Innovation BG by Hristo Hristov

Иновации.бг Българската иновационна система в Европейския съюз

ÐÅÄÀÊÒÎÐÈ Ïðîô. ä.èê.í. Ìàðèí Ïåòðîâ, Ïðåäñåäàòåë, Åêñïåðòåí ñúâåò ïî èíîâàöèè, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè” Ðóñëàí Ñòåôàíîâ, Êîîðäèíàòîð, Èêîíîìè÷åñêà ïðîãðàìà, Öåíòúð çà èçñëåäâàíå íà äåìîêðàöèÿòà; Êîîðäèíàòîð, ðàáîòíà ãðóïà Èíîâàöèè.áã, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè” ÐÀÁÎÒÍÀ ÃÐÓÏÀ ÈÍÎÂÀÖÈÈ.ÁÃ Ñò.í.ñ. Ãåîðãè Àíãåëîâ, Öåíòúð ïî íàóêîçíàíèå è èñòîðèÿ íà íàóêàòà, Áúëãàðñêà àêàäåìèÿ íà íàóêèòå Âåñåëà Ãåîðãèåâà, Ñúòðóäíèê, Èêîíîìè÷åñêà ïðîãðàìà, Öåíòúð çà èçñëåäâàíå íà äåìîêðàöèÿòà Ä-ð Òåîäîðà Ãåîðãèåâà, Ïðåïîäàâàòåë, Ñòîïàíñêà àêàäåìèÿ, Ñâèùîâ Äîö. ä-ð Öâåòàí Äàâèäêîâ, Ðúêîâîäèòåë êàòåäðà „Ñòîïàíñêî óïðàâëåíèå”, ÑÓ „Ñâ. Êëèìåíò Îõðèäñêè” Äåñèñëàâà Éîðäàíîâà, Äîêòîðàíò, Àâòîíîìåí óíèâåðñèòåò íà Áàðñåëîíà Äàíèåëà Ìèíåâà, Ñúòðóäíèê, Èêîíîìè÷åñêà ïðîãðàìà, Öåíòúð çà èçñëåäâàíå íà äåìîêðàöèÿòà Ïðîô. ä.ô.í. Êîñòàäèíêà Ñèìåîíîâà, Äèðåêòîð, Öåíòúð ïî íàóêîçíàíèå è èñòîðèÿ íà íàóêàòà, ÁÀÍ Ëþáîìèð Ñòåôàíîâ, Ñúòðóäíèê, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè” Äîö. ä-ð Ìèëàíêà Ñëàâîâà, Ïðåïîäàâàòåë, Óíèâåðñèòåò çà íàöèîíàëíî è ñâåòîâíî ñòîïàíñòâî Ãðèãîð Ñòîåâñêè, Äîêòîðàíò, Èêîíîìè÷åñêè èíñòèòóò, Áúëãàðñêà àêàäåìèÿ íà íàóêèòå Ìàðèî Õðèñòîâ, Ãëàâåí ñåêðåòàð, Ñúþç íà èçîáðåòàòåëèòå â Áúëãàðèÿ Õðèñòî Õðèñòîâ, Ñòàðøè èçñëåäîâàòåë, Âèòîøà Ðèñúð÷ Ãåîðãè ×èíêîâ, Öåíòðàëíîåâðîïåéñêè óíèâåðñèòåò, Áóäàïåùà Äàíèåëà ×îíêîâà, Êîîðäèíàòîð, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè” Òîäîð ßëúìîâ, Êîîðäèíàòîð, Ãðóïà ïî èíôîðìàöèîííè òåõíîëîãèè, Ôîíäàöèÿ “Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè” ÔÎÍÄÀÖÈß „ÏÐÈËÎÆÍÈ ÈÇÑËÅÄÂÀÍÈß È ÊÎÌÓÍÈÊÀÖÈÈ” ÁËÀÃÎÄÀÐÈ ÍÀ: Ñòàíèìèð Áúðçàøêè, Èçïúëíèòåëåí äèðåêòîð, Èçïúëíèòåëíà àãåíöèÿ çà íàñúð÷àâàíå íà ìàëêèòå è ñðåäíèòå ïðåäïðèÿòèÿ Ãåíèêà Áîøíàêîâà, Ðåäàêòîð, Óíèâåðñèòåòñêî èçäàòåëñòâî „Ñòîïàíñòâî”, Óíèâåðñèòåò çà íàöèîíàëíî è ñâåòîâíî ñòîïàíñòâî Àëáåíà Âóöîâà, Äèðåêòîð, Äèðåêöèÿ “Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ”, Ìèíèñòåðñòâî íà îáðàçîâàíèåòî è íàóêàòà Ëþáîìèð Äàöîâ, Çàìåñòíèê-ìèíèñòúð íà ôèíàíñèòå Àòàíàñ Êèð÷åâ, Äèðåêòîð, Äèðåêöèÿ „Ïðåäïðèñúåäèíèòåëíè ïðîãðàìè è ïðîåêòè”, Ìèíèñòåðñòâî íà èêîíîìèêàòà è åíåðãåòèêàòà Òîäîð Ìîäåâ, Îáëàñòåí óïðàâèòåë, Ñîôèÿ-ãðàä Ä-ð Áîðÿíà Ïåí÷åâà, Äèðåêòîð, Äèðåêöèÿ „Óïðàâëåíèå íà ñðåäñòâàòà îò ÅÑ”, Ìèíèñòåðñòâî íà ôèíàíñèòå Åìèëèÿ Ðàäåâà, Äúðæàâåí åêñïåðò, Äèðåêöèÿ „Ïîëèòèêà ïî îòíîøåíèå íà ïðåäïðèÿòèÿòà”, Ìèíèñòåðñòâî íà èêîíîìèêàòà è åíåðãåòèêàòà Íèíà Ðàäåâà, Çàìåñòíèê-ìèíèñòúð íà èêîíîìèêàòà è åíåðãåòèêàòà Äåòåëèíà Ñìèëêîâà, Ñúâåòíèê íà ìèíèñòúðà, Ìèíèñòåðñòâî íà èêîíîìèêàòà è åíåðãåòèêàòà Êðèñòèíà Àíäîíîâà-Õèòðîâà, Íà÷àëíèê-îòäåë „Ðàçâèòèå íà áèçíåñ ñðåäàòà è èíîâàöèèòå”, Äèðåêöèÿ „Ïîëèòèêà ïî îòíîøåíèå íà ïðåäïðèÿòèÿòà”, Ìèíèñòåðñòâî íà èêîíîìèêàòà è åíåðãåòèêàòà ÅÊÑÏÅÐÒÅÍ ÑÚÂÅÒ ÏÎ ÈÍÎÂÀÖÈÈ ÊÚÌ ÔÎÍÄÀÖÈß “ÏÐÈËÎÆÍÈ ÈÇÑËÅÄÂÀÍÈß È ÊÎÌÓÍÈÊÀÖÈÈ” Ä-ð Åëè Àíàâè, Äèðåêòîð, Äèðåêöèÿ “Ïîëèòèêà ïî îòíîøåíèå íà ïðåäïðèÿòèÿòà”, Ìèíèñòåðñòâî íà èêîíîìèêàòà è åíåðãåòèêàòà Ñò.í.ñ. ä-ð Áåíèñëàâ Âàíåâ, Ïðåäñåäàòåë, Ñúþç ïî àâòîìàòèêà è èíôîðìàòèêà Ïðîô. ä.èê.í. Èâàí Ãåîðãèåâ, Ïðåïîäàâàòåë, Óíèâåðñèòåò çà íàöèîíàëíî è ñâåòîâíî ñòîïàíñòâî Îãíÿí Âàñèëåâ, Äèðåêòîð ïî êà÷åñòâîòî, ÅÏÈÊ Åëåêòpîíèê àñåìáëè ÅÎÎÄ Ä-ð Òåîäîðà Ãåîðãèåâà, Ïðåïîäàâàòåë, Ñòîïàíñêà àêàäåìèÿ, Ñâèùîâ Áîéêî Äåí÷åâ, Äèðåêòîð, Äèðåêöèÿ “Ïðîãðàìè çà ÌÑÏ è åâðîïåéñêà èíòåãðàöèÿ”, Èçïúëíèòåëíà àãåíöèÿ çà íàñúð÷àâàíå íà ìàëêèòå è ñðåäíèòå ïðåäïðèÿòèÿ Õóáàíåëèÿ Äèìèòðîâà, ÅËÒÀ Ð ÎÎÄ Æåíÿ Äèíêîâà, Íà÷àëíèê-îòäåë “Óïðàâëåíèå íà ñðåäñòâàòà ïî ÔÀÐ”, Ìèíèñòåðñòâî íà ôèíàíñèòå Ä-ð Öâåòàí Ìàí÷åâ, Ïîäóïðàâèòåë, Áúëãàðñêà íàðîäíà áàíêà Ïðîô. ä.ò.í. Ãåîðãè Ïîïîâ, êàòåäðà “Òåõíîëîãèÿ íà ìàøèíîñòðîåíåòî è ìåòàëîðåæåùè ìàøèíè,” Òåõíè÷åñêè óíèâåðñèòåò – Ñîôèÿ Ïðîô. ä.ô.í. Êîñòàäèíêà Ñèìåîíîâà, Äèðåêòîð, Öåíòúð ïî íàóêîçíàíèå è èñòîðèÿ íà íàóêàòà, Áúëãàðñêà àêàäåìèÿ íà íàóêèòå Ñò.í.ñ. ä-ð Ëèëÿíà Ïàâëîâà, Öåíòúð ïî íàóêîçíàíèå è èñòîðèÿ íà íàóêàòà, Áúëãàðñêà àêàäåìèÿ íà íàóêèòå Ëîðà Ïàâëîâà, Äèðåêöèÿ “Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ,” Ìèíèñòåðñòâî íà îáðàçîâàíèåòî è íàóêàòà Ïåòúð Ïåòðîâ, Óïðàâèòåë, Ïîéíò Ë ÎÎÄ Äîö. ä-ð Ìèëàíêà Ñëàâîâà, Ïðåïîäàâàòåë, Óíèâåðñèòåò çà íàöèîíàëíî è ñâåòîâíî ñòîïàíñòâî Õðèñòî Òðàéêîâ, Ëàáîðàòîðèÿ ïî òåëåìàòèêà, Áúëãàðñêà àêàäåìèÿ íà íàóêèòå Ìàðèî Õðèñòîâ, Ãëàâåí ñåêðåòàð, Ñúþç íà èçîáðåòàòåëèòå â Áúëãàðèÿ Ñò.í.ñ. Ñíåæàíà Õðèñòîâà, Èçïúëíèòåëåí äèðåêòîð, Áèçíåñ èíîâàöèîíåí öåíòúð – ÈÇÎÒ ÀÄ Ñò.í.ñ. Ïàíîìèð Öåíîâ, Èçïúëíèòåëåí äèðåêòîð, Íàöèîíàëåí öåíòúð ïî àãðàðíè íàóêè

ISBN-10: 954-9456-08-0 ISBN-13: 978-954-9456-08-0 © Ôîíäàöèÿ “Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè” 2006 Âñè÷êè ïðàâà çàïàçåíè.

ÑÚÄÚÐÆÀÍÈÅ

Ðåçþìå . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Óâîä . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 Èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà â ÅÑ – âúçìîæíîñòè çà ðàçâèòèå íà áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà èêîíîìèêà ñëåä 2007 ã. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Îñíîâíè åëåìåíòè è ôèíàíñîâè èíñòðóìåíòè íà èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà íà ÅÑ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ó÷àñòèåòî íà Áúëãàðèÿ â Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå íà ÅÑ – âúçìîæíîñòè çà èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ïðåïîðúêè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

19 21 24 26

Èíäåêñ Èíîâàöèè.áã 2007 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 Ìåæäóíàðîäíè èíäåêñè çà èíîâàòèâíîñò íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 Èíäåêñ íà èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 1. Ñúâêóïåí èíîâàöèîíåí ïðîäóêò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Èíîâàöèîíåí ïðîäóêò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ è âèñîêîòåõíîëîãè÷åí èçíîñ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Õàðàêòåðèñòèêè íà èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà â Áúëãàðèÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Òåõíîëîãè÷åí ïðîäóêò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ïàòåíòè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Òåõíîëîãè÷åí ïàçàð . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Íàó÷åí ïðîäóêò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ïóáëèêàöèîííà àêòèâíîñò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ìåæäóíàðîäíà èçâåñòíîñò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

39 41 41 44 48 48 50 52 52 55

2. Ïðåäïðèåìà÷åñòâî è èíîâàöèîííè ìðåæè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 Ïðåäïðèåìà÷åñòâî . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 Èíîâàöèîííè ìðåæè è èçòî÷íèöè íà èíôîðìàöèÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 3. Èíâåñòèöèè è ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèèòå . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Èíâåñòèöèè â ÍÈÐÄ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ìåæäóíàðîäåí òðàíñôåð íà èíîâàöèè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèèòå â ïðåäïðèÿòèÿòà, ðèñêîâ êàïèòàë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

67 69 74 78

4. ×îâåøêè êàïèòàë çà èíîâàöèè. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 Íàó÷íà êàðèåðà, çàåòîñò â ÍÈÐÄ è âèñîêîòåõíîëîãè÷íèòå ñåêòîðè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 Îáðàçîâàòåëíî ðàâíèùå, êà÷åñòâî íà îáðàçîâàòåëíèÿ ïðîäóêò è îáó÷åíèå ïðåç öåëèÿ æèâîò . . . . . . . . . 88 5. Èíôîðìàöèîííà è êîìóíèêàöèîííà èíôðàñòðóêòóðà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 Èçïîëçâàíå íà ÈÊÒ çà èíîâàöèè â áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 ÈÊÒ êàòî èíîâàòèâíî ñðåäñòâî çà áèçíåñ íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 Íàöèîíàëíà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà çà ïî-âèñîê ðàñòåæ â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç – èçâîäè è ïðåïîðúêè . . . . . . . . 101 Ïðèëîæåíèå 1. Ïðîôèë íà áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 Ïðèëîæåíèå 2. Ìåòîäîëîãè÷åñêè áåëåæêè, èçòî÷íèöè íà èíôîðìàöèÿ è îïðåäåëåíèÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 Ïðèëîæåíèå 3. Êëàñèôèêàöèÿ íà íàó÷íàòà ëèòåðàòóðà è öèòàòè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 Ïðèëîæåíèå 4. Äîïúëíèòåëíè äàííè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 Èçïîëçâàíà ëèòåðàòóðà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145

