Ti Naimbag a Samaritano Lucas 10:25-37 25 Ket, adtoy, timmakder ti maysa nga abogado iti linteg, ket sinulisogna, a kunkunana, Maestro, ania ti aramidek tapno matawidko ti biag nga agnanayon? 26 Kinunana kenkuana, Ania ti naisurat iti Linteg? kasano ti panagbasam? 27 Ket simmungbat kinunana, Ayatem ti Apo a Diosmo iti amin a pusom, ken iti amin a kararuam, ken iti amin a pigsam, ken iti amin a panunotmo; ken ti kaarrubam a kas iti bagim. 28 Ket kinunana kencuana, Simmungbatca nga umiso: aramidem daytoy, ket agbiagcanto. 29 Ngem isu, a kayatna nga ilinteg ti bagina, kinunana ken Jesus, Ket siasino ti kaarrubak? 30 Ket ni Jesus simmungbat kinunana, “ Adda lalaki a bimmaba manipud Jerusalem nga agturong idiay Jerico, ket natnag iti tengnga dagiti mannanakaw, ket inuksobda dagiti kawesna, ken sinugatda, ket pimmanawda, ket pinanawanda a kagudua ti natay. 31 Ket naiparna a bimmaba ti maysa a padi iti dayta a dalan: ket idi nakitana, limmasat iti bangir. 32 Ket kasta met ti maysa a Levita, idi addan iti dayta a lugar, immay ket kimmita kenkuana, ket limmasat iti bangir. 33 Ngem adda maysa a Samaritano, bayat ti panagdaliasatna, dimteng iti ayanna: ket idi nakitana, naasian kenkuana. 34 Ket napan kencuana, ket ingalutna dagiti sugatna, a nangibukbok iti lana ken arak, ket insaadna iti bukodna nga animal, ket impan isuna iti maysa a pagdagusan, ket inaywananna. 35 Ket iti kabigatanna idi pumanaw, nangiruar iti dua a pisos, ket intedna dagitoy iti buyot, ket kinunana kencuana, Aywanam isuna; ket aniaman nga ad-adu ti magastosmo, inton umayak, subadkanto. 36 Siasino ita kadagitoy a tallo, iti panagkunam, ti kaarruba daydiay natnag iti tengnga dagiti mannanakaw? 37 Ket kinunana, Daydiay nangipakita kencuana. Kinuna ni Jesus kenkuana, Inka, aramidem met. Ti estoria ti Naimbag a Samaritano ( Lucas 10:25–37 ) ket maysa kadagiti kalatakan a pangngarig ni Jesus. Mangidatag daytoy iti nauneg a komentaryo maipapan iti pudno nga ayat, asi, ken no ania ti
1
Ti Naimbag a Samaritano
pudno a kaipapanan ti panagbalin a kaarruba. Adtoy ti bersikulo-por-bersikulo a pannakabingbingay a manggupgop iti salaysay, a sarunuen dagiti kangrunaan a leksion ken praktikal a pannakayaplikar.
