Samariatɔ Nyui la Luka 10:25-37 25 Eye kpɔ ɖa, senyala aɖe tsi tre hetee kpɔ be: “Nufiala, nuka mawɔ be manyi agbe mavɔ dome?” 26 Yesu biae bena: Nukae woŋlɔ ɖe Se la me? aleke nèle nu xlẽm? 27 Eye wòɖo eŋu be: “Lɔ̃ Yehowa wò Mawu kple wò dzi blibo kple wò luʋɔ blibo kple wò ŋusẽ blibo kpakple wò tamesusu blibo; eye na haviwò abe wò ŋutɔ ɖokuiwò ene. 28 Eye wògblɔ nɛ be: “Nu la, eɖo eŋu nyuie. 29 Ke esi wòdi be yeaɖe ye ɖokui afia dzɔdzɔe la, egblɔ na Yesu be: “Amekae nye hanyevi?” 30 Yesu ɖo eŋu nɛ be: “ Ŋutsu aɖe tso Yerusalem yi Yerixo, eye wòge dze fiafitɔwo dome, eye woɖe eƒe awuwo le eŋu, eye wode abi eŋu, eye wodzo, eye wogblẽe ɖi wòku afã kple afã.” 31 Le vo me la, nunɔla aɖe ɖi va to mɔ ma dzi, eye esi wòkpɔe la, eto go kemɛ dzi. 32 Nenema ke Lewi vi aɖe, esi wòɖo teƒea la, va kpɔe ɖa, eye wòto go kemɛ dzi. 33 Ke Samariatɔ aɖe si nɔ mɔa zɔm la, va ɖo afi si wòle, eye esi wòkpɔe la, eƒe dɔme trɔ ɖe eŋu. 34 Eye wòyi egbɔ, eye wòtsɔ ami kple wein kɔ eƒe abiwo, eye wòtsɔe ɖo eya ŋutɔ ƒe lã la dzi, eye wòkplɔe yi amedzrodzeƒe, eye wòlé be nɛ. 35 Le ŋufɔke esi wòdzo la, eɖe ga home eve tsɔ na aʋakɔa, eye wògblɔ nɛ be: “Kpɔ edzi; eye ne megatrɔ gbɔ la, maɖo eteƒe na wò.” 36 Azɔ ame etɔ̃ siawo dometɔ kae nye havi na ame si ge ɖe fiafitɔwo dome? 37 Eye wògblɔ be: “Ame si kpɔ nublanui nɛ.” Tete Yesu gblɔ nɛ bena: Yi ɖawɔ nenema ke. Samariatɔ Nyui la ƒe ŋutinya ( Luka 10:25–37 ) nye Yesu ƒe lododo xɔŋkɔwo dometɔ ɖeka. Eɖe lɔlɔ̃ vavãtɔ, nublanuikpɔkpɔ, kple nusi wòfia ŋutɔŋutɔ be woanye havi la ŋuti numeɖeɖe deto aɖe fia. Kpukpui ɖesiaɖe ƒe mama si ƒo nu tso ŋutinyaa ŋu kpuie, eye nusɔsrɔ̃ veviwo kple eŋudɔwɔwɔ ŋutɔŋutɔ kplɔe ɖoe nye esi.
Kpukpui ɖesiaɖe ƒe Mamã Luka 10:25–28 — Senyala ƒe Dodokpɔ kple Se Gãwo Kpukpui 25: Senyala aɖe (si nye Mose ƒe Sea ŋuti nunyala) tsi tre be yeado Yesu kpɔ, hebia nusi wòle be wòawɔ be wòanyi agbe mavɔ dome. Kpukpui 26: Yesu ɖo eŋu esi wòtrɔ biabia la ɖe ŋɔŋlɔawo me, eye wòbia senyala la be aleke wòxlẽa Sea hã.
