinman. Mana Disturbio Civil nisqamanta karunchakuy: Historiaqa sapa kutim qawachin arroz qhatukuna mana allin kasqanmanta, sinchi pisiyaypas, tukuy hinastinpi inestabilidad socialta, protestakunatapas hatarichinman. Chay raykun gobiernokuna arrozta qhawarinku activo nacional estratégico hina, sapa kutinmi waqaychanku stocks nacionales de amortiguación nisqakunata, hinallataqmi kamachinku hawa llaqtakunaman apachiykunata, chaywanmi llaqta ukhupi tiyaqkunata amachanku.
4
Ama cheqnikuychischu llank'anata, nitaq chakra llank'aytapas, chaykunataqa Ancha Hatun Kamachiqmi churan. Eclesiastico 7:15 textopi
4. Arrozpa Seguridadninman qawarispa llavepa ñitiynin Hamuq pachaman arroz seguridadta takyachiyqa mana hayk’aq rikusqa hark’akunawanmi tupan: Tiempo tikray: Sinchi pachapa imapas pasasqan, mana yachay atina monzón, ruphay wichariy, lamar quchapa patanpa wichariyninpas, mayukunapa ancha allin arroz ruruchiq delta nisqakunatam manchachin (ahinataq Mekong delta nisqapi). Yaku pisiyay: Ñawpa pachamanta arroz tarpuyqa ancha yakuyuqmi. Allpa ukupi yakukuna pisiyasqanwan, ch’akiypas aswan mana allin kasqanraykum kunan qarpana ruwaykunata sasata takyachin. Runakuna wiñaynin: Tukuy pachantinpi mikhuy mañakuyqa wicharishanmi, chaymi chakra llank’aypi mosoqyachiykunata sapa kutilla ruwana, pisiyashaq tarpuna allpakunapi rurukuna yapakunanpaq.
5