Tiga sɛnɛcogo bolo la senfɛ-senfɛ (Sɛnɛ taabolo k’a ta sɛnɛni na ka se suman tigɛ ma) Aw kana baara gɛlɛnw koniya, wala sɛnɛfɛnw koniya. Kɔrɔtalenba ye min sigi. Waajulikɛla 7:15
Tiga finman dilanni pewu bolo fɛ — k’a ta kisɛ bolomafara la ka se suman dafalen ma min bɛ i ka tasa kɔnɔ — o ye laadalako ye min ka dun kosɛbɛ, min bɛ baara caman kɛ, min bɛ taa kalo 3 fo kalo 5 ɲɔgɔn na, ka kɛɲɛ ni tiga suguya ye.
1. Kisɛw labɛnni ni u falenni
Sani aw ka jiri turu, aw ka kan ka aw jija aw ka kisɛw ka kɛnɛ ani u labɛnnen don ka falen. Float Test : Aw bɛ aw ka tigakisɛw su ji sanuman (walima kɔgɔji) daga kɔnɔ. Aw bɛ u lamaga ka kisɛ minnu bɛ pan ka taa san fɛ, aw bɛ olu fili, barisa u lankolon don walima u bɛ kɛ bɔgɔ ye. Aw bɛ kisɛ kɛnɛmanw mara minnu bɛ jigin fo duguma.
1
Kɔrɔtalenba ye baara min sigi sen kan, aw kana sɛgɛn baara koniya, wala sɛnɛko koniya. Waajulikɛla 7:15
Aw bɛ a su ni a bilali ye : Aw bɛ kisɛ kɛnɛmanw su jisuma na fo lɛri 24 . O kɔfɛ, aw bɛ ji bɔ ka kisɛ ɲiginnenw bila minɛn kɔnɔ min bɛ sumaya walima ka u siri bɔrɔ ɲiginnen dɔ kɔnɔ fo lɛri 24 fo lɛri 36 wɛrɛ fo u ka kɔn ka falen (ju finman misɛnninw bɛna daminɛ ka bɔ).
2. Dugukolo labɛnni ni a sɛnɛni
Tiga bɛ ji ni dugukolo ladonni ɲuman de wajibiya a daminɛ na. Denmisɛnninw ka dilan : Aw bɛ dugukolo yɔrɔ fitinin dɔ bila kɛrɛfɛ (a bɛ se ka kɛ aw ka jirituruyɔrɔba hakɛ tannan kelen ye). Aw bɛ aw ka kisɛ minnu falen ka kɔn, olu sɛnɛ, k’u kɛ u ni ɲɔgɔn cɛ, k’u bila kɛnɛ kan cogo kelen na nin kisɛ ɲiginnen in kɔnɔ walasa ka kisɛw falen. Foro kunba labɛnni : Ni aw ka jirisunw bɛ ka bonya denmarayɔrɔ la tile 20 fo tile 25 ɲɔgɔn, aw bɛ aw ka foro kunba sɛnɛ ani ka a tigɛ siɲɛ 2 fo siɲɛ 3 walasa ka dugukolo kari. Aw bɛ foro jigin ni ji santimɛtɛrɛ damadɔ ye ka bɔgɔ kɛ jikuru ye (aw b’a ɲagami ka kɛ bɔgɔ nɔgɔlen ye min ka nɔgɔn), o kɔ aw bɛ bɔgɔ kogo dɔgɔmanw (bɔgɔdaga) jɔ a lamini na walasa ji ka to a la. Yɔrɔ falenni : Aw bɛ tile 20 jirisunw sama nɔgɔya la ka bɔ denmarayɔrɔ la, ka bɔgɔ ko ka bɔ u ju la, ka u siri ɲɔgɔn na. Aw bɛ taama ka don foro belebeleba kɔnɔ min falen bɛ jikuruw la ka jiribolo 2 fo 3 gɛrɛntɛ ni bolo ye bɔgɔ la "kulu" kelen-kelen bɛɛ la, k'u ni ɲɔgɔn cɛ janya bɛ se santimɛtɛrɛ 20 ma.
3. Sɛnɛfɛnw marali ni u tigɛcogo
Ji ni binkɛnɛ : Aw bɛ ji hakɛ min man dun (santimɛtɛrɛ 2 fo 5) mara foro kɔnɔ jiriforo waati la walasa ka binkɛnɛ falenni bali a yɛrɛ la. Ni binjugu bɔra, aw bɛ u sama ni bolo ye dɔgɔkun 3 ni dɔgɔkun 5 ɲɔgɔn falen kɔfɛ.