I N N O VAT I O N . B G

ÑÏÈÑÚÊ ÍÀ ÈÇÏÎËÇÂÀÍÈÒÅ ÑÚÊÐÀÙÅÍÈß

ÀÈÀÏ

– Àãåíöèÿ çà èêîíîìè÷åñêè àíàëèçè è ïðîãíîçè ÀÏÂ – Àìåðèêàíñêî ïàòåíòíî âåäîìñòâî ÁÀÍ – Áúëãàðñêà àêàäåìèÿ íà íàóêèòå ÁÀÐÄÀ – Áúëãàðñêà àñîöèàöèÿ íà àãåíöèèòå çà ðåãèîíàëíî ðàçâèòèå è áèçíåñ öåíòðîâå ÁÂÏ – Áðóòåí âúòðåøåí ïðîäóêò ÁÄÑ – Áðóòíà äîáàâåíà ñòîéíîñò ÁÍÁ – Áúëãàðñêà íàðîäíà áàíêà ÁÏÂ – Áúëãàðñêî ïàòåíòíî âåäîìñòâî ÁÑÊ – Áúëãàðñêà ñòîïàíñêà êàìàðà ÁÒÏÏ – Áúëãàðñêà òúðãîâñêî-ïðîìèøëåíà ïàëàòà ÄÂ – Äúðæàâåí âåñòíèê ÅÁÂÐ – Åâðîïåéñêà áàíêà çà âúçñòàíîâÿâàíå è ðàçâèòèå ÅÇÔÐÑÐ – Åâðîïåéñêè çåìåäåëñêè ôîíä çà ðàçâèòèå íà ñåëñêèòå ðàéîíè ÅÊ – Åâðîïåéñêà êîìèñèÿ ÅÏÂ – Åâðîïåéñêî ïàòåíòíî âåäîìñòâî ÅÏÊ – Åâðîïåéñêà ïàòåíòíà êîíâåíöèÿ ÅÏÎ – Åâðîïåéñêè ïàòåíòåí îôèñ ÅÑ – Åâðîïåéñêè ñúþç ÅÑ-15 – Ñòàðèòå ñòðàíè - ÷ëåíêè íà ÅÑ ÅÑ-10 – Íîâèòå ñòðàíè - ÷ëåíêè íà ÅÑ ñëåä 2004 ã. ÅÑ-8 – Íîâèòå ñòðàíè - ÷ëåíêè íà ÅÑ îò Öåíòðàëíà Åâðîïà ÅÑ-8+2 – Íîâèòå ñòðàíè - ÷ëåíêè íà ÅÑ îò Öåíòðàëíà Åâðîïà, Áúëãàðèÿ è Ðóìúíèÿ ÈÀÍÌÑÏ – Èçïúëíèòåëíà àãåíöèÿ çà íàñúð÷àâàíå íà ìàëêèòå è ñðåäíèòå ïðåäïðèÿòèÿ ÈÊÒ – Èíôîðìàöèîííè è êîìóíèêàöèîííè òåõíîëîãèè ÈÏÖ – Èíäåêñ íà ïàçàðíèòå öåíè ÌÀÍÒÖ – Ìåæäóíàðîäíà àñîöèàöèÿ íà íàó÷íîòåõíîëîãè÷íèòå öåíòðîâå ÌÈÅ – Ìèíèñòåðñòâî íà èêîíîìèêàòà è åíåðãåòèêàòà ÌÎÍ – Ìèíèñòåðñòâî íà îáðàçîâàíèåòî è íàóêàòà ÌÑÏ – Ìàëêè è ñðåäíè ïðåäïðèÿòèÿ ÌÒÑÏ – Ìèíèñòåðñòâî íà òðóäà è ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà ÍÁÈÏ – Íàöèîíàëíà áîðñà çà èíòåëåêòóàëíè ïðîäóêòè ÍÈÐÄ – Íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêà è ðàçâîéíà äåéíîñò ÍÏÐ – Íàöèîíàëåí ïëàí çà ðàçâèòèå ÍÑÈ – Íàöèîíàëåí ñòàòèñòè÷åñêè èíñòèòóò ÍÑÐÐ – Íàöèîíàëíà ñòðàòåãè÷åñêà ðåôåðåíòíà ðàìêà 4

ÍÒÎ ÍÖÀÍ ÎÈÑÐ ÎÎÍ ÎÏ ï.ï. ÏÌÑ Ï×È ÐÈÑ 7 ÐÏ

ÑÓ ÑÓÁ ÖÅÐÍ ÖÈÅ

CEECs DNS ERP IP ÊÀÌ ÌÂÀ NACE

NII OECD PIRLS PISA R&D SIBIS TIMSS TLD UN WEF WIIW

– Íåòúðãîâñêè îðãàíèçàöèè – Íàöèîíàëåí öåíòúð çà àãðàðíè íàóêè – Îðãàíèçàöèÿ çà èêîíîìè÷åñêî ñúòðóäíè÷åñòâî è ðàçâèòèå – Îðãàíèçàöèÿ íà îáåäèíåíèòå íàöèè – Îïåðàòèâíà ïðîãðàìà – Ïðîöåíòíè ïóíêòà – Ïîñòàíîâëåíèå íà Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò – Ïðåêè ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè – Ðåãèîíàëíà èíîâàöèîííà ñòðàòåãèÿ – Ñåäìà ðàìêîâà ïðîãðàìà íà ÅÑ çà íàóêà, òåõíîëîãè÷íî ðàçâèòèå è äåìîíñòðàöèîííè ïðîåêòè – Ñîôèéñêè óíèâåðñèòåò – Ñúþç íà ó÷åíèòå â Áúëãàðèÿ – Åâðîïåéñêè öåíòúð çà ÿäðåíè èçñëåäâàíèÿ – Öåíòðàëíà è Èçòî÷íà Åâðîïà

– Central and Eastern European Countries – Domain Name Server – Enterprise Resource Planning – Internet Protocol – Knowledge Assessment Methodology – Master of Business Administration – Nomenclature des Activités de Communauté Européenne (Åâðîïåéñêà êëàñèôèêàöèÿ íà èêîíîìè÷åñêèòå äåéíîñòè) – National Innovation Index – Organisation for Economic Co-operation and Development – International Reading Literacy Study – Programme for International Student Assessment – Research and Development – Statistical Indicators Benchmarking the Information Society – Third International Mathematics and Science Study – Top-Level Domain – United Nations – World Economic Forum – Wiener Institut fuer Internationale Wirtschaftsvergleiche

ÈÍÄÅÊÑ ÍÀ ÒÀÁËÈÖÈÒÅ ÒÀÁËÈÖÀ

1. Ñðåäñòâà, îòäåëÿíè îò ïðàâèòåëñòâîòî íà Áúëãàðèÿ è Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå íà ÅÑ çà íàìàëÿâàíå íà èçîñòàâàíåòî íà ñòðàíàòà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20

ÒÀÁËÈÖÀ

2. Áðîé ïîäàäåíè çàÿâêè çà ïàòåíò ïðåä Àìåðèêàíñêîòî ïàòåíòíî âåäîìñòâî îò ãðàæäàíè íà Áúëãàðèÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50

ÒÀÁËÈÖÀ

3. Äÿë íà ÌÑÏ â Áúëãàðèÿ, çàêóïèëè íîâè òåõíîëîãèè íà âúòðåøíèÿ è ìåæäóíàðîäíèÿ ïàçàð . . . . . 51

ÒÀÁËÈÖÀ

4. Íàëè÷íè ñîôòóåðíè ïðèëîæåíèÿ â áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ è èíäåêñ íà èíîâàöèèòå . . . . . . . . 96

ÒÀÁËÈÖÀ

5. Õàðàêòåðèñòèêè íà óåáïðèñúñòâèåòî ïî ðàçìåð íà ïðåäïðèÿòèåòî . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99

ÒÀÁËÈÖÀ

6. Òðèòå íàé-ãîëåìè ïðåäèçâèêàòåëñòâà ïðåä èíîâàöèîííàòà ñèñòåìà íà Áúëãàðèÿ è ïðåäïðèåòè ìåðêè â òåõåí îòãîâîð . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106

ÒÀÁËÈÖÀ

7. Ðàçïðåäåëåíèå íà èíîâàöèîííèÿ ïðîôèë íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ ïî ãîëåìèíà íà ôèðìèòå è îáåì íà îáîðîòà (%) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117

ÒÀÁËÈÖÀ

8. Ðåçóëòàòè îò êëúñòåð àíàëèçà íà áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ôèðìè (Final Cluster Centers) . . . . . 120

ÈÍÄÅÊÑ ÍÀ ÔÈÃÓÐÈÒÅ ÔÈÃÓÐÀ

1. Èíñòðóìåíòè çà ïîäïîìàãàíå íà èíîâàöèèòå â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23

ÔÈÃÓÐÀ

2. Ïëàíèðàíè ñðåäñòâà îò Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå íà ÅÑ ïî îïåðàòèâíè ïðîãðàìè çà Áúëãàðèÿ çà ïåðèîäà 2007 – 2013 ã. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25

ÔÈÃÓÐÀ

3. Ñðåäñòâà çà èíîâàöèè è íàóêà â Áúëãàðèÿ, ïëàíèðàíè ïî Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå çà ïåðèîäà 2007 – 2013 ã. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25

ÔÈÃÓÐÀ

4. Ïðèîðèòåòè ïðè èçïîëçâàíå íà Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå íà ÅÑ ïî îáùåñòâåíî-èêîíîìè÷åñêè ñåêòîðè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26

ÔÈÃÓÐÀ

5. Îáîáùåí èíäåêñ íà èíîâàöèèòå 2003, 2004 è 2005 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31

ÔÈÃÓÐÀ

6. Ñòúëá „Èíîâàöèè” â èçáðàíè èêîíîìèêè 1995, 2006 ã. ïî Ìåòîäîëîãèÿ çà îöåíêà íà çíàíèåòî . 32

ÔÈÃÓÐÀ

7. Ïîêàçàòåë „Èíîâàöèè” íà Èíäåêñà íà ìåæäóíàðîäíàòà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò . . . . . . . . . . . . . . 32

ÔÈÃÓÐÀ

8. Ïàçàðåí æèçíåí öèêúë è òèïîâå èíîâàöèè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34

ÔÈÃÓÐÀ

9. Äÿë íà áúëãàðñêèòå ôèðìè ñïîðåä âèäîâåòå âúâåäåíè èíîâàöèè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34

ÔÈÃÓÐÀ

10. Èíäåêñ íà èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35

ÔÈÃÓÐÀ

11. Èíäåêñ íà èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ ñïîðåä îñíîâíèÿ ïàçàð, íà êîéòî îïåðèðàò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36

ÔÈÃÓÐÀ

12. Áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ ñïîðåä òèïà ñúòðóäíè÷åñòâî çà îñúùåñòâÿâàíå íà èíîâàöèîííè ïðîåêòè. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36

ÔÈÃÓÐÀ

13. Ðàçïðåäåëåíèå íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ ñïîðåä õîðèçîíòà èì íà ïëàíèðàíå . . . . . . . . . . . . . 37

ÔÈÃÓÐÀ

14. Îòíîñèòåëåí äÿë íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ â Áúëãàðèÿ è ÅÑ-15 ïî èêîíîìè÷åñêè äåéíîñòè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42

ÔÈÃÓÐÀ

15. Ñòðóêòóðà íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ â Áúëãàðèÿ ïî âèäîâå èíîâàöèè . . . . . . . . . . . . . . . . . 43

ÔÈÃÓÐÀ

16. Ñòðóêòóðà íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ â ÅÑ-15 ïî âèäîâå èíîâàöèè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43

ÔÈÃÓÐÀ

17. Äèíàìèêà íà èçíîñà íà âèñîêîòåõíîëîãè÷íè ïðîäóêòè êàòî äÿë îò îáùèÿ èçíîñ çà Áúëãàðèÿ, Ðóìúíèÿ, ÅÑ-15 è ñòðàíèòå îò ÅÑ-8 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44

ÔÈÃÓÐÀ

18. Ñúäúðæàíèå íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44

ÔÈÃÓÐÀ

19. Âúçäåéñòâèå íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò âúðõó ïîñòèãàíåòî íà îïðåäåëåíè ðåçóëòàòè íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ â Áúëãàðèÿ è ÅÑ-15 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45

ÔÈÃÓÐÀ

20. Îòíîñèòåëíà òåæåñò íà åôåêòà îò èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà áúëãàðñêèòå è åâðîïåéñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ çà ïîñòèãàíåòî íà ïî-äîáðè ðåçóëòàòè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 I N N O VAT I O N . B G

ÔÈÃÓÐÀ

21. Ñåðòèôèöèðàíè ôèðìè â Áúëãàðèÿ è â ñòðàíèòå îò ÅÑ-10 ïî ñòàíäàðòè çà êà÷åñòâî ISO 9001:2000 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46

ÔÈÃÓÐÀ

22. Ñåðòèôèöèðàíè ôèðìè â Áúëãàðèÿ è â ñòðàíèòå îò ÅÑ-10 ïî ñòàíäàðòè çà êà÷åñòâî ISO 14001 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46

ÔÈÃÓÐÀ

23. Ôàêòîðè, çàòðóäíÿâàùè èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ôèðìèòå (äÿë íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ â Áúëãàðèÿ è ÅÑ-15, ïîñî÷èëè ñúîòâåòíèÿ ôàêòîð êàòî çíà÷èì) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47

ÔÈÃÓÐÀ

24. Ïîäàäåíè çàÿâëåíèÿ çà çàùèòà íà èçîáðåòåíèÿ è ïðîìèøëåí äèçàéí â Áúëãàðñêîòî ïàòåíòíî âåäîìñòâî . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48

ÔÈÃÓÐÀ

25. Áðîé ïîäàäåíè çàÿâêè çà ïàòåíòè ïðåä Åâðîïåéñêîòî ïàòåíòíî âåäîìñòâî íà 1 ìëí. íàñåëåíèå – Áúëãàðèÿ, Ðóìúíèÿ è íîâèòå ñòðàíè ÷ëåíêè (ÅÑ-10) çà ïåðèîäà 1995 – 2003 ã. 49

ÔÈÃÓÐÀ

26. Áðîé èçäàäåíè ïàòåíòè îò Àìåðèêàíñêîòî ïàòåíòíî âåäîìñòâî íà 1 ìëí. íàñåëåíèå – Áúëãàðèÿ, Ðóìúíèÿ è íîâèòå ñòðàíè ÷ëåíêè (ÅÑ-10) çà ïåðèîäà 1995 – 2003 ã. . . . . . . . . . . . . . . . . . 50

ÔÈÃÓÐÀ

27. Çàÿâêè çà âèñîêîòåõíîëîãè÷íè ïàòåíòè, ïîäàäåíè â Åâðîïåéñêîòî ïàòåíòíî âåäîìñòâî íà 1 ìèëèîí íàñåëåíèå . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50

ÔÈÃÓÐÀ

28. Òèïîëîãèÿ íà ìåòîäèòå çà çàùèòà íà èíòåëåêòóàëíàòà ñîáñòâåíîñò, êîèòî èìàò ãîëÿìî çíà÷åíèå çà ôèðìàòà, ñïîðåä ðàçìåðà íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ ïðåç 2006 ã. (%) . . . . . . . . . . 51

ÔÈÃÓÐÀ

29. Èíäåêñ “Çàùèòà íà ïðàâàòà âúðõó èíòåëåêòóàëíàòà ñîáñòâåíîñò· . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51

ÔÈÃÓÐÀ

30. Áðîé íàó÷íè ïóáëèêàöèè íà Áúëãàðèÿ â Èíñòèòóòà çà íàó÷íà èíôîðìàöèÿ (ÑÀÙ) (1988 – 2003 ã.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52