1
Samariatɔ Nyui la
Kpukpui 27: Senyala la ɖo eŋu pɛpɛpɛ, eye wòƒo Sea nu ƒu kpuie ɖe gɔmeɖose vevi eve me: lɔlɔ̃ na Mawu kple eƒe dzi, luʋɔ, ŋusẽ, kple tamesusu blibo, kple ame havi lɔlɔ̃ abe ame ɖokui ene (eyɔ Mose V, 6:5 kple 3 Mose 19:18). Kpukpui 28: Yesu kafu eƒe ŋuɖoɖoa, eye wògblɔ nɛ be esia wɔwɔ ahe agbe vɛ. Luka 10:29–32 — Ame Siwo Kplɔa Ame Kple Ame Siwo Womekpɔ Mɔ Na O Kpukpui 29: Esi senyala la di be yeaɖe ye ɖokui ta alo aɖo seɖoƒe na yeƒe dɔa ƒe lolome ta la, ebia be, "Eye amekae nye havi?" Kpukpui 30 lia: Yesu dze lododoa gɔme. Ŋutsu aɖe si nɔ mɔ zɔm to mɔ si dzi afɔku le tso Yerusalem yina Yerixo dzi la dze adzodalawo si. Woɖea eƒe awuwo le eŋu, woƒonɛ vevie, eye wogblẽnɛ ɖi wòku afã kple afã. Kpukpui 31: Nunɔla aɖe va to mɔ ma ke dzi. Esi wòkpɔ ŋutsu si xɔ abi la, etso ɖe akpa si tsi tre ɖe eŋu eye wòyi edzi le zɔzɔm. Kpukpui 32: Lewi vi aɖe (si nye gbedoxɔa ƒe kpeɖeŋutɔ) va kplɔe ɖo. Elé ŋku ɖe ame si xɔ abi la ŋu, gake abe nunɔla la ene la, etso yi akpa kemɛ eye wòto afima. Luka 10:33–35 — Samariatɔ Nublanuikpɔla Kpukpui 33: Samariatɔ aɖe—si nye ƒuƒoƒo aɖe si Yudatɔ geɖe siwo nɔ anyi ɣemaɣi do vloe vevie eye woƒo asa nɛ la me tɔ—va to mɔa dzi. Esi wòkpɔ ŋutsu si xɔ abi la, eƒe dɔme trɔna ɖe eŋu vevie. Kpukpui 34: Samariatɔ la yi ŋutsua gbɔ tẽ, bla eƒe abiwo, tsɔ ami kple wein (atikewɔwɔ siwo bɔ ɣemaɣi) da wo, tsɔe ɖo eya ŋutɔ ƒe lã dzi, kplɔe yi amedzrodzeƒe, eye wòlé be nɛ le zã bliboa me. Kpukpui 35: Le ŋufɔke la, Samariatɔa tsɔ pence (denario) eve na amedzrodzeƒea tɔ be wòatsɔ axe beléle bubuwo, eye wòdo ŋugbe be yeatrɔ ava axe ga bubu ɖesiaɖe si yewɔ. Luka 10:36–37 — Nyataƒoƒo si Ŋu Ŋusẽ Le Kpukpui 36: Yesu trɔ biabia gbãtɔa, eye wòbia senyala la be mɔzɔla etɔã wo dometɔ kae wɔ nu abe aƒelika ene na amesi ŋu wowɔ nuvevii. Kpukpui 37: Esi senyala la mete ŋu kplɔ eɖokui vɛ be yeagblɔ be "Samariatɔ la" o ta la, eɖo eŋu be, "Amesi kpɔ nublanui nɛ." Yesu de se nɛ be: " Yi ɖawɔ nenema ke. "
Nusɔsrɔ̃ Veviwo & Agbe me Dɔwɔwɔwo "Aƒelika" Gbugbɔgaɖe: Menye anyigba, to, alo hadome liƒowoe ɖea aƒelika nyenye gɔme o, ke boŋ enye lɔlɔ̃ faa be yeaɖe lɔlɔ̃ kple nublanuikpɔkpɔ afia amesiame si hiã tu. Dɔmetɔtrɔ ɖe Kɔnyinyi Ŋu: Subɔsubɔha me sidzedze alo hadomeɖoƒe mefia boo ne lɔlɔ̃ si le dɔ dzi o. Nunɔla la kple Lewi vi la siaa lé mawusubɔsubɔ ƒe dzadzɛnyenye alo alesi wòsɔ na wo me ɖe asi le amegbetɔ ƒe veveseseɖeamenu me. Lɔlɔ̃ si Tsi Nuwɔwɔ: Lɔlɔ̃ vavãtɔ bia be woawɔ nu si ŋudɔ woate ŋu awɔ, si abia ga geɖe. Samariatɔ la tsɔ eƒe ɣeyiɣi, nunɔamesiwo, dedienɔnɔ, kple ame ŋutɔ ƒe akɔfafa sa vɔe be yeagbugbɔ amedzro aɖe aɖo anyi. Nazãbubuwo Dzi Ðuɖu: Zi geɖe la, kpekpeɖeŋu kple nyuiwɔwɔ tsoa teƒe siwo womele mɔ kpɔm na o gbɔ. Lododoa doa gbe ɖa na mí be míakpɔ nu ayi ŋgɔ wu hadomegbenɔnɔ ƒe akpaɖekedzimademade eye míakpɔ amegbetɔ ƒe nɔnɔme le amesiame me.
