فرەژنی ئینجیلی ٤: ١٩لمێخ دوو ژنی هێنا :یەکێکیان ناوی ئادا بوو ،ئەوی دیکەیان ناوی ییل بوو .سەرەتای ژیان ئەگەر ژنێکی تری بۆ ببات؛ خواردنەکەی و جلوبەرگەکەی و ئەرکی هاوسەرگیرییەکەی ،نابێت کەم بکاتەوە .ئەگەر ئەم سێ ٢١: ١٠-١١کەسەی بۆ نەکرد ،ئەوا بەبێ پارە بە ئایادی دەچێتە دەرەوە .دەرچوون ئەگەر پیاوێک دوو ژنی هەبێت ،یەکێکیان خۆشەویست و یەکێکی تر ڕقی لێبووەوە و منداڵیان بۆ لەدایک بوو ،خۆشەویست و ڕق لێبوو؛ ئەگەر کوڕە یەکەمەکەی هی ئەو بێت کە ڕقی لێبووەوە ،ئەوا کاتێک کوڕەکانی دەکاتە میراتگری ئەوەی هەیەتی ،کوڕی یەکەمی خۆشەویست نەکاتە پێش کوڕی ڕق لێبووەوە ،کە بەڕاستی یەکەم لەدایکبووە :بەڵم دان بە کوڕی ڕق لێبوودا دەنێت بۆ یەکەمی ،بە پێدانی دوو بەش لە هەموو ئەو شتانەی کە هەیەتی ،چونکە ئەو سەرەتای هێزی خۆیەتی .مافی یەکەم منداڵ هی ٢١: ١٥-١٧خۆیەتی .دووبارەکردنەوەی دووبارە ئەگەر براکان پێکەوە نیشتەجێ بن و یەکێکیان بمرێت و منداڵی نەبوو ،ژنی مردووەکە بەبێ غەریبی هاوسەرگیری ناکات ،برای ،مێردەکەی دەچێتە لی و بیباتە لی ژنەکەی و ئەرکی برای مێردەکەی بۆ جێبەجێ دەکات .ئەو یەکەم منداڵەی کە لەدایک دەبێت بە ناوی براکەی کە مردووە ،جێنشین دەبێت ،بۆ ئەوەی ناوی لە ئیسرائیل دەر نەکرێت .ئەگەر پیاوەکە حەیی نەکرد ژنی براکەی نەبات ،ئەوا با ژنی براکەی بچێتە سەر دەروایەکە بۆ لی پیرەکان و بڵێت :برای مێردەکەم ڕەتیدەکاتەوە ناوێک بۆ براکەی لە ،ئیسرائیل بەری بکاتەوە ،ئەرکی برای مێردەکەم جێبەجێ ناکات .ئینجا پیرەکانی شارەکەی بانگی دەکەن و قسەی لەگەڵ دەکەن ئەگەر بەرامبەری وەستا و وتی :حەیم لێیە نەیبم .ئینجا ژنی براکەی لەبەردەم گەورەکاندا دێتە لی و پێڵوەکەی لە پێی هەڵدەکێشێتەوە و تف لە دەموچاوی دەکات و وەڵم دەداتەوە و دەڵێت» :ئەو پیاوەی ماڵی براکەی دروست ناکات ،بەم شێوەیە ٢٥: ٥-١٠دەبێت «.لە ئیسرائیل ناوی لێنراوە :ماڵی ئەو کەسەی پێڵوی شل بووەتەوە .دووبارەکردنەوەی دووبارە .لەو ڕۆژەدا حەوت ژن دەست بە پیاوێکەوە دەگرن و دەڵێن» :ئێمە نانی خۆمان دەخۆین و جل و بەرگی خۆمان لەبەر دەکەین ٤:١ئیشایا
ئیبراهیم ئەبرام و ناحور ژنیان هێنا ،ناوی ژنەکەی ئەبرام سارای بوو .ناوی میلکای ژنی ناهور ،کچی هاران ،باوکی میلکا و باوکی ١١: ٢٩ئیسکا .سەرەتای ژیان
1
فرەژنی ئینجیلی
