Jefta frá Gíleað Dómarabókin 11 1 Jefta Gíleaðíti var hetja og hraustur maður, sonur vændiskonu. Gíleað gat Jefta. 2 Kona Gíleaðs ól honum sonu, og er synir konu hans uxu upp, ráku þeir Jefta burt og sögðu við hann: „Þú skalt ekki erfa hús föður okkar, því að þú ert sonur ókunnugrar konu.“ 3 Þá flýði Jefta frá bræðrum sínum og settist að í landi Tób, og hégómlegir menn söfnuðust til Jefta og fóru með honum. 4 Og svo bar við að nokkru sinni liðu, að Ammónítar háðu stríð á hendur Ísrael. 5 Þegar Ammónítar háðu stríð við Ísrael fóru öldungar Gíleaðs til að sækja Jefta úr landi Tób. 6 Og þeir sögðu við Jefta: „Komdu og vertu fyrirliði okkar, svo að við getum barist við Ammóníta.“ 7 Þá sagði Jefta við öldungana í Gíleað: „Hötuðuð þér mig ekki og rekið mig burt úr húsi föður míns? Hví komið þér þá til mín nú, fyrst þér eruð í nauðum staddir?“ 8 Þá sögðu öldungar Gíleaðs við Jefta: „Fyrir því snúum vér nú aftur til þín, svo að þú getir farið með oss og barist við Ammóníta og verið höfðingi vor yfir öllum íbúum Gíleaðs.“ 9 Þá sagði Jefta við öldungana í Gíleað: „Ef þér færið mig heim til að berjast við Ammóníta og Drottinn gefur þá mér á vald, á ég þá að vera höfuð yðar?“ 10 Þá sögðu öldungarnir í Gíleað við Jefta: „Drottinn sé vottur milli okkar, ef vér gjörum ekki eins og þú segir.“ 11 Þá fór Jefta með öldungunum í Gíleað, og lýðurinn gjörði hann að höfðingja og fyrirliða yfir sér. Og Jefta flutti öll sín orð frammi fyrir Drottni í Mispa. 12 Þá sendi Jefta sendimenn til konungs Ammóníta og lét segja honum: „Hvað varðar þú mig, að þú ert kominn á móti mér til að berjast í landi mínu?“ 13 Þá svaraði konungur Ammóníta sendiboðum Jefta: „Ísrael tók land mitt, þegar þeir fóru upp úr Egyptalandi, frá Arnon til Jabbok og Jórdanar. Skilið því nú þessum löndum aftur í friði.“ 14 Og Jefta sendi sendiboða aftur til konungs Ammóníta. 15 og sagði við hann: „Svo segir Jefta: Ísrael tók hvorki land Móabíta né land Ammóníta. 16 En þegar Ísrael fór upp af Egyptalandi og gekk um eyðimörkina að Rauðahafinu og kom til Kades,
1
Jefta frá Gíleað
17 Þá sendi Ísrael sendimenn til Edómkonungs og lét segja honum: „Leyf mér að fara um land þitt.“ En Edómkonungur hlýddi því ekki. Og þeir sendu sömuleiðis til Móabskonungs, en hann samþykkti það ekki. Og Ísrael dvaldi í Kades. 18 Þeir fóru síðan um eyðimörkina og fóru um Edómland og Móabsland og komu austan við Móabsland og settu herbúðir sínar hinumegin Arnon, en komust ekki inn fyrir landamæri Móabs, því að Arnon voru landamæri Móabs. 19 Ísrael sendi sendiboða til Síhons Amorítakonungs, konungs í Hesbon, og Ísrael sagði við hann: „Leyf okkur að fara um land þitt og heim til mín.“ 20 En Síhon treysti ekki Ísrael til að fara um land sitt, heldur safnaði Síhon öllu liði sínu saman, setti herbúðir sínar í Jahas og barðist við Ísrael. 