Góði Samverjinn Lúkas 10:25-37 25 Þá stóð upp lögfræðingur nokkur, freistaði hans og sagði: „Meistari, hvað á ég að gera til þess að öðlast eilíft líf?“ 26 Hann sagði við hann: „ Hvað er ritað í lögmálinu? Hvernig les þú?“ 27 Og hann svaraði og sagði: „Elska skalt þú Drottin, Guð þinn, af öllu hjarta þínu, allri sálu þinni, öllum mætti þínum og öllum huga þínum, og náunga þinn eins og sjálfan þig.“ 28 Og hann sagði við hann: „ Þú svaraðir rétt. Gjörðu þetta, og þú munt lifa.“ 29 En hann vildi réttlæta sjálfan sig og sagði við Jesú: „Hver er þá náungi minn?“ 30 Jesús svaraði: „ Maður nokkur fór frá Jerúsalem ofan til Jeríkó og féll í hendur ræningja. Þeir flettu hann klæðum og særðu hann, fóru síðan burt og létu hann eftir hálfdauðan.“ 31 Og fyrir tilviljun kom prestur nokkur ofan þessa leið, og er hann sá hann, gekk hann fram hjá. 32 Og eins kom levíti nokkur á staðinn, sá hann og gekk fram hjá. 33 En Samverji nokkur var á ferð og kom að honum, og er hann sá hann, kenndi hann í brjósti um hann. 34 Og þeir fóru til hans, batt um sár hans og helltu í þau olíu og víni, settu hann á sinn eigin hest, fluttu hann á gistihús og annaðust hann. 35 Daginn eftir fór hann, tók upp tvo peninga, gaf þá gestgjafanum og sagði við hann: „Annast hann, og það sem þú eyðir meira út, mun ég borga þér þegar ég kem aftur.“ 36 Hver þessara þriggja virðist þér hafa reynst náungi þess, sem féll í hendur ræningja? 37 Og hann sagði: „Sá sem miskunnaði honum.“ Þá sagði Jesús við hann: „ Far þú og gjör þú eins.“ Sagan af miskunnsama Samverjanum (Lúkas 10:25–37) er ein frægasta dæmisaga Jesú. Hún veitir djúpstæðar athugasemdir við ósvikinn kærleika, miskunn og hvað það í raun þýðir að vera náungi. Hér er sundurliðun vers fyrir vers sem dregur saman frásögnina, ásamt lykilatriðum og hagnýtum tilgangi.
Sundurliðun vers fyrir vers Lúkas 10:25–28 — Lögmannsprófið og hin miklu boðorð Vers 25: Lögfræðingur (fræðimaður í Móselögunum) stendur upp til að freista Jesú og spyr hvað hann þurfi að gera til að erfa eilíft líf. Vers 26: Jesús svarar með því að snúa spurningunni aftur að ritningunum og spyrja lögfræðinginn hvernig hann les lögmálið.