ÔÈÃÓÐÀ

31. Áðîé íàó÷íè ïóáëèêàöèè íà 1 ìëí. íàñåëåíèå çà ïåðèîäà 2000 – 2003 ã. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53

ÔÈÃÓÐÀ

32. Èçìåíåíèå â ïîðòôåéëà íà íàó÷íèòå ïóáëèêàöèè íà Áúëãàðèÿ çà ïåðèîäà 1988 – 2003 ã. (â %) . . 54

ÔÈÃÓÐÀ

33. Èçìåíåíèå â ïîðòôåéëà íà íàó÷íèòå ïóáëèêàöèè íà ÅÑ çà ïåðèîäà 1988 – 2003 ã. (â %) . . . . . . . . 54

ÔÈÃÓÐÀ

34. Èíäåêñ íà ñðàâíèòåëíà öèòèðóåìîñò íà íàó÷íàòà ëèòåðàòóðà íà èçáðàíè ñòðàíè – 2003 ã. . . 55

ÔÈÃÓÐÀ

35. Öèòèðóåìîñò íà íàó÷íè ïóáëèêàöèè íà Áúëãàðèÿ (áðîé öèòàòè çà 1992, 1996, 2001 ã.) . . . . . . . . 56

ÔÈÃÓÐÀ

36. Ñðàâíèòåëíà çíà÷èìîñò íà öèòèðàíèòå íàó÷íè ïóáëèêàöèè íà Áúëãàðèÿ ïî íàó÷íè îáëàñòè – 1995 è 2003 ã.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56

ÔÈÃÓÐÀ

37. Ñðàâíèòåëíà öèòèðóåìîñò íà íàó÷íàòà ëèòåðàòóðà íà ñòðàíèòå îò ÅÑ-8+2 çà 2003 ã. (äÿë íà ñòðàíèòå îò ÅÑ 8+2 â öèòàòèòå íà íàó÷íà ëèòåðàòóðà è â íàñåëåíèåòî íà ðåãèîíà) . 57

ÔÈÃÓÐÀ

38. Ïðåäïðèåìà÷åñêà àêòèâíîñò: áðîé ïðåäïðèÿòèÿ íà 1000 äóøè â ñòðàíèòå – ÷ëåíêè íà ÅÑ, Áúëãàðèÿ, Ðóìúíèÿ è Õúðâàòèÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61

ÔÈÃÓÐÀ

39. Áðîé ìàëêè è ñðåäíè ïðåäïðèÿòèÿ â Áúëãàðèÿ (1996 – 2004 ã.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61

ÔÈÃÓÐÀ

40. Äèíàìèêà â ñòðóêòóðàòà íà ÌÑÏ â Áúëãàðèÿ (1996 – 2004 ã.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62

ÔÈÃÓÐÀ

41. Áðîé ïðîöåäóðè è äíè, íåîáõîäèìè çà ñòàðòèðàíåòî íà íîâ áèçíåñ â Áúëãàðèÿ, Ðóìúíèÿ è èçáðàíè ãðóïè ñòðàíè ïðåç 2006 ã. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62

ÔÈÃÓÐÀ

42. Òèïîëîãèÿ íà ïàðòíüîðñòâîòî ïðè ðàçðàáîòâàíåòî íà èíîâàöèîííè ïðîäóêòè èëè ïðîöåñè â áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ ïðåç 2005 ã. (%) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64

ÔÈÃÓÐÀ

43. Äÿë íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ â Áúëãàðèÿ, ïîñî÷èëè êàòî ãîëÿìî çíà÷åíèåòî íà èçáðîåíèòå ïàðòíüîðè çà îñúùåñòâÿâàíåòî íà ñúâìåñòíèòå èì èíîâàöèîííè ïðîåêòè (%) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64

ÔÈÃÓÐÀ 44. Äÿë íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ â Áúëãàðèÿ, îïðåäåëèëè êàòî ãîëÿìî çíà÷åíèåòî íà èçáðîåíèòå èçòî÷íèöè çà èíôîðìàöèÿ çà îñúùåñòâÿâàíåòî íà èíîâàöèîííèòå èì ïðîåêòè (%) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 ÔÈÃÓÐÀ

45. Èíâåñòèöèè â ÍÈÐÄ, % îò ÁÂÏ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69

ÔÈÃÓÐÀ

46. Íàðàñòâàíå íà ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ ñïîðåä Íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñòðàòåãèÿ . . . . . . . . . . . 70

ÔÈÃÓÐÀ

47. Ðàçõîäè çà ÍÈÐÄ â Áúëãàðèÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70

ÔÈÃÓÐÀ

48. Ñòðóêòóðà íà ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ ïî èíñòèòóöèîíàëíè ñåêòîðè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71

ÔÈÃÓÐÀ

49. Ñòðóêòóðà íà ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ ïî èçòî÷íèöè íà ôèíàíñèðàíå . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71

ÔÈÃÓÐÀ

50. Ðàçõîäè ïî ãðóïà „Íàóêà” íà äúðæàâíèÿ áþäæåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72

ÔÈÃÓÐÀ

51. Ñòðóêòóðà íà ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ ïî èêîíîìè÷åñêè åëåìåíòè (1995 – 2004 ã.) . . . . . . . . . . . . . . . 72

ÔÈÃÓÐÀ

52. Ñòðóêòóðà íà òåêóùèòå ðàçõîäè çà ÍÈÐÄ ïî âèäîâå èçñëåäâàíèÿ (1995 – 2004 ã.) . . . . . . . . . . . . 72

ÔÈÃÓÐÀ

53. Ðàçõîäè çà ÍÈÐÄ ïî îáëàñòè íà íàóêàòà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73

ÔÈÃÓÐÀ

54. Ðàçìåð íà ïðåêèòå ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè â Áúëãàðèÿ ïî èêîíîìè÷åñêè îòðàñëè (1999 – 2005 ã.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74

ÔÈÃÓÐÀ

55. Ïðèòîê íà ïðåêè ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè â Áúëãàðèÿ ïî èêîíîìè÷åñêè îòðàñëè (1999 – 2005 ã.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75

ÔÈÃÓÐÀ

56. Ïðèòîê íà ïðåêè ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè íà ÷îâåê îò íàñåëåíèåòî â Áúëãàðèÿ, Ðóìúíèÿ è èçáðàíè ãðóïè ñòðàíè (1995 – 2004 ã.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75

ÔÈÃÓÐÀ

57. Ðàçìåð íà ïðåêèòå ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè íà ÷îâåê îò íàñåëåíèåòî â Áúëãàðèÿ, Ðóìúíèÿ è èçáðàíè ãðóïè ñòðàíè (1995 – 2004 ã.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76

ÔÈÃÓÐÀ

58. Ñúîòíîøåíèå ìåæäó ïðåêèòå ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè ñ íàòðóïâàíå è ÁÂÏ â Áúëãàðèÿ è èçáðàíè ãðóïè ñòðàíè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76

ÔÈÃÓÐÀ

59. Äÿë íà ïðåêèòå ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè â áðóòîêàïèòàëîîáðàçóâàíåòî íà Áúëãàðèÿ è èçáðàíè ãðóïè ñòðàíè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77

ÔÈÃÓÐÀ

60. Âíîñ íà Áúëãàðèÿ ïî ñòîêîâè ãðóïè (1999 – 2005 ã.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77

ÔÈÃÓÐÀ

61. Îñíîâíè èçòî÷íèöè íà ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ ïðåç 2006 ã. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78

ÔÈÃÓÐÀ

62. Ïðîìÿíà â îñíîâíèòå èçòî÷íèöè íà ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79

ÔÈÃÓÐÀ

63. Ðàçìåð è ìàòóðèòåò íà îòïóñíàòèòå áàíêîâè êðåäèòè çà ÷àñòíèòå íåôèíàíñîâè ïðåäïðèÿòèÿ â Áúëãàðèÿ (1999 – 2006 ã.). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79

ÔÈÃÓÐÀ

64. Êîìïîíåíòè íà áðóòíèÿ âúíøåí äúëã íà Áúëãàðèÿ êàòî ïðîöåíò îò ÁÂÏ (1999 – 2006 ã.) . . . . . . 80

ÔÈÃÓÐÀ

65. Èçáðàíè åâðîïåéñêè èíäåêñè íà öåíè íà àêöèè (2001 – 2006 ã.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80

ÔÈÃÓÐÀ

66. Áðîé íà ïðèäîáèëèòå îáðàçîâàòåëíà è íàó÷íà ñòåïåí “äîêòîð” â Áúëãàðèÿ . . . . . . . . . . . . . . . . . 85

ÔÈÃÓÐÀ

67. Äÿë íà çàâúðøèëèòå äîêòîðàíòóðà íà 1000 äóøè îò íàñåëåíèåòî âúâ âúçðàñòîâàòà ãðóïà 25 – 29 ã. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85

ÔÈÃÓÐÀ

68. Ïåðñîíàë, çàåò ñ ÍÈÐÄ, íà 1000 äóøè îò ðàáîòíàòà ñèëà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86

ÔÈÃÓÐÀ

69. Èçñëåäîâàòåëñêè ïåðñîíàë, çàåò ñ ÍÈÐÄ, ïî ñåêòîðè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86

ÔÈÃÓÐÀ

70. Çàåòîñò âúâ âèñîêîòåõíîëîãè÷íèòå ñåêòîðè íà ïðîìèøëåíîñòòà (% îò îáùàòà çàåòîñò) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87

ÔÈÃÓÐÀ

71. Çàåòîñò â íàóêîåìêè âèñîêîòåõíîëîãè÷íè óñëóãè (% îò îáùàòà çàåòîñò) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87

ÔÈÃÓÐÀ

72. Äÿë îò íàñåëåíèåòî íà âúçðàñò 20 – 24 ã. ñúñ çàâúðøåíî ñðåäíî îáðàçîâàíèå çà 2005 ã. (â ñêîáè å ïðåäñòàâåí ðúñòúò ñïðÿìî 2000 ã.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88

ÔÈÃÓÐÀ

73. Îòíîñèòåëåí äÿë íà íàñåëåíèåòî íà âúçðàñò 25 – 64 ãîäèíè ñ âèñøå îáðàçîâàíèå (2004 ã.) . . . . 89

ÔÈÃÓÐÀ

74. Äÿë íà ñòóäåíòèòå îò îáùîòî íàñåëåíèå íà ñòðàíàòà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89

ÔÈÃÓÐÀ 75. Äÿë íà ñòóäåíòèòå îò îáùèÿ áðîé íàñåëåíèå âúâ âúçðàñòîâàòà ãðóïà 20 – 24 ã. . . . . . . . . . . . . 90 ÔÈÃÓÐÀ

76. Äÿë íà çàâúðøèëèòå âèñøå îáðàçîâàíèå â òî÷íèòå è èíæåíåðíèòå íàóêè îò íàñåëåíèåòî âúâ âúçðàñòîâàòà ãðóïà 20 – 29 ã. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90

ÔÈÃÓÐÀ

77. Äÿë íà çàâúðøèëèòå âèñøå îáðàçîâàíèå â òî÷íèòå è èíæåíåðíèòå íàóêè îò âñè÷êè çàâúðøèëè ñòóäåíòè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91

ÔÈÃÓÐÀ

78. Äÿë íà ñòóäåíòèòå â íàó÷íî-òåõíè÷åñêèòå äèñöèïëèíè îò âñè÷êè çàïèñàíè ñòóäåíòè . . . . . . . 91

ÔÈÃÓÐÀ

79. Ïðîäúëæàâàùî îáó÷åíèå – äÿë îò íàñåëåíèåòî âúâ âúçðàñòîâàòà ãðóïà 25 – 64 ã., êîåòî ó÷àñòâà â îáðàçîâàíèå è îáó÷åíèå . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92

ÔÈÃÓÐÀ

80. Äÿë íà ïåðñîíàëà, èçïîëçâàù êîìïþòúð íà ðàáîòíîòî ìÿñòî ïîíå âåäíúæ ñåäìè÷íî ïî èêîíîìè÷åñêè ñåêòîðè (% îò çàåòèòå) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 I N N O VAT I O N . B G

ÔÈÃÓÐÀ

81. Êîìïþòðèçàöèÿ íà ïðåäïðèÿòèÿòà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96

ÔÈÃÓÐÀ

82. Ïðåäïðèÿòèÿ ñ äîñòúï äî èíòåðíåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97

ÔÈÃÓÐÀ

83. Äèíàìèêà íà íàâëèçàíåòî íà ïðåäïðèÿòèÿòà â óåáïðîñòðàíñòâîòî . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98

ÔÈÃÓÐÀ

84. Äÿë îò ïðåäïðèÿòèÿòà ñ óåáñòðàíèöà ïî ðàçìåð íà çàåòèÿ ïåðñîíàë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98

ÔÈÃÓÐÀ

85. Äÿë íà ïðåäïðèÿòèÿòà, êóïóâàëè èëè ïðîäàâàëè ñòîêè/óñëóãè, è äÿë îò îáîðîòà èì, ðåàëèçèðàí îíëàéí, â èçáðàíè åâðîïåéñêè ñòðàíè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99

ÔÈÃÓÐÀ

86. Èíäåêñ íà ôàêòîðèòå, çàòðóäíèëè èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ ïðåç 2006 ã. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105

ÔÈÃÓÐÀ

87. Èíîâàöèîííà ïèðàìèäà íà ïðåäïðèÿòèÿòà â ñòðàíàòà (%) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115

ÔÈÃÓÐÀ

88. Èíîâàöèîíåí ðàäàð íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ – 2006 ã. (%) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115

ÔÈÃÓÐÀ

89. Ñúòðóäíè÷åñòâî íà ôèðìèòå ïðè ñúçäàâàíå íà èíîâàöèè (%) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117

ÔÈÃÓÐÀ

90. Ôàêòîðè, çàòðóäíÿâàùè èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ôèðìèòå â ñòðàíàòà (%) . . . . . . . . . . . . 118

ÔÈÃÓÐÀ

91. Èíîâàöèîííà àêòèâíîñò – ïðîöåíò îò ôèðìèòå, ïðåäîñòàâèëè èíîâàöèîííè ïðîäóêòè èëè ïðîöåñè ïðåç 2003 è 2005 ã. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122

ÔÈÃÓÐÀ

92. Ôàêòîðè, çàòðóäíèëè èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ôèðìèòå (äÿë íà îïðåäåëèëèòå êàòî „ãîëÿìî” òÿõíîòî çíà÷åíèå) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123

ÔÈÃÓÐÀ

93. Õàðàêòåðèñòèêà íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124

ÔÈÃÓÐÀ

94. Çíà÷åíèå çà ôèðìàòà íà îñúùåñòâåíèòå èíîâàöèîííè äåéíîñòè (äÿë íà îïðåäåëèëèòå çíà÷åíèåòî êàòî „ãîëÿìî”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125

ÔÈÃÓÐÀ

95. Ðàçêðèòè êîíêóðåíòíè ïðåäèìñòâà âúâ âíîñà è èçíîñà íà Áúëãàðèÿ (1999 – 2004 ã.) . . . . . . . . . . 142

