Suma Samaria markankir jaqe Lucas 10:25-37 qillqatanxa 25 Ukatsti mä kamachi yatichiriw sayt'asisin yant'äna, akham sasa: —Yatichiri, ¿kun lurañaxas wiñay jakañ katuqañataki? 26 Jesusasti juparux sänwa: —¿Kunas kamachin qillqatäpacha? ¿kunjamsa jumajj liytʼta? 27 Jupasti sarakïnwa: —Tatitu Diosamarux taqi chuymamampi, taqi almamampi, taqi ch'amamampi, taqi amuyumampi munasim. Jaqi masimarus juma kipkarjam sarnaqam” sasa. 28 Jesusasti juparux sänwa: —Chiqapuniw arstaxa. 29 Jupasti chiqapar uñjañ munasaw Jesusar säna: —¿Khitis jaqi masixaxa? 30 Jesusasti sarakïnwa: —Mä jaqiw Jerusalenat Jericó markar saraqasin lunthatanak taypir jaquntatäna, jupanakax isi apsusipxäna, usuchjasipxäna, chikat jiwat jaytasaw sarxapxäna —sasa. 31 Mä sacerdotejj uka thaknam saraqanïna, jupar uñjasasti, uka thaknam pasawayjjäna. 32 Ukxarusti mä levita jaqiw uka chiqar purintäna, jupar uñkatasin mä chiqat pasawayxäna. 33 Ucampis mä samaritanacaw kawkirutï jupar sarcäna, jupar uñjasajj khuyapt'ayasjjäna. 34 Ukatsti Jesusan ukar sarasin usuchjatanakap aceitempi, vinompi warxatasinxa, uywap patxaruw uchapxäna, ukatsti mä qurpachasiñ utaruw irpapxäna, ukatsti uñjapxäna. 35 Qhepürojj sarjjäna ukhajja, pä qollqe apsusaw ejercitopar churäna, ukatsti sänwa: “Jupar uñjam” sasa. Kunatix jumax juk'amp gastkäta ukxa, kutt'anxä ukkhaxa, nayaw kutt'ayäma —sasa. 36 ¿Aka kimsatxa, ¿kawkïris lunthatanak taypir jaquqanir jaqi masipäpachasti? 37 Jupasti sarakïnwa: —Khititix jupat khuyapt'ayaskäna —sasa. Jesusasti juparux sänwa: —Sarxam, ukhamaraki luram —sasa. Suma Samariankir jaqin sarnaqäwipax (Lucas 10:25–37) Jesusan wali uñt’at uñacht’äwinakapat maynïriwa. Ukanjja, cheqpach munasiña, khuyaptʼayasiña ukat kunatï cheqpachapuni jaqe masir tukuñajj sañ muni uka toqetwa wali sum qhanañchi. Akax mä jisk’a t’aqa t’aqa t’aqaw sarnaqäwit mä juk’a qhanañcht’i, ukatx jach’a yatichäwinakampi ukat aski apnaqañanakampiw arktasi.