21 Og Drottinn, Ísraels Guð, gaf Síhon og allt hans fólk í hendur Ísraels, og þeir unnu sigur á þeim. Þannig lagði Ísrael undir sig allt land Amoríta, þeirra sem í því landi bjuggu. 22 Þeir lögðu undir sig öll landsvæði Amoríta frá Arnon til Jabbok og frá eyðimörkinni til Jórdanar. 23 Nú hefur Drottinn, Ísraels Guð, rekið Amorítana burt undan lýð sínum Ísrael. Ætlar þú þá að leggja það undir þig? 24 Munt þú ekki eignast það, sem Kamos, guð þinn, gefur þér til eignar? Hvern þann, sem Drottinn, Guð okkar, rekur burt undan oss, munum vér eignast. 25 Og ert þú nú nokkuð fremri en Balak Sippórsson, konungur Móabs? Hefur hann nokkurn tíma átt í deilu við Ísrael eða barist við þá, 26 Meðan Ísrael bjó í Hesbon og þorpunum þar nærri, í Aróer og þorpunum þar nærri og í öllum borgunum, sem liggja meðfram Arnonströndum, í þrjú hundruð ár, hví náðuð þér þeim þá ekki aftur á þeim tíma? 27 Ég hef því ekki syndgað gegn þér, en þú gerir mér rangt með því að berjast gegn mér. Drottinn, dómarinn, dæmi í dag milli Ísraelsmanna og Ammóníta. 28 En konungur Ammóníta hlýddi ekki orðum Jefta, er hann sendi honum. 29 Þá kom andi Drottins yfir Jefta, og hann fór yfir Gíleað og Manasse og fór yfir Mispe í Gíleað, og frá Mispe í Gíleað hélt hann yfir til Ammóníta. 30 Og Jefta gjörði Drottni heit og sagði: „Ef þú gefur Ammóníta í hendur mér, 31 Þá skal það vera, að hvað sem kemur út um dyr húss míns til móts við mig, þegar ég kem aftur heill á húfi frá Ammónítum, það skal vissulega heyra Drottni, og ég mun fórna því sem brennifórn. 32 Þá fór Jefta yfir til Ammóníta til að berjast við þá, og Drottinn gaf þá í hendur hans. 33 Og hann vann stórfelldan sigur á þeim frá Aróer alla leið til Minnít, tuttugu borgir, og allt að víngarðasléttunni. Þannig urðu Ammónítar að yfirbuga fyrir Ísraelsmönnum. 34 Jefta kom til Mispe heim til sín, og sjá, dóttir hans gekk út á móti honum með bumbum og dansi. Hún var hans eina barn; hann átti hvorki son né dóttur nema hana. 35 Og er hann sá hana, reif hann klæði sín og sagði: „Æ, dóttir mín, þú hefur leitt mig mjög niður, og þú ert ein af þeim, sem angra mig. Því að ég hefi opnað munn minn fyrir Drottni og get ekki snúið aftur.“ 36 Og hún sagði við hann: „Faðir minn, ef þú hefur opnað munn þinn fyrir Drottni, þá gjör við mig eins og þú hefur sagt, því að Drottinn hefur hefnt þín á óvinum þínum, Ammónítum.“ 37 Þá sagði hún við föður sinn: „Þetta skal mér gjört: Leyfðu mér að vera í tvo mánuði, svo að ég geti gengið upp og niður á fjöllin og grátið meydóm minn, ég og félagar mínar.“ 38 Þá sagði hann: „Farðu!“ Og hann lét hana fara í tvo mánuði, og hún fór með förunautum sínum og grét meydóm sinn á fjöllunum. 39 Að tveimur mánuðum liðnum sneri hún aftur til föður síns, og hann framkvæmdi við hana það heit, sem hann hafði gjört. Hún þekkti engan karlmann. Það varð siður í Ísrael. 40 Að dætur Ísraels færu ár hvert að harma dóttur Jefta Gíleaðíta fjóra daga á ári.
