Ғилақадтық Ефтах Билер 11 1 Гиладтық Ефтах өте мықты, батыл адам еді, ол жезөкше әйелдің ұлы еді. Гиладтан Ефтах туды. 2 Ғалақаттың әйелі оған ұлдар туып берді; әйелінің ұлдары өсіп, Ефтахты қуып жіберіп, оған: «Сен әкеміздің үйінде мұрагер болмайсың, өйткені сен бөтен әйелдің ұлысың», – деді. 3 Сонда Ефтах бауырларынан қашып, Тоб жерінде тұрды. Ефтахқа тентек адамдар жиналып, онымен бірге жүрді. 4 Уақыт өте келе Аммондықтар Исраилге қарсы соғыс бастады. 5 Аммондықтар Исраилге қарсы соғыс ашқанда, Ғалақат ақсақалдары Ефтахты Тоб жерінен алып келуге барды. 6 Олар Ефтаға: «Жүр, бізге басшы бол, біз Аммондықтармен шайқасамыз», – деді. 7 Ефтах Ғалақат ақсақалдарына: «Сендер мені жек көріп, әкемнің үйінен қуып шығармадыңдар ма? Неге енді қиындыққа тап болғанда маған келдіңдер?» – деді. 8 Ғалақат ақсақалдары Ефтахқа: «Сондықтан біз саған қайтып оралдық. Бізбен бірге барып, аммондықтарға қарсы шайқас. Ғалақат тұрғындарының бәріне басшы бол», – деді. 9 Ефтах Ғалақат ақсақалдарына: «Егер мені Аммон халқымен шайқасуға қайтарсаңдар, Жаратқан Ие оларды менің алдымда жеңсе, мен сендердің басшыларың боламын ба?» – деді. 10 Ғалақат ақсақалдары Ефтахқа: «Егер сенің айтқаныңдай істемесек, онда Жаратқан Ие куә болсын», – деді. 11 Содан кейін Ефтах Ғалақат ақсақалдарымен бірге барды, халық оны өздеріне басшы және басшы етіп тағайындады. Ефтах барлық сөздерін Миспада Жаратқан Иенің алдында айтты. 12 Ефтах Аммон патшасына елшілерін жіберіп: «Менің жеріме соғысуға келетіндей менде не шаруаң бар?» – деді. 13 Аммон патшасы Ефтахтың елшілеріне былай деп жауап берді: «Исраилдіктердің Мысырдан шыққан кездерінде менің жерімді тартып алғаны үшін, Арноннан Ябок пен Иорданға дейін. Енді сол жерлерді бейбіт жолмен қайтарыңдар». 14 Ефтах Аммон патшасына тағы да хабаршылар жіберді:
1
Ғилақадтық Ефтах
15 Оған былай деді: «Ефтах былай дейді: Исраил Моаб жерін де, Аммон халқының жерін де тартып алған жоқ. 16 Бірақ Исраил Мысырдан шығып, шөл дала арқылы Қызыл теңізге дейін жүріп, Қадешке жеткенде, 17 Сонда Исраил Едом патшасына елшілерін жіберіп: «Жеріңіз арқылы өтуге рұқсат етіңізші», – деп өтінді. Бірақ Едом патшасы бұған құлақ аспады. Олар Моаб патшасына да солай істеді, бірақ ол келіспеді. Исраил Қадеште тұрып қалды. 18 Содан кейін олар шөл дала арқылы жүріп, Едом мен Моаб жерін айналып өтті. Моаб жерінің шығыс жағына келіп, Арнонның арғы бетіне қоныстанды, бірақ Моабтың шекарасына кіре алмады, өйткені Арнон Моабтың шекарасы еді. 19 Исраил Хешбон патшасы аморлықтардың патшасы Сихонға елшілерін жіберіп, оған: «Өтінеміз, сенің жерің арқылы менің жеріме өтуге рұқсат ет», – деді. 20 Бірақ Сихон Исраилдің өз жерінен өтуіне сенбеді, керісінше, барлық халқын жинап, Яхаста қос тікті де, Исраилге қарсы соғысты. 