Мейірімді самариялық Лұқа 10:25-37 25 Сонда бір заңгер орнынан тұрып, Оны сынап: «Ұстаз, мәңгілік өмірге ие болу үшін не істеуім керек?» – деп сұрады. 26 Иса оған: « Заңда не жазылған? Қалай оқисың?» – деп сұрады. 27 Ол былай деп жауап берді: «Құдай-Теңіріңді бар жүрегіңмен, бар жаныңмен, бар күшіңмен және бар ақыл-ойыңмен сүй, ал көршіңді өзіңді сүйгендей сүй». 28 Ол оған: « Дұрыс жауап бердің. Осылай істе, сонда өмір сүресің», – деді. 29 Бірақ ол өзін ақтамақ болып, Исадан: «Менің жақыным кім?» – деп сұрады. 30 Иса былай деп жауап берді: « Бір адам Иерусалимнен Иерихонға бара жатып, қарақшылардың қолына түсіп қалады. Қарақшылар оның киімін шешіп алып, жаралап, жартылай өлі күйінде тастап кетеді. 31 Сол жолмен кездейсоқ бір діни қызметкер түсіп келе жатып, оны көріп, қасынан өтіп кетті. 32 Сол сияқты, бір леуілік сол жерге келгенде, оны көріп, қасынан өтіп кетті. 33 Бірақ жол жүріп келе жатқан бір самариялық оны көріп, оған жаны ашыды. 34 Ол оған барып, жараларын май мен шарап құйып, таңып, өз атына мінгізіп, қонақ үйге апарып, оған қамқорлық жасады. 35 Келесі күні кетіп бара жатып, екі тиын алып, қонақжайға беріп: «Оған қамқорлық жаса, қанша ақша жұмсасаң да, қайтып келгенде қайтарамын», – деді. 36 Осы үшеуінің қайсысы ұрылардың қолына түскен адамның көршісі болды деп ойлайсың? 37 Ол: «Оған мейірімділік көрсеткен адам», – деді. Сонда Иса оған: « Бар да, сен де солай істе», – деді. Қайырымды самариялық туралы әңгіме (Лұқа 10:25–37) — Исаның ең танымал астарлы әңгімелерінің бірі. Онда шынайы сүйіспеншілік, мейірімділік және көрші болудың шын мәніндегі мәні туралы терең түсініктеме берілген. Мұнда әңгімені қысқаша баяндайтын өлең жолдарына бөліп, негізгі сабақтар мен практикалық қолданыстар берілген.
1
Мейірімді самариялық
Әр тармақты бөлу Лұқа 10:25–28 — Заңгердің сынағы және Ұлы өсиеттер 25-аят: Мұса заңын оқыған заңгер Исаны сынап көру үшін орнынан тұрып, мәңгілік өмірді мұра ету үшін не істеу керектігін сұрайды. 26-аят: Иса сұрақты жазбаларға қайта аударып, заңгерден Заңды қалай оқитынын сұрайды. 27-аят: Заңгер Заңды екі негізгі қағидаға қорытындылап, дәл жауап береді: Құдайды бар жүрегіңмен, жан-тәніңмен, күш-қуатыңмен және ақыл-ойыңмен сүю және жақыныңды өзіңді сүйгендей сүю (Заңды қайталау 6:5 және Леуіліктер 19:18-ге сілтеме жасай отырып). 28-аят: Иса оның жауабын мақтап, мұны істеу өмір сыйлайтынын айтады. Лұқа 10:29–32 — Шақыру және күтпеген жерден келгендер 29-аят: Өзін ақтауға немесе міндетінің ауқымын шектеуге тырысып, заңгер: «Ал менің көршім кім?» – деп сұрайды. 30-аят: Иса астарлы әңгімені бастайды. Иерусалимнен Иерихонға баратын тік, қауіпті жолмен келе жатқан бір адам ұрылардың құрбаны болады. Олар оның киімін шешіп алып, қатты ұрып-соғып, жартылай өлі күйінде қалдырып кетеді. 31-аят: Діни қызметкер сол жолмен келе жатыр. Жарақат алған адамды көріп, қарсы бетке өтіп, жүре береді. 32-аят: Келесі кезекте леуіли (ғибадатхана қызметкері) келеді. Ол жараланған адамға қарайды, бірақ діни қызметкер сияқты екінші жағына өтіп, өтіп кетеді. Лұқа 10:33–35 — Мейірімді самариялық 33-аят: Сол дәуірдегі көптеген яһудилер қатты жек көріп, олардан қашып жүрген топтың мүшесі самариялық жолмен келе жатыр. Жараланған адамды көргенде, ол қатты аяушылық сезінеді. 34-аят: Самариялық адам тікелей сол адамға барып, жараларын таңып, май мен шараппен емдейді (сол кездегі кең таралған дәрілік емдеу), оны өз жануарына мінгізіп, қонақ үйге алып келіп, түні бойы оған қамқорлық жасайды. 35-аят: Келесі күні самариялық қонақ үй иесіне қосымша күтім жасау үшін екі пенс (денарий) береді, қайтып келіп, кез келген қосымша шығынды өтеуге уәде береді. Лұқа 10:36–37 — Іс жүзіндегі қорытынды 36-аят: Иса бастапқы сұрақты басқаша қойып, заңгерден үш саяхатшының қайсысы жәбірленушінің көршісі болғанын сұрайды. 37-аят: «Самариялық» деп айтуға батылы бармаған заңгер: «Оған мейірімділік танытқан адам», – деп жауап береді. Иса оған: « Бар да, сен де солай істе » , – деп бұйырады.