1
Góði Samverjinn
Vers 27: Lögfræðingurinn svarar nákvæmlega og dregur lögmálið saman í tvær meginreglur: að elska Guð af öllu hjarta, sálu, mætti og huga og að elska náungann eins og sjálfan sig (vísað er til 5. Mósebókar 6:5 og 3. Mósebókar 19:18). Vers 28: Jesús hrósar svari hans og segir honum að það muni færa honum líf. Lúkas 10:29–32 — Hvetjandinn og óvæntu áhorfendurnir Vers 29: Lögfræðingurinn reynir að réttlæta sjálfan sig eða takmarka umfang skyldu sinnar og spyr: „Og hver er þá náungi minn?“ Vers 30: Jesús byrjar dæmisöguna. Maður sem ferðast niður bratta og hættulega veginn frá Jerúsalem til Jeríkó verður fórnarlamb þjófa. Þeir færa hann úr fötunum, berja hann illa og skilja hann eftir hálfdauðan. Vers 31: Prestur kemur niður sama veg. Þegar hann sér særða manninn fer hann yfir á hina hliðina og heldur áfram að ganga. Vers 32: Levíti (musterisþjónn) kemur næst. Hann horfir á særða manninn en fer yfir á hina hliðina, líkt og presturinn. Lúkas 10:33–35 — Hinn miskunnsami Samverji Vers 33: Samverji einn – meðlimur hóps sem margir Gyðingar á þeim tíma fyrirlitu og forðuðust djúpt – kemur niður götuna. Þegar hann sér særða manninn finnur hann djúpa samúð. Vers 34: Samverjinn fer beint til mannsins, bindur um sár hans, meðhöndlar þau með olíu og víni (algeng lækningaaðferð á þeim tíma), setur hann á sinn eigin hest, fer með hann á gistihús og annast hann alla nóttina. Vers 35: Daginn eftir gefur Samverjinn gistihúseigandanum tvo pensa (denara) til að standa straum af frekari umönnun og lofar að koma aftur og greiða allan aukakostnað sem af því hlýst. Lúkas 10:36–37 — Hagnýt niðurstaða Vers 36: Jesús snýr upprunalegu spurningunni við og spyr lögfræðinginn hver af ferðalöngum þessum hafi komið fram sem náungi fórnarlambsins. Vers 37: Lögfræðingurinn getur ekki fengið sig til að segja „Samverjann“ og svarar: „Sá sem sýndi honum miskunn.“ Jesús býður honum: „ Far þú og gjör þú eins. “
Lykillexíur og lífsnotkun Að endurskilgreina „náunga“: Að vera náungi er ekki skilgreint út frá landfræðilegum, þjóðernislegum eða félagslegum mörkum, heldur af vilja til að sýna kærleika og miskunn öllum sem þurfa á því að halda. Samúð umfram hefðir: Trúarleg þekking eða félagsleg staða skiptir litlu máli án virks kærleika. Bæði presturinn og levítinn viðhéldu trúarlegum hreinleika eða þægindum á kostnað mannlegrar samkenndar. Ást sem byggir á verkefnum: Sönn ást krefst hagnýtra og kostnaðarsamra aðgerða. Samverjinn fórnaði tíma sínum, fjármunum, öryggi og persónulegum þægindum til að hjálpa ókunnugum manni að koma honum til lífs. Að sigrast á fordómum: Hjálp og gæska koma oft úr óvæntum áttum. Dæmisagan hvetur okkur til að horfa fram hjá samfélagslegum fordómum og sjá mannúðina í öllum.
Sögulegur bakgrunnur milli Gyðinga og Samverja Fjandskapurinn milli Gyðinga og Samverja á fyrstu öldinni var ekki bara væg félagsleg samkeppni; það var djúpstætt, aldagömul skipting sem átti rætur sínar að rekja til þjóðernis, stjórnmála og kjarna trúarbragða. Til að skilja til fulls hvers vegna áheyrendur Jesú í Lúkasi 10 hefðu verið hissa á að heyra Samverja vera sýndan sem hetju sögunnar, er gagnlegt að skilja hvernig þessi deila þróaðist.
2
Góði Samverjinn
1. Söguleg klofningur: Skipt uppruni Assýríuherferðin (722 f.Kr.): Þegar assýrska heimsveldið lagði undir sig norðurríkið Ísrael (Samaríu) fluttu þeir marga Ísraelsmenn í burtu og fluttu erlendar þjóðir til svæðisins. Blandað ætterni: Afkomendur þeirra sem giftust áfram innfæddum landnemum. Þótt Samverjar héldu því fram að þeir væru sannir, órofinir afkomendur norðlægu ættbálkanna (Efraím og Manasse), litu Júdamenn á þá sem spilltan „blandaðan kynþátt“ eða hálfblóðshóp sem hafði svikið bæði þjóðernishreinleika og trúa tilbeiðslu.
2. Endurbygging musterisins og stjórnmálaátök Andstaða við Esra og Nehemía (5. öld f.Kr.): Þegar útlægir Júdeubúar sneru aftur frá Babýlon til að endurbyggja Jerúsalem og annað musteri, buðust Samverjar til að taka þátt í verkefninu. Leiðtogar Gyðinga höfnuðu aðstoð þeirra og töldu þá trúarlega vanmetna. Hefnd: Leiðtogar Samverja brugðust við með því að þrýsta á persneska stjórnina að fresta og trufla endurbyggingu Jerúsalem. Þetta skapaði langvarandi pólitíska beiskju.