21 Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие Сихон мен оның бүкіл халқын Исраилдің қолына берді, олар оларды жеңді. Осылайша Исраил сол елдің тұрғындары аморлықтардың бүкіл жерін иемденді. 22 Олар аморлықтардың Арноннан Ябоққа дейінгі және шөл даладан Иорданға дейінгі барлық жерін иемденді. 23 Енді Исраилдің Құдайы Жаратқан Ие аморлықтарды өз халқы Исраилдің алдынан қуып шығарды, енді сен оны иемденуің керек пе? 24 Құдайың Хамос саған берген жерді иемденбейсің бе? Құдайымыз Жаратқан Ие кімді алдымыздан қуып шығарса, біз соларды иемденеміз. 25 Ал енді сен Моаб патшасы Сиппор ұлы Балақтан артықсың ба? Ол Исраилге қарсы соғысты ма, әлде олармен соғысты ма? 26 Исраил халқы Хешбон мен оның айналасындағы қалаларда, Ароер мен оның айналасындағы қалаларда және Арнон жағалауындағы барлық қалаларда үш жүз жыл бойы тұрған кезде, неге сендер сол уақыт ішінде сол жерлерді қайтарып алмадыңдар? 27 Мен саған қарсы күнә жасаған жоқпын, сен маған қарсы соғысу үшін жамандық жасап жатырсың. Бүгін Исраил халқы мен Аммон халқының арасындағы сотты Жаратқан Ие, Төреші болсын! 28 Бірақ Аммон патшасы Ефтахтың айтқандарына құлақ аспады. 29 Сонда Иефтахқа Жаратқан Иенің Рухы түсіп, ол Гилад пен Манасадан өтіп, Гиладтағы Миспадан өтіп, Гиладтағы Миспадан Аммон ұлдарына қарай бет алды. 30 Ефтах Жаратқан Иеге ант беріп: «Егер Сен Аммон халқын менің қолыма міндетті түрде берсең, 31 Сонда мен Аммон халқынан аман-есен оралған кезде, үйімнің есігінен мені қарсы алу үшін шыққан кез келген нәрсе Жаратқан Иенікі болады, мен оны өртелетін құрбандыққа шаламын. 32 Содан кейін Ефтах Аммондықтармен шайқасу үшін оларға аттанды, ал Жаратқан Ие оларды оның қолына берді. 33 Ол Ароерден Миннитке дейін жиырма қаланы және жүзімдіктер алқабына дейін қатты қырғынға ұшыратты. Осылайша Аммон халқы Исраил халқына бағынды. 34 Ефтах Миспадағы үйіне келгенде, қызы оны қарсы алуға дабыл қағып, би билеп шықты. Ол оның жалғыз қызы еді, одан басқа ұлы да, қызы да жоқ еді. 35 Ол қызды көргенде, киімін жыртып: «Құдай-ау, қызым! Сен мені қатты қайғыға батырдың, сен де мені мазалайтындардың бірісің. Мен Жаратқан Иеге аузымды аштым, енді қайтып бара алмаймын», – деді. 36 Ол оған: «Әке, егер сен Жаратқан Иеге аузыңды ашсаң, маған аузыңнан шыққан сөзіңді істе, өйткені Жаратқан Ие сенің жауларыңнан, Аммон ұлдарынан, кек алды», – деді.
2
Ғилақадтық Ефтах
37 Қыз әкесіне: «Міне, маған рұқсат етіңіздер. Маған екі айға рұқсат беріңіздер, тауға шығып, жолдастарыммен бірге пәктігім үшін жоқтайын», – деді. 38 Ол: «Бар», – деді. Ол оны екі айға жіберді. Ол құрбыларымен бірге тауда пәктігіне жоқтау айтты. 39 Екі айдан кейін қыз әкесіне қайтып оралды. Әкесі оған берген антын орындады, бірақ ол еркекпен кездеспеді. Исраилде бұл дәстүр бар еді. 40 Исраил қыздары жыл сайын ғилақадтық Ефтахтың қызын жоқтау үшін төрт күн баратын.