Негізгі сабақтар және өмірлік қолданыстар «Көршіні» қайта анықтау: Көрші болу географиялық, этникалық немесе әлеуметтік шекаралармен емес, мұқтаж кез келген адамға сүйіспеншілік пен мейірімділік көрсетуге дайын болумен анықталады. Дәстүрден гөрі жанашырлық: Белсенді махаббатсыз діни білімнің немесе әлеуметтік мәртебенің маңызы аз. Діни қызметкер де, левит те адамның жанашырлығы есебінен діни тазалықты немесе ыңғайлылықты сақтап қалды.
2
Мейірімді самариялық
Іс-әрекетке бағытталған махаббат: Шынайы махаббат практикалық және қымбат іс-әрекетті талап етеді. Самариялық бейтаныс адамды қалпына келтіру үшін уақытын, ресурстарын, қауіпсіздігін және жеке жайлылығын құрбан етті. Алдын ала пікірлерді жеңу: Көмек пен жақсылық көбінесе күтпеген көздерден келеді. Бұл астарлы әңгіме бізді қоғамдық бейімділіктерден тысқары қарап, әркімнің бойындағы адамгершілікті көруге шақырады.
Яһудилер мен самариялықтар арасындағы тарихи жағдай Бірінші ғасырдағы яһудилер мен самариялықтар арасындағы дұшпандық тек әлеуметтік бәсекелестік қана емес еді; бұл этникалық топқа, саясатқа және негізгі діни сенімдерге негізделген терең тамыр жайған, ғасырлар бойы қалыптасқан бөліну болды. Лұқа 10-тараудағы Исаның тыңдаушыларының әңгіменің кейіпкері ретінде самариялықты көргенде неге таң қалғанын толық түсіну үшін бұл жанжалдың қалай өрбігенін түсінуге көмектеседі.
1. Тарихи бөліну: Бөлінген шығу тегі Ассирия жаулап алуы (б.з.д. 722 ж.): Ассирия империясы Солтүстік Израиль патшалығын (Самария) жаулап алған кезде, олар көптеген исраилдіктерді жер аударып, сол аймаққа бөтен халықтарды қоныстандырды. Аралас тегі: Шетелдік қоныстанушылармен аралас некеде қалғандардың ұрпақтары. Самариялықтар өздерін солтүстік тайпалардың (Ефрем мен Манаса) шынайы, үздіксіз ұрпақтары деп санаса, яһудилер оларды азғын «аралас нәсіл» немесе этникалық тазалық пен адал ғибадатқа нұқсан келтірген жартылай қанды нәсіл деп санады.
2. Ғибадатхананы қайта салу және саяси қақтығыс Езра мен Нехемияға қарсылық (б.з.д. V ғасыр): Яһуди жер аударылғандары Бабылдан Иерусалим мен Екінші ғибадатхананы қайта құру үшін оралғанда, самариялықтар жобаға қосылуды ұсынды. Яһуди көсемдері олардың көмегінен бас тартты, оларды діни тұрғыдан адасқан деп санады. Кек алу: Жауап ретінде самариялық көшбасшылар Парсы үкіметіне Иерусалимді қайта құруды кейінге қалдыру және бұзу үшін белсенді түрде лобби жасады. Бұл ұзаққа созылатын саяси ащылықты тудырды.