1
Suma Samaria markankir jaqe
Mä jiskʼa tʼaqa tʼaqa tʼaqa tʼaqa Lucas 10:25–28 — Abogadon yantʼäwipa ukat Jachʼa Kamachinaka 25 jiskʼa tʼaqa: Mä abogado (Moisesan Leyipat yatjjatiri) Jesusar yantʼañatakiw saytʼasi, wiñay jakañ katoqañatakejj kunsa lurañapa sasaw jisktʼi. 26 jiskʼa tʼaqa: Jesusajj uka jisktʼar qellqatanakar kuttʼayasaw jaysäna, ukat kunjamsa Leyi liytʼi uk abogadorojj jisktʼäna. 27 jiskʼa tʼaqa: Abogadox chiqaparuw qhanañchi, Leyix pä jachʼa yatichäwiruw qhanañchi: Diosar taqi chuymampi, almampi, chʼamampi, amuyumpi munasiña, ukat jaqi masipar jiwas pachpa munasiña (Deuteronomio 6:5 ukat Levítico 19:18 qillqatanakat apstʼata). 28 jiskʼa tʼaqa: Jesusax jaysatapatxa wali askit uñji, ukham lurasax jakañaw utjani sasaw säna. Lucas 10:29–32 — Jarkʼat uñjirinaka ukat jan suytʼat uñjirinaka 29 jiskʼa tʼaqa: Jupa pachpa chiqapar uñjañ thaqhasa jan ukax lurañap jiskʼachañ thaqhasaxa, abogadox akham jisktʼi: “¿Khitis jaqi masixaxa?” 30 jiskʼa tʼaqa: Jesusax uñachtʼäwit qallti. Jerusalenat Jericó markar sarir mä jachʼa jan wali thaknam saraskir mä chachajja, lunthatanakaruw purtʼasïna. Isipat apsusipxi, wal jawq'japxi, chikat jiwataw jaytapxi. 31 jiskʼa tʼaqa: Mä sacerdotejj pachpa thaknam saraqani. Uka usuchjat jaqir uñjasaxa, mayni tuqiruw chiqanchtʼasi ukat sarnaqaskakiwa. 32 jiskʼa tʼaqa: Ukjjarusti mä levita (templon yanapiripa) purinïna. Jupax usuchjat jaqiruw uñch’ukiski, ukampis tatakurar uñtataw yaqha chiqar ch’akkatasin pasawayxi. Lucas 10:33–35 — Khuyapayasir samaritano 33 jiskʼa tʼaqa: Mä samaritano, mä arunxa, uka tiemponkir walja judionakan wali jiskʼachatäpkäna ukat jithiqtatäpkäna uka tamankir jaqiwa— thaknam saraqani. Uka usuchjat jaqir uñjasax wal khuyaptʼayasi. 34 jiskʼa tʼaqa: Samariankir jaqejj uka jaqeruw cheqak saräna, usuchjatanakap chintʼasajj aceitempi vinompiw qolläna (uka tiempon qollanakajj utjkäna), pachpa animalaparuw uchäna, posadaruw irpani, ukat arum paqaraw uñjarakïna. 35 jiskʼa tʼaqa: Qhepürojja, Samaria markankir jaqejj jukʼamp uñjatäñapatakiw posada apnaqerirojj pä qollqe (denario) churäna, ukat kuttʼanjjani ukat kuna gastotï jukʼamp gastatäki ukanak pagañatakiw arsuwayäna. Lucas 10:36–37 — Uka tuqit parlir tukuyañataki 36 jiskʼa tʼaqa: Jesusajj nayrïr jisktʼaruw mayjtʼayäna, ukat abogadoruw jisktʼäna, kimsa viajeronakat kawkïris jan waltʼayat jaqen vecinoparjam sarnaqäna. 37 jiskʼa tʼaqa: “Samaritano” sañ jan irpkasax abogadox akham sasaw jaysäna: “Khititix jupat khuyaptʼayaskäna” sasa. Jesusajj akham sasaw jupar säna: “ Sarjjam, ukhamaraki lurarakim ” sasa .
Jach’a Yatichawinaka & Jakañ Aplicaciones "Vecino" ukar wasitat uñt'ayaña: Vecino ukhamäñax janiw límites geográficos, étnicos jan ukax sociales ukanakamp uñt'ayatäkiti, jan ukasti khitirus jan walt'äwin uñjasirinakar munasiñampi khuyapayasiñamp uñacht'ayañ munañampiw uñt'ayasi. Tradición ukar khuyapt’ayasiña: Religioso yatiña jan ukax estado social ukax juk’akiw sañ muni jan activo munasiñampi. Sacerdotesa levitasa religionapan qʼoma jan ukajj suma jaqëpjjänwa, jaqenakan sinttʼasirïpjjatap layku.
2
Suma Samaria markankir jaqe
Luräwir uñtat munasiña: Chiqpach munasiñax lurañawa, ukat walja qullqiw munasispa. Samariankir jaqejj jan uñtʼat jaqer wasitat uttʼayañatakiw tiempopa, yänakapa, jan kuna jan waltʼäwin uñjasiñapa ukat chuymachtʼäwip aptʼasïna. Yaqhachasiñanakar atipjaña: Yanaptʼañasa ukat suma lurañas jan suytʼat chiqatwa juti. Uka uñacht’awix ch’amt’ayistuw jan parcialidad societal ukanakat uñakipañataki, ukat taqinin jaqi kankañ uñjañatakiwa.