Билер 12 1 Ефрем халқы жиналып, солтүстікке қарай бет алды да, Ефтахқа: «Неге Аммон халқымен шайқасуға өтіп, бізді шақырмадың? Біз сенің үйіңді өртеп жібереміз», – деді. 2 Ефтах оларға былай деді: «Мен және менің халқым Аммон халқымен қатты қақтығысып қалдық. Мен сендерді шақырған кезде, сендер мені олардың қолынан құтқармадыңдар. 3 Сендер мені құтқармағандарыңды көргенде, өмірімді қатерге тігіп, Аммон халқына қарсы шықтым. Жаратқан Ие оларды менің қолыма берді. Неге бүгін маған қарсы соғысуға келдіңіздер? 4 Сонда Ефтах Ғилақадтың барлық ер адамдарын жинап, Ефрем руымен шайқасты. Ғалақат ер адамдары Ефрем руын: «Сендер, Ғилақадтықтар, Ефрем руының Ефрем руынан қашып келгендерсіңдер, Ефрем руының Ефраим руы мен Манаса руының арасындағы қашқындарсыңдар», – дегендері үшін қырып салды. 5 Гиладтықтар ефраимдіктердің алдындағы Иордан өткелдерін басып алды. Аман қалған ефраимдіктер: «Өтіп жіберейін», – дегенде, Ғилақадтықтар одан: «Сен ефраимдіксің бе?» – деп сұрады. Егер ол: «Жоқ», – десе, 6 Сонда олар оған: «Шибболет деп айт», – деді. Ол «Сибболет» деді, өйткені ол оны дұрыс айта алмады. Сонда олар оны ұстап алып, Иордан өткелдерінде өлтірді. Сол кезде ефремдіктерден қырық екі мың адам қаза тапты. 7 Ефтах Исраилге алты жыл билік етті. Содан кейін ғилақадтық Ефтах қайтыс болып, ғилақад қалаларының бірінде жерленді.
Түсініктеме Билер кітабының 11 және 12-тарауларында кездесетін Ефтахтың оқиғасы Ескі өсиеттегі ең күшті, күрделі және қайғылы әңгімелердің бірі. Онда отбасы қабылдамаған, Исраилді құтқару үшін көтерілген, бірақ қайғылы антқа түсіп, кейінірек қатал азаматтық соғысқа тартылған құдіретті жауынгер баяндалады.
1-бөлім: Билердің 11–12 тарауларының өлеңдер бойынша бөлінуі Билер 11-тарау: Ефтаның көтерілісі және аммондықтармен қақтығыс 11:1–3 — Ефтаның шығу тегі және жер аударылуы Ифтах «ержүрек адам» ретінде таныстырылады, бірақ ол жезөкше әйелдің ұлы. Оның әкесі Ғалақаттың заңды ұлдары Ифтахты қуып жібереді, сондықтан ол мұрагер болмайды. Ифтах Тоб жеріне қашады, онда «босқа адамдар» (құрықтан шығарылғандар немесе бос адамдар) тобы оның айналасына жиналып, оны өздерінің көсемі ретінде қадағалайды.
3
Ғилақадтық Ефтах
11:4–11 — Ғалақат ақсақалдары көмек сұрайды Аммондықтар Исраилге қарсы соғыс ашқанда, Ғалақат ақсақалдары әскери қолбасшы қажет екенін түсінеді. Олар Тоб жеріне барып, Ефтахтан басшылық етуін өтінеді. Алдымен Ефтах олардың өткендегі бас тартуы туралы айтады, бірақ егер ол оларды жеңіске жеткізсе, Ғалақаттың барлық тұрғындарының басшысы болатынына келіседі. Олар Миспада Жаратқан Иенің алдында ант береді. 11:12–28 — Ефтаның дипломатиялық және теологиялық келіссөздері Соғыс бастамас бұрын, Ефтах аммондықтардың патшасына елшілерін жіберіп, олардың неліктен Израиль жеріне шабуыл жасап жатқанын сұрайды. Аммондықтардың патшасы Исраилдің Мысырдан шыққан кезде олардың жерін тартып алғанын айтады. Ефтах егжейтегжейлі тарихи және теологиялық қорғаныспен жауап береді: Израиль жерді Аммон мен Моабтан емес, Құдай олардың қолына тапсырған аморлықтардың патшасы Сихоннан тартып алды. Ол Аммонның үш жүз жылдық бейбіт қоныстанудан кейін шағымдану құқығына қарсы шығып, үкімді Жаратқан Иеге қалдырады. Аммондықтардың патшасы бұл хабарды елемейді. 