3. Діни бөліну: Гаризим тауы және Сион тауы Бәсекелес ғибадат орындары: Иерусалим қарсы болған самариялықтар Шехем маңындағы Гаризим тауында өздерінің ғибадатханасын салып , оны Мұса белгілеген шынайы киелі орын деп мәлімдеді. Жазбалардың сәл өзгешелігі: Самариялықтар тек самариялықтардың бес кітабын (Мұсаның алғашқы бес кітабы) жазба ретінде қабылдады , еврей пайғамбарларын, жазбаларын және Иерусалим дәстүрлерін қабылдамады.
3
Мейірімді самариялық
Самария ғибадатханасының қиратылуы (б.з.д. 110 ж.): Хасмон дәуірінде яһуди бас діни қызметкері Джон Гиркан Самарияға басып кіріп, Гаризим тауындағы самария ғибадатханасын қиратқан кезде шиеленіс қайнау шегіне жетті. Бұл қирату ұрпақтар арасындағы терең өзара наразылықты нығайтты.
4. Исаның қызметі кезіндегі бірінші ғасырдағы шындық Жаңа өсиет кезінде бұл бөліну күнделікті өмірге әсер етті:
Қашықтықты сақтау және әлеуметтік қашықтық: Галилея мен Яһудея арасында саяхаттайтын еврей саяхатшылары самариялықтардың аумағына аяқ баспау үшін көбінесе Иордан өзенінің аңғары арқылы айналып өтетін. Мәдени қорлаулар: Яһудиді «самариялық» деп атау ауыр қорлау болды, бұл оны еретик немесе діннен безген деп атаумен тең болды (Жохан 8:48-де көрсетілгендей). Қорлау оқиғалары: Иосиф Флавийдің тарихи мәліметтері бойынша, Исаның жас кезінде бір топ самариялықтар Пасха мерекесі кезінде Иерусалим ғибадатханасын арамдау үшін оның ішіне жасырын түрде адам сүйектерін шашып тастаған.
Неліктен бұл контекст астарлы әңгімені күшейтеді?
заңгер «Менің көршім кім?» деп сұрағанда , ол шекара сызығын күтті — бұл «көрші» сөзінің тек заңға бағынатын еврей азаматтарына ғана қатысты екенін растайды. Иса самариялықты әңгімеге енгізгенде: Батырдың шок факторы: Тыңдаушылар діни қызметкер, леуілік және израильдік қарапайым адамнан тұратын әңгіме үштігін күтті. Жек көретін самариялықты үшінші орынға қою олардың мәдени үміттерін толығымен жойды. Динамиканы кері қайтару: Жарақат алған еврей өмір бойы ант ішкен жауына сүйенуге мәжбүр болды. Көршілік сүйіспеншілікті қайта анықтау: Иса мейірімділіктің тарихи реніштерді, алалаушылықтарды және әлеуметтік шекараларды елемейтінін дәлелдеді. Шынайы көршілік, шыққан тегіне қарамастан, мұқтаж кез келген адамға мейірімділікпен қарау арқылы көрінеді.
Құдайлық мейірімділіктің радикалды сипаты және өзін-өзі ақтайтын заңшылдық Қайырымды самариялық туралы астарлы әңгіме көбінесе мейірімділік туралы этикалық нұсқаулық ретінде оқылғанымен, оның негізгі теологиялық тереңдігі әлдеқайда тереңде жатыр. Бұл үзіндідегі ең көрнекті теологиялық тақырыптардың бірі - Құдайлық мейірімділіктің түбегейлі табиғаты және өзін-өзі ақтайтын заңшылдық . Міне, осы тақырыпты үш өлшемде қарастыру:
1. Өзін-өзі ақтау және жүректі өзгерту
Диалог құқықтық және теологиялық пікірталаспен басталады:
4
Мейірімді самариялық
Заңгердің ниеті: 29-тармақта заңгердің «Менің көршім кім?» деп сұрағаны, себебі ол «өзін ақтағысы келгені» айтылған. Ол өз міндеттерінің айналасында шекара салуға мүмкіндік беретін нақты заңды анықтама іздеді – бұл оның міндеті қай жерде аяқталатынын және ол сүюді тоқтата алатын жерді белгілейтін сызық. Теологиялық қақтығыс: Заңгер әділдікті заңды шекаралардың тізімі ретінде қарастырды. Иса әділдікті шартсыз сүйіспеншілікте көрінетін жүректің жағдайы ретінде қайта қарастырады. Қарама-қайшылық: Шынайы құдайшылдықты міндеттерімізді қаншалықты тар анықтайтынымызбен емес, Құдайдың мейірімін қаншалықты кеңінен тарататынымызбен өлшеуге болады.