Judionakampi samaritanonakampi sarnaqäwinakat sarnaqäwi Nayrïr patak maranakan judionakampi samaritanonakampi uñisiñax janiw mä jukʼa jaqinak taypin chʼaxwañakïkänti; ukax wali saphintata, patak patak maranakan t’aqanuqtawiwa, ukax etnia, política ukat religionan jach’a iyawsäwinakapat saphintata. Lucas 10 qillqatan Jesusar istʼirinakax kunatsa wal muspharapxaspäna uk sum amuytʼañatakix mä samaritano jaqiruw uka sarnaqäwin heroe ukham enmarcapkäna uk sum amuytʼañatakix kunjamsa uka chʼaxwäwix utjäna uk amuyañax yanaptʼistu.
1. Sarnaqäwin Jaljawipa: Jaljata Origen Asiria markar katuntaña (722 nayrïr pacha marana): Kunapachatï Asiria Imperiojj Israel markan Norte toqenkir Reino (Samaria) sat cheqar atipjkäna ukhajja, walja israelitanakaruw yaqha markar apanukupjjäna, yaqha markanakarus uka cheqar kuttʼayapjjäna. Lineamiento Mixto: Khitinakatix yaqha markankir jaqinakamp jaqichasit qhiparapki ukanakan wawanakapawa. Samaria markankirinakajj alay toqenkir tribunakat (Efraín ukat Manasés) cheqpach wawanakapäpjjtwa sasaw sapjjäna, ukampis Judea markankirinakajj jupanakarux jan wali “mixt jañchi” jan ukax chikat wila jaqinakjamaw uñjapxäna, jupanakax etnia qʼuma sarnaqañsa ukat taqi chuyma yupaychañsa jan waliruw puriyapxäna.
2. Templo wasitat sayt’ayaña ukhamaraki política tuqit ch’axwaña Esdras ukat Nehemías chachanakar uñisiña (siglo V nayrïr pacha marana): Judea markankir jaqenakäpkäna ukanakajja, Babilonia markat Jerusalén ukat Payïr Templo wasitat saytʼayañatak kuttʼanipkäna ukhajja, samaritanonakajj uka proyector mayachasiñwa sapjjäna. Judio pʼeqtʼirinakajja, religionapan jan waltʼayatäpjjatap amuyasajj janiw yanaptʼa munapkänti. Ukat kutkatasiña: Uk uñjasajja, Samaria markankir pʼeqtʼirinakajja, Jerusalén markan wasitat saytʼayasiñap qheptʼayañapataki ukat jan waltʼayañapatakiw Persia markan gobiernopar wal chʼamañchapjjäna. Ukax política tuqit jan tukuskir q’añunak uñstayäna.
3. Religiosonakan tʼaqanuqtatapa: Gerizim qollumpi Sión qollumpi Diosar yupaychañatak chʼaxwañ chiqanaka: Jerusalén markan jan iyawsapxatapatxa, Samaritanonakax Siquem jakʼankir Gerizim sat qullunwa jupanakan templop lurapxäna , Moisesax uka chiqa qullan chiqaw sasaw sapxäna.
3
Suma Samaria markankir jaqe
Mä jukʼa mayj mayja Qellqatanaka: Samaria markankirinakajj Pentateuco Samariano (Moisesan nayrïr phesqa libronakapa) qellqatakwa qellqatäkaspas ukham katoqapjjäna , Hebreo Profetanaka, Qellqatanaka ukat Jerusalén markan sarnaqäwinakapsa janiw istʼapkänti. Samaria markankir templo tʼunjatäña (110 nayrïr pacha marana): Hasmoneo sat tiemponjja, jan waltʼäwinakajj walpun tʼijtjjäna, kunapachatï Juan Hircano sat judío jilïr sacerdotejj Samaria markar mantasin Gerizim qollunkir samaritano templo tʼunjäna. Uka t’unjäwix generacionanakaruw wali ch’ullqhi maynit maynikam phiñasiñarux ch’amanchawayi.