11:29 — Рухтың күші «Содан кейін Иефтахқа Құдайдың Рухы қонды». Құдайдың күш-қуатымен Иефтах Ғалақат пен Манаса арқылы өтіп, әскер жинап, аммондықтарға қарай бет алды. 11:30–31 — Ефтаның асығыс анты Шайқас алдында Ефтах Жаратқан Иеге ант береді: егер Құдай аммондықтарды оның қолына берсе, ол аман-есен оралғанда үйінің есігінен оны қарсы алу үшін шыққанның бәрі Жаратқан Иеге тиесілі болады, және ол оны өртелетін құрбандық ретінде ұсынады. 11:32–33 — Аммонды жеңу Иефта аммондықтармен шайқасып, алға жылжиды. Жаратқан Иенің көмегімен ол жиырма қалада оларды қатты жеңіп, аммондықтарды Исраил ұлдарының алдында бағындырады. 11:34–40 — Қайғылы үйге оралу және анттың орындалуы Ифтах Миспаға оралады. Оның жалғыз баласы — қызы — дабылмен билеп, оны қарсы алуға шығады. Қайғыға батқан Ифтах киімін жыртып, антын қайтара алмайтынын түсініп, өкінеді. Қызы батылдықпен мойынсұнып, жолдастарымен бірге тауға барып, пәктігін жоқтау үшін екі айға ғана уақыт сұрайды. Екі айдан кейін ол қайтып оралады, ал Ифтах оған берген антын орындайды. Бұл оқиға жыл сайынғы дәстүрге айналады, онда Исраил қыздары жыл сайын төрт күн бойы оны жоқтайды. Билер 12-тарау: Эфраиммен және одан кейінгі билермен азамат соғысы 12:1–3 — Ефремнің шағымы Ефраимнің менмен адамдары жиналып, Сафонға өтіп, ашумен Ефтаға қарсы шығады. Олар оның көмекке шақырмай, Аммонға қарсы соғысқа шыққанына шағымданады және оның үйін өзімен бірге өртеп жібереміз деп қорқытады. Ефтах өзінің және халқының қатты қиналған кезде көмек сұрағанын, бірақ Ефраим оларды құтқармағанын айтады. 12:4–6 — Азамат соғысы және «Шибболет» сынағы Ефтах Ғалақат адамдарын жинап, Ефреммен шайқасып, оларды жеңеді. Ғалақат тұрғындары Иордан өзенінің өткелдерін басып алады. Қашып бара жатқан Ефрем тұрғындары кері шегінуге тырысқанда, күзетшілер олардан «Шибболет» сөзін айтуды сұрайды. Ефрем
4
Ғилақадтық Ефтах
диалектісі «ш» дыбысын айта алмайтындықтан, оны «Сибболет» деп атайды . Бұл тілдік алдау оларды әшкерелейді, нәтижесінде 42 000 Ефрем тұрғыны қырғынға ұшырайды. 12:7 — Ефтаның өлімі Ифтах қайтыс болғанға дейін алты жыл бойы Исраилді билік етті. Ол Гилеад қалаларының бірінде жерленді.
2-бөлім: Негізгі сабақтар және өмірлік қолданыстар 1. Құдай қуылғандарды және қабылданбағандарды пайдалана алады Сабақ: Ефтахты өз отбасы шыққан тегіне байланысты қуып жіберді, бірақ Құдай оны бүкіл халықты құтқару үшін таңдады. Қолданылуы: Өткеніңіз, отбасыңыздың шығу тегі немесе адамдардың қабылдамауы сіздің әлеуетіңізді анықтауына ешқашан жол бермеңіз. Құдай қоғам елемейтін немесе ескермейтін адамдарды ерекше мақсаттарға жету үшін жиі пайдаланады. 2. Сөздеріңізді сақтаудың маңыздылығы (Асыра айтылған анттардың қаупі) Сабақ: Ифтах эмоционалдық құлшыныс пен мазасыздықтан асығыс, қажетсіз ант берді, бұл жеке басының қайғылы жағдайына әкелді. Қолданылуы: Сөздердің салмағы өте зор. Біз импульсивті уәделерде, эмоционалды мәлімдемелерде немесе қысыммен берілген міндеттемелерде сақ болуымыз керек. Шынайы сенім Құдайдың билігіне сенеді, ол үшін «пара беруге» немесе асығыс уәделер арқылы саудаласуға тырыспайды (Уағыздаушы 5:2,5). 