ÔÈÃÓÐÀ

96. ÁÂÏ íà ÷îâåê îò íàñåëåíèåòî çà èçáðàíè ñòðàíè – íîâè ÷ëåíêè íà ÅÑ è Áúëãàðèÿ (â ñòàíäàðò íà ïîêóïàòåëíàòà ñïîñîáíîñò; EU 25 = 100) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142

ÔÈÃÓÐÀ

97. Ðåàëåí ãîäèøåí ðúñò íà ÁÂÏ çà ÅÑ-25, ÅÑ-8 è Áúëãàðèÿ (1995 – 2007 ã.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143

ÔÈÃÓÐÀ

98. Èíäåêñ íà èêîíîìè÷åñêà ñâîáîäà íà ôîíäàöèÿ “Õåðèòèäæ” (2005 – 2006 ã.) . . . . . . . . . . . . . . . . 143

ÔÈÃÓÐÀ

99. Çàïî÷âàíå íà áèçíåñ äåéíîñò – ñðàâíåíèå ñ îñòàíàëèòå åâðîïåéñêè äúðæàâè . . . . . . . . . . . . . . 143

ÈÍÄÅÊÑ ÍÀ ÊÀÐÅÒÀÒÀ Ê ÀÐÅ

1. Ïúòíà êàðòà çà èíîâàòèâíà Åâðîïà: äåñåò ïðèîðèòåòíè ìåðêè íà èíîâàöèîííàòà ñòðàòåãèÿ íà ÅÑ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22

Ê ÀÐÅ

2. Èíîâàöèîííî ñúòðóäíè÷åñòâî – óñïåøíè ïðàêòèêè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65

Ê ÀÐÅ

3. Êîíêóðñíî-ïðîåêòíî ôèíàíñèðàíå â Áúëãàðèÿ: Ôîíä „Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ” è Íàöèîíàëåí èíîâàöèîíåí ôîíä . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73

Ê ÀÐÅ

4. Ó÷àñòèå íà áúëãàðñêè ïðåäñòàâèòåëè â Øåñòàòà ðàìêîâà ïðîãðàìà íà ÅÑ çà íàóêà, òåõíîëîãè÷íî ðàçâèòèå è äåìîíñòðàöèîííè äåéíîñòè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81

Ê ÀÐÅ

5. Âèæäàíåòî çà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà è ïîëèòèêà íà íîñèòåëèòå íà íàãðàäàòà “Èíîâàòèâíî ïðåäïðèÿòèå íà ãîäèíàòà” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107

Ê ÀÐÅ

6. Ïîëèòè÷åñêè àíãàæèìåíò êúì èíîâàöèèòå íà íàé-âèñîêî ðàâíèùå âúâ Ôèíëàíäèÿ . . . . . . . . . . 108

ÐÅÇÞÌÅ

Ñ ïðèñúåäèíÿâàíåòî íà Áúëãàðèÿ êúì Åâðîïåéñêèÿ ñúþç íà 1 ÿíóàðè 2007 ã. ïðåä îáùåñòâîòî è èêîíîìèêàòà íà ñòðàíàòà ñå ðàçêðèâàò íîâè âúçìîæíîñòè çà ïðîñïåðèòåò è ðàçâèòèå. Ïúðâèòå ñåäåì ãîäèíè îò ÷ëåíñòâîòî íà Áúëãàðèÿ â ÅÑ ùå îïðåäåëÿò õàðàêòåðà íà áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà. Ïðèëàãàíàòà ïðàâèòåëñòâåíà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà è ôèíàíñîâèòå èíñòðóìåíòè çà íåéíîòî èçïúëíåíèå ïðåç ïåðèîäà 2007 – 2013 ã. ùå èìàò ðåøàâàù åôåêò âúðõó äúëãîñðî÷íàòà ñòðóêòóðà è êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà. Èíîâàöèè.áã 2007 àíàëèçèðà ñúñòîÿíèåòî íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà è ïðàâè ïðåïîðúêè çà ïîäîáðÿâàíå íà èíîâàöèîííèÿ ïîòåíöèàë íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà. Ïîðàäè âàæíîñòòà íà ôèíàíñîâèòå èíñòðóìåíòè íà ÅÑ çà ðàçâèòèåòî íà èíîâàöèîííèÿ êàïàöèòåò íà Áúëãàðèÿ òàçãîäèøíèÿò äîêëàä ïðàâè ïðåãëåä íà åâðîïåéñêàòà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà è âúçìîæíîñòèòå, êîèòî òÿ ïðåäîñòàâÿ ïðåä Áúëãàðèÿ. Ñëåäâàéêè óñòàíîâåíàòà ìåòîäîëîãèÿ îò ïðåäõîäíîòî èçäàíèå, Èíîâàöèè.áã 2007 àíàëèçèðà äèíàìèêàòà â ðàçâèòèåòî íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà è âúçìîæíîñòèòå çà íåéíîòî ðàçâèòèå ïðåç 2007 ã. íà áàçàòà íà ïåò ãðóïè ïîêàçàòåëè: • ñúâêóïåí èíîâàöèîíåí ïðîäóêò; • ïðåäïðèåìà÷åñòâî è èíîâàöèîííè ìðåæè; • èíâåñòèöèè è ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèèòå; • ÷îâåøêè êàïèòàë çà èíîâàöèè; • èíôîðìàöèîííè è êîìóíèêàöèîííè òåõíîëîãèè (ÈÊÒ). Òàçè ãîäèíà àíàëèçúò å îáîãàòåí ñúñ ñïåöèàëåí èíäåêñ íà èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ, áàçèðàí íà ðåçóëòàòèòå îò ãîäèøíèòå ïðîó÷âàíèÿ íà Åâðîïåéñêèÿ èíîâàöèîíåí öåíòúð, è ñ ïðîôèë íà áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ôèðìè âúç îñíîâà íà ïàíåëíè äàííè è ïî-äúëáîêà ñòàòèñòè÷åñêà îáðàáîòêà.

I N N O VAT I O N . B G

Èíäåêñúò íà èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ* ïîêàçâà, ÷å ãîëÿìà ÷àñò îò òÿõ (íàä 65 %) íå ñà âúâåæäàëè íèêàêâè èíîâàöèè ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà. Îñíîâíàòà ÷àñò îò áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ (îêîëî 24 % îò âñè÷êè ôèðìè) ðåàëèçèðàò ñòîéíîñòè íà èíäåêñà ïîä 40, êàòî ñðåäíèÿò ïðåòåãëåí èíäåêñ íà èíîâàòèâíîñò íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ çà 2006 ã. å 10,2. Òîâà å èçðàç íà íèñêàòà ñïîñîáíîñò çà ñú÷åòàâàíå íà íÿêîëêî òèïà èíîâàöèè è íà âúâåæäàíåòî ïðåäèìíî íà èíîâàöèè ñ íèñêà ñòåïåí íà íîâîñò îò áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ (ñàìî çà ôèðìàòà èëè çà íàöèîíàëíèÿ, íî íå è çà ìåæäóíàðîäíèÿ ïàçàð). Ñðåäíàòà ñòîéíîñò íà èíäåêñà çà èíîâàòèâíèòå ôèðìè å 56,1. Âèñîêîèíîâàòèâíèòå áúëãàðñêè ôèðìè, èëè ôèðìèòå, êîèòî ðåàëèçèðàò èíäåêñ íàä ñðåäíèÿ – 56,1, ñà ïîä 4 % îò âñè÷êè áúëãàðñêè ïðåäïðèÿòèÿ.

Ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà ïîäîáðÿâà ñâîÿ ñúâêóïåí èíîâàöèîíåí ïðîäóêò, êàòî î÷àêâàíèÿòà ñà âúçõîäÿùàòà òåíäåíöèÿ äà ñå çàïàçè è ïðåç 2007 ã. ïðåäâèä ïðåäñòîÿùîòî ïðèñúåäèíÿâàíå íà ñòðàíàòà êúì Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Îñíîâíèÿò äâèãàòåë å èíîâàöèîííèÿò ïðîäóêò, íî óñïîðåäíî ñ íåãî íàðàñòâà è íàó÷íèÿò ïðîäóêò íà ñòðàíàòà. Ïîâèøàâàíåòî íà èíîâàöèîííàòà è íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêàòà àêòèâíîñò âñå îùå íå å äîâåëî äî ðàçâèòèå íà òåõíîëîãè÷íèÿ ïðîäóêò, íî ìàêàð è ñëàáè, âå÷å ñúùåñòâóâàò ïðèçíàöè çà ðàçäâèæâàíå è â òàçè îáëàñò. Âñå îùå îáà÷å, ðàçâèòèåòî íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà å â ðàíåí ñòàäèé, êîåòî íàé-ÿðêî ïðîëè÷àâà îò ñðàâíèòåëíî íèñêèòå ðåçóëòàòè ïðè ñúïîñòàâÿíå ñúñ ñðåäíèòå ðàâíèùà â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Ïðåäâèæäàíèÿòà çà ïúðâàòà ãîäèíà îò ÷ëåíñòâîòî íà Áúëãàðèÿ â ÅÑ ñà çà çàñèëâàíå íà ïîëîæèòåëíîòî ðàçâèòèå êúì ðàçøèðÿâàíå íà èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà, ïîäîáðÿâàíå íà òåõíîëîãè÷íàòà èì îáåçïå÷åíîñò è íàðàñòâàíå íà íàó÷íàòà äåéíîñò. • Èíîâàöèîíåí ïðîäóêò. Äåëúò íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ â Áúëãàðèÿ ïîñòåïåííî ñå óâåëè÷àâà, êàòî ïî ïîñëåäíè îôèöèàëíè îöåíêè å îêîëî 16 % îò âñè÷êè ôèðìè, íî âñå îùå îñòàâà äàëå÷ îò ñðåäíîòî çà ÅÑ ðàâíèùå. Ñåêòîðèòå îò èêîíîìèêàòà, êîèòî ñà ïîäëîæåíè íà íàé-ñèëíà ìåæäóíàðîäíà êîíêóðåíöèÿ è íàâëèçàíå íà ÷óæäåñòðàííè êàïèòàëè, êàòî ôèíàíñîâîòî ïîñðåäíè÷åñòâî, êîìïþòúðíèòå òåõíîëîãèè, ÍÈÐÄ, èíæåíåðíèòå è êîíñóëòàíòñêèòå óñëóãè è äîáèâíàòà ïðîìèøëåíîñò, áåëåæàò íàé-ãîëÿì ðúñò íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ è îòíîñèòåëíî íàé-ìàëêî èçîñòàâàíå îò ñúîòâåòíèòå ðàâíèùà çà ÅÑ. Îáðàòíîòî âàæè çà ðåãóëèðàíèòå ìîíîïîëè â ñåêòîðèòå åëåêòðîåíåðãèÿ, ãàç è âîäà, à ñúùî òðàíñïîðò, ñêëàäèðàíå è ñúîáùåíèÿ. Ñðàâíèòåëíî ñêðîìíèÿò äÿë íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ â áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà å ñâúðçàí è ñ íèñêàòà òåõíîëîãè÷íà èíòåíçèâíîñò íà íàöèîíàëíîòî ñòîïàíñòâî – Áúëãàðèÿ èçîñòàâà ïîâå÷å îò ïåò ïúòè îò ëèäåðèòå ñðåä íîâèòå ñòðàíè ÷ëåíêè (Óíãàðèÿ, ×åõèÿ è Åñòîíèÿ) ïî äÿë íà èçíîñà íà âèñîêîòåõíîëîãè÷íè ïðîäóêòè. Áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ôèðìè ñà íà åòàï íà ðàçâèòèå èëè îïåðèðàò íà ïàçàðè, ïðè êîèòî êàïèòàëîâàòà èíòåíçèâíîñò èçïðåâàðâà èíîâàöèîííàòà, ïîðàäè êîåòî èíîâàöèîííàòà èì äåéíîñò ñå õàðàêòåðèçèðà, íà ïúðâî ìÿñòî, ñúñ çàêóïóâàíåòî íà ìàøèíè è îáîðóäâàíå, êîåòî ñå äîïúëâà ñ îáó÷åíèå íà ïåðñîíàëà. Íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêàòà è ðàçâîéíàòà äåéíîñò èäâàò íà âòîðî ìÿñòî, êàòî ñàìî 30 % îò èíîâàòèâíèòå (ò.å. ïîä 5 % îò âñè÷êè) ôèðìè ÿ ñïîìåíàâàò êàòî ñâîÿ èíîâà10

