Kunjamasa arroz manualmente yapuchaña Paso a Paso (Proceso de cultivo de plantación ukat cosecha ukakama) Janiw ch'ama irnaqäwisa, yapuchañsa uñisiñamäkiti, Uka jach'a jach'a tukuriw utt'ayaraki. Eclesiastico 7:15 qillqatanxa
Janq’u arroz taqpach amparampi lurañaxa —mä qawqha jathanakatxa platoman tukuyat granokama— mä jach’a nayra pachawa, ukaxa niya 3 jan ukaxa 5 phaxsinakawa, ukaxa arroz kastaparjamawa.
1. Jatha Wakichaña ukhamaraki Ch’amanchaña
Janïra yapuchkasaxa, jathanakaxa k’umara ukhamaraki ch’uxñañapataki wakicht’ata uñjañawa. Flotador yant’awi: Arroz jathanakaxa mä cubo q’uma umaru (jan ukaxa ch’uqi umaru) ch’allt’aña. Ukanaka ch’axtuña ukatsti kuna jathanakatix patat jalnaqki ukanak jaquntaña, kunatix ch’usa jan ukax ch’uqi ch’uqi. K’umara jathanakaxa manqharu ch’allt’aña. Ch’allt’aña ukhamaraki ch’amañchaña: K’umara jathanakaxa 24 horanaka suma umaru ch’allt’aña . Uka qhipatxa, uma ch’allt’aña ukatxa q’uma jathanakaxa mä ch’amakt’ata phukhuru
1
Jan wali ch'amampi, janirak yapu yapuchañsa uñisimti. Eclesiastico 7:15 qillqatanxa
uchaña jan ukaxa mä q’uma sawuta yaqha 24 jan ukaxa 36 horanaka llawuntaña janïra ch’uxñañapataki (jisk’a janq’u saphinakaxa mistuñ qalltani).
2. Uraqi Wakichaña ukhamaraki Yapuchaña
Arroz ukaxa qallta pachanxa umampi uraqimpi suma apnaqañawa wakisi. Vivero Cama: Mä jisk’a uraqiw yaqha chiqar uchañama (niya tunka t’aqa jach’a yapuchañ chiqat sipansa). Yapuchañani, nivelar, ukatxa difusión pre-germinado jathanaka mä khuskhaki aka q’uma jatha ch’uqi taypina ch’uqi jiltañataki. Jilïr yapu wakicht’aña: Kunapachatixa ch’uqixa niya 20 jan ukaxa 25 urunaka vivero ukana jiltaski ukhaxa, 2 jan ukaxa 3 kutiwa jach’a yapu yapuchaña ukatxa ch’uqimpi ch’uñuyaña, ukhamata uraqi t’unjañataki. Mä qawqha centímetros umampiwa pamparu umampi ch’allt’aña ukatxa uraqiru ch’allt’aña (mä llamp’u, suma laq’aru ch’allt’aña), ukatxa jisk’a laq’a pirqanaka (bunds) perímetro muytaparu luraña uma katxaruñataki. Yapuchaña: 20 urunaka ch’uqi ch’uqixa llamp’u chuymampiwa vivero ukata apsuña, saphinakapata laq’a jariqaña, ukatxa phukhuña. Uka charco jach’a pamparu saraña ukatsti amparampi 2 3 ch’uqi ch’uqi laq’aru sapa "qullu" ch’allt’aña, niya 20 cm ukch’a jayarst’ayaña.
3. Juyra apnaqaña ukhamaraki apthapiña
Uma & Ch’uxña quqanaka: Yapu tuqinxa mä nivel de agua profunda (2 a 5 cm) mantenida en la etapa vegetativa ukhamata naturalmente ch’uxña quqa jiltawi chhaqtayañataki. Jan wali quqanakax uñstaspa ukhaxa, amparampiw 3 ukat 5 semananak yapuchañ tukuyatat jaquntaña.