3. Өз тарихыңызды білу және шындықта тұру Сабақ: Ефтах тек қатыгез жауынгер ғана емес еді; ол Исраилдің тарихын және Құдайдың айналасындағы халықтармен келісімшарттарын терең білген. Ол зорлық-зомбылыққа жүгінбес бұрын дипломатия мен тарихи шындықты пайдаланды. Қолданылуы: Құдай Сөзінің шындығына және тарихи шындыққа сүйеніңіз. Сеніміңіздің негізін білу сізге сыншыларға жауап беруге, қақтығыстарды ақылмен шешуге және жалған айыптауларға қарсы тұруға мүмкіндік береді. 4. Менмендік пен тайпалықтың жойқын сипаты Сабақ: Ефраимдіктерді жараланған мақтаныш, қызғаныш және тайпалық өзімшілдік басқарды, нәтижесінде ондаған мың исраилдіктің өмірін қиған мағынасыз азамат соғысы басталды. Қолданылуы: Сенушілер арасындағы (немесе қауымдастықтар мен отбасылар ішіндегі) мақтаныш пен ұсақ бәсекелестік іштен бірлікті бұзады. Мақтау немесе даңқ кімге тиесілі екендігі үшін таласудың орнына, біз Құдай патшалығы мен өзара қолдауды бірінші орынға қоюымыз керек.
5
Ғилақадтық Ефтах
5. Кемшіліктері бар адами құралдар және Құдайдың рақымы Сабақ: Ифтах Жаңа Өсиеттің сенім залында көрсетілген (Еврейлерге 11:32), бірақ оның өмірі елеулі кемшіліктермен, асығыс шешімдермен және қатыгез тайпалық соғыстармен ерекшеленді. Қолданылуы: Құдай сынған, жетілмеген адамдар арқылы жұмыс істейді. Біздің дұрыс емес таңдауларымыз әлі де жердегі ауыр зардаптарға әкеп соқтырса да, Құдайдың рақымы дайын жүректі, тіпті жүректің шеті дөрекі болса да, құтқара алады.
Жаңа өсиеттегі Ифтах Еврейлерге 11- тарауда (көбінесе «Сенім залы» деп аталады) Ефтах Киелі кітап тарихының ұлы батырлары мен батырларының арасында күтпеген және құрметті түрде аталып өтеді. Билер кітабындағы әңгімесінде жазылған қайғылы нәтижелер мен моральдық түсініксіздіктерді ескере отырып, оның осы тарауға енгізілуі Жаңа өсиеттің сенімге, рақымға және адами кемелсіздікке қалай қарайтынын терең түсінуге мүмкіндік береді. 1. Еврейлерге 11-де Ефтахтың кездесетін жері Еврейлерге 11:32-34 тармақтарда айтылған : «Тағы не айтайын? Гедеон, Барақ, Самсон, Ефтах , Дәуіт, Самуил және пайғамбарлар туралы айтуға уақытым жетпейді: олар сенім арқылы патшалықтарды басып алды, әділдік орнатты, уәделерге қол жеткізді, арыстандардың аузын жауып тастады, оттың күшін өшірді, қылыштың жүзінен құтылды, әлсіздіктен күшейіп, шайқаста батыл болды, келімсектердің әскерлерін қуып жіберді». 2. Жаңа өсиет тұрғысынан негізгі түсініктер A. Кемшіліктері бар адамзат арасында танылған сенім Билер кітабында Исраилдегі рухани құлдырау кезеңі бейнеленген, ал Ефтаның өмірі таза немесе мінсіз болған жоқ. Ол некесіз туған бала, жер аударылған, «босқа адамдардың» көсемі және асығыс ант берген, бірақ трагедиямен аяқталған жауынгер болды. Дегенмен, Еврейлерге 11-тарауда әулиелер адамгершілік жетілуге негізделгені бойынша тізімделмеген; олар сенімге негізделген . Жаңа өсиет жазушысы Ифтахтың әлеуметтік стигмасын, қиын өмірбаянын және жеке қателіктерін елемей, оның Израиль үшін күресу үшін Құдайға сенім артқан сәтін атап өтеді. Жаңа өсиеттегі Құдайдың мақтауы адамның мінсіздігіне емес, Оған деген сенімге негізделген . B. «Әлсіздіктен күшті болдық» Еврейлерге 11:34 көптеген билердің тәжірибесін «әлсіздіктен күшейген» деген сөз тіркесімен қорытындылайды. Ефтаның әлсіздігі: Ол өз бауырлары қуып жіберген адам ретінде басталды (Билер 11:2) және дәстүрлі, асыл текті ұрпақтан айырылды. Құдайдың күші: Оған Құдайдың Рухы түскенде (Билер 11:29), оның табиғи кемшілігі мен әлеуметтік қуғын-сүргін рухани билікке және әскери құтқарылуға айналды.