2
Jefta frá Gíleað
Dómarabókin 12 1 Þá söfnuðust Efraímsmenn saman og fóru norður á bóginn og sögðu við Jefta: „Hví fórstu yfir til að berjast við Ammóníta og kallaðir okkur ekki til að fara með þér? Við munum brenna hús þitt í eldi yfir þér.“ 2 Og Jefta sagði við þá: „Ég og fólk mitt áttum í mikilli deilu við Ammóníta, og þegar ég kallaði á yður, þá bjarguðuð þér mér ekki úr höndum þeirra.“ 3 Og er ég sá, að þér hjálpuðuð mér ekki, þá lagði ég líf mitt í hendur og fór yfir til Ammóníta, og Drottinn gaf þá í hendur mér. Hví komið þér þá til mín í dag til að berjast við mig? 4 Þá safnaði Jefta saman öllum mönnum Gíleaðs og barðist við Efraím, og Gíleaðsmenn unnu sigur á Efraím, af því að þeir höfðu sagt: "Þér Gíleaðítar eruð flóttamenn frá Efraím meðal Efraímíta og Manasseíta." 5 Gíleaðítar náðu Jórdanförnum fyrir Efraímítum. Þegar Efraímítarnir, sem undan höfðu komist, sögðu: „Leyfðu mér að fara yfir um!“ þá sögðu Gíleaðsmenn við hann: „Ert þú Efraímíti?“ En ef hann svaraði: „Nei,“ 6 Þá sögðu þeir við hann: „Segðu nú Shibbolet!“ En hann sagði Sibbolet, því að hann gat ekki borið það rétt fram. Þá tóku þeir hann og drápu hann við Jórdanfjöllin, og féllu þá fjörutíu og tvö þúsund manns af Efraímítum. 7 Jefta var dómari í Ísrael í sex ár. Þá andaðist Jefta Gíleaðíti og var grafinn í einni af borgum Gíleaðs.
Umsögn Sagan af Jefta , sem er að finna í Dómarabókinni 11. og 12. kafla í King James Biblíunni, er ein af áhrifamestu, flóknustu og sorglegustu frásögnum Gamla testamentisins. Hún fjallar um máttugan stríðsmann sem fjölskyldu sinni hafnar en rís upp til að frelsa Ísrael, en fellur síðan í gildru sorglegs eiðar og flækist síðar í bitra borgarastyrjöld.
1. hluti: Vers fyrir vers sundurliðun á Dómarabókinni kafla 11–12 Dómarabókin 11. kafli: Uppgangur Jefta og átök Ammóníta 11:1–3 — Bakgrunnur Jefta og útlegð hans Jefta er kynntur sem „hetja af hugrekki“ en hann er sonur vændiskonu. Faðir hans, Gíleað, á lögmæta syni sem reka Jefta burt svo að hann fái ekki erfðarétt. Jefta flýr til Tób-lands þar sem hópur „hégómlegra manna“ (útlægra eða iðjulausra manna) safnast saman um hann og fylgja honum sem leiðtoga sínum. 11:4–11 — Öldungarnir í Gíleað leita sér hjálpar Þegar Ammónítar heyja stríð gegn Ísrael, gera öldungar Gíleaðs sér grein fyrir því að þeir þurfa herforingja. Þeir ferðast til Tób-lands til að biðja Jefta um að leiða þá. Jefta lýsir upphaflega yfir höfnun þeirra en þeir samþykkja að ef hann leiðir þá til sigurs, þá verði hann höfuð allra íbúa Gíleaðs. Þeir innsigla þennan eið fyrir Drottni í Mispa. 11:12–28 — Diplómatísk og guðfræðileg samningaviðræður Jefta Áður en Jefta berst sendir hann sendiboða til Ammónítakonungs og spyr hvers vegna þeir séu að ráðast á Ísraelsland. Ammónítakonungurinn heldur því fram að Ísrael hafi tekið land þeirra þegar hann kom út úr Egyptalandi. Jefta svarar með ítarlegri sögulegri og guðfræðilegri vörn: Ísrael tók ekki land frá Ammónítum eða Móabítum, heldur frá Síhon, Amorítakonungi, sem Guð gaf í hendur