سارای ژنی ئەبرامیش منداڵی نەبوو ،خزمەتکارێکی میسری هەبوو ،ناوی هاجەر بوو .سارای بە ئەبرامی گوت» :ئەوەتا یەیدان .ڕێگری لێکردووم لە منداڵبوون .لەوانەیە بۆ ئەوەی منداڵ لەلیەن ئەوەوە بەدەست بهێنم .ئەبرامیش گوێی لە دەنگی سارای گرت سارای ژنی ئەبرام ،دوای ئەوەی ئەبرام دە ساڵ لە خاکی کەنعان نیشتەجێ بوو ،هاجەری کەنیزە میسرییەکەی برد و دایە ئەبرامی مێردەکەی تا ببێتە هاوسەری .ئینجا چووە ژوورەوە بۆ لی هاجەر ،ژنەکە دووگیان بوو ،کاتێک بینی دووگیان بووە ،خاتوونەکەی ١٦: ١-٤لە چاوەکانیدا سووکایەتی پێکرا .سەرەتای ژیان ئینجا ئیبراهیم ژنێکی هێنا و ناوی کیتورا بوو .ییمران و یۆکشان و میدان و میدیان و ئیشباک و شوعای لەدایک بوو .یۆکشان شێبا و دێدانی لەدایک بوو .کوڕەکانی دەدانیش ئەشوریم و لەتوشیم و لیومیم بوون .کوڕەکانی میدیانیش؛ ئیفا و ئەفەر و حەنۆخ و ئەبیدە و ئەلدا .هەموو ئەمانە نەوەی کەتورا بوون .ئیبراهیم هەموو ئەوەی هەیبوو بەخشی بە ئیسحاق .بەڵم ئیبراهیم ئیبراهیم بەخششەکانی بە کوڕەکانی خەیوورەکان کە ئیبراهیم هەیبوو ،بەخششیان پێدا و لە ئیسحاقی کوڕەکەی دووریان خستەوە ،لە ٢٥: ١-٦کاتێکدا هێشتا لە ژیاندا بوو ،بەرەو ڕۆژهەڵت ،بەرەو وڵتی ڕۆژهەڵت .سەرەتای ژیان
عیسۆ عیسۆ تەمەنی چل ساڵ بوو کاتێک یودیسی کچی بەیری حیتی و بەشمەتی کچی ئیلۆنی حیتی هاوسەرگیری کرد .سەرەتای ژیان ٢٦:٣٤-٣٥ ئینجا عیسۆ چووە لی ئیسماعیل و ژنەکانی هێنا مەحالەتی کچی کوڕی ئیسماعیل ئیبراهیم ،خوشکی نەباجوت ،بۆ ئەوەی ببێتە ٢٨: ٩هاوسەری .سەرەتای ژیان ئێستا ئەمانە نەوەکانی عیسۆن کە ئەدۆمە .عیسۆ ژنەکانی لە کچانی کەنعان برد .ئادا کچی ئیلۆنی حیتی و ئەهۆلیباما کچی ئانا کچی ٣٦: ١-٣ییبئۆنی حیڤی .هەروەها باشمات ئیسماعیل کچی خوشکی نەباجۆت .سەرەتای ژیان
یاقوب یاقوب بە لبانی گوت» :ژنەکەمم پێ بدە ،چونکە ڕۆژەکانم تەواو بوون ،تا بچمە لی «.لبان هەموو پیاوەکانی ئەو شوێنەی کۆکردەوە و ئاهەنگێکی سایکرد .ئێواران لیا کچەکەی برد و هێنایە لی .ئینجا چووە ژوورەوە بۆ لی .لبانیش خزمەتکارەکەی بە لیا ییلپای کچەکەی بەخشی بە کەنیزەک .بەرەبەیانی بینی لیا بوو ،بە لبانی گوت» :ئەمە چییە لەگەڵم کردوویت؟« ئایا من بۆ ڕەحیل لەگەڵ تۆ خزمەتم نەکرد؟ بۆچی فێڵت لێکردم؟ لبانیش گوتی» :نابێت لە وڵتی ئێمەدا وا بکرێت کە بچووکەکە پێش یەکەم .