2. Мейірімділіксіз рәсімдік тазалықтың иллюзиясы
Діни қызметкер мен леуіліктің қатысуы діни басымдық туралы маңызды теологиялық ескертуді көрсетеді: Тазалық заңдары мен маңызды мәселелер: Ескі өсиет заңы бойынша, мәйітке тию діни қызметкерді рәсімдік тұрғыдан таза емес ететін (Леуіліктер 21:1). Жолдағы жәбірленуші «жартылай өлі» болатын (Лұқа 10:30). Егер діни қызметкер немесе леуілік тоқтап, оны өлі күйінде тапса, олар рәсімдік тұрғыдан ластану қаупіне ұшырайтын, діни міндеттерін бұзатын және қоғамда өз орнын алатын. Орынсыз басымдық: Олар моральдық мәннен гөрі рәсімдік көлеңкені басымдыққа қойды . Иса Інжілде махаббат, мейірімділік және адам өмірі рәсімдік хаттамадан (мысалы, демалыс күні сауығудан) басым екенін үнемі үйретеді. Теологиялық түсінік: Адамды азап шегуге мәжбүрлеудің орнына, оны оқшаулайтын дін Құдайдың мінезін көрсетпейді.
3. Мейірімділік сенімнің шынайы өлшемі ретінде Иса заңгердің алғашқы сұрағының негізгі идеясын өзгертеді: Адвокат сұрады: «Менің көршім кім?» (Негізгі ой: Менің қабылдай алады?)
Иса былай деп жауап берді: махаббатымды
кім
«Осы үшеуінің қайсысы оның көршісі болды?» (Негізгі ой: Мен қандай адаммын?)
Белсенді рақым: Самариялықтың мейірімі қымбатқа түсті, қауіпті және шартсыз болды. Ол қауіпті жолда өз қауіпсіздігін қатерге тігіп, өзінің майы мен шарабын пайдаланды, атын берді, ақшасын жұмсады және көбірек төлеу үшін қайтып оралуға уәде берді. Құдайдың табиғатын көрсету: Киелі кітап теологиясында мейірімділік ( еврейше hesed , грекше eleos ) жай ғана жанашырлық сезімі емес; бұл келісімшарттық, белсенді жанашырлық. Самариялық өзін жау деп санайтын адамға лайықты емес мейірімділік көрсету арқылы Құдайдың рақымының бейнесіне айналды.
5
Мейірімді самариялық
Тарихи аллегориялық түсіндірме (Христологиялық көзқарас) Шіркеу тарихында алғашқы теологтар (мысалы, Августин, Ориген және Златоуст) астарлы әңгімеде терең христологиялық тақырыптың жатқанын көрді: Құлаған саяхатшы: Әділдіктен айырылып, күнәдан жараланған, құлаған әлемнің жолында жартылай өлі күйінде қалған адамзат. Діни қызметкер және леуіл: адамның күнәға батуын байқай алатын, бірақ оны емдеуге немесе құтқаруға күші жетпеген Заң және құрбандық жүйесі. Мейірімді самариялық: Иса Мәсіхтің өзі — діни мекеме тарапынан жек көрініп, қабылданбай, бөтен адам ретінде қарастырылғанымен, адамзаттың өлім алдында жатқан жеріне тікелей келді. Май, шарап және қонақ үй: Құдайдың рақымы, Киелі Рух және Шіркеу Ол қайтып келгенше сауығу үшін киелі орын ретінде. Бастапқы тарихи контекст этикалық және өсиет сабағы болғанымен, бұл дәстүрлі христологиялық көзқарас біз басқаларға тек түбегейлі мейірімділік көрсете алатынымызды көрсетеді, себебі Мәсіх бізге рухани жағынан кедей болған кезде алғаш рет түбегейлі мейірімділік көрсетті.
6