3
Jefta frá Gíleað
þeirra. Hann véfengir rétt Ammóníta til að kvarta eftir þrjú hundruð ára friðsamlega byggð og lætur Drottin eftir að dæma. Ammónítakonungur hunsar skilaboðin. 11:29 — Kraftur andans „Þá kom andi Drottins yfir Jefta.“ Með krafti Guðs ferðast Jefta um Gíleað og Manasse, safnar herliði og heldur áfram í átt að Ammónítum. 11:30–31 — Óvænt heit Jefta Fyrir bardagann gerir Jefta Drottni heit: Ef Guð gefur Ammóníta í hendur hans, þá skal allt sem kemur út úr húsi hans til að mæta honum þegar hann snýr aftur heill á húfi tilheyra Drottni, og hann mun færa það sem brennifórn. 11:32–33 — Sigur yfir Ammon Jefta gengur fram og berst við Ammóníta. Með hjálp Drottins vinnur hann mikinn ósigur yfir þeim í tuttugu borgum og leggur Ammóníta undir sig fyrir Ísraelsmönnum. 11:34–40 — Hin hörmulega heimkoma og uppfylling heitsins Jefta snýr heim til Mispa. Eina barn hans – dóttir hans – kemur út á móti honum dansandi við bumbur. Sorgmæddur rífur Jefta klæði sín og harmar heit sitt, en áttar sig á að hann getur ekki tekið það til baka. Dóttir hans hlýðir hugrökklega og biður aðeins um tvo mánuði til að fara upp í fjöllin með félögum sínum til að harma meydóm sinn. Eftir tvo mánuði snýr hún aftur og Jefta efnir heit sitt við hana. Þessi atburður verður árleg hefð þar sem dætur Ísraels harma hana í fjóra daga á ári. Dómarabókin 12. kafli: Borgarastyrjöld við Efraím og síðari dómara 12:1–3 — Kvörtun Efraíms Hrokafullir menn Efraíms safnast saman og fara yfir til Safons og horfast í augu við Jefta í reiði. Þeir kvarta yfir því að hann hafi farið í stríð gegn Ammon án þess að kalla á þá til hjálpar og hóta að brenna hús hans til grunna með sig inni í sér. Jefta svarar að hann og fólk hans hafi kallað á hjálp þegar þau voru í mikilli neyð en Efraím hafi ekki bjargað þeim. 12:4–6 — Borgarastyrjöldin og „Sjibbólet“-prófið Jefta safnar saman mönnum Gíleaðs og berst gegn Efraím og sigrar þá. Gíleaðítar ná yfirráðum yfir Jórdanfljóti. Þegar Efraímítar sem flúðu reyndu að komast yfir ána, reyna verðirnir þá með því að biðja þá að segja orðið „Sjibbólet“. Þar sem mállýskan í Efraím getur ekki borið fram „sj“ hljóðið, bera þeir það fram „Sibbólet“. Þessi tungumálaafsláttur afhjúpar þá og leiðir til fjöldamorða 42.000 Efraímíta. 12:7 — Dauði Jefta Jefta dæmdi Ísrael í sex ár áður en hann dó. Hann var grafinn í einni af borgum Gíleaðs.
2. hluti: Lykilatriði og lífsnotkun 1. Guð getur notað útskúfaða og útskúfaða Lærdómurinn: Jefta var útskúfað af sinni eigin fjölskyldu vegna uppruna síns, en Guð valdi hann til að bjarga heilli þjóð. Notkun: Láttu aldrei fortíð þína, fjölskyldubakgrunn eða höfnun manna skilgreina möguleika þína. Guð notar oft einstaklinga sem samfélagið gleymir eða afskrifar til að ná fram einstökum tilgangi.
