Tatitun ch'aman angelapaw Jerusalén markar arxati 2 Reyes 18-19 qillqatanaka 2 Reyes 18 ukat jukʼampinaka 1 Israelan Elá chachan Oseas yuqapajj kimsïr mara apnaqkäna ukhajja, Judá markan Acaz reyin Ezequías yokapaw apnaqañ qalltäna. 2 Pä tunka phisqhani maraniw apnaqañ qalltäna; Jupasti pä tunka llätunkani maraw Jerusalén markan apnaqäna. Taykapasti Abi satänwa, jupasti Zacaríasan phuchapänwa. 3 Tatitun nayraqatapan askinak luräna, kunjämtix David awkipax lurkän ukhama. 4 Jupasti jach'a uraqinak apaqäna, idolonak p'akjäna, Arboledanak khuchhuqarakïna, Moisesan lurat broncet lurat katarirus t'unjarakïnwa, uka urukamaw israelitanakax incienso nakhantayapxäna, Nehusttán sasaw sutichäna. 5 Jupajj Israelan Tatit Diosaparuw confiyäna. Ukhamat jupat qhiparux janiw khitis Judá uraqin taqpach reyinak taypinsa, janirakiw khitis jupat nayrax jupar uñtasit utjkänti. 6 Jupasti Tatituruw ch'amachasïna, janiw jupar arkkänti, jan ukasti, Tatitux Moisesar siskäna uka kamachinak phuqäna. 7 Tatitux jupamp chikäskänwa; Kawkirutix mistkän uka chiqanakanxa, jupax wali sumaw sarnaqäna, Asiria markan reyiparuw kutkatasïna, janiw jupar yupaychkänti. 8 Filisteonakaruw nuwjäna, Gaza markakama, uka marka thiyanakaru, uñjirinakan torrepat qalltasa, muyuntat markar puriñkama. 9 Ezequías reyejj pusi mara apnaqkäna ukhajja, Elá chachan Oseas yokapajj Israelan reyipajj paqallq mara apnaqkäna ukhajja, Asiria markan Salmaneser reyipajj Samaria markaruw muyuntäna. 10 Kimsa mara tukuyatatsti, Ezequías reyin suxta mara apnaqatapa, Israelan Oseas reyin llätunk mara apnaqatapa, Samaria marka katuntatäxäna. 11 Asiria markan reyipax Israel markaruw Asiria markar irpxaruwayäna, Hala, Habor sat chiqanakaruw Gozán jawir thiyaru, ukhamarak medios markanakar ucharakïna. 12 Jupanakajj janiw Tatit Diosapan arup istʼapkänti, jan ukasti arustʼäwipsa pʼakintapjjänwa, Tatitun serviripa Moisesajj janiw istʼapkänti, janirakiw istʼapkänti. 13 Ezequías reyin tunka pusini mara apnaqkäna ukhajja, Asiria markan Senaquerib reyipajj Judá markan taqe muyuntatäki uka markanakar makatasaw katuntjjäna.
1
Tatitun ch'aman angelapaw Jerusalén markar arxati
14 Judá markankir Ezequías reyisti, Laquis markaruw Asiria markan reyipar khitäna, akham sasa: — Nayax jucharuw purt'asta. nayat kutt'anxam, kuntix jumax nayar uchaskta ukxa, nayaruw apt'ä — sasa. Asiria reyisti Judá markan Ezequías reyiparux kimsa patak talento qullqimpi, kimsa tunka talento qurimpiw utt'ayäna. 15 Ezequiasajj Tatitun utapan utjkäna uka qollqe, reyin utapan utjkäna uka qollqenak churäna. 16 Ukapachaw Ezequiasajj Tatitun templopan punkunakapatsa, Judá markan Ezequías reyipajj llawuntat pilaranakatsa qori khuchhuqäna, ukatsti Asiria markan reyiparuw churäna. 17 Asiria markan reyipajj Tartán, Rabsaris, Rabsaque sat chacharuw Laquis markat Ezequías reyir walja ejercitompi Jerusalén marka contra khitäna. Ukatsti Jerusalén markaruw makhatasipxäna. Ukxarusti, purinisinsti, pata estanquen uma jalsu jak'aruw sayt'asipxäna, uka umax phuqhantat pampan jach'a thakinkiwa. 18 Reyir jawsasinsti, Hilquías chachan Eliaquim yokapa, uta uñjiri Sebna escriba, Asaf chachan Joá yokapa, jupanakar jutapjjäna. 19 Ukat Rabsaquex jupanakar säna: —Ezequiasarux sapxam: ‘Asiria markan jach'a reyipax akham siwa: “¿Kuntix jumanakax atinisipkta? 20 Jumasti sapxtawa: (ukampis inamaya arunakakiwa” Nayatakix ewxt'a, ch'amaw nuwasiñatak utjitu —sasa. Jichhasti, ¿khitirutix naya contra sayt'asktaxa? 21 Jichhasti, Egipto markan aka ch'akha ch'aphin thujruparuw atinistaxa, uka thujrurutix maynitix takt'asini ukax amparapar mantaniwa, ukatsti ch'uqt'arakiniwa. 22 Jumanakatix sapxitäta: ‘Tatitu Diosasaruw atinisipxta’ sasa, ¿janit khititix Ezequías reyix jach'a utanakapsa, altaranakapsa apaqkatayna, Judá markarusa, Jerusalén markarusa satayna: “Jerusalén markan aka altar nayraqatan yupaychapxäta” sasa? 23 Jichhasti, achikt'asipxsmawa, Asiria markankir Tatituxarux mä prenda churam, nayasti pä waranqa caballonak katuyäma, jumatix uka caballonak lakat sarxasmaxa. 24 Ukhamasti, ¿kunjamarak uywirijan jisk'a uywatanakapan mä capitanapar apanukusmasti, Egipto markar carronakaru, caballot saririnakaru atinisismasti? 25 ¿Jichhax nayax jan Tatitun jan ukax aka chiqar t'unjañatak jutta? Tatitusti sarakituwa: “Aka oraqe contra makhatasim, t'unjarakim” sasa. 26 Hilquías chachan Eliakim yuqapa, Sebna, Joá chachasti Rabsaque chacharuw säna: “Sirio arut yanapirinakamar parlapxam; Nanakax amuyapxtwa, janirak judionakan aruparjam parlt'apxamti, pirqa patxankir jaqinakan ist'apampi —sasa. 27 Ucampis Rabsaque chachajj jupanacarojj sänwa: —¿Uywirijjajj uywirimaru, jumar uca arunak arsuñajataquit khitanitu? ¿Janit jupajj pirqa patjjan qontʼatäpki uka jaqenakan ukar khitanittu, jupanak pachpa wanu manqʼapjjañapataki, ukat jumanakamp chika pistʼapjjañapataki? 