4. Nayrïr patak Yatiyäwipanxa
maranakan
chiqpach
sarnaqäwipa
Jesusan
Machaq Testamentojj utjkäna uka tiempotakejja, tʼaqa tʼaqa sarnaqañajj sapa uru jakañaruw mayjtʼayäna: Evitación & Distancia Social: Galilea ukat Judea markanakan sarnaqir judionakax Jordán jawir valle tuqiw mä desvío lurapxäna, ukhamat samaritanonakan territoriopar jan kayuk sarañataki. Cultural tuqit jan wali arunaka: Mä judior “samaritano” sañax mä jach’a jisk’achawiwa, jupanakarux hereje jan ukax apóstata sañamp sasiwa (kunjamtix Juan 8:48 qillqatan uñjaski ukhama). Qʼañuchañ utanaka: Flavio Josefo chachan sarnaqäwiparjamajja, Jesusan waynäkäna uka tiemponjja, mä tama samaritanonakaw Jerusalén Templon qʼañuchañatakejj jaqenakan chʼakhanakap jamasat chʼeqtʼapjjäna.
Kunatsa aka contextojj uka uñachtʼäwir jukʼamp chʼamañchtʼi Kunawsatix abogadox jiskt'äna "Ukat khitis jaqi masijaxa?" Luc. Kunapachatï Jesusajj Samariankir jaqerojj uka sarnaqäwir uñtʼayäna ukhajja:
Factor de choque de héroes: Ist’irinakax mä kimsa narrativa sacerdote, levita ukat israelí laico ukanakat suyapxäna. Mä jisk’achat samaritano ukar kimsïr ranura ukar uchañax jupanakan culturapan suyt’awinakaparux q’al p’akintawayi. Dinámico ukar kutt’ayaña: Usuchjat judiox juramento lurat uñisiriparuw jakäwip atinisiñapäna. Jaqi masimp munasiñ wasitat qhanañchaña: Khuyaptʼayasiñax nayra sarnaqäwinakan envidiasiñanaka, yaqhachasiñanaka ukat jaqinak taypin fronteranakapar janiw yäqkiti sasaw Jesusax uñachtʼayäna. Chiqpach jaqi masinakax khitirus jan walt’äwin uñjasipki ukanakarux khuyapt’ayasiñampiw uñacht’ayasi, kunayman saräwinïkchisa.
La Naturaleza Radical de la Misericordia Divina vs. Legalismo Autojustificativo ukaxa mä juk’a pachanakwa lurasi Suma Samaritano jaqin uñacht’äwipax suma chuymanïñ tuqit mä yatichäw ética ukham liyt’atäkchisa, teológico ukan chiqap manqhapax juk’amp manqharuw saraski. Aka t’aqax teológico tuqit wali uñt’at temas ukanakat maynïrix La naturaleza radical de la misericordia divina vs. Akax kimsa dimensiones ukan aka tema ukan uñakipañawa:
4
Suma Samaria markankir jaqe
1. Jupa pachpa chiqapar uñjaña vs Chuyma mayjt’ayaña Uka aruskipäwix mä debate legal ukhamarak teológico ukamp qalltawayi:
Abogadon amtapa: 29 jiskʼa tʼaqanjja, abogadojj akham sasaw jisktʼäna : “¿Ukat khitis jaqe masijajja?” kunattix “jupa pachpa chiqapar uñjañ munäna”. Jupajj leyinakarjam mä cheq qhanañchäwi thaqhaskäna, ukhamatwa lurañanakapajj mä límite uñachtʼayäna, mä arunjja, kawkhantï lurañapajj tukuyki ukat kawkhantï sumakiw munasiñ jaytaspa uk uñachtʼayäna. Teológico chʼaxwäwi: Abogadox chiqapar sarnaqañax mä lista de comprobación de líneas de límites legales ukham uñjäna. Jesusax chiqapar sarnaqañax chuyman mä condicionaparjamaw wasitat uñt’ayi, ukax jan kun mayis munasiñampiw uñacht’ayasi. Ukajj mayj mayjawa: Chiqpach Diosar yupaychañax janiw kunjam lurañanakas jiskʼat qhanañchasktan ukarjamakiti, jan ukasti kunjamsa Diosan khuyapayasiñap jilxattaytan ukarjamaw tupuñasa.