4
Jefta frá Gíleað
2. Mikilvægi þess að gæta orða sinna (Hættan á óhóflegum heitum) Lærdómurinn: Jefta gaf fljótfærnislegt og óþarfa heit vegna tilfinningalegs ákafa og kvíða, sem leiddi til hörmulegrar persónulegrar harmleiks. Notkun: Orð hafa gríðarlega þyngd. Við verðum að gæta varúðar með fljótfærnislegum loforðum, tilfinningaþrungin yfirlýsingum eða skuldbindingum sem gerðar eru undir álagi. Sönn trú treystir á drottinvald Guðs án þess að reyna að „múta“ eða semja við hann með fljótfærnislegum loforðum (Prédikarinn 5:2,5). 3. Að þekkja sögu sína og standa á sannleikanum Lærdómurinn: Jefta var ekki bara hrottalegur stríðsmaður; hann bjó yfir djúpri þekkingu á sögu Ísraels og sáttmálasamskiptum Guðs við nágrannaþjóðirnar. Hann notaði diplómatískar leiðir og sögulega sannleika áður en hann greip til ofbeldis. Notkun: Að byggja þig á sannleika Guðs orðs og sögulegum veruleika. Þekking á undirstöðum trúar þinnar gerir þér kleift að svara gagnrýnendum, leysa úr ágreiningi skynsamlega og standa fastur gegn fölskum ásökunum. 4. Eyðileggjandi eðli drambs og ættbálkahyggju Lærdómurinn: Efraímítar voru knúnir áfram af særðu stolti, öfund og ættbálksegói, sem leiddi til tilgangslausrar borgarastyrjaldar sem kostaði tugþúsundir Ísraelsmanna lífið. Notkun: Hroki og smávægileg samkeppni meðal trúaðra (eða innan samfélaga og fjölskyldna) eyðileggur einingu innan frá. Í stað þess að rífast um hver fær heiðurinn eða dýrðina ættum við að forgangsraða Guðsríki og gagnkvæmum stuðningi. 5. Gölluð verkfæri mannsins og guðleg náð Lærdómurinn: Jefta er skráður í trúarhöll Nýja testamentisins (Hebreabréfið 11:32), en líf hans einkenndist af alvarlegum göllum, fljótfærnislegum ákvörðunum og grimmum ættbálkaátökum. Notkun: Guð vinnur í gegnum brotið og ófullkomið fólk. Þótt slæmar ákvarðanir okkar hafi enn sársaukafullar jarðneskar afleiðingar, getur náð Guðs endurleyst fúst hjarta, jafnvel þegar það hjarta er hrjúft á köntunum.
Jefta í Nýja testamentinu Í Hebreabréfinu 11 – oft kallað „Trúarhöllin“ – fær Jefta óvænta og heiðursverða umfjöllun meðal stórhetja og hetja biblíusögunnar. Í ljósi þeirra hörmulegu afleiðinga og siðferðilegra tvíræðna sem skráðar eru í sögu hans í Dómarabókinni, veitir það að vera hluti af þessum kafla djúpa innsýn í hvernig Nýja testamentið lítur á trú, náð og mannlegan ófullkomleika. 1. Hvar Jefta kemur fyrir í Hebreabréfinu 11 Jefta er nefndur í Hebreabréfinu 11:32–34 : „Og hvað á ég meira að segja? Því að ég mundi ekki hafa tíma til að segja frá Gídeoni, Barak, Samson, Jefta , Davíð, Samúel og spámönnunum. Þeir lögðu undir sig ríki fyrir trú, frömdu réttlæti,
5
Jefta frá Gíleað
fengu fyrirheit, lokuðu gini ljóna, slökktu eldinn, sluppu undan sverðseggjum, urðu máttugir af veikleika, urðu hetjur í bardaga og hröktu útlendingaher á flótta.“ 2. Lykilatriði frá sjónarhóli Nýja testamentisins A. Trú viðurkennd meðal gölluðs mannkyns Dómarabókin lýsir tímabili andlegrar hnignunar í Ísrael og líf Jefta var langt frá því að vera hreint eða hugsjónaríkt. Hann var óskilgetinn sonur, útlægur, leiðtogi „hégómlegra manna“ og stríðsmaður sem gaf fljótfærnislegt heit sem endaði með hörmung. En Hebreabréfið 11 telur ekki upp heilaga út frá siðferðilegri fullkomnun; það telur þá upp út frá trú . Ritarinn í Nýja testamentinu horfir fram hjá félagslegri fordómum Jefta, erfiðum bakgrunni og persónulegum mistökum hans til að varpa ljósi á þá stund þegar hann setti traust sitt á Guð til að berjast fyrir Ísrael. Hrós Guðs í Nýja testamentinu er rótgróin í trausti á hann , ekki í mannlegri gallaleysi. B. „Vorum styrkt af veikleika“ Hebreabréfið 11:34 dregur saman reynslu margra dómara með orðasambandinu: „Voru styrkir gerðir af veikleika.