Ŋutinya me Nɔnɔme Siwo Le Yudatɔwo Kple Samariatɔwo Dome Fuléle si nɔ Yudatɔwo kple Samariatɔwo dome le ƒe alafa gbãtɔ me la menye hadomehoʋiʋli fafɛ aɖe ko o; enye mama si ƒo ke ɖe to sesĩe, si xɔ ƒe alafa geɖe, si ƒo ke ɖe to ɖe ameƒomevinyenye, dunyahehe, kple subɔsubɔdzixɔse veviwo me. Be míase nusita Yesu ƒe nyasela siwo le Luka 10 lia me la awɔ nuku na wo ne wose Samariatɔ aɖe si woɖo be wòanye ŋutinyaa me kalẽtɔ gɔme bliboe la, ekpena ɖe mía ŋu be míase alesi dzre sia va dzɔe gɔme.
2
Samariatɔ Nyui la
1. Ŋutinya me Mamã: Dzɔtsoƒe si Ma Asiriatɔwo ƒe Aʋadziɖuɖu (ƒe 722 D.M.Ŋ.): Esi Asiria Fiaɖuƒea ɖu Israel ƒe Dziehe Fiaɖuƒe (Samaria) dzi la, wonya Israel-vi geɖe eye wogbugbɔ dutadukɔwo va nutoa me. Dzidzime Tɔtɔ: Amesiwo gakpɔtɔ ɖe srɔ̃ kple dutatɔ siwo va nɔ afima la ƒe dzidzimeviwo. Togbɔ be Samariatɔwo gblɔ be yewoe nye dziehetoawo (Efrayim kple Manase) ƒe dzidzimevi vavã siwo metso o hã la, Yudeatɔwo bu wo be wonye “ameƒomevi tsaka” alo ʋu afã siwo gblẽ nu le to vovovo me tɔwo ƒe dzadzɛnyenye kple tadedeagu nuteƒewɔwɔtɔe siaa ŋu.
2. Gbedoxɔa Gbugbɔgatu Kple Dunyahehe me Masɔmasɔwo Tsitretsitsi ɖe Ezra kple Nexemya ŋu (Ƒe Alafa 5 lia D.M.Ŋ.): Esi Yudea aboyomewo trɔ gbɔ tso Babilon be yewoagbugbɔ Yerusalem kple Gbedoxɔ Evelia atu la, Samariatɔwo gblɔ be yewoawɔ ɖeka kple dɔa. Yudatɔwo ƒe ŋgɔnɔlawo gbe woƒe kpekpeɖeŋu, eye wobu wo be woda le mawusubɔsubɔ me. Hlɔb ̃ iabia: Le esia ta la, Samariatɔwo ƒe ŋgɔnɔlawo ƒoe ɖe Persia dziɖuɖua nu vevie be wòahe Yerusalem gbugbɔgatu ɖe megbe ahagblẽ nu le eŋu. Esia he dunyahehe me vevesese si nɔa anyi ɖaa vɛ.