28 Ukatsti Rabsaquex sayt'asisin jach'at art'asïna, judionakan aruparjama, akham sasa: —Asiriankir jach'a reyin arunakap ist'apxam. 29 Reyejj akham siwa: “Ezequiasajj jan engañjapjjamti, jupajj janiw amparapat qhespiyapkätamti. 30 Janirakiw Ezequiasajj Tatitur atinisiñamäkiti, akham sasa: ‘Tatituw qhespiyistani, janiw aka markajj Asiria markan reyin amparapar katuyatäkaniti’ sasa. 31 Ezequías chachar jan ist'apxamti, Asiria markan reyipax akham siwa: “Nayampix mä regalo lurapxam, nayar nayar jutapxam, ukatsti sapa mayniw uva yapunakap manq'apxäta, sapa mayni higo quqapsa manq'apxäta, ukat sapa mayniw phujupan umap umapxäta. 32 Nayajj jumanakjam oraqer irpkäma, trigompi vinompi, t'ant'ampi, uva yapumpi, aceite olivompi, mielmpi, jakasipjjañamataki, jan jiwapjjañamataki. 33 ¿Asíria markan reyin amparapatjja, ¿janit yaqha markanakan diosanakapat qhespiypacha? 34 ¿Kawkinkis Hamat, Arpad diosanakasti? ¿kawkinkis Sefarvaín, Hena, Iva diosanakax utji? ¿Jupanakasti Samaria markar nayan amparajat qhispiyapxi? 35 ¿Khitirak uka markanakankir diosanakatxa, markapar nayan amparajat qhispiyapxi, Tatitux Jerusalén markar nayan amparajat qhispiyañapataki?
2
Tatitun ch'aman angelapaw Jerusalén markar arxati
36 Ucampis jaqinakax amukt'asipxäna, janiw mä arsa jupar jaysapkänti, reyin kamachipax akham sänwa: “Jan jaysapxamti” sasa. 37 Ukatsti Hilquías chachan Eliaquim yuqapaw utan p'iqinchiripaxa, Sebna qillqiri, Asaf chachan Joá yuqapasti, Ezequías ukar puripxäna, isi ch'iyjata, ukatsti Rabsaque chachan arunakap yatiyapxäna. 2 Reyes 19 ukat jukʼampinaka 1 Uk ist'asinsti, Ezequías reyix isinak ch'iyjasisinx ch'uqt'asisaw Tatitun utapar mantäna. 2 Ukatsti Eliaquim chacharuw khitäna, jupasti uta uñjirïnwa, Sebná escribampi, sacerdotenakan jilïrinakapampi, Amoz chachan Isaías profetaparuw khitäna. 3 Jupanakasti sapxarakïnwa: —Ezequiasax akham siwa: “Jichhürux t'aqhisiñ uruwa, tuqinuqt'añataki, Diosar jisk'achañataki. 4 Inas Tatit Diosamax Rabsaque chachan taqi arunakap ist'chispa, khitirutix Asiria markan uywiripax jakkir Diosar jisk'achañatak khitki uka arunakxa. Tatit Diosamax ist'katayna uka arunaksti chiqañcht'arakïniwa, ukat qhiparapki ukanakat mayisma. 5 Ukatwa Ezequías reyin yanapirinakapax Isaías ukar puripxäna. 6 Isaías reyejj jupanacarojj sänwa: —Jumanakajj uywirimarojj akham sapjjätawa: ‘Tatitojj akham siwa: ‘Jan ajjsarapjjamti kuna arunaktï Asiria reyin servirinakapajj nayar jiskʼachapkitu ukanakjja. 7 Uñtapxam, nayasti mä phust'äwi apayanipxäma, jupasti mä aru ist'ani, ukatsti pachpa uraqiparuw kutt'ani. ucatsti nayajj jupan orakeparuw espadampi jiwarayäjja” sasa. 8 Rabsaquex kutt'anxäna, ukat Asiria reyiruw Libna markar nuwaskir jikxatäna, Laquis markat sarxatapat ist'äna. 9 Etiopía markankir Tirhaca reyit akham satap ist'asajja: “Jumajj jumamp nuwasiriw mistuni” sasa. 10 Judá markan Ezequías reyiparuw akham sapxäta: ‘Jerusalén markax janiw Asiria markan reyin amparapar katuyatäkaniti’ sasa. 11 Uñtapxam, kuntix Asiria markan reyinakapax taqi markanakar q'al tukjasin lurapki uk ist'taxa. 12 Nayra awkinakajax t'unjapkän uka markanakan diosanakapat qhispiyapxi; Gozán, Harán, Rezef, Eden markankirinaka, Telasar markan jakapkäna ukhama? 13 ¿Kawkinkis Hamat markan reyipa, Arpad markan reyipa, Sefarvaín markan, Hena, Iva markan reyipa? 14 Ucatsti Ezequiasajj khitanakan cartapa katoqasin liyt'äna, ucatsti Ezequiasajj Tatitun utapar maqhatasin Tatitun nayrakataparuw yatiyäna. 15 Ucat Ezequiasajj Tatitu nayraqatan mayisïna: —Israelan Tatitu Diosapa, kerubinenanak taypin jacquista, juma sapaquiw aka orakenquir reinonacan Diosätajja. jumaw alaxpacha, akapacha lurtaxa. 16 Tatay, jinchum alt'asim, ist'am, nayranakam jist'arasim, uñjam, Senaquerib chachan arunakap ist'am, jupaw jakkir Diosar jisk'achañapatak khithatayna. 17 Chiqpachansa Tatay, Asiria markan reyinakapax markanakarusa, uraqinakaparusa t'unjapxi. 18 Diosanakap ninaruw jaquntapxäna, jupanakax janiw diosanakäpkänti, jan ukasti jaqinakan amparapamp luratäpxänwa, lawanaka, qala, ukatwa jupanakarux t'unjapxi. 19 Jichhasti, Tatit Diosaxa, achikt'asipxsmawa, jupan amparapat qhispiyapxita, aka uraqin taqi markanakax juma sapakïtam yatipxañapataki. 20 Amoz chachan Isaías yuqapax Ezequiasaruw khitäna, akham sasa: “Israelan Tatit Diosapax akham siwa: ‘Kuntix Asiria markan Senaquerib reyip contra mayiskta uk ist'twa” sasa. 21 Tatitux jupat siski uka aru; Sionan virgen phuchapax jumarux jisk'acharaktamwa, jisk'achañkamaw larusirakïtam; Jerusalén markankir phuchapajj jumar uñkatasaw pʼeqep chʼoqtʼasi. 22 ¿Khitirus juchañchta, jan walinak parlaraktasti? ¿Khitirus jach'ar aptasma, nayranakamsa jach'ar aptasmasti? Israelan Qullan Diosaparusa. 23 Qillqirinakam tuqiw Tatitur jisk'achtaxa, sarakiwa: “Nayax walja carronakajampiw qullunak alturaru, Líbano quta thiyanakar makhatxä, ukatsti jach'a cedro quqanaka, suma abeto quqanak khuchhurarakï, ukatsti qurpachasiñ utanakaparuw mantä, Carmelo quqaru” sasa.