“ Veikleiki Jefta: Hann byrjaði sem útlægur maður sem bræðrum sínum var hrakinn burt (Dómarabókin 11:2) og skorti hefðbundna, göfuga ætt. Styrkur Guðs: Þegar andi Drottins kom yfir hann (Dómarabókin 11:29) breyttust náttúrulegir vankantar hans og félagsleg útlegð í andlegt vald og hernaðarlega frelsun. Tenging við Nýja testamentið: Þetta er í beinu samræmi við guðfræði Páls í 2. Korintubréfi 12:9 ( „Náð mín nægir þér, því að mátturinn fullkomnast í veikleika“ ). C. Trú sem birtist í munnlegri og guðfræðilegri sannfæringu Áður en Jefta barðist við Ammóníta átti hann í löngum diplómatískum samskiptum sem áttu rætur sínar að rekja til sögu Ísraels (Dómarabókin 11:12–27). Hann lýsti djarflega yfir að Drottinn, Guð Ísraels, hefði gefið fólki sínu landið og staðfesti: „Drottinn, dómarinn, dæmi í dag milli Ísraelsmanna og Ammóníta.“ Trú Jefta birtist í sannfæringu hans um að Guð einn væri æðsti dómari og drottinvaldur yfir ríkjum manna . Í Hebreabréfinu 11:33 er þessum þætti trúarinnar lýst sem því að sigra ríki og verða hetjulegur í bardaga . D. Kraftur sáttmálans náðar Tilkoma persóna eins og Jefta, Samsons og Gídeons í Hebreabréfinu 11 undirstrikar mikilvægt þema Nýja testamentisins: Endurlausnarnáð . Ef hjálpræði og velþóknun Guðs væri háð óaðfinnanlegri frammistöðu, þá væri Jefta ekki á listanum. Að hann sé með í för vísar fram í tímann til fagnaðarerindisins – að Guð starfar í gegnum brotið, óreiðukennt og ófullkomið fólk sem leitar til hans í trausti.
6
Jefta frá Gíleað
3. Samanburður á frásögn Gamla testamentisins og samantekt Nýja testamentisins Gamla testamentið í brennidepli (Dómarabókin 11– 12)
Nýja testamentið (Hebreabréfið 11)
Sögulegur og mannlegur veruleiki: Útlægur staða, hörð stjórnmálasamskipti, óskynsamleg heit, hörmuleg missir, borgarastyrjöld.
Andlegur sannleikur: Sigur í gegnum traust, að sigrast á veikleika og að reiða sig á kraft Guðs.
Áhersla: Mannleg flækjustig ættbálkatímabilsins í Ísrael.
Áhersla: Kraftur Guðs sem starfar í gegnum ósvikna trú í erfiðum aðstæðum.
og
óreiðu
Lexía: Ófyrirséðar afleiðingar heimskulegra orða og bilaðra kerfa mannsins.
í
brennidepli
Lexía: Eilíf heiður veittur þeim sem treysta Guði til að berjast í orrustum sínum.
Lífsbeiting frá sjónarhóli Nýja testamentisins Guð skilgreinir þig ekki út frá verstu mistökum þínum: Jefta er minnst í Nýja testamentinu fyrir trú sína á mátt Guðs til að frelsa, ekki fyrir hörmulegt fljótfærnislegt heit sitt. Í Kristi er arfleifð þín mótuð af trú og náð Guðs, ekki fyrri mistökum þínum. Trú virkar á ófullkomnum tímum: Jefta lifði á tímum siðferðilega óreiðu en treysti samt Guði. Það þarf ekki fullkomið umhverfi til að iðka ósvikna trú. Einbeittu þér að frelsaranum, ekki bara verkfærinu: Að Jefta sé með í Hebreabréfinu 11 vísar til Guðs – hins sanna hetju Biblíunnar sem gefur brothættum mönnum kraft til að uppfylla loforð sín.
7