3. Subɔsubɔhawo ƒe Mamã: Gerizim To kple Zion To Tadeaguƒe Siwo Le Ho ʋlim: Esi Yerusalem gbe Samariatɔwo ta la, wotu woawo ŋutɔ ƒe gbedoxɔ ɖe Gerizim To si te ɖe Sixem ŋu dzi, eye wogblɔ be eyae nye kɔkɔeƒe vavãtɔ si Mose tia. Ŋɔŋlɔ Siwo To Vovo Vi aɖe: Samariatɔwo ƒe Agbalẽ Atɔã wo (Mose ƒe agbalẽ atɔ̃ gbãtɔwo) koe Samariatɔwo xɔ abe ŋɔŋlɔ ene, eye wogbe Hebritɔwo ƒe Nyagblɔɖilawo, Nuŋɔŋlɔwo, kple Yerusalem kɔnyinyiwo. Samariatɔwo ƒe Gbedoxɔa Tsɔtsrɔ̃ (ƒe 110 D.M.Ŋ.): Masɔmasɔwo va ɖo afi aɖe le Hasmoneatɔwo ƒe Ɣeyiɣia me esime Yudatɔwo ƒe Nunɔlagã John Hyrcanus va dze Samaria dzi hetsrɔ̃ Samariatɔwo ƒe gbedoxɔ si le Gerizim Toa dzi. Tsɔtsrɔ̃ sia na dzidzimewo ƒe dziku deto nɔ wo nɔewo dome.
4. Ƒe Alafa Gbãtɔ Me Nu ŋutɔŋutɔ le Yesu ƒe Subɔsubɔdɔa Me Kaka Nubabla Yeyea naɖo la, mamaa kpɔ ŋusẽ ɖe gbesiagbegbenɔnɔ dzi:
Avoidance & Social Distance: Zi geɖe la, Yudatɔ mɔzɔla siwo zɔa mɔ le Galilea kple Yudea dome la toa Yordan Tɔsisi ƒe balia me koŋ be yewoaƒo asa na afɔ tsɔtsɔ yi Samariatɔwo ƒe anyigbamama me. Dekɔnuwo ƒe Ameŋugblẽnyawo: Yudatɔ yɔyɔ be "Samariatɔ" nye vlododo gã aɖe, si sɔ kple wo yɔyɔ be aglãdzela alo xɔsegbela (abe alesi wokpɔe le Yohanes 8:48 ene). Ðigbɔɖi Nudzɔdzɔwo: Le ŋutinya me nuŋlɔɖi siwo tso Flavius Josephus gbɔ nu la, le Yesu ƒe sɔhɛmenɔɣi lɔƒo la, Samariatɔwo ƒe ƒuƒoƒo aɖe kaka amegbetɔwo ƒe ƒuwo ɖe Yerusalem Gbedoxɔa me le adzame le Ŋutitotoŋkekenyuia ɖuɣi be yewoaƒo ɖii.
Nusita Nya Sia Le Lododoa Me Gasẽna Ðe Edzi
Esi senyala la bia be "Eye amekae nye nye aƒelika?" le Luka 10:29 me la, enɔ mɔ kpɔm na liƒo aɖe—si nye kpeɖodzi be "havi" ku ɖe ehati Yudatɔ dukɔmevi siwo wɔa se dzi ko ŋu. Esi Yesu tsɔ Samariatɔ la va ŋutinyaa me la: Nusi na Kalẽtɔ ƒe Dzidziƒoname: Nyaselawo nɔ mɔ kpɔm be Nunɔla, Lewitɔ, kple Israel-vi hameviwo ƒe ŋutinya etɔ̃ aɖewo anɔ anyi. Samariatɔ si wodo vloe la dada ɖe teƒe etɔ̃lia gblẽ woƒe dekɔnu ƒe mɔkpɔkpɔwo me keŋkeŋ.
3
Samariatɔ Nyui la
Ŋusẽtɔ ƒe Trɔtrɔ: Ele be Yudatɔ si xɔ abi la naɖo ŋu ɖe eƒe futɔ si wòka atam ŋu le eƒe agbemeŋkekewo katã me. Havilɔlɔ̃ Gbugbɔgaɖe: Yesu ɖo kpe edzi be nublanuikpɔkpɔ ŋea aɖaba ƒua ŋutinya me dzikudodo, nazãbubu, kple hadome liƒowo dzi. Woɖea aƒelika vavãtɔ fiana to dɔmetɔtrɔ ƒe nuwɔna na amesiame si hiã tu, eɖanye afikae wòtso o.