Bersikulo-iti-Bersikulo a Pannakabingbingay Lucas 10:25–28 — Ti Pannubok ti Abogado ken dagiti Naindaklan a Bilin Bersikulo 25: Ti maysa nga abogado (maysa nga eskolar iti Mosaiko a Linteg) ket tumakder tapno subokenna ni Jesus, a mangsalsaludsod no ania ti masapul nga aramidenna tapno tawidenna ti biag nga agnanayon. Bersikulo 26: Sumungbat ni Jesus babaen ti panangisublina iti saludsod kadagiti nasantuan a kasuratan, a saludsodenna iti abogado no kasano a basaenna ti Linteg. Bersikulo 27: Umiso ti sungbat ti abogado, a manggupgop iti Linteg iti dua a kangrunaan a prinsipio: panagayat iti Dios iti amin a puso, kararua, pigsa, ken panunot, ken panagayat iti kaarruba a kas iti bagi (a mangtukoy iti Deuteronomio 6:5 ken Levitico 19:18). Bersikulo 28: Komendaran ni Jesus ti sungbatna, nga ibagana kenkuana a ti panangaramid iti daytoy ket mangyeg iti biag. Lucas 10:29–32 — Ti Dagdagus ken dagiti Di Namnamaen a Nakapagkita Bersikulo 29: Iti panagsapsapulna a mangikalintegan iti bagina wenno manglimitar iti sakup ti pagrebbenganna, saludsoden ti abogado, "Ket siasino ti kaarrubak?" Bersikulo 30: Irugi ni Jesus ti pangngarig. Maysa a lalaki nga agdaldaliasat iti narangkis ken napeggad a dalan manipud Jerusalem nga agturong idiay Jerico ti mabiktima kadagiti mannanakaw. Uksobenda ti kawesna, kabilenda iti nakaro, ken baybay-anda a kagudua a natay. Bersikulo 31: Sumalog ti maysa a padi iti isu met laeng a dalan. Iti pannakakitana iti nasugatan a lalaki, bumallasiw iti kasungani a sikigan ket agtultuloy a magna. Bersikulo 32: Sumaruno a sumangpet ti maysa a Levita (katulongan iti templo). Kitaenna ti nasugatan, ngem kas iti padi, bumallasiw iti bangir ket lumabas. Lucas 10:33–35 — Ti Manangngaasi a Samaritano Bersikulo 33: Sumalog iti dalan ti maysa a Samaritano —maysa a kameng ti grupo nga inumsi ken liklikan unay ti adu a Judio iti dayta a panawen. Iti pannakakitana iti nasugatan a lalaki, makarikna iti nauneg a pannakipagrikna. Bersikulo 34: Direkta a mapan ti Samaritano iti lalaki, galutna dagiti sugatna, agasan ida iti lana ken arak (gagangay a medisina a panangagas iti dayta a panawen), ikabilna iti bukodna nga animal, iyegna iti maysa a pagdagusan, ken aywananna iti intero a rabii. Bersikulo 35: Kabigatanna, mangted ti Samaritano iti dua a sentimo (denario) iti akinkukua iti pagdagusan tapno masakupanna ti kanayonan a panangaywan, nga inkarina nga agsubli ken bayadanna ti aniaman nga ekstra a gastos. Lucas 10:36–37 — Ti Praktikal a Konklusion Bersikulo 36: Ibaliktad ni Jesus ti orihinal a saludsod, a dinamagna iti abogado no ania kadagiti tallo a biahero ti nagtignay a kas kaarruba ti biktima. Bersikulo 37: Gapu ta dina maiyeg ti bagina a mangibaga iti "ti Samaritano," sungbatan ti abogado, "Daydiay nangipakita kenkuana iti asi." Ibilin ni Jesus kenkuana: " Inka, ket aramidem met. "
2
Ti Naimbag a Samaritano
Dagiti Kangrunaan nga Adalen & Aplikasion ti Biag Panangdepinar manen iti "Kaarruba": Ti panagbalin a kaarruba ket saan a naikeddeng babaen dagiti heograpiko, etniko, wenno sosial a beddeng, no di ket babaen ti kinatulok a mangipakita iti ayat ken asi iti siasinoman nga agkasapulan. Panangngaasi iti Tradision: Bassit laeng ti kaipapanan ti narelihiosuan a pannakaammo wenno kasasaad iti kagimongan no awan ti aktibo nga ayat. Agpada a tinaginayon ti padi ken ti Levita ti narelihiosuan a kinadalus wenno kinanam-ay a maibatay iti pannakipagrikna ti tao. Ayat a Naisentro iti Aksyon: Ti pudno nga ayat kalikagumanna ti praktikal, nagastos nga aramid. Insakripisio ti Samaritano ti panawen, sanikua, kinatalged, ken personal a liwliwa tapno maisubli ti maysa a ganggannaet. Panangparmek kadagiti Panangidumduma: Masansan nga aggapu iti di ninamnama a gubuayan ti tulong ken kinaimbag. Ti pangngarig ket mangkarit kadatayo a mangkita iti labes dagiti panangidumduma ti kagimongan ken mangkita iti kinatao iti tunggal maysa.