2
Kɔrɔtalenba ye baara min sigi sen kan, aw kana sɛgɛn baara koniya, wala sɛnɛko koniya. Waajulikɛla 7:15
Jibɔ: Tile 7 fo 10 ɲɔgɔn ka kɔn suman tigɛ ɲɛ—ni sumanw kɛra sanu ye, ni foro labɛnna—aw bɛ ji tɔ bɛɛ bɔ foro la walasa dugukolo ka ja. Suman tigɛcogo : Aw bɛ bololabɔlan kɛ ka tigabolo kɔgɔlenw tigɛ santimɛtɛrɛ 15 fo 25 ɲɔgɔn na duguma ni sumanw 80–85% ɲɔgɔn kɛra bɔgɔ ye. Aw bɛ jiribolo tigɛlenw da tile la waati kunkuruni kɔnɔ walasa u ka ja dɔɔni.
4. Mugu tigɛcogo, a jalen ani bololabaarakɛlaw ka sɔgɔli
Ni a tigɛra, i bɛ to ni ɲɔ ye (tiga gɛlɛn min datugulen don jirisun gɛlɛn dɔ kɔnɔ). O fɛn caman tigɛli ka kɛ tiga finman dunta ye, o bɛ taabolo laban saba de wajibiya: Suman tigɛcogo: Aw bɛ sumanw ni bɔgɔdaga fara ɲɔgɔn kan ni bolo ye. Aw bɛ se k’o kɛ ni aw ye jiribolow minɛ k’u gosi ni fanga ye jirimuguda la walima jiribolo belebele dɔ kɔnɔ. Winnowing & Drying: Aw bɛ suman tigɛlenw bɔn ka bɔ sanfɛ fiɲɛ don na, walima aw bɛ baara kɛ ni segi fla ye min dilannen don, walasa fiɲɛ ka bɔgɔ nɔgɔlenw, buguri ani suman lankolonw fiyɛ. Aw bɛ ɲɔ sanuman kɛ bɔgɔdaga kan walima bɛton duguma sanuman dɔ kan tile kɔrɔ tile 2 fo tile 3, ka to k’a wuli fo ka se a ji hakɛ ma ka se 13–14% ɲɔgɔn ma. Bololabaara (Pounding): Aw bɛ ɲɔ jalen kɛ jiri walima kabakurun dɔ kɔnɔ min ka dun. Aw bɛ baara kɛ ni jiribolo girinman ye, ka sumanw gosi ka kɛɲɛ ni dɔnkilidacogo ye. Sumanw ni sɔgɔsɔgɔninjɛ ni bɔgɔdaga cɛ sɔgɔsɔgɔ bɛna kɛnɛma kuru gɛlɛnw kari ka kɔnɔna sɔgɔsɔgɔninjɛ sɔgɔ. Saniya laban : Aw bɛ to ka ɲagami kurulen in ta ka bɔ tuma ni tuma ani ka baara kɛ ni aw ka fiɲɛbɔlan ye walasa ka tigakisɛ finmanw fiyɛ, ka tigakisɛ finman saniyalenw ni u sɔgɔlenw fara ɲɔgɔn kan ka bɔ nɔgɔ tɔw bɛɛ la walima karilenw na.
Tiga jɔyɔrɔba min bɛ diɲɛ dumuniko la Tiga tɛ dumuni nafama dɔrɔn ye kosɛbɛ; o ye diɲɛ balo sabatili, sɔrɔko sabatili, ani sigidamɔgɔw ka ɲɛtaa jɔnjɔn ye. Diɲɛ jamanaden tilancɛ ni kɔ baloli, a sɔrɔli, a musaka sɔrɔli, ani a sɛnɛcogo sabatili, o de bɛ a jira k’a ɲɛsin mɔgɔ miliyari caman ma kɔngɔ ni faantanya la.