Mawu ƒe Nublanuikpɔkpɔ ƒe Nɔnɔme Kɔkɔe Kple Senyawo Gbɔkpɔha Ðokuisi Togbɔ be woxlẽa Samariatɔ Nyui la ƒe Lododoa zi geɖe be enye agbenyuinɔnɔ ŋuti mɔfiame si ku ɖe dɔmenyonyo ŋu hã la, eƒe mawunyaŋununya ƒe goglome vevitɔa de to wu sã. Mawunyaŋutinunya me nyati siwo ɖe dzesi wu le kpukpui sia me dometɔ ɖekae nye The Radical Nature of Divine Mercy vs. SelfJustifying Legalism . Tanya sia me dzodzro le akpa etɔ̃ me enye si:
1. Ðokuidziɖuɖu vs. Dzi ƒe Tɔtrɔ
Dzeɖoɖoa dzea egɔme kple senyawo kple mawunyaŋununya me nyaʋiʋli: Senyala la ƒe Tameɖoɖo: Kpukpui 29 lia de dzesii tẽ be senyala la bia be "Eye amekae nye nye havi?" elabena "enɔ didim be yeaɖe ye ɖokui afia." Enɔ gɔmesese si sɔ pɛpɛpɛ le se nu dim si ana wòade liƒo aɖe aƒo xlã eƒe agbanɔamedziwo—fli si ade dzesi afisi eƒe dɔa wu enu ɖo kple afisi wòate ŋu adzudzɔ lɔlɔ̃ le bɔbɔe. Mawunyaŋutinunya ƒe Masɔmasɔ: Senyala la bu dzɔdzɔenyenye be enye se ƒe liƒowo ƒe ɖaseɖigbalẽ. Yesu gbugbɔ ɖo dzɔdzɔenyenye anyi abe dzi ƒe nɔnɔme si ɖea eɖokui fiana le lɔlɔ̃ si me nɔnɔme aɖeke mele o me ene. Vovototo si le wo dome: Womate ŋu atsɔ alesi míeɖe míaƒe dɔwo gɔme kpuiee adzidze Mawuvɔvɔ̃ vavãtɔ o, ke boŋ alesi míekeke Mawu ƒe nublanuikpɔkpɔ ɖe enu wòkeke tae.
2. Kɔnuwɔwɔ ƒe Dzadzɛnyenye Nublanuikpɔkpɔ Manɔmee ƒe Susukpɔkpɔ
Nunɔla la kple Lewi-vi la ƒe gomekpɔkpɔ le eme te gbe ɖe mawunyaŋununya ƒe nuxlɔã me vevi aɖe si ku ɖe mawusubɔsubɔ ƒe nu vevitɔ ŋu dzi: Dzadzɛnyenye ƒe Sewo Kple Nya Siwo Le Vevie Wu: Le Nubabla Xoxoa ƒe se nu la, asikaka ame kuku ŋu na nunɔla mekɔna le kɔnu nu o (Mose III, 21:1). Ame si ŋu wowɔ nuvevii le mɔ dzi la "ku afã" (Luka 10:30). Ne nunɔla alo Lewi vi la tɔ eye wòkpɔe wòku la, woatsɔ kɔnuwɔwɔ ƒe ɖiƒoƒo ade afɔku me, si atso woƒe mawusubɔsubɔdɔwo me eye woatsi tre ɖe nutoa me. Nusi Wotsɔ Ðo Ðo Gbãtɔ Si Mesɔ O: Wotsɔ kɔnuwɔwɔ ƒe vɔvɔli ɖo nɔƒe gbãtɔ wu agbenyuinɔnɔ ƒe nya . Yesu fia nu ɣesiaɣi le Nyanyuigbalẽawo katã me be lɔlɔ,̃ nublanuikpɔkpɔ, kple amegbetɔ ƒe agbenɔnɔ xɔ ɖe kɔnuwɔwɔ ƒe ɖoɖowɔɖi teƒe (le kpɔɖeŋu me, dɔyɔyɔ le Sabat dzi). Mawunyaŋutinunya me Gɔmesese: Subɔsubɔha si ɖea ame ɖa tso amegbetɔ ƒe fukpekpewo gbɔ, le esi teƒe be wòazi edzi be wòava eme la, mete ŋu ɖea Mawu ƒe nɔnɔme fiana o.