منداڵ بدەین «.هەفتەکەی بەدیبهێنە ،ئێمەش ئەمەت پێدەدەین بۆ ئەو خزمەتەی کە حەوت ساڵی دیکە لەگەڵمدا خزمەت دەکەیت یاقوب وای کرد و هەفتەکەی تەواو کرد ،ڕەحیل کچەکەیشی پێدا بۆ ئەوەی ببێتە هاوسەری .لبانیش بیلهای کچی خۆی بەخشی بە ڕەحێلی کچەکەی تا ببێتە خزمەتکارەکەی .هەروەها چووە لی ڕەحیل و ڕەحێلی ییاتر لە لیا خۆشدەویست و حەوت ساڵی دیکەش ٢٩: ٢١-٣٠لەگەڵیدا خزمەت دەکات .سەرەتای ژیان کاتێک ڕەحیل بینی کە یاقوب منداڵی نەبووە ،ڕەحیل ئیرەیی بە خوشکەکەی برد .بە یاقوبی گوت» :منداڵم بدە ،ئەگینا دەمرم«. یاقوب تووڕەیی لە ڕەحیل هەڵگیرسا ،گوتی» :ئایا من لە جیاتی خودام ،کە بەرهەمی سکی لێت ڕاگرت؟« ئینجا گوتی» :ئەوەتا بیلهای خزمەتکارم ،بچۆ ژوورەوە بۆ لی .ئەویش لەسەر ئەژنۆکانم لەدایک دەبێت ،تا منیش لەلی ئەو منداڵم هەبێت .ئینجا بیلهای ٣٠: ١-٤کەنیزەکەکەی دایە ژنی ،یاقوب چووە لی .سەرەتای ژیان ٣٠: ٩کاتێک لیا بینی کە منداڵبوونەکەی بەجێهێشتووە ،ییلپای خزمەتکارەکەی برد و یاقوبی بەخشییە ژنەکەی .سەرەتای ژیان
گیدۆن ،گیدعونیش هەشت و دە کوڕی لە جەستەی خۆی لەدایک بوو ،چونکە ژنی یۆری هەبوو .خەیوورەکەی کە لە شەخەم بوو ٨:٣٠-٣١کوڕێکیشی لێ بوو ،ناوی ناوە ئەبیمەلەخ .دادوەرەکان
2
فرەژنی ئینجیلی
جەیر دوای ئەویش یائیری گلعەدی سەریهەڵدا و بیست و دوو ساڵ دادوەری ئیسرائیلی کرد .سی کوڕی هەبوو کە سواری سی کەر ١٠: ٣-٤بوون و سی شاریان هەبوو ،کە تا ئەمڕۆش ناویان دەوترێت حەڤۆتیر ،کە لە خاکی گلعاددان .دادوەرەکان
ئیبزان دوای ئەو ئیبزان لە بەیتولمەقەدەس دادوەری ئیسرائیلی کرد .سی کوڕ و سی کچی هەبوو ،کە ناردیان بۆ دەرەوەی وڵت و سی ١٢: ٨-٩کچی لە دەرەوەی وڵت بۆ کوڕەکانی وەرگرت .حەوت ساڵ حوکمی ئیسرائیلی دا .دادوەرەکان
ئەبدۆن دوای ئەو عەبدۆنی کوڕی هیلێل کە پیراتۆن بوو ،دادوەری ئیسرائیلی کرد .چل کوڕ و سی کوڕەیای هەبوو ،سواری هەشت و دە ١٢: ١٣-١٤کەر بوون ،هەشت ساڵ دادوەری ئیسرائیلی کرد .دادوەرەکان