Naipakasaritaan a Likud Iti Nagbaetan dagiti Judio ken Samaritano Ti panaggiginnura dagiti Judio ken Samaritano idi umuna a siglo ket saan laeng a naalumamay a panagriribal ti kagimongan; maysa dayta a nairamut unay, sinigsiglon a pannakabingaybingay a nairamut iti etniko, politika, ken kangrunaan a narelihiosuan a patpatien. Tapno naan-anay a maawatan no apay a nakigtot koma dagiti agdengdengngeg ken Jesus iti Lucas 10 no makangngeg iti maysa a Samaritano a nabalkot kas bannuar iti estoria, makatulong no maawatan no kasano a timmaud daytoy a panagsusupiat.
1. Ti Naipakasaritaan a Panagbingay: Nabingay a Nagtaudan Ti Panagparmek ti Asiria (722 K.K.P.): Idi pinarmek ti Imperio ti Asiria ti Makin-amianan a Pagarian ti Israel (Samaria), pinapanawda ti adu nga Israelita ken insublida dagiti ganggannaet a nasion iti dayta a lugar. Mixed Lineage: Dagiti kaputotan dagidiay nagtalinaed a nakiasawa kadagiti ganggannaet a nagindeg. Bayat a dagiti Samaritano ket tinaginayonda nga isuda dagiti pudno, saan a nasinga a kaputotan dagiti akin-amianan a tribu (Efraim ken Manases), dagiti taga Judea ket minatmatanda ida a kas maysa a narugit a "naglaok a puli" wenno kagudua a dara a nangikompromiso agpadpada iti etniko a kinadalus ken napudno a panagdayaw.
2. Panangbangon manen iti Templo ken Napolitikaan a Panagsusupiat Panangbusor kada Esdras ken Nehemias (maika-5 a Siglo K.K.P.): Idi nagsubli dagiti naidestiero a taga Judea manipud Babilonia tapno bangonenda manen ti Jerusalem ken ti Maikadua a Templo, intukon dagiti Samaritano ti makiraman iti proyekto. Inlaksid dagiti lider dagiti Judio ti tulongda, nga imbilangda ida a nakompromiso iti relihion.
3
Ti Naimbag a Samaritano
Panangibales: Kas sungbat, dagiti lider a Samaritano aktibo nga inlobbida ti gobierno ti Persia a mangitantan ken mangsinga iti pannakaibangon manen ti Jerusalem. Daytoy ti nangpataud iti manayon a napolitikaan a kinapait.
3. Ti Narelihiosuan a Panagbingay: Bantay Gerizim vs. Bantay Sion Agsasalisal a Lugar a Pagdaydayawan: Gapu ta inlaksid ti Jerusalem, nangibangon dagiti Samaritano iti bukodda a templo idiay Bantay Gerizim iti asideg ti Siquem, a kunkunada a dayta ti pudno a santuario nga intuding ni Moises. Naiduma Bassit a Kasuratan: Inawat laeng dagiti Samaritano ti Pentateuko a Samaritano (dagiti immuna a lima a libro ni Moises) kas kasuratan, nga inlaksidda dagiti Hebreo a Propeta, Sursurat, ken tradision ti Jerusalem. Pannakadadael ti Templo ti Samaritano (110 K.K.P.): Dimteng ti tension iti panagburek bayat ti Panawen ti Hasmonean idi rinaut ti Judio a Nangato a Padi a ni Juan Hyrcanus ti Samaria ket dinadaelna ti templo dagiti Samaritano idiay Bantay Gerizim. Daytoy a pannakadadael ti nangsemento kadagiti kaputotan ti nauneg a panagrurod ti tunggal maysa.