öèîííà äåéíîñò. Îáîãàòÿâàíåòî íà àñîðòèìåíòà, ðàçøèðÿâàíåòî íà ïàçàðà è îñèãóðÿâàíåòî íà ñúîòâåòñòâèå ñ ìåæäóíàðîäíè ñòàíäàðòè òðàéíî ïîâèøàâàò ñâîÿòà òåæåñò êàòî åôåêò îò èíîâàöèîííàòà äåéíîñò çà áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ. Îòíîñèòåëíî íàé-ñúùåñòâåíàòà ïðå÷êà, êîÿòî áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ ñðåùàò ïðåä ñâîÿòà èíîâàöèîííà äåéíîñò â ñðàâíåíèå ñ ïðåäïðèÿòèÿòà â ÅÑ, å ëèïñàòà íà ïîäõîäÿùè èçòî÷íèöè çà ôèíàíñèðàíå. • Òåõíîëîãè÷åí ïðîäóêò. Òåõíîëîãè÷íèÿò ïðîäóêò íà Áúëãàðèÿ å íà îêîëî 50 % ïî-íèñêî ðàâíèùå, îòêîëêîòî â ñòðàíèòå îò ÅÑ-10. Ïàòåíòíàòà àêòèâíîñò íà áúëãàðñêè èçîáðåòàòåëè ïðåä Áúëãàðñêîòî ïàòåíòíî âåäîìñòâî íàìàëÿâà, íî áåëåæè óâåëè÷åíèå ïðåä àìåðèêàíñêàòà è åâðîïåéñêàòà ïàòåíòíà àäìèíèñòðàöèÿ. Áðîÿò íà çàùèòåíèòå ïàòåíòè îáà÷å îñòàâà äàëå÷ ïîä ñðåäíèòå çà ÅÑ10 íèâà, êîèòî îò ñâîÿ ñòðàíà ñà íèñêè ïî ìåæäóíàðîäíèòå ñòàíäàðòè. Áúëãàðñêèòå ïàòåíòè ñå ïîäàâàò è çàùèòàâàò îò èíäèâèäóàëíè çàÿâèòåëè, êîåòî ãè ïðàâè óÿçâèìè îò çàîáèêàëÿíå íà ìåæäóíàðîäíèÿ ïàçàð, à èêîíîìè÷åñêèÿò èì åôåêò âúðõó áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà íå ìîæå äà áúäå çíà÷èì. Òúðñåíåòî è ïðåäëàãàíåòî íà òåõíîëîãè÷íèÿ ïàçàð â Áúëãàðèÿ îñòàâàò íèñêè. Çàùèòàòà íà èíòåëåêòóàëíàòà ñîáñòâåíîñò ñå îïðåäåëÿ îò ìåñòíèòå è ìåæäóíàðîäíèòå ïðåäïðèÿòèÿ êàòî íåçàäîâîëèòåëíà, à â ñðàâíåíèå ñúñ ñòðàíèòå îò ÅÑ-15 òÿ å îêîëî äâà ïúòè ïî-ñëàáà. Âúïðåêè ïðèçíàöèòå çà ïîâèøàâàíå íà ïàòåíòíàòà àêòèâíîñò íà áúëãàðñêèòå èçîáðåòàòåëè, àêî òÿ ñå çàïàçè óñòîé÷èâî íà ðàâíèùà ïîä ñðåäíèòå çà ÅÑ-10, Áúëãàðèÿ ñå èçïðàâÿ ïðåä ñåðèîçíà çàïëàõà äà îñòàíå èçâúí ãëîáàëíèòå òåõíîëîãè÷íè ïîòîöè è ðèñê îò îãðàíè÷àâàíå íà äúëãîñðî÷íèÿ ´ èíîâàöèîíåí êàïàöèòåò. • Íàó÷åí ïðîäóêò. Ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà íàó÷íèÿò ïðîäóêò íà ñòðàíàòà îòáåëÿçâà ðúñò, íî îáùîòî ìó ðàâíèùå îñòàâà ïîä ñðåäíîòî çà íîâèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ. Áúëãàðèÿ ïðîäúëæàâà äà ãóáè ïîçèöèè ïî îòíîøåíèå íà ìåæäóíàðîäíàòà èçâåñòíîñò íà íàó÷íèÿ ñè ïðîäóêò. Áðîÿò íà ïóáëèêàöèèòå è öèòàòèòå â ìåæäóíàðîäíè ðåôåðèðàíè æóðíàëè íà ñúïîñòàâèìè ñòðàíè êàòî Ñëîâàêèÿ íàïðèìåð íàðàñòâà ñ ïî-áúðçè òåìïîâå îò áúëãàðñêèòå. Ñòðóêòóðàòà íà íàó÷íèÿ ïðîäóêò ñå ïðîìåíÿ êúì ïðèëîæíè äèñöèïëèíè ïî ïîäîáèå íà ñòðóêòóðàòà íà íîâèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ, íî ñ ïî-áàâíè òåìïîâå. Çàïàçâà ñå âèñîê äåëúò íà ôóíäàìåíòàëíèòå íàóêè (õèìèÿ, ôèçèêà), äîêàòî êëèíè÷íàòà ìåäèöèíà (òÿñíî ñâúðçàíà ñ áúðçîðàñòÿùèÿ ãëîáàëåí ñåêòîð íà áèîòåõíîëîãèèòå) å çàñòúïåíà â ìíîãî ïî-ìàëêà ñòåïåí â ñðàâíåíèå ñ ÅÑ-15 è íîâèòå ñòðàíè ÷ëåíêè. Çàïàçâàíåòî íà ïîäîáíà ñòðóêòóðà íå ïðåäïîëàãà ñúùåñòâåíî ïîâèøàâàíå íà òåõíîëîãè÷íàòà è èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò íà íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêèÿ ñåêòîð â Áúëãàðèÿ. Ïîëîæèòåëåí çíàê â òàçè íàñîêà å íàðàñòâàíåòî íà äåëà â ïóáëèêàöèèòå îò Áúëãàðèÿ íà èíæåíåðíèòå è òåõíîëîãè÷íèòå íàóêè äî äâà ïúòè íàä òîçè â ÅÑ-15. Ðàìêîâèòå ïðîãðàìè íà ÅÑ îêàçâàò ñúùåñòâåíî âëèÿíèå âúðõó ïóáëèêàöèîííàòà àêòèâíîñò è ñòðóêòóðàòà íà íàó÷íèÿ ïðîäóêò â Áúëãàðèÿ. Ñ òÿõíîòî äåéñòâèå è ñ ïîäîáðÿâàíåòî íà îáùîòî èêîíîìè÷åñêî ñúñòîÿíèå íà ñòðàíàòà ñà ñâúðçàíè è ïîëîæèòåëíèòå î÷àêâàíèÿ çà ðàçâèòèåòî íà íàó÷íèÿ ïðîäóêò ïðåç ñëåäâàùèòå ãîäèíè. Ñ óñòîé÷èâèÿ ðàñòåæ íà èêîíîìèêàòà ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè ïðîäúëæàâà è òåíäåíöèÿòà íà ïîäîáðÿâàíå íà ñðåäàòà çà ïðåäïðèåìà÷åñòâî I N N O VAT I O N . B G

è áèçíåñ â Áúëãàðèÿ. Ìàêðîèêîíîìè÷åñêàòà ñòàáèëíîñò â ñòðàíàòà ñúçäàäå íåîáõîäèìèòå óñëîâèÿ çà ðàñòåæ íà ïðåäïðèÿòèÿòà è óñòàíîâÿâàíåòî íà ïðîäóêòèâíè ïàðòíüîðñòâà çà èíîâàöèè. Íî ïðåä äîáðîòî ôóíêöèîíèðàíå íà èíîâàöèîííàòà ñèñòåìà îñòàâàò ðåäèöà ìèêðîèêîíîìè÷åñêè ïðå÷êè, ÷èåòî ïðåìàõâàíå ùå ñúçäàäå äîïúëíèòåëíà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò íà áúëãàðñêèÿ áèçíåñ â ÅÑ. Àêî òå áúäàò áúðçî è óñïåøíî ïðåîäîëåíè, î÷àêâàíèÿòà ñà, ÷å ÷ëåíñòâîòî íà Áúëãàðèÿ â ÅÑ ùå äîâåäå äî ïîâèøàâàíå íà èíîâàöèîííîòî ïðåäïðèåìà÷åñòâî. • Ïðåäïðèåìà÷åñòâî. Áðîÿò íà íîâîñúçäàäåíèòå ôèðìè ïðîäúëæàâà äà íàðàñòâà, íî îñòàâà ïîä ðàâíèùåòî çà íîâèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ. Òåíäåíöèÿòà çà íàðàñòâàíå íà äåëà íà ìàëêèòå è ñðåäíèòå çà ñìåòêà íà ìèêðîïðåäïðèÿòèÿòà å ïðèçíàê çà íàëè÷èåòî íà óñëîâèÿ çà ôèðìåí ðàñòåæ, êîèòî ùå ñå ïîäîáðÿâàò ñ ðàçâèòèåòî íà ôèíàíñîâèòå ïàçàðè ïðåç ïîñëåäíèòå äâå ãîäèíè è ïîëó÷àâàíåòî íà ïî-ëåñåí äîñòúï äî åâðîïåéñêèÿ ïàçàð ïðåç 2007 ã. Òðîìàâèòå àäìèíèñòðàòèâíè ïðîöåäóðè è çàáàâÿíåòî íà êëþ÷îâè ðåôîðìè êàòî âúâåæäàíåòî íà öåíòðàëåí ðåãèñòúð íà ôèðìèòå ñà îñíîâíà ïðå÷êà ïðåä ïðåäïðèåìà÷åñêèòå óñèëèÿ íà áúëãàðèòå. Â Áúëãàðèÿ ðåãèñòðèðàíåòî íà ôèðìà èçèñêâà 2 ïúòè ïîâå÷å ïðîöåäóðè è òðè ïúòè ïîâå÷å âðåìå, îòêîëêîòî â ñúñåäíà Ðóìúíèÿ. • Èíîâàöèîííè ìðåæè è èçòî÷íèöè íà èíôîðìàöèÿ. Ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ ðàçøèðÿâàò ñâîåòî ñúòðóäíè÷åñòâî ïðè ðàçðàáîòâàíåòî íà íîâè ïðîäóêòè è ïðîöåñè. Îñîáåíî ñèëíà å òàçè òåíäåíöèÿ ïðè âðúçêèòå ñ ÷óæäåñòðàííè îðãàíèçàöèè. Ïðåç 2006 ã. äåëúò íà ïðåäïðèÿòèÿòà, ðàçðàáîòâàëè èíîâàöèîíåí ïðîåêò ñ âúíøíè îðãàíèçàöèè, ñå å ïîêà÷èë ñ 6 ï.ï. ñïðÿìî 2004 ã. Òîé îáà÷å îñòàâà ñ îêîëî 7 ï.ï. ïîä ñðåäíîòî çà ÅÑ-15 ðàâíèùå. Áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ ïðèäàâàò íàé-ãîëÿìà âàæíîñò íà ðàçðàáîòâàíåòî íà èíîâàöèîííè ïðîåêòè íà ñâîèòå êëèåíòè è äîñòàâ÷èöè. Ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà ñå íàáëþäàâà è ïîäîáðÿâàíå íà îòíîøåíèåòî ñïðÿìî êîíñóëòàíòñêèòå îðãàíèçàöèè, êîåòî ìîæå áè å ïðåäâåñòíèê íà ïî-áúðçî ðàçâèòèå íà èíäóñòðèÿòà â ñâåòëèíàòà íà ïðèñúåäèíÿâàíåòî íà ñòðàíàòà êúì ÅÑ. Èíòåðíåò îñòàâà íàé-ïðåäïî÷èòàíèÿò è èçïîëçâàí èçòî÷íèê íà èíôîðìàöèÿ íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ. Èíâåñòèöèèòå â èíîâàöèè â Áúëãàðèÿ îñòàâàò ïðåäèìíî ñâúðçàíè ñ òðàíñôåðà íà çíàíèå îò ÅÑ ÷ðåç ïðåêè ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè è âíîñ íà èíâåñòèöèîííè ñòîêè. Ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ ñà ñðàâíèòåëíî íèñêè (0,51 % îò ÁÂÏ), íî áåëåæàò ïîêà÷âàíå, êîåòî ñå äúëæè íà óâåëè÷åíè èíâåñòèöèè îò ïðåäïðèÿòèÿòà. Ôèíàíñîâàòà ñèñòåìà íà ñòðàíàòà ñå ðàçâèâà áúðçî, íî âñå îùå íå ïðåäëàãà ñïåöèôè÷íè èíñòðóìåíòè çà ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèèòå. Î÷àêâàíèÿòà ñà òåíäåíöèÿòà çà íàðàñòâàíå íà èíâåñòèöèèòå â èíîâàöèè äà ñå çàïàçè ïðåç ñëåäâàùèòå íÿêîëêî ãîäèíè, äâèæåíà îò äîïúëíèòåëíîòî ôèíàíñèðàíå îò ôîíäîâåòå íà ÅÑ è ïîâèøàâàíåòî íà àêòèâíîñòòà íà ÷àñòíèÿ ñåêòîð. • Èíâåñòèöèè â ÍÈÐÄ. Ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ â ñòðàíàòà íàðàñòâàò, íî îñòàâàò îêîëî 4 ïúòè ïî-íèñêè îò ñðåäíîòî çà ÅÑ-15 ðàâíèùå. Ïîêà÷âàíåòî èì ñå äúëæè ïðåäèìíî íà ïî-âèñîêàòà àêòèâíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà è íà êàïèòàëîâè ðàçõîäè. Âúïðåêè òîâà ñòðóêòóðàòà íà ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ â Áúëãàðèÿ ñå çàïàçâà ñèëíî äåáàëàíñèðàíà. Äåëúò íà äúðæàâíèÿ ñåêòîð â òÿõíîòî ôèíàíñèðàíå è èçïúëíåíèå å äâà ïúòè ïî-âèñîê, îòêîëêîòî íà ïðåäïðèÿòèÿòà è âèñøåòî îáðàçîâàíèå. Â ÅÑ-15 íà òÿõ ñå ïàäà ïîä 1/5 îò îáùèòå ðàçõîäè çà ÍÈÐÄ. Äåâåòäåñåò ïðîöåíòà îò ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ â Áúëãàðèÿ 12