ئەلکانا ،پیاوێک لە ڕەمەتایمزۆفیم ،لە چیای ئەفرایم ،ناوی ئەلکانا بوو ،کوڕی یەرۆحەم ،کوڕی ئەلیحو ،کوڕی تۆهو ،کوڕی یوف ئەفراتی .دوو ژنیشی هەبوو .یەکێکیان ناوی هانا بوو ،ئەوی دیکەشیان ناوی پەنینا بوو ،پەنینا منداڵی بوو ،بەڵم هانا منداڵی ،نەبوو .ئەم پیاوە ساڵنە لە شارەکەی دەچووە دەرەوە بۆ پەرستن و قوربانیکردن بۆ یەیدانی سوپاسالر لە شیلۆ .دوو کوڕی ئەلی هۆفنی و فینێحاس ،کاهینەکانی یەیدان لەوێ بوون .کاتێک ئەلکانا پێشکەشی کرد ،بەشەکانی بە پەنینا ژنەکەی و هەموو کوڕەکانی و کچەکانی دا .بە ڵم بە شێکی شایستە ی بە هانا دا .چونکە حەنای خۆشدەویست ،بەڵم یەیدان سکی داخستبوو .نەیارەکەیشی تووڕە کرد ،بۆ ئەوەی دڵەڕاوکێی بکات ،چونکە یەیدان سکی داخستبوو .وەک چۆن ساڵ بە ساڵ دەیکرد ،کاتێک دەچووە ماڵی یەیدان ،تووڕەی دەکرد .بۆیە گریا و نەیخوارد .ئینجا ئەلکانا مێردەکەی پێی گوت» :هانا بۆچی دەگری؟« بۆچی ناخۆیت؟ و بۆچی ١: ١-٨دڵت خەمبارە؟ ئایا من لە دە کوڕ باشتر نیم؟ یەکەم ساموئێل
شاول ١٤:٥٠ناوی ژنەکەی شاول ئەحینۆام بوو ،کچی ئەحیمای ...یەکەمی ساموئێل ٣:٧ساموئێل ... ٢شاول خەیوورێکی هەبوو ،ناوی ڕیسپا بوو ،کچی ئایا بوو
دەیڤد بۆیە داود و پیاوەکانی هەستا و ڕۆیشتن و دوو سەد پیاویان لە فەلەستینییەکان کوشت .داود پێستی پێشەوەیان هێنا و بە تەواوی باسی پاشایان کرد ،تا ببێتە یاوای پاشا .شاولیش میکالی کچەکەی بەخشی بە ژن 1 .ساموئێل 18:27 ئەبیگایل بەپەلە هەستا و سواری کەرێک بوو ،لەگەڵ پێنج کچەکەی کە بەدوایدا دەڕۆیشتن .بە دوای نێردراوانی داوددا ڕۆیشت و بوو بە ژنەکەی .داود ئەحینوعامی یەیرەئیلیشی برد .هەروەها هەردووکیان ژنی ئەو بوون 1 .ساموئێل 43-25:42 لە حەبرۆن کوڕی داود لەدایک بوو ،یەکەم منداڵی ئەمنۆن بوو ،لە ئەحینوامی یەیرەلی .دووەمیشی ،کیلیاب ،لە ئەبیگایلی هاوسەری نابالی کارمێلی .سێیەمیان ئەبشالۆمی کوڕی مەعکای کچی تەلمای پاشای گێشور بوو .چوارەمیان ئەدۆنیای کوڕی حەگیت بوو .پێنجەمیان شەفاتیای کوڕی ئەبیتالی بوو .شەشەمیان ئیتریام بوو ،لەلیەن ئەگل هاوسەری داودەوە .ئەمانە لە داود لە ٣:٢-٥ساموئێل . ٢حەبرۆن لەدایک بوون .ئینجا داود یانی کە یەیدان بە پاشای ئیسرائیل جێگیر کردووە و لە پێناو گەلەکەی ئیسرائیلدا شانشینی خۆی بەری کردووەتەوە ٥: ١٢ساموئێل . ٢داود دوای هاتنی لە حەبرۆن ،خەیوور و ژنی دیکەی لە ئۆرشەلیم برد ،کوڕ و کچیشی لە داود لەدایک بوو١٣
3
فرەژنی ئینجیلی