4. Kinapudno iti Umuna a Siglo Bayat ti Ministerio ni Jesus Idi panawen ti Baro a Tulag, ti pannakabingay impluensiana ti inaldaw a panagbiag:
Avoidance & Social Distance: Dagiti Judio a biahero nga agbibiahe iti nagbaetan ti Galilea ken Judea masansan nga agliklikda iti ginget ti Karayan Jordan nga espesipiko tapno maliklikanda ti agtakder iti teritoria dagiti Samaritano. Dagiti Kultural a Pananglais: Ti panangawag iti maysa a Judio a "Samaritano" ket maysa a nakaro nga insulto, a katupag ti panangawag kadakuada nga erehe wenno apostata (kas makita iti Juan 8:48). Dagiti Pasamak a Panangtulaw: Sigun kadagiti historikal a salaysay manipud ken Flavius Josephus, agarup tiempo ti kinaagtutubo ni Jesus, sililimed a nangiwaras ti maysa a grupo dagiti Samaritano kadagiti tulang ti tao iti uneg ti Templo ti Jerusalem kabayatan ti Paskua tapno rugitanda dayta.
Apay a Daytoy a Konteksto Pabilgenna ti Pangngarig
Idi dinamag ti abogado "Ket siasino ti kaarrubak?" iti Lucas 10:29, ninamnamana ti linia ti beddeng—maysa a pammatalged a ti "kaarruba" ket agaplikar laeng kadagiti padana a managtungpal iti linteg nga umili a Judio. Idi inyam-ammo ni Jesus ti Samaritano iti salaysay: Ti Hero Shock Factor: Namnamaen dagiti agdengdengngeg ti narrative triad ti Padi, Levita, ken Israelita a laiko. Ti panangikabil iti maumsi a Samaritano iti maikatlo a slot naan-anay a nangdadael kadagiti namnamaenda iti kultura. Panangbaliktad iti Dinamiko: Masapul nga agpannuray ti nasugatan a Judio iti sinapataan a kabusorna iti mismo a biagna.
4
Ti Naimbag a Samaritano
Panangdepinar Manen iti Ayat ti Kaarruba: Pinaneknekan ni Jesus a ti asi dina ikankano dagiti historikal a gura, panangidumduma, ken beddeng ti kagimongan. Maiparangarang ti pudno a kinakaarruba babaen ti naasi a panagtignay iti asinoman nga agkasapulan, aniaman ti nalikudan.
Ti Radikal a Kinatao ti Nadiosan nga Asi vs. Self-Justifying Legalism Bayat a masansan a mabasa ti Pangngarig ti Naimbag a Samaritano kas etika nga instruksion maipapan iti kinaimbag, naun-uneg nga amang ti kangrunaan a teolohikal a kinaunegna. Maysa kadagiti kalatakan a teolohikal a tema iti daytoy a paset ket ti The Radical Nature of Divine Mercy vs. Self-Justifying Legalism . Adtoy ti panangsukimat iti daytoy a tema iti ballasiw ti tallo a dimension:
1. Panangikalintegan iti Bagi vs. Panagbalbaliw ti Puso Mangrugi ti dialogo babaen ti legal ken teolohikal a debate:
Panggep ti Abogado: Nalawag a maipalagip ti bersikulo 29 a dinamag ti abogado "Ket siasino ti kaarrubak?" gapu ta isu ket "tarigagayanna nga ikalintegan ti bagina." Sapsapulenna ti eksakto a legal a depinasion a mangipalubos kenkuana a mangidrowing iti beddeng iti aglawlaw dagiti obligasionna —maysa a linia a mangmarka no sadino ti pagpatinggaan ti pagrebbenganna ken no sadino ti komportable a mabalinna nga isardeng ti agayat. Ti Teolohikal a Panagsusupiat: Minatmatan ti abogado ti kinalinteg kas listaan ti tsek dagiti legal a pagbeddengan. Ibalkot manen ni Jesus ti kinalinteg kas kasasaad ti puso a mangiyebkas iti bagina iti awan kondisionna nga ayat. Ti Pagdumaan: Ti pudno a kinadios ket saan a marukod no kasano ti kaakikid ti panangdepinartayo kadagiti pagrebbengantayo, no di ket no kasano ti kalawa ti panangpalawatayo iti asi ti Dios.