3
Tatitun ch'aman angelapaw Jerusalén markar arxati
24 Nayajj jan uñtʼat umanak allsuwaytwa, umaraktwa, kayunakajampiw muyuntatäki uka cheqanakan taqe jawiranak wañtʼayarakta. 25 ¿Janit nayratpach ist'kta kunjämtix nayan lurkta, nayra pachat ist'kta? jichhaw nayajj uk lurta, jumajj t'unjatäñ munta markanakar t'unjañataki. 26 Uca jakenacapajj mä juk'a ch'amanïpjjänwa, jupanacajj wal mulljasipjjäna, phenq'asipjjarakïnwa; jupanakax pampan ch'uxña quqanakjama, ch'uxña qullanakjama, utanaka patan ch'uxña quqanakjama, siwarax janïr jiltkasax phust'aski ukhama. 27 Ucampis nayajj yattwa kawkhantï jakaskta, mistuñamsa, mantañamsa, naya contra colerasiñamsa. 28 Naya contra colerasiñama, ch'axwañamax jinchujaruw puri, ukatwa nayan anchox nayramarux uchä, frenox lakamar ucharakï, kawkïr thaktix sarkta uka thaknam kutt'ayarakïma. 29 Akax jumatakix mä unañchäwïniwa: “Jichha marax manq'apxarakïtawa, kunanakatix jupanakat jiltaski ukanak manq'apxäta, payïr marasti uka pachpa achunak manq'apxäta. Kimsïr maratsti yapuchapxam, yapu apthapipxäta, uva yapunak yapuchapxäta, achunakapsa manq'apxäta” sasa. 30 Judá uraqit qhispipki uka jaqinakax wasitatwa saphintata, alaxpach achunak achupxani. 31 Jerusalén markat mä qawqhanikiw mistuni, khitinakatix Sión qullut qhispipki ukanaka. 32 Ukatpï Tatitux Asiria markan reyipat akham siwa: “Janiw aka markar mantkaniti, janirakiw flechampis ch'allt'kaniti, ni escudo apt'atas nayraqatar jutkaniti, janirakiw mä quta thiyarus jaquqankaniti” sasa. 33 Kawkïr thaktix jutkäna uka thaknam kutt'ani, janirakiw aka markar mantkaniti” sasaw Tatitux saraki. 34 Nayasti aka markar arxayä, qhispiyañataki, naya layku, David uywatax layku. 35 Uka arumasti Tatitun angelapax mistusaw asirionakan campamentopan patak paqallq tunka phisqan waranqa jaqinakar jiwayäna. 36 Asiria markan Senaquerib reyipajj sarjjasinjja, Nínive markanwa jakasïna. 37 Nisroc diosan utapan yupaychaskäna ukkhasti, Adramelec, Sarezer yuqanakapampix espadampiw jiwayapxäna, ukat Armenia uraqiruw jaltxapxäna. Ucatsti Esarhadón yokapaw jupa lanti apnaqäna.
2 Crónicas 32:1-23 liytʼañataki 1 Uka qhipatsti, uka markanakar ch'amanchañ tukuyatatsti, Asiria markan Senaquerib reyipax Judá markar mantasinxa, muyuntat markanakar muyuntat sayt'asïna, ukatsti jupatakikiw uka markanakar atipjañ amtäna. 2 Ezequíasasti Senaquerib chachan jutatap uñjäna, Jerusalén markampi nuwasiñ amtatap uñjäna. 3 Jupajj jilïrinakapampi, wali chʼamani soldadonakapampejj marka anqäjjankir phuchʼunakan umap jarkʼaqañatakiw mä amtar puripjjäna. 4 Ukatsti walja jaqinakaw tantacht'asipxäna, taqi phuch'unaksa, jawir taypinkir jawiranaksa jark'antapxäna, akham sasa: —¿Kunatsa Asiria markan reyinakapax walja uma jikxatapxañapäna? 5 Ukxarusti ch'amachasïnwa, taqi p'akjata pirqaw sayt'ayäna, torrenakkama, yaqha pirqaruw jach'ar aptäna, Davidan markapan Milo sat markaruw askichäna, walja flechanaka, escudonak lurarakïna. 6 Ukxarusti marka apnaqir soldadonakaruw utt'ayäna, ukatsti marka punkun calleparuw tantachthapiyäna. 7 Ch'amanïpxam, ch'amanïpxam, jan axsarapxamti, janirak axsarapxamti Asiria markan reyipatsa, janirakiw taqi jaqimp chikäpki ukanakatsa. 8 Jupamp chikasti jañchin amparapampiw utji; Ucampis Tatitu Diosasajj nanakamp chikäquiwa, nanacar yanapiri, nuwasiñanacajj nuwasiñanacasa. Jaqinakasti Judá uraqin Ezequías reyin arunakaparjamaw samarapxäna. 9 Uka qhipatsti, Asiria markan Senaquerib reyipax esclavonakaparuw Jerusalén markar khithäna, (ukampis jupa pachpaw Laquis markar muyuntäna, taqi ch'amapampiw jupamp chik muyuntäna), Judá markan Ezequías reyiparu, Jerusalén markankir taqi Judá markaru, akham sasa.