ñà çà òåêóùè íóæäè, ïðåäèìíî çàïëàòè è èçäðúæêà íà ïåðñîíàë â äúðæàâíèÿ ñåêòîð. Ïðèòîêúò íà ôèíàíñèðàíå íà ÍÈÐÄ ïî ëèíèÿ íà åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå ùå äîâåäå äî ïîêà÷âàíå íà ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ, íî ïðîìÿíàòà â ñòðóêòóðàòà íà ñåêòîðà ùå çàâèñè ïðåäè âñè÷êî îò ïðîâåæäàíàòà íàöèîíàëíà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà ïðåç ñëåäâàùèòå 2 – 3 ãîäèíè. • Ìåæäóíàðîäåí òðàíñôåð íà èíîâàöèè – ïðåêè ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè. Ïðèòîêúò íà ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè ñå óâåëè÷àâà óñòîé÷èâî è ñå çàïàçâà êàòî îñíîâåí èçòî÷íèê çà òåõíîëîãè÷íî îáíîâëåíèå íà ñòðàíàòà. Äåëúò íà ïðåêèòå ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè (Ï×È) â áðóòîêàïèòàëîîáðàçóâàíåòî â Áúëãàðèÿ ïðåç ïîñëåäíèòå 8 ãîäèíè å îêîëî 40 % – äâà ïúòè ïî-âèñîê, îòêîëêîòî â ñòðàíèòå îò ÅÑ-8, à íàñèùàíåòî íà èêîíîìèêàòà ñ ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè îñòàâà îêîëî 3 ïúòè ïî-íèñêî â ñðàâíåíèå ñúñ ñúùàòà ãðóïà ñòðàíè. Íàé-ãîëÿì äÿë îò Ï×È ñà íàñî÷åíè êúì íàé-èíîâàòèâíèÿ ñåêòîð â ñòðàíàòà – ôèíàíñîâîòî ïîñðåäíè÷åñòâî, è êúì ñêëàäèðàíåòî, òðàíñïîðòà, ñúîáùåíèÿòà è ñäåëêèòå ñ íåäâèæèìè èìîòè. Äåëúò íà ïðåðàáîòâàùàòà ïðîìèøëåíîñò íàìàëÿâà, êîåòî ìîæå äà áúäå ñèãíàë çà âëîøàâàíå íà êà÷åñòâåíàòà ñòðóêòóðà è íàñèùàíå íà ñïîñîáíîñòòà íà èêîíîìèêàòà äà ïðèåìà òåõíîëîãè÷íè íîâîñòè. Î÷àêâàíèÿòà Ï×È äà çàïàçÿò ñâîÿ ðúñò ïðåç ïúðâèòå ãîäèíè ñëåä ïðèåìàíåòî íà ñòðàíàòà â ÅÑ çàâèñÿò îò ïîâèøàâàíåòî íà àáñîðáöèîííàòà ñïîñîáíîñò íà ñòðàíàòà ÷ðåç åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå. • Ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèèòå. Ñîáñòâåíèòå ñðåäñòâà íà ïðåäïðèÿòèÿòà ñå çàïàçâàò êàòî îñíîâåí èçòî÷íèê çà ôèíàíñèðàíå íà òÿõíàòà èíîâàöèîííà äåéíîñò è ïðåç 2006 ã., ñëåäâàíè îò áàíêèòå, ìåñòíèòå è ÷óæäåñòðàííèòå ïàðòíüîðè. Íàé-ãîëÿì ðúñò ñðåä èçòî÷íèöèòå çà ôèíàíñèðàíå ñïðÿìî ïîñëåäíîòî èçäàíèå íà Èíîâàöèè.áã áåëåæàò áàíêèòå è ôîíäîâåòå íà ÅÑ. Î÷àêâà ñå òàçè òåíäåíöèÿ äà ñå çàñèëè ñ ïðèåìàíåòî íà ñòðàíàòà â ÅÑ è ñ ïî-íàòàòúøíîòî çàäúëáî÷àâàíå íà ôèíàíñîâîòî ïîñðåäíè÷åñòâî â èêîíîìèêàòà. Ñïåöèàëèçèðàíèòå èíñòðóìåíòè çà ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèèòå êàòî íàïðèìåð ôîíäîâå çà ðèñêîâ êàïèòàë íà ïðàêòèêà ñà íåïîçíàòè çà áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ. Áóðíîòî ðàçâèòèå íà ìåñòíèÿ êàïèòàëîâ ïàçàð îò ïîñëåäíèòå 2-3 ãîäèíè, íàòðóïâàíåòî íà ñðåäñòâà â äúëãîñðî÷íè ôèíàíñîâè èíñòðóìåíòè (ïåíñèîííè ôîíäîâå, çàñòðàõîâàòåëíè äðóæåñòâà) è íàâëèçàíåòî íà ôîíäîâå è îïèò îò ÅÑ ñå î÷àêâà äà äîâåäàò äî ïîÿâàòà íà ïúðâèòå íàöèîíàëíè ðèñêîâè èíñòðóìåíòè ïðåç 2007 – 2008 ã. Ìàêàð åôåêòúò äà å ïî-òðóäíî èçìåðèì, â ãîäèíèòå íà ïðåõîä ÷îâåøêèÿò êàïèòàë â Áúëãàðèÿ ïðåòúðïÿ êîëè÷åñòâåíà è êà÷åñòâåíà àìîðòèçàöèÿ, ïîäîáíà íà ôèçè÷åñêèÿ. Îñîáåíî ñèëíî áåøå çàñåãíàòà ñèñòåìàòà íà ñðåäíîòî îáðàçîâàíèå è íà ñïåöèàëèçèðàíàòà çàåòîñò ñ ÍÈÐÄ. Ñëåä 2002 – 2005 ã. ñå íàáëþäàâà òåíäåíöèÿ íà ïîäîáðÿâàíå âúâ âñè÷êè åëåìåíòè íà îáðàçîâàòåëíèÿ ïðîäóêò è çàåòîñòòà ñ èçêëþ÷åíèå íà âèñîêîòåõíîëîãè÷íèòå ïðîìèøëåíè ïðîèçâîäñòâà. Âúïðåêè òîâà òÿõíîòî ïðåäñòàâÿíå îñòàâà ïîä ðàâíèùåòî íà ÅÑ-10 è ÅÑ-25. • Íàó÷íà êàðèåðà, çàåòîñò â ÍÈÐÄ è âèñîêîòåõíîëîãè÷íèòå îòðàñëè. Â ñðàâíåíèå ñ ïðåäõîäíîòî èçäàíèå íà Èíîâàöèè.áã ïðåç òàçè ãîäèíà ñå íàáëþäàâà ïúðâîòî ãîëÿìî (ðúñò îò 35 %) óâåëè÷åíèå íà íîâîïðèäîáèëèòå äîêòîðñêà ñòåïåí â Áúëãàðèÿ. Íàðàñòâà è çàåòîñòòà ñ ÍÈÐÄ, êàòî âîäåù å ñåêòîðúò íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ (ðúñò îò 30 % ïðåç ïîñëåäíèòå äâå ãîäèíè). Çàñèëâà ñå ñïåI N N O VAT I O N . B G

öèàëèçàöèÿòà íà Áúëãàðèÿ â íàóêîåìêè âèñîêîòåõíîëîãè÷íè óñëóãè, êúäåòî çàåòîñòòà îñòàâà íàä ñðåäíîòî çà ÅÑ-10 ðàâíèùå, íî ñå çàïàçâà èçîñòàâàíåòî íà ñòðàíàòà â îáëàñòòà íà âèñîêîòåõíîëîãè÷íèòå ñåêòîðè íà ïðåðàáîòâàùàòà ïðîìèøëåíîñò. Âúïðåêè îòáåëÿçàíèòå ïîëîæèòåëíè òåíäåíöèè â äèíàìèêà ðàâíèùåòî íà çàåòîñò ñ ÍÈÐÄ è äåëúò íà çàâúðøèëèòå äîêòîðàíòóðà â ñòðàíàòà îñòàâàò îêîëî äâà ïúòè ïî-íèñêè, îòêîëêîòî â ñòðàíèòå îò ÅÑ-10, à äåëúò íà çàåòèòå ñ ÍÈÐÄ â äúðæàâíèÿ ñåêòîð å äèñïðîïîðöèîíàëíî ïî-âèñîê â Áúëãàðèÿ, îòêîëêîòî â ÅÑ-10 è ÅÑ-15. • Îáðàçîâàòåëíî ðàâíèùå, êà÷åñòâî íà îáðàçîâàòåëíèÿ ïðîäóêò è îáó÷åíèå ïðåç öåëèÿ æèâîò. Îáðàçîâàòåëíîòî ðàâíèùå â ñòðàíàòà îñòàâà íà îòíîñèòåëíî ïî-íèñêî ðàâíèùå â ñðàâíåíèå ñ ÅÑ-10 è ÅÑ-15, îñîáåíî ïî îòíîøåíèå íà ñðåäíîòî îáðàçîâàíèå. Ïðè âèñøåòî îáðàçîâàíèå ñå çàáåëÿçâà çàñòîé, ìàêàð è íà îòíîñèòåëíî âèñîêî ðàâíèùå, à â ñòðóêòóðíî îòíîøåíèå ñå ïîâèøàâà òåæåñòòà íà òî÷íèòå è èíæåíåðíèòå ñïåöèàëíîñòè, êîåòî å ñâúðçàíî ñúñ è ïîäêðåïÿ òåõíîëîãè÷íîòî îáíîâëåíèå íà èêîíîìèêàòà íà ñòðàíàòà. Âñå îùå äåëúò íà çàåòèòå, ó÷àñòâàùè â ïðîäúëæàâàùî îáó÷åíèå, å îêîëî 9 ïúòè ïî-íèñúê, îòêîëêîòî â ÅÑ-15. Èíôîðìàöèîííèòå è êîìóíèêàöèîííèòå òåõíîëîãèè íàâëèçàò âñå ïîáúðçî â áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ, íî çà ìîìåíòà êàïàöèòåòúò íà èíñòàëèðàíèòå ìîùíîñòè íå ñå èçïîëçâà íàïúëíî, îñîáåíî â ìèêðîïðåäïðèÿòèÿòà îò òðàäèöèîííè ñåêòîðè íà èêîíîìèêàòà. Äî ãîëÿìà ñòåïåí ïðîöåñúò íà âúâåæäàíå íà ÈÊÒ ðåøåíèÿ â ïðåäïðèÿòèÿòà å àäìèíèñòðàòèâíî-åâîëþöèîííî îáóñëîâåí. Î÷àêâà ñå 2007 ã. äà áúäå ïðåëîìíà â ðàçâèòèåòî è ðàñòåæà íà èíîâàòèâíè îíëàéí óñëóãè è ïðåäïðèÿòèÿ. • Èçïîëçâàíå íà ÈÊÒ çà èíîâàöèè. Âúïðåêè ÷å ïî÷òè âñè÷êè ïðåäïðèÿòèÿ â Áúëãàðèÿ ïðèòåæàâàò êîìïþòðè, ïîâå÷åòî îò òÿõ ãè èçïîëçâàò åäèíñòâåíî êàòî ñðåäñòâî çà íàìàëÿâàíå íà ðàçõîäèòå è òúðñåíå íà èíôîðìàöèÿ (60 % îò ïðåäïðèÿòèÿòà), íî íå è çà âúâåæäàíå íà èíîâàòèâíè óïðàâëåíñêè è ïðîöåñíè ðåøåíèÿ (10 %). Íàéâèñîêà ñòåïåí íà èíîâàòèâíîñò èìàò áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ, êîèòî èçïîëçâàò ÈÊÒ â óïðàâëåíèåòî è ìàðêåòèíãà. Ïðåç 2007 ã. ñå î÷àêâà 90 % îò êîìïþòðèòå äà èìàò äîñòúï äî èíòåðíåò, êîåòî å âàæíà ïðåäïîñòàâêà çà íàðàñòâàíå íà èíîâàòèâíîñòòà èì. • ÈÊÒ êàòî èíîâàòèâíî ñðåäñòâî çà áèçíåñ. Ïðåç 2006 ã. âñå îùå ìàëêà ÷àñò îò áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ èìàò ïðèñúñòâèå â èíòåðíåò – êúì âòîðîòî òðèìåñå÷èå ñàìî 1/5 îò òÿõ ñà ïðèòåæàâàëè ôóíêöèîíèðàùà óåáñòðàíèöà. Î÷àêâàíèÿòà ñà òåõíèÿò äÿë äà íàðàñíå äî 50 % îò ïðåäïðèÿòèÿòà ñ íàä 10 äóøè ïåðñîíàë ïðåç 2007 è 2008 ã. Îñíîâíîòî ðàçäâèæâàíå ùå áúäå íà ïàçàðà íà îíëàéí óñëóãè, êúäåòî âå÷å ñå çàáåëÿçâà íàâëèçàíå íà ìíîæåñòâî ìèêðî- è ìàëêè ïðåäïðèÿòèÿ, êîèòî ïðîïðàâÿò ïúòÿ è ùå ïðèíóäÿò òðàäèöèîííèòå ïðåäïðèÿòèÿ äà ãè ïîñëåäâàò. Òîâà ùå ñå îòðàçè íà íàðàñòâàíå íà ìàðêåòèíãîâèòå è îðãàíèçàöèîííèòå èíîâàöèè. Ïðåäâèäåíèòå ðåñóðñè ïî ëèíèÿ íà Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå è íàöèîíàëíîòî ôèíàíñèðàíå çà ðàçâèòèå íà èíîâàöèèòå è èíîâàöèîííèÿ ïîòåíöèàë íà ñòðàíàòà çà ïåðèîäà 2007 – 2013 ã. ïîêàçâàò, ÷å Áúëãàðèÿ ùå ðàç÷èòà îñíîâíî íà åâðîïåéñêè ñðåäñòâà çà ðàçâèòèå íà íàöèîíàëíàòà ñè èíîâàöèîííà ñèñòåìà. Àíàëèçúò íà ðàçðàáîòåíèòå êúì íàñòîÿùèÿ ìîìåíò îïåðàòèâíè ïðîãðàìè çà óïðàâëåíèå íà ñðåäñòâàòà îò ÅÑ â Áúëãàðèÿ ïîêàçâà íåîáõîäèìîñò îò ñúùåñòâåíî ïîâèøàâàíå íà 14

àäìèíèñòðàòèâíèÿ êàïàöèòåò è îïèò â îáùåñòâåíèÿ è ÷àñòíèÿ ñåêòîð â ñòðàíàòà çà ðàçðàáîòâàíå è èçïúëíåíèå íà ïðîåêòè â ñôåðàòà íà èíîâàöèèòå è âúâåæäàíå íà ìåõàíèçìè çà ïîäîáðÿâàíå íà êîîðäèíàöèÿòà ìåæäó îòäåëíèòå àäìèíèñòðàòèâíè çâåíà, íà êîèòî å âúçëîæåíî äà èçïúëíÿâàò íàáîðà îò ïîëèòèêè, îïðåäåëÿùè ñðåäàòà çà èíîâàöèè â ñòðàíàòà – èíîâàöèîííà ïîëèòèêà, ïðåäïðèåìà÷åñòâî è ÌÑÏ, íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêà, îáðàçîâàòåëíà ïîëèòèêà, ÈÊÒ. Ïîñòèãàíåòî íà ïî-äîáðà êîîðäèíàöèÿ å íåîáõîäèìî óñëîâèå çà ïðåîäîëÿâàíå íà ñúùåñòâóâàùèÿ äèñáàëàíñ ìåæäó òúðñåíåòî è ïðåäëàãàíåòî â áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà. Òÿ ùå ïîçâîëè íà ñòðàíàòà äà ñå âúçïîëçâà ìàêñèìàëíî îò ïúëíèÿ íàáîð ïîëèòèêè è ïîäêðåïÿùè ôèíàíñîâè èíñòðóìåíòè íà ÅÑ â îáëàñòòà íà èíîâàöèèòå, êîèòî âêëþ÷âàò îñâåí Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå è Ðàìêîâèòå ïðîãðàìè çà èçñëåäâàíèÿ, èíîâàöèè è êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò. Ïúðâèòå ãîäèíè îò ÷ëåíñòâîòî íà Áúëãàðèÿ â ÅÑ ùå áúäàò ðåøàâàùè çà îôîðìÿíåòî íà îáëèêà è ôóíêöèîíàëíîñòòà íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà è çà äúëãîñðî÷íàòà ñòðóêòóðà è êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà. Ðàçëè÷íèÿò îïèò â äîãîíâàùîòî ðàçâèòèå íà ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ, îò ïðåäèøíè ðàçøèðÿâàíèÿ êàòî Ãúðöèÿ, Èðëàíäèÿ, Èñïàíèÿ è Ïîðòóãàëèÿ ïîêàçâà, ÷å îñâåí íà÷àëíèòå óñëîâèÿ è âúíøíèòå îãðàíè÷åíèÿ çà óñïåøíîòî èíòåãðèðàíå íà ñòðàíèòå â ÅÑ îò ñúùåñòâåíî çíà÷åíèå ñà è ïðèëàãàíèòå ïîëèòèêè. Íà ðàçïîëîæåíèå íà Áúëãàðèÿ è íà îñòàíàëèòå ñòðàíè – íîâè ÷ëåíêè íà ÅÑ, ñà ìíîãî ïî-ìàëêî ðåñóðñè â ñðàâíåíèå ñ íàëè÷íèòå çà ñòðàíèòå îò ïðåäèøíè ðàçøèðÿâàíèÿ, à ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà – äèñòàíöèÿòà çà ïðåîäîëÿâàíå íà èçîñòàâàíåòî, ñà ìíîãî ïî-ãîëåìè, êîåòî íàëàãà îùå ïî-âíèìàòåëíî ïðèîðèòèçèðàíå è ïîäãîòîâêà íà íàöèîíàëíèòå ïîëèòèêè. Âúâ âðúçêà ñ òîâà è íà áàçàòà íà íàïðàâåíèÿ àíàëèç Èíîâàöèè.áã 2007 ïðàâè íÿêîëêî ãðóïè èçâîäè è ïðåïîðúêè, êîèòî öåëÿò äà ïîäïîìîãíàò äèñêóñèÿòà çà ôîðìèðàíåòî íà óñïåøíà íàöèîíàëíà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà. Èçâîäè • Ïàçàðíèÿò êîìïîíåíò íà áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà å â íà÷àëåí ñòàäèé íà ðàçâèòèå: áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ èìàò íèñêà ñòåïåí íà èíîâàòèâíîñò. • Èíîâàöèîííèÿò è íàó÷íî-òåõíîëîãè÷íèÿò ïðîäóêò ñå ðàçâèâàò ñòðóêòóðíî íåçàâèñèìî åäèí îò äðóã â íàöèîíàëíàòà èêîíîìèêà – âðúçêèòå ìåæäó òÿõ ñà ñëàáè. • Íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà ñå îôîðìÿ è ñå âëèÿå îñíîâíî îò èíòåãðèðàíåòî è ôèíàíñèðàíåòî â åâðîïåéñêèòå èíîâàöèîííè ìðåæè è ïðîìåíèòå â îáùåñòâåíàòà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà è ôèíàíñèðàíå. • Îñíîâíèòå âúçïèðàùè ôàêòîðè â ðàçâèòèåòî íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà ñà ëèïñàòà íà ïîäõîäÿùè èçòî÷íèöè íà ôèíàíñèðàíå (â êðàòêîñðî÷åí àñïåêò) è ëèïñàòà íà êâàëèôèöèðàí ïåðñîíàë (â äúëãîñðî÷åí). • Íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà çàïî÷âà äà ïîäîáðÿâà ñâîåòî ïðåäñòàâÿíå, êîåòî å ÿñåí ñèãíàë, ÷å ìîìåíòúò çà (âúç)äåéñòâèå â òîâà îòíîøåíèå å íàñòúïèë. Ïðåïîðúêè • Îñèãóðÿâàíå íà ïî-ãîëÿì ïîëèòè÷åñêè, àäìèíèñòðàòèâåí è ôèíàíñîâ ðåñóðñ çà îñúùåñòâÿâàíå íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà. I N N O VAT I O N . B G