6
Ғилақадтық Ефтах
Жаңа өсиетпен байланыс: Бұл Пауылдың Қорынттықтарға 2-хат 12:9-дағы теологиясымен тікелей сәйкес келеді ( «Менің рақымым саған жеткілікті, өйткені менің күшім әлсіздікте толықтай жетіле түседі» ). C. Ауызша және теологиялық сенімде көрсетілген сенім Ифтах аммондықтармен шайқаспас бұрын, Израиль тарихына негізделген ұзақ дипломатиялық әңгіме жүргізді (Билер 11:12–27). Ол Исраилдің Құдайы Жаратқан Иенің жерді өз халқына бергенін батыл мәлімдеп, былай деп растады: «Бүгін Исраил ұлдары мен аммондықтар арасындағы соттаушы Жаратқан Ие болады». тек Құдайдың ғана Жоғарғы Төреші және адамзат патшалықтарының Әміршісі екеніне деген сенімімен көрінді . патшалықтарды бағындыру және шайқаста батыл болу ретінде сипатталады . D. Келісімшарттық мейірімнің күші Еврейлерге 11-тарауда Ефтах, Самсон және Гидеон сияқты тұлғалардың болуы Жаңа өсиеттің негізгі тақырыбын: Құтқарушы Рақымын көрсетеді . Егер құтқарылу мен Құдайдың мақұлдауы мінсіз әрекетке байланысты болса, Ефтах тізімде болмас еді. Оның қатысуы Інжілдегі хабарға нұсқайды, яғни Құдай Оған сенім артып жүгінетін сынған, былыққа толы және кемелсіз адамдар арқылы жұмыс істейді. 3. Ескі өсиет әңгімесін Жаңа өсиеттің қысқаша мазмұнымен салыстыру Ескі өсиетке назар аудару (Билер 11–12)
Жаңа өсиетке назар (Еврейлерге 11)
Тарихи және адамзат шындығы: Шеттетілген мәртебе, қатал дипломатия, асығыс ант, қайғылы шығын, азаматтық қақтығыс.
Рухани шындық: Сенім арқылы жеңіске жету, әлсіздікті жеңу, Құдайдың күшіне сүйену.
Маңызды: Адамзаттың күрделілігі Израильдің тайпалық дәуірінің ластығы.
Маңызды: Қиын жағдайларда шынайы сенім арқылы әрекет ететін Құдайдың күші.
және
Сабақ: Ақымақ сөздер мен бұзылған адами жүйелердің күтпеген салдары.
аударыңыз
Сабақ: Құдайға өз шайқастарын сеніп тапсырғандарға мәңгілік құрмет беріледі.
Жаңа өсиет тұрғысынан өмірге қолдану Құдай сізді ең жаман қателіктеріңізбен анықтамайды: Жаңа өсиетте Ифтах Құдайдың құтқару күшіне деген сенімі үшін еске алынады, оның қайғылы асығыс анты үшін емес. Мәсіхте сіздің мұраңыз өткен қателіктеріңізбен емес, сенім мен Құдайдың рақымымен қалыптасады.
7
Ғилақадтық Ефтах
Сенім жетілмеген заманда да жұмыс істейді: Ефтах моральдық тұрғыдан хаостық дәуірде өмір сүрді, бірақ ол әлі де Құдайға сенді. Шынайы сенім таныту үшін мінсіз орта қажет емес. Тек құралға ғана емес, Құтқарушыға назар аударыңыз: Еврейлерге 11-де Ефтаның болуы Құдайды – әлсіз адамдарға уәделерін орындауға күш беретін Киелі кітаптағы шынайы Батырды көрсетеді.
8