4
Tatitun ch'aman angelapaw Jerusalén markar arxati
10 Asiria markan Senaquerib reyipajj akham siwa: “¿Kunatsa jumanakajj Jerusalén markar muyuntapjjañamatak confiyasipkta?” 11 ¿Janit Ezequías reyejj mach'at awtjata, umat pharjata jiwañar katuyasiñatak amuyt'ayapkstam, akham sasa: ‘Tatitu Diosasajj Asiria markan reyin amparapat qhespiyistaniwa’ sasa? 12 ¿Janit Ezequías reyejj jachʼa cheqanakapsa, altaranakapsa aptʼasisin Judá markarusa, Jerusalén markarusa akham säna: “Jumanakajj mä altar nayraqatan yupaychapjjäta, uka altar patjjarojj incienso naktʼayapjjäta?” 13 ¿Janit jumanakax yatipkta kuntix nayamp nayra awkinakajampix yaqha markanakar taqi jaqinakar lurapkta ukxa? ¿uka markanakankir diosanakapajj nayan amparajat oraqenakap qhespiyapjjaspachänti? 14 Awkinakajajj qʼal tukjapkäna uka markanakan diosanakapatjja, ¿khitis markapar nayan amparajat qhespiyäna, Diosamajj nayan amparajat qhespiyapjjañamataki? 15 Jichhasti Ezequiasajj jan sallqjapjjamti, janirakiw ukham amuytʼayapkätamti, janirak jupar creyipjjamti, janirakiw khiti markankir diosas ni mä reinosa markapar nayan amparajatsa, nayra awkinakajan amparajatsa qhespiyañ puedkänti. 16 Uywatanakapasti juk'ampiw Tatitu Dios contra, Ezequías esclavop contra parlapxäna. 17 Israelan Tatit Diosapar jisk'achañataki, jupar jan walt'ayañatakis cartanak qillqäna, akham sasa: “Kunjämtix yaqha markanakan diosanakapax markapar jan nayan amparajat qhispiyapkiti, ukhamarakiw Ezequías chachan Diosapax janiw markaparux nayan amparajat qhispiykaniti” sasa. 18 Judionakan arsutaparjamax jach'a arumpiw Jerusalén markankir perqa jak'ankirinakarux arnaqasipxäna, jupanakar axsarayañataki, jan walt'ayañataki. ukhamat markar katuntasipxañapataki. 19 Jupanakasti Jerusalén markan Diosaparuw parlapjjäna, kunjamtï aka oraqenkir jaqenakan diosanakap contra parlapkäna ukhama. 20 Ukatpï Ezequías reyimpi, Amoz chachan Isaías profetapampix alaxpachar mayisipxäna. 21 Tatitux mä angelaruw khithäna, jupasti ch'aman ch'amani jaqinakaru, Asiria markan reyin campamentopan p'iqinchirinakarusa, jilïrinakarusa t'unjäna. Ukatwa pʼinqachasisajj pachpa oraqepar kuttʼjjäna. Diosan utapar mantasinsti, chuymapat misturinakax espadampiw jiwayapxäna. 22 Ukhamatwa Tatitux Ezequiasaru, Jerusalén markankirinakarusa, Asiria markan Senaquerib reyin amparapat qhispiyäna, ukhamarak taqi chiqan irparakïna. 23 Waljaniw Jerusalén markar Tatitur waxt'äwinak apanipxäna, Judá markan Ezequías reyiparus waxt'äwinak apanipxäna.
Isaías 36-37 qillqatanaka Isaías 36 qillqata 1 Ezequías reyejj tunka pusini mara apnaqkäna ukhajja, Asiria markan Senaquerib reyipajj Judá markan jarkʼat markanakar nuwasisaw uka markanakar katuntäna. 2 Asiria reyisti Rabsaque chacharuw Laquis markat Jerusalén markar khitäna, Ezequías reyin ukar walja ejercitompi. Ucatsti pata estanquen conductorap jak'an sayt'atäscänwa, cuartejj phoqerin yapupan jach'a thaquipanjja. 3 Ukatsti Hilquías chachan Eliaquim yuqapaw uta uñjiri, Sebna sat escriba, Asaf chachan Joá sat yokapasa, jupar qillqat qillqir sarapxäna. 4 Rabsaque chachasti jupanacarojj sänwa: —Ezequiasarojj sapjjam: ‘Asiria marcan jach'a reyipajj siwa: 5 Nayasti sista, (ukampis inamaya arunakäki) nuwasiñatakejj ewjjt'anïtwa, ch'amanïtwa; 6 Uñjapxam, Egipto uraqinkir aka p'akjat ch'aphin thujruparuw atinistaxa. Ukxarusti maynitix ch'amachaschixa, amparaparuw mantani, ukatsti ch'uqt'arakiniwa, ukhamarakiw Egipto markan Faraonax taqi jupar atinisipki ukanakatakixa” sasa.