1. Kalori ni balodɛsɛ caman sɔrɔli
3
Kɔrɔtalenba ye baara min sigi sen kan, aw kana sɛgɛn baara koniya, wala sɛnɛko koniya. Waajulikɛla 7:15
Diɲɛ kɔnɔ, mɔgɔ miliyari 3,5 ni kɔ bɛ diɲɛ kɔnɔ—u fanba bɛ Azi jamanaw bɛɛ la, nka u bɛ ka caya Afiriki ni Ameriki Latin yɔrɔ dɔw la—u bɛ u jigi da tiga kan, u ka don o don kalori hakɛ 20% ni kɔ. Fanga basigilen : I n’a fɔ witaminiw sɔrɔyɔrɔ caman, tiga bɛ fanga di teliya la ani min bɛ se ka sɔrɔ, o b’a to a nafa ka bon sɔrɔ dɔgɔyalenw ma, dumuni suguya caman sugandili bɛ se ka dan yɔrɔ minnu na. Balofɛn fitininw seko : Ka tɛmɛ fanga jɔnjɔn kan, bi ɲɛtaa minnu kɛra i n’a fɔ tiga min falen don biyow la (i n’a fɔ tiga suguya minnu lamɔna walima minnu dilannen don walasa ka witamini ni jolisegindumuniw caya) bɛ tiga jɔyɔrɔ jira kɔngɔ dogolen ni balodɛsɛ kɛlɛli la.
2. Sɔrɔko balo ni togodaw sabatili Sɛnɛkɛla misɛnninw ka sɛnɛ: Tiga sɛnɛ bɛ kɛ sɔrɔ ni baara sɔrɔyɔrɔ fɔlɔ ye sɛnɛkɛla miliyɔn kɛmɛ caman bolo diɲɛ kɔnɔ, minnu caman bɛ baara kɛ dugukolo misɛnninw kan. Togodala sɔrɔko : Sɛnɛfɛnw bɔyɔrɔbaw la, sigida sɔrɔko bɛɛ — min bɛ tali kɛ sɛnɛfɛnw sɛnɛni, suman tigɛ, sɛnɛfɛnw sɛnɛni, bolifɛnw ani feerelikɛyɔrɔw la — o bɛ lamini tiga nafa cakɛda de la. Duniya jago : Tiga ye jagofɛn ye min bɛ jago kɛ diɲɛ kɔnɔ kosɛbɛ, wa jagokɛla ŋanaw ka jagokɛcogo jiginni bɛ nɔ bila diɲɛ dumuni suguya sabatili la k’a ɲɛsin a yɛrɛ ma.
3. Sosiyete-politiki sabatili ani sɔngɔko kɔlɔsili Dumuniko gɛlɛyaw kunbɛnni: Ikomi tiga ye dumuni fɔlɔ ye dugubaw ni togodaw la baarakɛlaw bɛɛ bolo, a sɔngɔ jiginni barikama bɛ se ka kɛ sababu ye ka dumuniko gɛlɛya jugumanba bila o yɔrɔnin bɛɛ la ani ka fɛnw sɔngɔ gɛlɛya. K’an yɛrɛ tanga jamanadenw ka ɲagami ma: Tariku y’a jira siɲɛ caman ko tiga suguw bɛ wuli ka bɔ u nɔ na ani u dɛsɛba bɛ se ka kɛ sababu ye ka sigida basigibaliya ni mɔgɔw ka sɔsɔli kɛ yɔrɔ bɛɛ. O de kosɔn, gɔfɛrɛnamanw bɛ tiga jate jamana ka nafolo fɛɛrɛbɔlen ye, u bɛ to ka jamana ka buffer stocks mara ani ka jagokɛlaw ka jagokow labɛn walasa ka jamana kɔnɔ jamanadenw lakana.
4. Degun minnu bɛ tiga lakanani ɲɛ Tiga lakanani sabatili fo don nataw la, gɛlɛyaw bɛ yen minnu ɲɔgɔn ma deli ka sɔrɔ fɔlɔ: Waati jiginni: Waati camanba, sanjiba minnu tɛ se ka fɔ ka ɲɛ, funteni jiginni, ani kɔgɔji sanfɛla jiginni bɛ bagabagali kɛ bajiw la minnu bɛ tiga bɔ kosɛbɛ (i n’a fɔ Mekong delta). Ji dɛsɛ: Laadala ɲɔsɛnɛ ye jiko ye kɛrɛnkɛrɛnnenya la. Dugukolo jukɔrɔjiw dɔgɔyali ani ja minnu bɛ ka juguya, olu b’a to jiko kɛcogo minnu bɛ sen na sisan, olu sabatili ka gɛlɛn. Jamanadenw ka caya : Dumuniko ɲinini bɛ ka caya diɲɛ kɔnɔ, o b’a to sɛnɛko kokuradonni bɛ to senna walasa ka sɛnɛfɛnw sɔrɔta bonya sɛnɛyɔrɔw kan minnu bɛ ka dɔgɔya.
4