• Ïîäîáðÿâàíå íà êîîðäèíàöèÿòà ìåæäó ñòðàòåãè÷åñêèòå äîêóìåíòè, ïîëèòèêèòå, àäìèíèñòðàòèâíèòå è ôèíàíñîâèòå èíñòðóìåíòè, êîèòî âëèÿÿò âúðõó íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà. • Ïî-ïðåöèçíî íàñî÷âàíå è êîîðäèíàöèÿ íà ñðåäñòâàòà çà èíîâàöèè ïî Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå íà ÅÑ âúòðå â ñòðàíàòà è ñ äðóãè ïðîãðàìè íà åâðîïåéñêî ðàâíèùå. Îïèòúò â äîãîíâàùîòî èêîíîìè÷åñêî ðàçâèòèå íà ðåäèöà ñòðàíè â ñâåòà ïîêàçâà, ÷å îñíîâíàòà öåë íà íàöèîíàëíàòà ïîëèòèêà ïî óïðàâëåíèåòî íà ñðåäñòâàòà çà èíîâàöèè, ïðåäâèäåíè ïî Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå íà ÅÑ, íàöèîíàëíèÿ áþäæåò è Ðàìêîâèòå ïðîãðàìè íà ÅÑ, òðÿáâà äà áúäå ñúçäàâàíåòî íà „èíñòèòóöèîíàëíè èíñòðóìåíòè”, êîèòî ïîäîáðÿâàò: • „âðúçêèòå ñúñ ñâåòîâíàòà ãðàíèöà íà òåõíîëîãè÷íî ðàçâèòèå; • âðúçêèòå ñ ïàçàðèòå (è âçèñêàòåëíè, ïëàòåæîñïîñîáíè ïîòðåáèòåëè); • ïðåäëàãàíåòî íà íåîáõîäèìèòå óìåíèÿ, óñëóãè è äðóãè âõîäÿùè ðåñóðñè çà ðàçâèòèå íà èíîâàöèèòå; • ìåñòíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà è ìðåæè”**.

* Äàííèòå îò èíäåêñà ñå ðàçëè÷àâàò îò îôèöèàëíèòå äàííè íà áúëãàðñêàòà ñòàòèñòèêà ïîðàäè âúâåäåíàòà ðàçëè÷íà ìåòîäîëîãèÿ. ** Fagerberg, J., M. Godinho, Innovation and Catching-up, The Oxford Handbook of Innovation, Oxford University Press, 2005, p. 536.

ÓÂÎÄ

Ñ ïðèñúåäèíÿâàíåòî íà Áúëãàðèÿ êúì Åâðîïåéñêèÿ ñúþç íà 1 ÿíóàðè 2007 ã. ïðåä îáùåñòâîòî è èêîíîìèêàòà íà ñòðàíàòà ñå ðàçêðèâàò íîâè âúçìîæíîñòè çà ïðîñïåðèòåò è ðàçâèòèå. Âèçèÿòà íà áúëãàðñêîòî ïðàâèòåëñòâî å äî 2015 ã. Áúëãàðèÿ äà ñòàíå êîíêóðåíòîñïîñîáíà ñòðàíà ÷ëåíêà ñ âèñîêè äîõîäè è êà÷åñòâî íà æèâîò. Ïîñòèãàíåòî íà òàçè öåë èçèñêâà óñòîé÷èâî ñúêðàùàâàíå íà ðàçëèêàòà â íèâîòî íà ðàçâèòèå ìåæäó Áúëãàðèÿ è âîäåùèòå â ÅÑ-25 ñòðàíè. Èñòîðè÷åñêè íÿìà óñòàíîâåíè ìîäåëè íà äîãîíâàùî ðàçâèòèå, íî ñòðàíè, êîèòî ñà óñïåëè äà ðåàëèçèðàò ïîäîáíè ñòðàòåãèè, ñïîäåëÿò íÿêîè îáùè ÷åðòè. Óñïåõèòå â òàçè íàñîêà ñå ñâúðçâàò íå ñàìî ñúñ çíà÷èòåëíîòî íàðàñòâàíå íà èíâåñòèöèèòå â óñâîÿâàíåòî íà íàé-íîâèòå â ñâåòîâåí ìàùàá òåõíîëîãèè è òåõíèêè â óñòàíîâåíè (òðàäèöèîííè) îòðàñëè íà èêîíîìèêàòà, íî è ñ âúâåæäàíåòî íà èíîâàöèè, îñîáåíî â îðãàíèçàöèÿòà íà ïðîèçâîäñòâîòî, äîñòàâêèòå èëè äèñòðèáóöèÿòà, êàêòî è ñ öåëåíàñî÷åíî íàâëèçàíå â íîâîâúçíèêâàùè, áúðçîðàñòÿùè èêîíîìè÷åñêè äåéíîñòè1. Â Áúëãàðèÿ âå÷å ñà íàëèöå óâåëè÷åíè èíâåñòèöèè â íîâ êàïèòàë, êàòî ïðîãíîçèòå ñà òå äà äîñòèãíàò 31 % îò áðóòíèÿ âúòðåøåí ïðîäóêò íà ñòðàíàòà ïðåç 2011 ã.2 Êàòî ñå èìà ïðåäâèä îãðàíè÷åíèÿò ÷îâåøêè ðåñóðñ, ñ êîéòî ðàçïîëàãà ñòðàíàòà, åäèíñòâåíèÿò èçòî÷íèê çà äúëãîñðî÷åí ðàñòåæ îñòàâà ïî-åôåêòèâíîòî èçïîëçâàíå è ïîâèøàâàíå íà êà÷åñòâîòî íà íàëè÷íèòå êàïèòàë è òðóä. Òîâà äî ãîëÿìà ñòåïåí çàâèñè îò èíîâàöèîííèòå ñïîñîáíîñòè íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà, îò íà÷èíà íà îðãàíèçèðàíå íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà è èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà, êîÿòî ñòðàíàòà ïðîâåæäà â ðàìêèòå íà ÅÑ. Èíîâàöèè.áã öåëè äà îñèãóðÿâà åæåãîäíî íàäåæäíà îöåíêà íà èíîâàöèîííèÿ ïîòåíöèàë íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà è íà ñúñòîÿíèåòî è âúçìîæíîñòèòå çà ðàçâèòèå íà áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà. Äîêëàäúò ïðàâè 1

Fagerber, J., M. Godhino, Innovation and Catching-Up, The Oxford Handbook of Innovation, Oxford University Press (2005). IMF, Bulgaria: Selected Issues and Statistical Appendix. Ïî èç÷èñëåíèÿ íà Àãåíöèÿòà çà èêîíîìè÷åñêè àíàëèçè è ïðîãíîçè â Íàöèîíàëíàòà ñòðàòåãè÷åñêà ðåôåðåíòíà ðàìêà. I N N O VAT I O N . B G

ïðåïîðúêè çà ïîäîáðÿâàíå íà îáùåñòâåíàòà ïîëèòèêà ïî îòíîøåíèå íà èíîâàöèèòå, êàòî ñå îïèðà íà íàé-íîâèòå òåîðåòè÷íè è åìïèðè÷íè èçñëåäâàíèÿ â ñâåòà è îò÷èòà ñïåöèôè÷íàòà èêîíîìè÷åñêà, ïîëèòè÷åñêà, êóëòóðíà è èíñòèòóöèîíàëíà ðàìêà, â êîÿòî ñå ðàçâèâà èíîâàöèîííàòà ñèñòåìà íà Áúëãàðèÿ. Òîé å ïðåäíàçíà÷åí çà ëèäåðèòå – õîðàòà, êîèòî âçåìàò ðåøåíèÿ â îáùåñòâåíèÿ è ÷àñòíèÿ ñåêòîð â ñòðàíàòà. Èíîâàöèè.áã 2007 àíàëèçèðà ñúñòîÿíèåòî íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà êúì äàòàòà íà ïðèñúåäèíÿâàíå íà Áúëãàðèÿ êúì ÅÑ è ïðàâè ïðåïîðúêè çà ïîäîáðÿâàíå íà èíîâàöèîííèÿ ïîòåíöèàë íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà. Ïîðàäè âàæíîñòòà íà ôèíàíñîâèòå èíñòðóìåíòè íà ÅÑ çà ðàçâèòèåòî íà èíîâàöèîííèÿ êàïàöèòåò íà Áúëãàðèÿ òàçãîäèøíèÿò äîêëàä îòäåëÿ ñïåöèàëíî âíèìàíèå íà åâðîïåéñêàòà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà è âúçìîæíîñòèòå, êîèòî òÿ ïðåäîñòàâÿ ïðåä Áúëãàðèÿ. Ñëåäâàéêè óñòàíîâåíàòà ìåòîäîëîãèÿ îò ïðåäõîäíîòî èçäàíèå, Èíîâàöèè.áã 2007 àíàëèçèðà äèíàìèêàòà â ðàçâèòèåòî íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà è âúçìîæíîñòèòå çà íåéíîòî ðàçâèòèå ïðåç 2007 ã. íà áàçàòà íà ïåò ãðóïè ïîêàçàòåëè: • ñúâêóïåí èíîâàöèîíåí ïðîäóêò; • ïðåäïðèåìà÷åñòâî è èíîâàöèîííè ìðåæè; • èíâåñòèöèè è ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèèòå; • ÷îâåøêè êàïèòàë çà èíîâàöèè; • èíôîðìàöèîííè è êîìóíèêàöèîííè òåõíîëîãèè (ÈÊÒ). Òàçè ãîäèíà àíàëèçúò å îáîãàòåí ñúñ ñïåöèàëåí èíäåêñ íà èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ, áàçèðàí íà ðåçóëòàòèòå îò ãîäèøíèòå ïðîó÷âàíèÿ íà Åâðîïåéñêèÿ èíîâàöèîíåí öåíòúð è ñ ïðîôèë íà áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ôèðìè, âúç îñíîâà íà ïàíåëíè äàííè è ïî-äúëáîêà ñòàòèñòè÷åñêà îáðàáîòêà. Ïîðàäè ñâîÿ ïèëîòåí õàðàêòåð ïîñëåäíèÿò å ïðåäñòàâåí â Ïðèëîæåíèå 1. Äîêëàäúò Èíîâàöèè.áã 2007 ã. áåøå îáñúäåí è ïðèåò îò Åêñïåðòíèÿ ñúâåò ïî èíîâàöèè êúì Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”. Ìåòîäîëîãè÷åñêè äîêëàäúò ñå îñíîâàâà íà íÿêîëêî ñúùåñòâóâàùè ìîäåëà â èçìåðâàíåòî è ñúïîñòàâÿíåòî íà èíîâàöèîííè ñèñòåìè: 1) Åâðîïåéñêîòî èíîâàöèîííî òàáëî (European Innovation Scoreboard) íà Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ; 2) Òàáëîòî íà ÎÈÑÐ çà íàóêà, òåõíîëîãèè è èíäóñòðèÿ (OECD Science, Technology and Industry Scoreboard); 3) Íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà èíèöèàòèâà íà ÑÀÙ (National Innovation Initiative) è 4) Èíîâàöèîííèÿ èíäåêñ íà ùàòà Ìàñà÷óçåòñ (Executive Index of the Massachusetts Innovation Economy). Ðàçøèðåíè ìåòîäîëîãè÷åñêè áåëåæêè è èçòî÷íèöèòå íà èíôîðìàöèÿ íà äîêëàäà ñà ïðåäñòàâåíè â Ïðèëîæåíèå 2. Ïî-ïîäðîáíà òåîðåòè÷íà îáîñíîâêà íà ñòðóêòóðàòà íà äîêëàäà ñå ñúäúðæà â Èíîâàöèè.áã: èíîâàöèîíåí ïîòåíöèàë íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè” (2005).

Èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà â ÅÑ – âúçìîæíîñòè çà ðàçâèòèå íà áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà èêîíîìèêà ñëåä 2007 ã.

Ïðåäâèäåíèòå ðåñóðñè ïî ëèíèÿ íà Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå è íàöèîíàëíîòî ôèíàíñèðàíå çà ðàçâèòèå íà èíîâàöèèòå è èíîâàöèîííèÿ ïîòåíöèàë íà ñòðàíàòà çà ïåðèîäà 2007 – 2013 ã. ïîêàçâàò, ÷å Áúëãàðèÿ ùå ðàç÷èòà îñíîâíî íà åâðîïåéñêè ñðåäñòâà çà ðàçâèòèå íà íàöèîíàëíàòà ñè èíîâàöèîííà ñèñòåìà. Àíàëèçúò íà ðàçðàáîòåíèòå êúì íàñòîÿùèÿ ìîìåíò îïåðàòèâíè ïðîãðàìè çà óïðàâëåíèå íà ñðåäñòâàòà îò ÅÑ â Áúëãàðèÿ ïîêàçâà íåîáõîäèìîñò îò ñúùåñòâåíî ïîâèøàâàíå íà àäìèíèñòðàòèâíèÿ êàïàöèòåò è îáîãàòÿâàíå íà îïèòà â îáùåñòâåíèÿ è ÷àñòíèÿ ñåêòîð â ñòðàíàòà çà ðàçðàáîòâàíå è èçïúëíåíèå íà ïðîåêòè â ñôåðàòà íà èíîâàöèèòå. Íåîáõîäèìè ñà è ïî-äîáðè ìåõàíèçìè çà ïîäîáðÿâàíå íà êîîðäèíàöèÿòà ìåæäó îòäåëíèòå àäìèíèñòðàòèâíè çâåíà, êîèòî èçïúëíÿâàò íàáîðà îò ïîëèòèêè, îïðåäåëÿùè ñðåäàòà çà èíîâàöèè â ñòðàíàòà – èíîâàöèîííà ïîëèòèêà, ïðåäïðèåìà÷åñòâî è ÌÑÏ, íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêà è îáðàçîâàòåëíà ïîëèòèêà, ÈÊÒ. Ïîñòèãàíåòî íà ïî-äîáðà êîîðäèíàöèÿ å íåîáõîäèìî óñëîâèå çà ïðåîäîëÿâàíå íà ñúùåñòâóâàùèÿ äèñáàëàíñ ìåæäó òúðñåíåòî è ïðåäëàãàíåòî â áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà. Òÿ ùå ïîçâîëè íà ñòðàíàòà äà ñå âúçïîëçâà ìàêñèìàëíî îò ïúëíèÿ íàáîð ïîëèòèêè è ïîäêðåïÿùè ôèíàíñîâè èíñòðóìåíòè íà Îáùíîñòòà â îáëàñòòà íà èíîâàöèèòå, êîèòî âêëþ÷âàò îñâåí Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå è Ðàìêîâèòå ïðîãðàìè çà èçñëåäâàíèÿ, èíîâàöèè è êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò íà ÅÑ.