5
Tatitun ch'aman angelapaw Jerusalén markar arxati
7 Jumatix sapxitäta: ‘Tatitu Diosasaruw atinisipxta’ sasa, ¿janit khititix Ezequías reyix jach'a utanakapsa, altaranakapsa apaqki, Judá markarusa, Jerusalén markarusa: “Aka altar nayraqatan yupaychapxäta” sasa? 8 Jichhasti, Asiria markan uywirijarux mä arut churam, nayasti pä waranqa caballonak churapxäma, jumatix uka caballot sarxañ munsta ukhaxa. 9 Ukhamasti, ¿kunjamarak uywirijan jisk'a uywatanakapan mä capitanapar apanukusmasti, Egipto markar carronaka, caballot saririnakaru atinisiñamasti? 10 ¿Jichhax nayasti jan Tatitun jan ukasti aka oraq tukjañatak jutta? Tatitusti sarakituwa: “Aka oraqe contra makhatasim, t'unjarakim” sasa. 11 Eliaquim, Sebna, Joá chachasti Rabsaque chacharux sapxänwa: —Sirio arut yanapirinakamar parlapxam; Nanakax amuyapxtwa, jan judionakan aruparjam parlapxamti, pirqa patxankir jaqinakan ist'ataparjama. 12 Ucampis Rabsaquejj sänwa: —¿Uywirijjajj uywirimaru, jumaru nayar khitanituti aka arunak arsuñajataki? ¿Janit pirqa patxan qunt'atäpki uka jaqinak ukar khitankitu, jupanakan wanunakap manq'añapataki, jumanakamp chika pist'añapataki? 13 Ukatsti Rabsaque chachax sayt'asisaw jach'at art'äna, judionakan aruparjama, akham sasa: —Asiri jach'a reyin arunakap ist'apxam —sasa. 14 Reyejj akham siwa: “Ezequiasajj jan sallqjapjjamti, jupajj janiw qhespiyapkätamti” sasa. 15 Janirakiw Ezequiasajj Tatitur confiyapjjamti: ‘Tatituw qhespiyistani’ sasa. 16 Ezequiasarux jan ist'apxamti, Asiria markan reyipax akham siwa: “Nayamp mä suma amtar puripxam, nayar jutapxam; 17 Nayajj jumanakjam oraqer irpañkama, trigompi vinompi, tʼantʼampi, uva yapumpi. 18 Amuyasipxam, Ezequiasax jan amuyt'ayapxätamti: ‘Tatituw qhispiyapxitani’ sasa. ¿Asíria markan reyin amparapatjja, ¿janit yaqha markankir diosanakat maynejj oraqep qhespiypacha? 19 ¿Kawkinkis Hamat, Arfad diosanakajj utji? ¿kawkinkis Sefarvaín diosanakajj utji? ¿Jupanakasti Samaria markar nayan amparajat qhispiyapxi? 20 ¿Khitirak uka oraqenkir diosanakatjja, jupanakajj oraqep nayan amparajat qhespiyapjje, Tatitun Jerusalén markar nayan amparajat qhespiyañataki? 21 Jupanakasti amukt'apxäna, janiw mä arus jaysapkänti, reyin kamachipax akham sänwa: “Jan jaysapxamti” sasa. 22 Ukatsti Hilquías chachan Eliaquim yuqapaw utan p'iqinchiripaxa, Sebna qillqiri, Asaf chachan Joá yokapasa, Ezequías chachan ukar puripxäna, isi ch'iyjata, ukatsti Rabsaque chachan arunakap yatiyapxäna. Isaías 37 qillqata 1 Uk ist'asinsti, Ezequías reyix isinak ch'iyjasisinx ch'uqt'asisaw Tatitun utapar mantäna. 2 Ukatsti Eliaquim chacharuw khitäna, jupasti uta uñjirïnwa, Sebna escribampiru, sacerdotenakan jilïrinakapampi, Amoz chachan Isaías profetaparuw khitäna. 3 Jupanakasti sapxarakïnwa: —Ezequiasax akham siwa: “Jichhürux jan walt'äwinaka, tuqichasiña, Diosar jisk'achañ uruwa, wawanakax yurïwiruw purinipxi, janirakiw ch'amas utjkaniti” sasa. 4 Inas Tatit Diosamax Rabsaque chachan arunakap ist'chispa, khitirutix Asiria markan uywiripax jakkir Diosar jisk'achañatak khithatayna, ukat Tatit Diosamax ist'ki uka arunak chiqañcht'arakispa, ukat qhiparapki ukanakatakix mayipxam. 5 Ukatwa Ezequías reyin yanapirinakapax Isaías ukar puripxäna. 6 Isaías reyejj jupanacarojj sänwa: —Jumanakajj uywirimarojj akham sapjjätawa: ‘Tatitojj akham siwa: ‘Jan ajjsarapjjamti kuna arunaktï Asiria reyin servirinakapajj nayar jiskʼachapkitu ukanakjja. 7 Uñtapxam, nayasti mä phust'äwi apayanipxäma, jupasti mä aru ist'asaw uraqipar kutt'xani; ucatsti nayajj jupan orakeparuw espadampi jiwarayäjja” sasa. 8 Ukat Rabsaquex kutt'anxäna, ukat Asiria markan reyiparux Libna markamp nuwaskir jikxatäna, Laquis markat sarxatap ist'asa.
6
Tatitun ch'aman angelapaw Jerusalén markar arxati
9 Ukatsti Etiopía markankir Tirhaca reyit akham satap ist'äna: “Jumampiw nuwasiñatak mistuni” sasa. Uk ist'asinsti, Ezequías chachan ukar khithäna, akham sasa: 10 Judá markan Ezequías reyiparux akham sapxäta: ‘Jerusalén markax janiw Asiria markan reyin amparapar katuyatäkaniti’ sasa. 11 Uñtapxam, kuntix Asiria markan reyinakapax taqi markanakar q'al tukjasin lurapki uk ist'ta; ¿Jumasti qhispiyatätati? 12 ¿Kuna diosanakatix nayra awkinakajax t'unjapki ukanakaru, Gozán, Harán, Rezef, Telasar markankir Edén wawanakaru? 13 ¿Kawkinkis Hamat markan reyipa, Arfad markan reyipa, Sefarvaín, Hena, Iva markan reyipa? 14 Ucatsti Ezequiasajj khitanakan amparapat carta katoqasin liyt'äna, ucatsti Ezequiasajj Tatitun utapar maqhatasin Tatitun nayrakataparuw yatiyäna. 15 Ezequiasasti Tatituruw mayisïna: 16 Taqi ch'amani Tatitu, Israelan Diosapa, querubines taypin jakasiri, juma sapakiw aka uraqin taqi reinonakapan Diosätaxa. 