2
Jan wali ch'amampi, janirak yapu yapuchañsa uñisimti. Eclesiastico 7:15 qillqatanxa
Ch’uqi ch’uqi: Niya 7 jan ukaxa 10 urunaka janïra apthapiñkamaxa —kunapachatixa granos ukanakaxa quri q’illur tukuwayxi ukatxa yapuxa wakicht’atäxi ukhaxa— taqi qhipharkir umaxa yaputa apsuñawa ukhamata uraqixa wañt’añapataki. Yapuchaña: Mä amparampi hoz ukampiwa puquta arroz ch’uqi khuchhuñaxa niya 15 ukhamaraki 25 cm uraqi pataru mä kuti niya 80–85% ukja granos ukanakaxa paja saminakani. Uka khuchhurata ch’uqixa mä juk’a pachawa intiru uchaña, ukhamata mä juk’a wañt’ayañataki.
4. Trillaña, Wañt’ayaña, ukatxa Manual Molienda
ch’uqi (arroz q’añu ch’ullqi casco ukan jist’antata) ukampiw qhiparapxi . Ukax manq’añ janq’u arroz ukar tukuyañatakix kimsa qhipa lurawinakaw wakisi: Trillaña: Granos ukaxa paja ukata amparampi jaljañawa. Ukatakejja, chʼakhanakap katjjarusaw chʼamampiw mä lawat lurat trilladorar jan ukajj mä jachʼa lawat lurat caja manqhar chʼalltʼasma. Winnowing & Dying: Thaya urunxa trillado granos ukanakaxa alturatpacha warantañawa, jan ukaxa mä canasta tejida plano ukampiwa warantaña, ukhamata thayaxa k’achachata ch’uqi, laq’a, ch’usa granos ukanaka apsuñataki. Q’uma ch’uqixa esteras ukanakaru jan ukaxa q’uma hormigón pamparu inti jalsu tuqiru ch’allt’aña 2 3 urunaka, sapa kuti muytayaña ukhamata umaxa niya 13–14% ukjaru puriñkama. Molienda Manual (Pounding): Waña ch’uqixa mä manqha lawaru jan ukaxa qala ch’uñuru uchañawa. Mä jach’a lawa mazompiwa granos ukanakaxa ritmicamente ch’allt’aña. Granonaka, mazo ukat mortero ukanakan chʼaxwatapax anqäxankir qala chʼaphinakaruw chʼiyjani ukat manqhankir salvado caparuw chʼiyjani. Qhipa q’umachaña: Sapa kutiwa ch’uqi ch’uñumpi ch’uñuyaña ukatsti bandeja winnowing ukampi ch’uñumpi ch’uñumpi ch’uñuyaña, q’uma, pulido janq’u arroz granos ukaxa kuna qhipharkir q’añunakata jan ukaxa p’akjata t’unanakata jaljaña.
3
Jan wali ch'amampi, janirak yapu yapuchañsa uñisimti. Eclesiastico 7:15 qillqatanxa
Arroz ukan Papel Crítico ukax Seguridad Mundial de Alimentos ukan utji Arroz ukax janiw mä manq’a manq’añakikiti; ukax mä pilar fundamental ukhamawa, seguridad alimentaria mundial, estabilidad económica ukat bienestar social ukataki. Uraqpachan chikat jila jaqinakar manq’ayaña, utjatapa, jan qullqini ukat producción estabilidad ukax chiqapuniw waranq waranqa waranqa jaqinakax manq’at pist’añat ukat pisinkañat qhispipxaspati janicha uk yatiyaraki.