2. Ritual Pureza Sin Khuyapayasiñampi Ilusión
Sacerdotempi levitampi chikachasitapajja, religionat nayrankañapatak mä teología toqet wali wakiskir ewjjtʼaruw qhanañchi: Qʼoma sarnaqañ leyinaka vs. Thakin jan waltʼayat jaqejj “chikat jiwatäjjänwa” ( Lucas 10:30 ). Sacerdotesa jan ukajj levitasa saytʼasisin jiwat jikjjatapjjaspäna ukhajja, ceremonial qʼañuchatäpjjaspänwa, religionapan lurañanakapsa apanukupjjaspänwa, ukat uka markan saytʼatäpjjaspänwa. Jan walinak nayrar sartayaña: Jupanakax ritual sombra ukaruw nayrar sartayapxäna, sustancia moral ukat sipansa . Jesusax sapa kutiw Evangelionakanx yatichi, munasiña, khuyapayasiña ukat jaqin jakäwipax protocolo ceremonial (santi, sábado urun qullaña) lanti. Teológico Perspicacia: Jaqinakan tʼaqhisiñanakapat jarkʼaqki uka religionax janiw Diosan sarnaqäwip uñachtʼaykiti.
3. Khuyapayasiñax Chiqpach Métrica de Iyawsïwiwa Jesusax abogadon qallta jisktʼapan taqpach premisap mayjtʼayi: Abogadox akham jiskt’äna: —¿Khitis jaqi masixaxa? (Foco: ¿Khitis munasiñaj wakichtʼatäpacha?)
Jesusajj akham sänwa: katuqañatak
—¿Aka kimsatxa, ¿kawkïris vecinopänxa? (Foco: ¿Kuna kasta jaqëñasa?)
jupar
Gracia Activa: Samaritan khuyapayasiñapax wali jila qullqiwa, jan walt’awinakanïnwa, ukat jan kun mayisakiw. Mä jan waltʼayir thakin jan kuna jan waltʼäwin uñjasiñapatakiw jan waltʼayasïna, aceitempi vinopampiw apnaqasïna, monturapsa jaytjjänwa, qollqepsa aptʼasirakïnwa, ukat jukʼamp pagañatakiw kuttʼaniñatak arsurakïna. Diosan kunjamäkitix uk uñachtʼayaña: Biblian teología tuqitxa, khuyapayasiña ( hebreo arunxa hesed , griego arun eleos ) janiw sinti khuyaptʼayasiñakïkiti; ukax arust’äwi, activo
5
Suma Samaria markankir jaqe
khuyapayasiñawa. Samariankir jaqejj Diosan khuyapayasiñap uñtasitäjjänwa, khitirutï jupar uñisirirjam uñjpachäna ukar jan munkasin khuyaptʼayasisa.
Interpretación Alegórica Histórica (Visión Cristológica) ukax mä juk’a pachanakanwa. Iglesian sarnaqäwipanxa, nayrïr teólogos (Agustín, Orígenes ukat Crisóstomo) jupanakax mä jachʼa cristianismo tuqitwa uka uñachtʼäwin uñstata uñjapxarakïna: Jaqukiptat Viajero: Jaqinaka, chiqapar sarnaqañat apsuta ukat juchampi usuchjat, chikat jiwat jaytjata, mä liwitat pachan thakin. Sacerdotempi levitampi: Leyimpi ukat Sacrificionakan Sistemapampejja, jaqenakan liwjjatatäpjjatap uñjaspänwa, ukampis janiw qollañatakisa ni qhespiyañatakis chʼamanïkänti. Suma Samariankir jaqi: Jesucristo pachpaw —religiosonakan jiskʼachata, jan yäqata ukat anqäx markankir jaqjamaw uñjata, ukampis kawkhantï jaqinakax jiwañampïsipkäna ukaruw chiqak puritayna. Aceite, Vino ukat Posada: Diosan khuyapayasiñapa, Qullan Ajayu ukat Iglesia ukax kutt’aniñapkamax qullañatakix qullan utar uñtatawa. Contexto histórico primario ukax mä yatichäwi ético ukhamarak pacto ukhamäkchisa, aka tradicional cristológica uñakipäwix uñacht’ayiwa, mayninakarux radical khuyapayasiñakiw uñacht’ayaraksna kunatix Cristox nayraqat radical khuyapayasiñ uñacht’ayistu kunapachatix ajay tuqin jan walt’ayat uñjasiwayktan ukhaxa.
6