17 Tatay, ist'am, ist'am; Tatay, nayranakam jist'arasim, uñjam, Senaquerib chachan taqi arunakap ist'am, khititix jakkir Diosar jisk'achañatak khitanki ukaru. 18 Chiqpachansa Tatitu, Asiria markan reyinakapax taqi markanakaru, markanakarusa t'unjapxi. 19 Diosanakap ninaruw jaquntapxäna, janiw diosanakäpkänti, jan ukasti jaqinakan amparapamp luratäpxänwa, lawanaka, qala, ukatwa jupanakarux t'unjapxi. 20 Jichhasti, Tatit Diosaxa, amparapat qhispiyapxita, aka uraqin taqi markanakax juma sapakïtam yatipxañapataki. 21 Amoz chachan Isaías yuqapax Ezequías chacharuw khitäna, akham sasa: “Israelan Tatit Diosapax akham siwa: ‘Asiriankir Senaquerib reyi contraw nayar mayisista. 22 Tatitux jupat siski uka aru; Uka virgen tawaquxa, Sionan phuchapawa, jumarux jisk'achtamxa, jisk'achasiñatakiw larusirakïtam; Jerusalén markankir phuchapajj jumar uñkatasaw pʼeqep chʼoqtʼasi. 23 ¿Khitirus jisk'achasma, jan walinak parlaraktasti? ¿Khitirus jach'ar aptasma, nayranakamsa jach'ar aptasmasti? Israelan Qullan Diosaparusa. 24 Jumanakan yanapirinakam tuqiw Tatitur jisk'achtaxa, ukatsti saraktawa: “Nayan walja carronakaj tuqiw qullu pataru, Líbano quta thiyanakar makhatxta” sasa. Nayasti jach'a cedro quqanaka, suma abeto quqanak khuchhurakï, ukatsti Carmelo qullu pataruw mantarakï. 25 Nayax allsuwaytwa, umas umt'araktwa; kayunakajampiw muyuntatäki uka chiqanakan taqpach jawiranakap wañt'ayarakta. 26 Janit nayratpach ist'kta, kunjämtix nayax uk lurta; ukat nayra pachatpacha, ¿nayax ukham lurawayta? jichhaw nayajj uk lurta, ukhamat jarkʼaqat markanakar tʼunjatäñamataki. 27 Uca jakenacapajj mä juk'a ch'amanïpjjänwa, jupanacajj wali mulljataw uñjasipjjäna, aynacht'ayatäpjjänwa, pampan ch'uxña achunakjama, ch'uxña ch'uxña quqanakjama, uta patankir ch'uxña quqanakjama, trigo janïr jiltkasax phust'irïpkäna ukhama. 28 Ucampis nayajj yattwa kawkhantï jakaskta, mistuñamsa, mantañamsa, naya contra colerasiñamsa. 29 Naya contra colerasiñama, ch'axwañamax jinchujaruw purinxi, ukatwa nayan anchox nayramarux uchä, frenox lakamar ucharakï, kawkïr thaktix sarkta uka thakhinjam kutt'ayarakïma. 30 Akax jumatakix mä chimpunïniwa: “Jichha marax kuntix pachpa jiltki ukanak manq'apxäta. Payïr marasti uka pachpa achunak achuyapxäta, kimsïr marasti yapuchapxäta, yapu apthapipxäta, uva yapunak yapuchapxäta, ukatsti uka achunak manq'apxäta” sasa. 31 Judá uraqit qhispipki uka jaqinakax wasitatwa saphintata, alaxpach achunak achupxani. 32 Jerusalén markat mä qawqhanikiw mistuni, khitinakatix Sión qullut qhispipki ukanaka. 33 Ukatwa Tatitux Asiria markan reyipat akham säna: “Janiw aka markar mantkaniti, janirakiw flechampis ch'allt'kaniti, ni escudonak apt'atas nayraqatar jutkaniti, janirakiw mä quta thiyarus jaquqankaniti” sasa. 34 Kawkïr thaktix jutkäna uka thaknam kutt'ani, janirakiw aka markar mantkaniti” sasaw Tatitux saraki.
7
Tatitun ch'aman angelapaw Jerusalén markar arxati
35 Nayasti aka markar arxayä, naya layku, David uywatax layku qhispiyañataki. 36 Tatitun angelapax mistusaw asirionakan campamentopan patak paqallq tunka phisqan waranqa jaqinakar jiwayäna. 37 Asiria markan Senaquerib reyipajj sarjjasinjja, Nínive markanwa jakasïna. 38 Nisroc diosan utapan yupaychaskäna ukhajja, Adramelec, Sarezer sat yoqanakapaw espadampi jiwayapjjäna. Jupanakasti Armenia uraqiruw jaltxapxäna, Esarhadón yuqapaw jupan lanti apnaqäna.
Mä jiskʼa tʼaqa tʼaqa tʼaqa tʼaqa Ezequías, Isaías, Senaquerib ukat Rabsaque sat chachan sarnaqäwipajj nayra Testamenton kimsa nayrïr cheqanakanwa qellqasiwayi: 2 Reyes 18–19 , Isaías 36–37 ukat 2 Crónicas 32 . Versión King James , sat libron paralelo tʼaqanakapamp chikaw uñachtʼayasi , ukatsti wali wakiskir yatichäwinakaw utjaraki. 1. Ezequías chachan chiqa chuymanïtapa & Nayra reformanakapa 2 Reyes 18:1–3 – Ezequías chachax 25 maraniw Judá markan apnaqañ qalltawayi, ukat “kunatix Tatitun nayraqatapan chiqapäkän uk lurawayi”. 2 Reyes 18:4 – Jupax jach’a chiqanakaruw apsu, idolonak p’akjasi, arboledanak khuchhuqaraki, ukat bronce katari (Nehustán) Moisesan lurat katarirus t’unji, kunatix Israel markax incienso phichhantañ qalltäna. 2 Reyes 18:5–7a – "Israelan Tatit Diosaparuw atinisïna, ukhamat jupat qhiparux janiw khitis Judá reyinak taypin jupar uñtasitäkänti..." Tatitux jupamp chikäskiwa, kawkirus sarki ukax sumaw jikxatasi. 2 Reyes 18:7b–8 – Jupax Asiria markan reyiparuw kutkatasi (janiw jupar yupaychañ munkänti) ukat filisteonakaruw Gaza markar jawq’jatayna. 2 Crónicas 32:1–8 – Senaquerib chachan jak’achasiñap uñjasaxa, Ezequiasax p’iqinchirinakapampix Jerusalén anqäxan uma phuch’unakar sayt’ayañatakiw iwxt’äna, pirqanakapsa, torrenaksa lurarakïna, armanak lurarakïna, ukat markar ch’amañcht’arakïna: “Ch’amanïpxam, jan axsarapxam... jupampixa mä jañchin amparapawa, ukampis jiwasampiw Tatitu Diosasax yanapt’istu, nuwasïwinakas nuwasiñasataki” (2 Cró. 32:7–8 liytʼañataki). 