1. Dependencia Calórica ukatxa Nutricional ukaxa wali jach’awa Uraqpachan puriñkama: Uraqpachanx 3,5 waranqa waranqa jila jaqinakaw —jilapart Asia uksanx jikxatasipxi, ukampis África ukat América Latina uksan chiqanakanx juk’ampiw jikxatasipxi— sapa urux 20% ukjaw arroz ukar atinisipxi. Fundación Energética: Kunjamatixa mä denso fuente de carbohidratos, arroz ukaxa jank’aki ukhamaraki jak’achasiñataki ch’amañchi, ukaxa wali wakiskiriwa jisk’a qullqini jaqinakatakixa kawkhantixa kunaymana manq’a ajlliñanakaxa juk’akiw utjaspa. Potencial de micronutrientes: Energía básica uksatxa, jichha pacha nayraru sartawixa arroz biofortificado (kunjamatixa variedades uywata jan ukaxa ingeniería ukampi lurata vitaminas ukhamaraki minerales ukanaka ch’amanchañataki) arroz ukaxa imantata manq’at awtjata ukhamaraki manq’aña jani walt’awinakaru saykatañatakixa wali askiwa.
2. Qullqituqita jakaña ukhamaraki Estabilidad Rural Jisk’a yapuchirinaka: Arroz yapuchañax nayrïr qullqi jikxatañatakiw yanapt’i, ukhamarak patak millones jisk’a yapuchirinakatakis uraqpachanx irnaqapxi, jupanakatx waljaniw jisk’a uraqinakan irnaqapxi. Economías Rurales: Jach’a achuyiri suyunakanxa, taqpacha economía local —yapuchaña, apthapiña, molienda, transporte, ukhamaraki aljasiñanaka— arroz valor cadena ukarjamawa muyunti. Uraqpachan Comercio: Arroz ukax mä jach’a aljañ yäw internacional ukhamawa, ukatx jach’a aljasirinakat exportación ukan mayjt’awinakapax chiqapuniw uraqpachan manq’añanak qhathunakan estabilidad ukarux jan walt’ayi.
3. Estabilidad Sociopolítica ukatxa Control de Precios ukanaka Manq’añ tuqit jan walt’awinak jark’aqaña: Kunatix arroz ukax nayrïr manq’awa, markanakan ukhamarak pampan irnaqir jaqinakatakix, akatjamat chanipax jilxattaspa ukhax mäkiw manq’at jan walt’awinak sinti jan walt’ayaspa ukat inflación ukax utjaspa. Disturbio Civil ukar jan puriña: Sarnaqäwix walja kutiw uñacht’ayi, arroz qhathunakax jan walt’ayat ukhamarak jach’a pist’awinakax inestabilidad social ukat unxtasiwinakaruw puriyaspa. Ukhamatwa, gobiernonakax arroz ukx mä activo nacional estratégico ukham uñjapxi, sapa kutiw
4
Jan wali ch'amampi, janirak yapu yapuchañsa uñisimti. Eclesiastico 7:15 qillqatanxa
stocks nacionales de amortiguación ukar uñjapxi ukatx exportaciones ukarux regulación ukarux poblaciones nacionales ukanakar jark’aqañataki.
4. Presiones clave ukanakaxa Arroz Seguridad uñkatata Jutïr pachakamax arroz seguridad ukax jan uñjkañ jark’awinakampiw uñjasi: Pacha mayjt’awi: Jach’a pachan jan walt’awinaka, jan yatiñatak monzón, thaya jilxatata, ukat quta patat jilxattatapax jawir jawir arroz achuyir jach’a deltas (kunjamakitix Delta de Mekong) ukanakaruw jan walt’ayi. Uma pist’awi: Nayra pacha ch’uqi yapuchawixa wali umampiwa. Uraq manqhan umax tukusxi ukat waña pachax juk’amp jan walt’ayataw uñjasi, jichhax uma irpañ lurawinakarux ch’amaw ch’amanchaski. Jaqinakan jilxatatapa: Uraqpachan manq’añanak mayiwix jilxattaskakiwa, yapuchäw machaq lurawinakampiw sarantañapa, ukhamat yapuchañ uraqinakan juk’aptañapatak achuwinak jiltayañataki.
5