4
Samariatɔ Nyui la
3. Nublanuikpɔkpɔ abe Xɔse ƒe Metric Vavãtɔ ene Yesu trɔ asi le senyala la ƒe nyabiase gbãtɔa ƒe gɔmeɖose bliboa ŋu: Senyala la bia be:
Yesu ɖo eŋu be:
"Amekae nye nye aƒelika?" (Nu si ŋu woƒo nu tsoe: Amekae dze axɔ nye lɔlɔ̃a?)
"Ame etɔ̃ siawo dometɔ kae nye ehavi?" (Nu ƒe susu: Ame ka ƒomevie menye?)
Amenuveve si Wowɔna: Samariatɔ la ƒe nublanuikpɔkpɔ xɔ asi ŋutɔ, afɔku nɔ eme, eye nɔnɔme aɖeke menɔ eŋu o. Etsɔ eƒe dedienɔnɔ de afɔku me le mɔ si dzi afɔku le dzi, ezã eya ŋutɔ ƒe ami kple wein, ɖe asi le eƒe sɔa ŋu, zã eƒe ga, eye wòdo ŋugbe be yeatrɔ ava axe fe geɖe wu. Mawu ƒe Nɔnɔme Fiafia: Le Biblia ƒe mawunyaŋununya me la, nublanuikpɔkpɔ ( hesed le Hebrigbe me, eleos le Helagbe me) menye veveseseɖeamenu ƒe seselelãme dzro aɖe ko o; enye nubabla ƒe dɔmetɔtrɔ, si le dɔ dzi. Samariatɔ la va zu Mawu ƒe amenuveve ƒe nɔnɔme to amenuveve si womekpɔ kpɔ o ɖeɖefia ame aɖe si anya bui be enye futɔ me.
Ŋutinya me Kpɔɖeŋu Gɔmeɖeɖe (Kristotɔwo ƒe Nukpɔsusu) . Le sɔlemeha la ƒe ŋutinya katã me la, mawunyaŋununyala gbãtɔwo (abe Augustine, Origen, kple Chrysostom ene) hã kpɔ Kristotɔwo ƒe tanya deto aɖe si ƒo ke ɖe to ɖe lododoa me be: Mɔzɔla si dze anyi: Amegbetɔƒomea, si woɖe dzɔdzɔenyenye le esi eye nuvɔ̃ de abi eŋu, wogblẽe ɖi wòku afã le xexe si dze anyi ƒe mɔ dzi. Nunɔla Kple Lewitɔ: Sea Kple Vɔsa ƒe Nuɖoanyi, si te ŋu léa ŋku ɖe amegbetɔ ƒe anyidzedze ŋu gake ŋusẽ mele esi be wòada gbe le eŋu alo aɖee o. Samariatɔ Nyui la: Yesu Kristo ŋutɔ —si subɔsubɔhawo do vloe, gbee, eye wobui be enye egodotɔ, evɔ wòva ɖo afisi ameƒomea mlɔ le kukum tẽ. Ami, Wein, kple Amedzrodzeƒe: Mawu ƒe amenuveve, Gbɔgbɔ Kɔkɔe la, kple Sɔlemeha la abe kɔkɔeƒe na dɔyɔyɔ vaseɖe esime Wòtrɔ gbɔ. Togbɔ be ŋutinya me nya vevitɔ nye agbenyuinɔnɔ kple nubabla ƒe nusɔsrɔ̃ hã la, Kristotɔwo ƒe nukpɔsusu sia si nɔ anyi tso blema ke la te gbe ɖe edzi be ɖeko míate ŋu aɖe nublanuikpɔkpɔ vevie afia ame bubuwo elabena Kristo ɖe nublanuikpɔkpɔ gã aɖe fia mí gbã esime míenye gbɔgbɔme hiãtɔwo.
5