2. Samaria markan t’unjäwipa & Asiria markan Invasión 2 Reyes 18:9–12 – Ezequías chachan 4 marapanxa, Asiria markan Salmaneser reyipax Samaria (Israel markan Norte uksankir Reino) ukarux muyuntawayi, Ezequías chachan 6 marapan katuntawayi kunatix Israel markax “janiw Tatit Diosapan arup ist’känti”. 2 Reyes 18:13 / Isaías 36:1 – Ezequías chachan 14 maranïkäna ukhajja, Asiria markan Senaquerib reyipajj Judá markan taqe muyuntatäki uka markanakaruw makatasin katuntäna. 2 Reyes 18:14–16 – Mä juk’a axsarañampiw Ezequiasax Laquis markan Senaquerib chacharux impuesto apayanitayna, akham sasa: “Nayax jucha lurawayta, nayat kutt’anxam, kuntix jumax nayar uchapkista ukxa, nayax aguantarakïwa”. Jupax 300 talento qullqi, 30 talento quri payllawayi, Tatitun templopan punkunakapatsa, pilaranakapatsa quri apsuwayxi. 3. Rabshaqueh chachan Taunts & Guerra Psicológica ukanaka 2 Reyes 18:17–18 / Isaías 36:2–3 – Senaquerib chachax Tartán, Rabsaris ukat Rabsaque ukanakaruw Laquis markat mä jach’a ejercitompi Jerusalén markar khitäna. Jupanakax pata 8
Tatitun ch'aman angelapaw Jerusalén markar arxati
estanquen conducto jak’an sayt’asipxi. Eliakim, Sebna, Joá chachax jupanakar katuqiriw mistuwayapxäna. 2 Reyes 18:19–21 / Isaías 36:4–6 – Rabsaquex Senaquerib chachan yatiyäwip puriyi: “¿Kuna atinisiñas akax utji?” Jupax Judá markat sawkasi, Egipto markar atinisitapata, Egipto markarux “p’akjat caña” sasaw sutincharaki, ukax khitirutix uka cañar takt’ki ukan amparap ch’allt’ani. 2 Reyes 18:22 / Isaías 36:7 – Rabsaquex Ezequías religiosos reformas ukanakap mayjt’ayañ yant’i, Ezequiasax Diosaruw chuym ust’ayi jach’a utanaka ukat altaranak apsusaw sasaw arsuwayi. 2 Reyes 18:23–25 / Isaías 36:8–10 – Rabsaquex sawkasisaw 2.000 caballonak luqtawayi, Judá markax jupanakatakix caballeronak churaspa ukhaxa. Ukatxa akham siwa: “Tatituw Judá markar tʼunjañatak khitanïna” sasa: “Tatitusti situwa: ‘Aka oraqe contra makhatam, ukat tʼunjarakim” sasa. 2 Reyes 18:26 / Isaías 36:11 – Eliakim, Sebna, Joá jupanakax Rabsaquerux sirio (arameo) arut arsuñapatakiw mayipxi, judionakan arupat (hebreo) arut arsuñapataki, ukhamat pirqankir común jaqinakax jan axsarapxañapataki. 2 Reyes 18:27–35 / Isaías 36:12–20 – Rabsaquex janiw munkänti, hebreo arut pirqankir jaqinakarux arnaqasïna. Diosajj qhespiyapjjani sasaw Ezequiasajj jan engañjañapatak ewjjtʼi. Jupax jach’añchasi, janiw Hamat, Arpad, Sefarvaín jan ukax Samaria diosas ukanakas Asiria markat uraqinakap qhispiyapkänti — ukhamax “¿khitirak taqi markanakan diosanakatxa, jupanakax markap nayan amparajat qhispiyapxi, Tatitux Jerusalén markar nayan amparajat qhispiyañapataki?” (2 Reyes 18:35). 2 Reyes 18:36–37 / Isaías 36:21–22 – Jaqinakax amukt'asipxam, janiw mä arsa jaysapkänti, kunjamtï Ezequías chachax siskän ukhama ("Jan jaysapxamti"). Uka jilïrinakajj alquilat isinak aptʼasisaw Ezequías ukar kuttʼapjjäna. 4. Ezequiasajj Isaías & Tatitun Nayrïr Arsüwip thaqhi 2 Reyes 19:1–5 / Isaías 37:1–5 – Ezequías reyix isinak ch’iyjasi, ch’uqi isimpiw isthapita, Tatitun utapar mantäna, ukat Eliacim, Sebna, sacerdotenakan jilïrinakaparuw Isaías profetan ukar khitäna . Jupanakax akham sasaw yatiyapxi: “Jichhürux jan walt’äwi, chiqañchaña, Diosar jisk’achañ uruwa... ukatwa qhiparapki ukanakatakix mayisiñam jach’anchayam”. 2 Reyes 19:6–7 / Isaías 37:6–7 – Isaías 37:6–7 – Isaías chachax Diosan arupampiw jaysi: "Jan axsaramti kuna arunaktix jumax ist'kta uka arunakxa, uka arunaktix Asiria markan reyin yanapirinakapax nayar jisk'achapxitu espadax pachpa uraqipanwa —sasa. 5. Rabsaque
mayisïwipa
chachan Diosar jan wali cartapa & Ezequías chachan
2 Reyes 19:8–13 / Isaías 37:8–13 – Rabsaquex kutt’anxänwa, Senaquerib chacharuw Libna markamp nuwasir jikxatäna. Etiopía markankir Tirhaca reyijj jupamp nuwasir mistunitap istʼasajja, Senaquerib chachajj wasitatwa Ezequías chachar carta apayäna, ukanjja Diosajj janiw Jerusalén markar qhespiykaspati sasaw ewjjtʼäna, ukat tʼunjatäki uka markanaka (Gozán, Harán, Rezef, Telasar) sat markanakaruw uñtʼayarakïna. 2 Reyes 19:14 / Isaías 37:14 – Ezequías chachax khithanit carta katuqatayna, ullart’asa, Tatitun utaparuw makhatatayna, ukat Tatitun nayraqatapar yatiyatayna . . Jupaw jakkir Diosar jiskʼachañatak khitanïna” sasa. Asiria markax yaqha markanakar t’unjatayna, diosanakapax lawanaka, qalanakakïpxatap layku, ukat akham sasaw mayisïna: “Jichhax Tatitu Diosasa, achikt’asipxsmawa, amparapat qhispiyapxita, ukhamat aka uraqin taqpach markanakax yatipxañapataki, juma sapakiw Tatitu Diosätamxa” sasa.