3. Trúarleg ágreiningur: Garísímfjall vs. Síonfjall Samkeppnisstaðir tilbeiðslu: Þegar Jerúsalem hafnaði þeim reistu Samverjar sitt eigið musteri á Garísímfjalli nálægt Síkem og héldu því fram að það væri hinn sanni helgidómur sem Móse hafði tilnefnt. Aðeins öðruvísi ritningargreinar: Samverjar viðurkenndu aðeins Samversku fimm Mósebókirnar (fyrstu fimm Mósebækur) sem ritning og höfnuðu hebresku spámönnunum, ritningunum og hefðum Jerúsalem. Eyðilegging samverska musterisins (110 f.Kr.): Spennan náði suðupunkti á Hasmóneatímanum þegar Jóhannes Hýrkanus, æðsti prestur Gyðinga, réðst inn í Samaríu og eyðilagði samverska musteriið á Garísímfjalli. Þessi eyðilegging jók djúpa gagnkvæma gremju kynslóða eftir kynslóð.
4. Raunveruleiki fyrstu aldar á meðan Jesús starfaði Á tímum Nýja testamentisins hafði þessi skipting áhrif á daglegt líf:
Forðast og gæta fjarlægðar milli Gyðinga: Gyðingar sem ferðuðust milli Galíleu og Júdeu fóru oft krókaleið um Jórdandalinn sérstaklega til að forðast að stíga fæti inn á Samverjaland. Menningarleg ámæli: Að kalla Gyðing „Samaríta“ var alvarleg móðgun, jafngildi því að kalla hann villutrúarmann eða fráhvarfsmann (eins og sést í Jóhannesi 8:48). Vanhelgunaratvik: Samkvæmt sögulegum frásögnum Flavíusar Jósefusar, um æskuár Jesú, dreifði hópur Samverja leynilega mannabeinum inni í musterinu í Jerúsalem á páskum til að vanhelga það.
Hvers vegna þetta samhengi eykur líkinguna
Þegar lögfræðingurinn spurði „Hver er þá náungi minn?“ í Lúkasi 10:29, bjóst hann við landamerki – staðfestingu á því að „náungi“ ætti aðeins við um löghlýðna Gyðinga. Þegar Jesús kynnti Samverjann inn í frásögnina: Hetjuáfallið: Hlustendur bjuggust við frásagnarþrenningu með presti, levíta og ísraelskum leikmanni. Að setja fyrirlitinn Samverja í þriðja sætið braut algerlega menningarlegar væntingar þeirra. Að snúa við gangverkinu: Sáraði Gyðingurinn þurfti að reiða sig á svarinn óvin sinn alla ævi.
3
Góði Samverjinn
Að endurskilgreina náungakærleika: Jesús sannaði að miskunn hunsar sögulega gremju, fordóma og félagsleg mörk. Sönn náungakærleiki birtist í samúðarfullri hegðun gagnvart hverjum þeim sem þarfnast, óháð bakgrunni.
Róttæk eðli guðlegrar miskunnar vs. sjálfsréttlætandi löghyggju Þó að dæmisagan um miskunnsama Samverjann sé oft lesin sem siðferðileg fyrirmæli um góðvild, þá er guðfræðileg kjarninn í henni mun dýpri. Eitt áberandi guðfræðilegt þema í þessum kafla er róttæk eðli guðlegrar miskunnar vs. sjálfsréttlætandi löghyggju . Hér er skoðun á þessu þema í þremur víddum:
1. Sjálfsréttlæting vs. umbreyting hjartans
Samræðurnar hefjast með lagalegri og guðfræðilegri umræðu: Ætlun lögmannsins: Vers 29 tekur skýrt fram að lögmaðurinn spurði „Og hver er náungi minn?“ vegna þess að hann „vildi réttlæta sjálfan sig.“ Hann var að leita að nákvæmri lagalegri skilgreiningu sem myndi leyfa honum að draga mörk utan um skyldur sínar – línu sem markaði hvar skylda hans endaði og hvar hann gæti hætt að elska með góðum fyrirvara. Guðfræðileg átök: Lögfræðingurinn leit á réttlæti sem gátlista yfir lagaleg mörk. Jesús endurskilgreinir réttlæti sem ástand hjartans sem birtist í skilyrðislausri kærleika. Andstæðurnar: Sönn guðrækni verður ekki mæld út frá því hversu þröngt við skilgreinum skyldur okkar, heldur út frá því hversu víðtækt við útvíkkum miskunn Guðs.