2. Ti Ilusion ti Ritual a Kinadalus nga Awan Pannakipagrikna
Ti pannakairaman ti padi ken ti Levita itampokna ti napateg a teolohikal a pakdaar maipapan iti narelihiosuan a prioridad: Dagiti Linteg ti Kinadalus vs. Dagiti Nadagdagsen a Bambanag: Iti sidong ti linteg ti Daan a Tulag, ti panangsagid iti bangkay ket pinagbalinna ti maysa a padi a narugit iti seremonial (Levitico 21:1). Ti biktima iti kalsada ket "kagudua a natay" (Lucas 10:30). No agsardeng ti padi wenno Levita ket masarakanda a natayen, agpeggadda iti seremonial a pannakatulaw, a mangsinga kadagiti narelihiosuan nga annongenda ken agtakderda iti komunidad. Ti Di Naikabil a Prioridad: Inyun-unada ti ritual nga anniniwan imbes a ti moral a substansia . Agtultuloy nga isursuro ni Jesus iti intero nga Ebanghelio a ti ayat, asi, ken biag ti tao ket mangsukat iti seremonial protocol (kas pagarigan, panangagas iti Sabbath). Teolohikal a Pannakaawat: Ti relihion a mangisina iti maysa a tao manipud iti panagsagaba ti tao, imbes a mangpilit kadakuada nga agturong iti dayta, ket mapaay a mangipakita iti kababalin ti Dios.
5
Ti Naimbag a Samaritano
3. Asi kas Pudno a Metriko ti Pammati Balbaliwan ni Jesus ti intero a premise ti umuna a saludsod ti abogado: Dinamag ti Abogado:
Insungbat ni Jesus:
"Siasino ti kaarrubak?" (Pokus: Siasino ti kualipikado nga umawat iti ayatko?)
"Asino kadagitoy a tallo ti kaarrubana?" (Pokus: Ania a kita ti tao ti pagbalinak?)
Aktibo a Parabur: Nangina, napeggad, ken awan kondisionna ti asi ti Samaritano. Inrisgona ti kinatalgedna iti napeggad a kalsada, inusarna ti bukodna a lana ken arak, insukona ti monturana, binusbosna ti kuartana, ken inkarina nga agsubli tapno agbayad iti ad-adu pay. Panangyanninaw iti Kinatao ti Dios: Iti teolohia ti Biblia, ti asi ( hesed iti Hebreo, eleos iti Griego) ket saan laeng a rikna ti simpatia; dayta ket katulagan, aktibo a pannakipagrikna. Nagbalin ti Samaritano a ladawan ti parabur ti Dios babaen ti panangipakitana iti di nagun-od a pabor iti maysa a tao a nalabit mangibilang kenkuana kas kabusor.
Naipakasaritaan nga Alegorikal nga Interpretasion (Kristolohikal a Panangmatmat) . Iti intero a pakasaritaan ti iglesia, nakita met dagiti nagkauna a teologo (kas kada Agustin, Origen, ken Chrysostom) ti nauneg a tema ti Kristolohikal a naikabil iti pangngarig: Ti Natnag a Biahero: Ti sangatauan, a nauksob ti kinalinteg ken nasugatan gapu iti basol, nabaybay-an a kagudua a natay iti dalan ti natnag a lubong. Ti Padi ken Levita: Ti Linteg ken ti Sistema ti Sakripisio, a mabalinna a paliiwen ti pannakatnag ti tao ngem awanan iti pannakabalin a mangagas wenno mangisalakan iti dayta. Ti Naimbag a Samaritano: Ni Jesu-Kristo a mismo —inumsi, inlaksid, ken minatmatan kas maysa a taga ruar babaen ti narelihiosuan nga establisimiento, kaskasdi a direkta nga umay iti nakaiddaan ti sangatauan a matmatay. Ti Lana, Arak, ken Inn: Nadiosan a parabur, ti Espiritu Santo, ken ti Simbaan kas santuario para iti pannakaagas agingga nga agsubli Isuna. Bayat a ti kangrunaan a historikal a konteksto ket maysa nga etika ken katulagan a leksion, itampok daytoy tradisional a Kristolohiko a panangmatmat a mabalintayo laeng nga ipakita ti radikal nga asi kadagiti dadduma gapu ta immuna nga impakita ni Cristo ti radikal nga asi kadatayo idi napanglawtayo iti naespirituan.
6