9
Tatitun ch'aman angelapaw Jerusalén markar arxati
6. Diosan jaysäwipa Isaías tuqi 2 Reyes 19:20 / Isaías 37:21–22 – Isaías chachax Ezequiasaruw mä aru apayani: “Kuntix Asiria markan Senaquerib reyi contra mayiskta ukxa ist’twa”. 2 Reyes 19:21–28 / Isaías 37:22–29 – Tatitux Senaquerib chachan jach'a jach'a tukutaparuw tuqinuqäna: "¿Khitirus jisk'achta, jisk'acharaktasti?... Israelan Qullan Diosaparux ukhamaraki". Diosajj Asiria markan atipjäwinakapajj Diosan uñjatapampikiw jaytatäna sasaw qhanañchi (“¿janit nayrajj istʼkta kunjamsa uk lurawayta?”). Senaquerib chachan coleratapatjja, Diosajj akham siwa: “Nayajj ganchojj nayramaruw ucharakï, frenojja lakamar ucharakï, kawkïr thaknamtï jutkta uka thaknam kuttʼayarakïma” sasa. 2 Reyes 19:29–31 / Isaías 37:30–32 – Diosax Judá markarux mä chimpu churaraki, jakañataki, jiltañataki: Judá utan qhipharkir jaqinakax wasitat alayaruw saphintapxani, alayaruw achupxani. 2 Reyes 19:32–34 / Isaías 37:33–35 – Diosax Asiria markan reyipat arsu: "Janiw aka markar mantkaniti, janirakiw flechampis jaltkaniti, janirakiw escudompis nayraqatar jutkaniti, janirakiw mä banco contrax jutkaniti... Nayaw aka markar arxatä, qhispiyañataki, naya pachpataki, David uywatax layku". 7. Divina Intervención & Senaquerib chachan t’unjäwipa 2 Reyes 19:35 / Isaías 37:36 / 2 Crón. 32:21 – Uka pachpa arumaw Tatitun Angelapax mistuwayäna, ukat asirionakan campamentopanx 185.000 jaqinakaruw jawq’jäna . Kunapachatï jaqenakajj wali alwat sartasipkäna ukhajja, “taqeniw jiwat jiwat cuerponakäpjjäna” sasa. 2 Reyes 19:36 / Isaías 37:37 – Senaquerib chachajj sarjjänwa, Nínive markaruw kuttʼjjäna, ukanwa jakasïna. 2 Reyes 19:37 / Isaías 37:38 / 2 Crón. 32:21 – Senaquerib chachajj Nisroc diosapan utapan yupaychkäna ukhajja, Adramelec ukat Sarezer sat yoqanakapaw espadampi jawqʼjapjjäna, Armenia markaruw jaltjjapjjäna. Esarhadón yuqapaw jupa lanti apnaqäna.
Narrativat wali wakiskir yatichäwinaka Jaqinakan Compromiso ukat Divina Qhispiyasiñax mayj mayjawa Qalltanjja, Ezequiasajj Senaquerib chachar Templon qori apsusaw alañ munäna (2 Reyes 18:14–16), ukampis Asiriajj kunjamatsa taqpach atipjañatakiw kuttʼanjjäna. Diosan uñisiripar samarayañax jukʼakiw yanaptʼi; Ezequiasajj qollqer jan atinisisaw oracionar taqe chuyma kuttʼjjäna ukhakiw wiñay sumankañajj utjäna. Práctico Wakichawi Ajay tuqit Confianzampi chikt’ata Janïr muyuntañ qalltkipanxa, Ezequiasax umax sayt’ayäna, pirqanakarus ch’amañchäna, ukat jark’aqasiñanak wakicht’arakïna (2 Cró. 32:2-5). Diosar iyawsañajja, janiw kuna lurañanaktï lurañjamäki ukanak jan yäqañ sañ munkiti, jan ukasti Ezequiasajj chʼamani chʼamani Diosar confiyañat sipansa, Taqe Chʼamani Diosar confiyañatakiw chʼamachasïna. Ajay tuqit amuytʼasiñaxa sawkasiñampi sallqjañatakisa Rabsaqueh chachajj psicológicos tácticas ukanakampiw apnaqäna, mä arunjja, Qellqatanakar mayjtʼayasa, ajjsarañ yatiyasa, Diosan chʼamapat jisktʼasa ukat irpirinakar jaqenakat jaljañ yantʼasa (2 Reyes 18:22, 28–35). Ezequiasajj “Jan jaysamti” sasin siskäna ukajja, Diosar jiskʼachañ arunakampi jan chʼajjwañ munañajj yatiñanïtap yatichi, uka lantix Diosar chiqak uka jan waltʼäw apañ amti.
10
Tatitun ch'aman angelapaw Jerusalén markar arxati
Tatitun nayraqatapan jan walt’äwinakas yatiyaña Kunapachatï Ezequiasajj Senaquerib chachan ajjsarkañ cartap katoqkäna ukhajja, temploruw cheqak apäna ukat “Tatitun nayraqatapanwa yatiyäna” (2 Reyes 19:14). Ukaw mayisiñatakix mä uñachtʼäwi churaraki: uñjkañ amenazanaka, axsarañanak ukat llakinak Diosan nayraqatapar chiqak apaña ukat Jupan nayraqatapan qhan uñachtʼayaña. Diosan jachʼañchäwipaw oracionan nayrankañapa Ezequiasajj janiw jupa pachpa jakasiñatak mayiskänti; Diosajj kuns lurañapatakiw mayisïna, ukhamat “taqe reinonakajj yatipjjañapataki, juma sapakiw Tatitu Diosätamjja” sasa (2 Reyes 19:19). Diosar jachʼañchañ tuqit mayisiñanakax Jupan munañaparjamapuniwa. Jaqin jach’a jach’a tukutapa vs. Diosan Soberanía Senaquerib chachajja, pallapallanakan atipjatapajj jupan chʼamapatwa sasaw amuyäna (2 Reyes 19:23-24). Diosajj Diosan jachʼa amtäwipan mä yanaptʼakïtapwa amtayäna (2 Reyes 19:25–28). Diosajj jachʼa jachʼa tukurinakaruw saykataski, janiw akapachankir chʼamanisa jachʼa amtanakap contra atipkaspati.
11