2. Blekkingin um helgisiðalega hreinleika án samúðar
Þátttaka prestsins og levítans undirstrikar mikilvæga guðfræðilega viðvörun um trúarlega forgangsröðun: Hreinleikalög vs. mikilvægari mál: Samkvæmt lögum Gamla testamentisins gerði það prest óhreinan í helgiathöfn að snerta lík (3. Mósebók 21:1). Fórnarlambið á veginum var „hálfdauður“ (Lúkas 10:30). Ef presturinn eða levítinn stoppaði og fyndi hann látinn, áttu þeir á hættu að verða óhreinir í helgiathöfn, trufla trúarlegar skyldur sínar og stöðu í samfélaginu. Rangt forgangsverkefni: Þeir forgangsraðuðu skugga helgisiða fram yfir siðferðislegt efni . Jesús kennir stöðugt í gegnum guðspjöllin að kærleikur, miskunn og mannlegt líf komi framar helgisiðareglum (t.d. lækningum á hvíldardegi). Guðfræðileg innsýn: Trúarbrögð sem einangra einstakling frá mannlegum þjáningum, frekar en að neyða hann til þeirra, endurspegla ekki eðli Guðs.
3. Miskunn sem sannur mælikvarði á trú Jesús breytir allri forsendu upphafsspurningar lögfræðingsins: Lögmaðurinn spurði:
Jesús svaraði:
"Hver er nágranni minn?" (Áhersla: Hver á rétt á að hljóta ást mína?)
"Hver þessara þriggja var náungi hans?" (Áhersla: Hvers konar manneskja er ég?)
Virk náð: Miskunn Samverjans var dýr, áhættusöm og skilyrðislaus. Hann setti öryggi sitt í hættu á hættulegum vegi, notaði sína eigin olíu og vín, gaf upp hest sinn, eyddi peningum sínum og lofaði að snúa aftur til að borga meira.
4
Góði Samverjinn
Að endurspegla eðli Guðs: Í biblíulegri guðfræði er miskunn ( hesed á hebresku, eleos á grísku) ekki bara samúðartilfinning; hún er sáttmálaleg, virk samúð. Samverjinn varð ímynd náðar Guðs með því að sýna óverðskuldaða velvild einhverjum sem líklega taldi hann óvin.
Söguleg allegórísk túlkun (kristfræðileg sjónarmið) Í gegnum kirkjusöguna sáu fyrstu guðfræðingar (eins og Ágústínus, Órigenes og Krýsostomus) einnig djúpstætt kristfræðilegt þema sem er fléttað inn í dæmisöguna: Hinn fallni ferðalangur: Mannkynið, svipt réttlæti og sært af syndinni, skilið eftir hálfdautt á vegi fallins heims. Presturinn og levítinn: Lögmálið og fórnarkerfið, sem gat séð föllna hegðun manna en skorti kraftinn til að lækna hana eða frelsa. Góði Samverjinn: Jesús Kristur sjálfur — fyrirlitinn, hafnað og álitinn utanaðkomandi af trúarstofnuninni, en kom samt beint að þeim stað þar sem mannkynið lá undir dauðans dyrum. Olían, vínið og gistihúsið: Guðleg náð, heilagur andi og kirkjan sem griðastaður til lækninga þar til hann kemur aftur. Þó að aðal sögulega samhengið sé siðferðileg og sáttmálaleg lexía, þá undirstrikar þessi hefðbundna kristíska sýn að við getum aðeins sýnt öðrum róttæka miskunn vegna þess að Kristur sýndi okkur fyrst róttæka miskunn þegar við vorum andlega snauð.
5