کاتێک ژنی ئوریا بیست کە ئوریای مێردەکەی مردووە ،بۆ مێردەکەی ماتەمینی بۆ گێڕا .کاتێک ماتەمینی تەواو بوو ،داود نارد و ١١: ٢٦ساموئێل . ٢هێنای بۆ ماڵەکەی ،بوو بە ژنی و کوڕێکی بۆ بوو .بەڵم ئەو کارەی داود کردبووی ،یەیدانی ناڕایی بوو٢٧ ناتان بە داودی گوت» :تۆ ئەو پیاوەیت «.یەیدانی پەروەردگاری ئیسرائیل ئەمە دەفەرموێت» :من تۆم بە پاشای ئیسرائیل مەسح کرد و لە دەستی شاول ڕیگارم کردیت .ماڵی ئاغاکەت و ژنەکانی ئاغاکەتم دا بە تۆ و ماڵی ئیسرائیل و یەهودام پێدایت .ئەگەر ئەوە یۆر کەم بووایە ،منیش فڵن و فڵن شتم پێ دەدا .بۆچی فەرمانی یەیدانت سووکایەتی پێکرد و خراپە لەبەردەمیدا بکەیت؟ تۆ ١٢: ٧-٩ئوریای حیتی بە شمشێر کوشت و ژنەکەیت بردە ژنت و بە شمشێری نەوەی عەمۆن کوشتت «.دووەم ساموئێل ساموئێل . ٢پاشا و هەموو ماڵەکەی بە دوایدا ڕۆیشتن .پاشا دە ژنی بەجێهێشت کە خەیوور بوون بۆ ئەوەی ماڵەکە بپارێزن ١٥:١٦ داود هاتە ماڵەکەی لە ئۆرشەلیم .پاشا دە ژنە خەیوورەکەی برد کە بەجێی هێشتبوو بۆ پاراستنی ماڵەکە و خستیانە سەر ییندان و ٢٠:٣ساموئێل . ٢خۆراکیان پێدا ،بەڵم نەچووە ناویان .ئینجا تا ڕۆژی مردنیان داخران و لە بێوەژنبووندا دەژیان
سلێمان ،بەڵم پاشا سلێمان یۆر ژنی نامۆی خۆشدەویست ،لەگەڵ کچی فیرعەون ،ژنانی مۆئابییەکان ،عەمۆنییەکان ،ئەدۆمییەکان سیدۆنییەکان و حیتییەکان .لەبارەی ئەو گەلنەی کە یەیدان بە نەوەی ئیسرائیلی فەرموو» :ناچنە ژوورەوە بۆ لی ئەوان و نایەنە ژوورەوە بۆ لی ئێوە ،چونکە بە دڵنیاییەوە دڵتان بە دوای خوداوەندەکانیاندا دەگەڕێننەوە ،سلێمان بە خۆشەویستییەوە لەگەڵ ،ئەمانەدا چەسپاوە «.حەوت سەد ژن و شایادە و سێ سەد خەیووری هەبوو ،ژنەکانیش دڵیان لبرد .کاتێک سلێمان پیر بوو .ژنەکانی دڵیان بە دوای خوداوەندەکانی دیکەدا هێنا ،دڵی لەگەڵ یەیدانی پەروەردگاری تەواو نەبوو ،وەک دڵی داودی باوکی چونکە سلێمان بەدوای ئەشتۆرێتی خوداوەندی سیدۆنییەکان و دوای میلکۆم کە قێزەونەکەی عەمۆنییەکان ڕۆیشت .سلێمان لەبەردەم یەیدان خراپەکاری کرد و بە تەواوی بەدوای یەیداندا نەڕۆیشت ،وەک داودی باوکی .پاشان سلێمان شوێنێکی بەریی بۆ کیمۆشی قێزەونی مۆئاب لە گردی بەردەم ئۆرشەلیم و بۆ مۆلۆخ کە قێزەونەکەی نەوەی عەمۆن دروست کرد .هەروەها بۆ هەموو ژنە نامۆکانی کە بخوریان دەسوتاند و قوربانییان بۆ خوداوەندەکانیان دەکرد .یەیدان لە سلێمان توڕە بوو ،چونکە دڵی لە یەیدانی پەروەردگاری ئیسرائیل وەرگەڕابووەوە ،کە دوو جار بۆی دەرکەوتبوو .سەبارەت بەم شتە فەرمانی پێکردبوو کە بەدوای ١١: ١-١٠خوداوەندەکانی دیکەدا نەڕوات ،بەڵم ئەوەی یەیدان فەرمانی پێکردبوو ،نەیپاراست .یەکەمی پاشاکان
ڕحوبعام ڕەحۆڤعام مەحالتی کچی یەریمۆتی کوڕی داود و ئەبیحەیلی کچی ئەلیابی کوڕی یەسەی هێنایە ژنەوە .کە منداڵی لێ بوو؛ یەوش و شەمەریە و یەهام .دوای ئەویش مەعکای کچی ئەبشالۆمی برد .کە ئەبییا و عەتای و ییزا و شەلۆمیتی لێ بوو .ڕەحڤعام لە هەموو ژنەکانی و خەیوورەکانی ،مەعکای کچی ئەبشالۆمی خۆشدەویست) ،چونکە هەژدە ژن و هەشت خەیووری برد ،بیست و ١١: ١٨-٢١هەشت کوڕ و هەشت کچیشی بوو (.دووەم تەمەن
ئەبیجا ٢ ١٣:٢١ی تەمەن .بەڵم ئەبییا بەهێز بوو ،چواردە ژنی هێنا و بیست و دوو کوڕ و شانزە کچی بوو
ئەحاب بنهەدادی پاشای سوریا هەموو سوپاکەی کۆکردەوە ،سی و دوو پاشا و ئەسپ و گالیسکە لەگەڵیدا بوون ،سەرکەوت و گەمارۆی سامریای دا و لە دژی شەڕی کرد .ئینجا نێردراوی بۆ ئەحەب پاشای ئیسرائیل نارد بۆ ناو شارەکە و پێی گوت» :بەنهەداد ئەمە دەفەرموێت :ییوەکەت و یێڕەکەت هی منە .ژنەکانت و منداڵەکانت ،باشترینەکان ،هی منن .پاشای ئیسرائیلیش وەڵمی دایەوە و گوتی» :ئەی پاشا ،گەورەم ،بە گوتەی تۆ :من هی تۆم و هەموو ئەو شتانەی کە هەم «.پێغەمبەرەکان هاتنەوە و گوتیان» :بەنهەداد بەم شێوەیە دەفەرموێت» :هەرچەندە من ناردم بۆت و بڵێم :ییو و یێڕەکەت و ژنەکانت و منداڵەکانتم بۆ ڕادەست دەکەیت «.بەڵم ،سبەی لەم کاتەدا خزمەتکارەکانم دەنێرم بۆ لی تۆ و ماڵەکەت و ماڵی خزمەتکارەکانت دەکۆڵنەوە .هەرچی لە چاوت خۆش بێت
4
فرەژنی ئینجیلی
دەیخەنە دەستیان و دەیبەن .پاشان پاشای ئیسرائیل هەموو پیرەکانی خاکەکەی بانگ کرد و گوتی» :مارک ،تکایە بزانە ئەم پیاوە .چۆن بەدوای خراپەکاریدا دەگەڕێت ،چونکە ژنەکانم و منداڵەکانم و ییو و یێڕەکەمی بۆ ناردبووم .و منیش ئینکاریم لێ نەکرد ٢٠: ١-٨هەموو پیرەکان و هەموو گەل پێیان گوت» :گوێی لێ مەدە و ڕایی مەبە «.یەکەمی پاشاکان ١٠:١پاشاکان ... ٢ئەحابیش حەفتا کوڕی لە سامریا بوو
یۆئاش یوئاش تەمەنی حەوت ساڵ بوو کاتێک دەستی بە پاشایەتی کرد ،چل ساڵ لە ئۆرشەلیم حوکمڕانی کرد .هەروەها ناوی دایکی .ییبیای بەێرشەبا بوو .یوئاش بە درێژایی تەمەنی یەهۆیادا کاهین کارێکی ڕاستی لەبەردەم یەیدان کرد .یۆیادا دوو ژنی بۆ هێنا ٢ ٢٤: ١-٣ی تەمەن .کوڕ و کچیشی بوو
5