I N N O VAT I O N . B G

Âàðèàíòúò íà äîêóìåíòà å êúì ì. îêòîìâðè 2006 ã. Ïðàâèëîòî íà ÅÑ çà äîïúëíÿåìîñò (îò àíãë. complementarity) îçíà÷àâà, ÷å ñòðàíà ÷ëåíêà íå ìîæå äà çàìåñòè íàöèîíàëíî ôèíàíñèðàíå ñúñ ñðåäñòâà îò Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå íà ÅÑ, êàòî ðàçìåðúò íà îáùåñòâåíèòå ðàçõîäè çà ïðîãðàìíèÿ ïåðèîä 2007 – 2013 ã. òðÿáâà äà áúäå íàé-ìàëêî ðàâåí íà ñóìàòà íà ðåàëíèòå ñðåäíè ãîäèøíè ðàçõîäè, äîñòèãíàòè çà ïåðèîäà 2004 – 2005 ã. Ïî òîçè íà÷èí ñå öåëè åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå äà âîäÿò äî ðåàëíà èêîíîìè÷åñêà ïðîìÿíà, êàòî áúäàò íàñî÷åíè êúì ôèíàíñèðàíå íà äåéíîñòè, êîèòî íå ìîãàò äà áúäàò îáõâàíàòè îò íàöèîíàëíèÿ áþäæåò. Äîêëàäúò çà Äúðæàâíèÿ áþäæåò çà 2007 ã. îïðåäåëÿ çà îñíîâíà öåë íà ôèñêàëíàòà ïîëèòèêà íà ïðàâèòåëñòâîòî ìàêñèìàëíîòî óñâîÿâàíå íà ñðåäñòâàòà îò ÅÑ ïðè çàïàçâàíå íà ðàçõîäèòå â êîíñîëèäèðàíèÿ äúðæàâåí áþäæåò íà íèâî äî 40 % îò ÁÂÏ. Êàòî ïîëîæèòåëíè ïðèìåðè â òîâà îòíîøåíèå îáèêíîâåíî ñå ïîñî÷âàò Èñïàíèÿ è Èðëàíäèÿ, à êàòî îòðèöàòåëíè – Ãúðöèÿ, Ïîðòóãàëèÿ è Èçòî÷íà Ãåðìàíèÿ. Çà ïî-ïîäðîáåí àíàëèç âæ. Accessing EU Funds in the New Member States: Best Practice from Around Europe, Economist Corporate Network, The Economist (2005).

Ïî îòíîøåíèå íà èíîâàöèèòå è ñâúðçàíèòå ñ òÿõ îáëàñòè, êîèòî Èíîâàöèè.áã ñëåäè – èçñëåäâàíèÿ, òåõíîëîãè÷íî ðàçâèòèå, èíâåñòèöèè â ÈÊÒ, ïðåäïðèåìà÷åñòâî, îáðàçîâàíèå è îáó÷åíèå, òîâà óâåëè÷åíèå å äîðè ïî-ãîëÿìî. Â ñôåðàòà íà èíäóñòðèÿòà, êîÿòî âêëþ÷âà è èíîâàöèîííè äåéíîñòè, óâåëè÷åíèåòî å îêîëî 50 ïúòè. Èçèñêâàíåòî çà äîïúëíÿåìîñò íà ñðåäñòâàòà îò ÅÑ êúì íàöèîíàëíèòå ðåñóðñè4, ïîåòèòå àíãàæèìåíòè îò ñòðàíà íà áúëãàðñêîòî ïðàâèòåëñòâî çà òàâàí íà îáùåñòâåíèòå ðàçõîäè è ïîñòàâåíàòà öåë çà ìàêñèìàëíî óñâîÿâàíå íà íàëè÷íîòî ôèíàíñèðàíå5 ïðåäïîëàãàò âúçíèêâàíåòî íà ñèëåí íàòèñê çà íàñî÷âàíå íà ñðåäñòâà

êúì ñôåðè, êúäåòî ðåàëèçàöèÿòà èì å íàé-ëåñíà. Òîâà ñúçäàâà îïàñíîñò îò „çàêëþ÷âàíå” â ïîðî÷åí êðúã, êîãàòî ñðåäñòâà ñå íàñî÷âàò ñàìî êúì îáëàñòè, êîèòî ìîãàò íàé-ëåñíî äà ãè óñâîÿò. Íàé-÷åñòî òîâà ñà èíôðàñòðóêòóðíèòå ïðîåêòè. Â ñôåðè, â êîèòî ñå ïðåäâèæäà ïúðâîíà÷àëíî íàé-ãîëÿìî óâåëè÷åíèå íà ôèíàíñîâèÿ ðåñóðñ ñïðÿìî äîñåãàøíèÿ îïèò, ñà íåîáõîäèìè ïîâèøàâàíå íà àäìèíèñòðàòèâíèÿ êàïàöèòåò çà óïðàâëåíèå íà ïðîåêòè íà íàöèîíàëíî, ðåãèîíàëíî, ìåñòíî è ñåêòîðíî ðàâíèùå è âíèìàòåëíî ñèíõðîíèçèðàíå íà íàöèîíàëíèòå äåéñòâèÿ ñ äåéñòâèÿòà íà ÅÑ è îñòàíàëèòå ñòðàíè ÷ëåíêè6. Òîâà âàæè è çà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà íà Áúëãàðèÿ, êîÿòî

ÒÀÁËÈÖÀ 1. ÑÐÅÄÑÒÂÀ, ÎÒÄÅËßÍÈ ÎÒ ÏÐÀÂÈÒÅËÑÒÂÎÒÎ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÈß È ÊÎÕÅÇÈÎÍÍÈß È ÑÒÐÓÊÒÓÐÍÈÒÅ ÔÎÍÄÎÂÅ ÍÀ ÅÑ ÇÀ ÍÀÌÀËßÂÀÍÅ ÍÀ ÈÇÎÑÒÀÂÀÍÅÒÎ ÍÀ ÑÒÐÀÍÀÒÀ Îáîáùåíà ôèíàíñîâà òàáëèöà íà îáùåñòâåíè è äðóãè åêâèâàëåíòíè ðàçõîäè ïî öåë “Ñáëèæàâàíå íà ðåãèîíèòå” (ìëí. åâðî ïî öåíè îò 2006 ã.)

Îáùî (íàöèîíàëíî + ÅÑ) ñðåäíî 2004 – 2005 ã. ìëí. åâðî

äÿë

Ïðèðàñò (%)

Ïðèñúåäèíÿâàíåòî íà Áúëãàðèÿ êúì ÅÑ ïðåäîñòàâÿ íà ñòðàíàòà ìíîãî äîáðè âúçìîæíîñòè äà ðàçâèå ñâîÿòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà, âúçïîëçâàéêè ñå îò îïèòà íà îñòàíàëèòå ñòðàíè ÷ëåíêè è Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ è îò ôèíàíñîâèòå ðåñóðñè íà Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå. Çàëîæåíèòå îò ïðàâèòåëñòâîòî íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ ñðåäíîñðî÷íè öåëè â Íàöèîíàëíàòà ñòðàòåãè÷åñêà ðåôåðåíòíà ðàìêà 2007 – 2013 ã.3 (ÍÑÐÐ), áàçîâèÿò äîêóìåíò çà óïðàâëåíèå íà ôèíàíñèðàíåòî îò ÅÑ, ñà â òÿñíà âðúçêà ñ ðàçâèòèåòî íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà: 1) ïîâèøàâàíå íà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà íà èêîíîìèêàòà ñ îãëåä ïîñòèãàíåòî íà âèñîê è óñòîé÷èâ ðàñòåæ è 2) ðàçâèòèå íà ÷îâåøêèÿ êàïèòàë ñ öåë îñèãóðÿâàíå íà ïî-âèñîêà çàåòîñò, äîõîäè è ñîöèàëíà èíòåãðàöèÿ. Ïîäîáíî íà íîâèòå ñòðàíè ÷ëåíêè îò 2004 ã. è Ðóìúíèÿ, ñëåä 2007 ã. çà ïîñòèãàíåòî íà òåçè öåëè ñðåäíîãîäèøíî Áúëãàðèÿ ùå èìà äîñòúï äî äâîéíî ïî-ãîëÿì ðåñóðñ ïî ëèíèÿ íà Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå íà ÅÑ â ñðàâíåíèå ñ ïîñëåäíèòå äâå ãîäèíè îò ïðåäïðèñúåäèíèòåëíèÿ ïåðèîä.

ñðåäíîãîäèøíî 2007 – 2013 ã. ìëí. åâðî

Áàçîâà èíôðàñòðóêòóðà

383,4

62,4

708,3

53,3

84,7

òðàíñïîðò

173,4

28,2

324,6

24,4

87,3

21,7

3,5

12,7

1,0

-41,6

7,2

1,2

8,1

0,6

11,9

136,6

22,3

307,2

23,1

124,8

çäðàâåîïàçâàíå

44,5

7,2

55,8

4,2

25,4

×îâåøêè ðåñóðñè

94,1

15,3

293,2

22,1

211,7

îáðàçîâàíèå

45,5

7,4

117,0

8,8

157,1

îáó÷åíèå

37,8

6,2

149,6

11,3

295,8

èçñëåäâàíèÿ è òåõíîëîãè÷íî ðàçâèòèå

10,8

1,8

26,7

2,0

146,9

136,5

22,2

327,7

24,7

140,1

2,1

0,3

101,1

7,6

4645,1

131,5

21,4

198,5

14,9

50,9

òóðèçúì

2,8

0,5

28,1

2,1

892,9

Äðóãè

0,0

Îáùî

614,0

100,0

1329,2 100,0

116,5

òåëåêîìóíèêàöèè åíåðãåòèêà îêîëíà ñðåäà è âîäè

Ïðîèçâîäñòâåíà ñðåäà èíäóñòðèÿ óñëóãè

Èçòî÷íèê: Íàöèîíàëíà ñòðàòåãè÷åñêà ðåôåðåíòíà ðàìêà íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ 2007 – 2013, âàðèàíò êúì ì. îêòîìâðè 2006 ã. (ñ. 120).

ñðåùà ïðåäèçâèêàòåëñòâà ïî îòíîøåíèå íà ôèíàíñîâîòî ñè îáåçïå÷åíèå è êîîðäèíàöèÿòà íà äåéíîñòèòå ìåæäó îáùåñòâåíèòå èíñòèòóöèè, êîèòî ÿ ôîðìèðàò7. Îñíîâíà öåë çà áúëãàðñêîòî ïðàâèòåëñòâî âúâ âðúçêà ñ óñïåøíîòî óïðàâëåíèå íà ñðåäñòâàòà îò ÅÑ â òàçè îáëàñò òðÿáâà äà áúäàò ïîñòèãàíåòî íà îïòèìàëíà èíòåãðàöèÿ â èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà è ñòðóêòóðèòå íà ÅÑ è âíèìàòåëíîòî ïîäáèðàíå íà ïàðòíüîðè è ïðèìåðè ñðåä ñòðàíèòå ÷ëåíêè çà ðàçâèòèå íà àäìèíèñòðàòèâíèÿ êàïàöèòåò íà ó÷àñòíèöèòå â áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà.

Îñíîâíè åëåìåíòè è ôèíàíñîâè èíñòðóìåíòè íà èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà íà ÅÑ Ïðåç ïîñëåäíîòî äåñåòèëåòèå äîõîäúò íà ÷îâåê îò íàñåëåíèåòî â ÅÑ çàïî÷íà äà ñïàäà â ñðàâíåíèå ñúñ Ñúåäèíåíèòå ùàòè, äîðè êîãàòî ñå èçêëþ÷è ñòàòèñòè÷åñêèÿò åôåêò îò ðàçøèðÿâàíåòî íà ÅÑ. Ìàêàð ÷å ñúùåñòâóâàò ìíîæåñòâî àíàëèçè çà ïðè÷èíèòå, äîâåëè äî ïîäîáíî çàáàâÿíå íà ðàñòåæà â ÅÑ, òå ìîãàò äà ñå ñâåäàò äî òðè: ïðå÷êè ïðåä èíîâàöèèòå è íàìàëÿâàíå íà èíâåñòèöèèòå â ÍÈÐÄ, íåäîñòàòú÷íî èíâåñòèöèè â ÷îâåøêè êàïèòàë è íåïúëíî èçïîëçâàíå íà ÈÊÒ8. Óñòîé÷èâîòî âëîøàâàíå â òîçè è äðóãè ïîêàçàòåëè íà ÅÑ ïðåâúðíàõà óñêîðÿâàíåòî íà ðàñòåæà è ïðîèçâîäèòåëíîñòòà â îñíîâåí ïîëèòè÷åñêè ïðèîðèòåò íà ÅÑ. Òîâà äîâåäå äî ôîêóñèðàíå íà âíèìàíèåòî íà Åâðîïåéñêàòà 7

êîìèñèÿ è ñòðàíèòå ÷ëåíêè âúðõó èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà êàòî öåíòðàëåí åëåìåíò â ñòðåìåæà èì çà ñúçäàâàíå íà ïîâå÷å çàåòîñò è ïî-âèñîê ðàñòåæ â Îáùíîñòòà è äî ðàçðàáîòâàíå íà ðàçëè÷íè èíñòðóìåíòè çà ñòèìóëèðàíå íà èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò. Â ðåçóëòàò íà ïðåãëåäà íà èçïúëíåíèåòî íà Ëèñàáîíñêàòà ñòðàòåãèÿ íà ÅÑ êúì 2005 ã. êîíñòàòèðàíèòå íåçàäîâîëèòåëíè ðåçóëòàòè è íîâèÿ áþäæåòåí öèêúë íà Îáùíîñòòà çà ïåðèîäà 2007 – 2013 ã. Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ ïðèå ðåäèöà äîêóìåíòè, êîèòî ïîñòàâÿò ïðèîðèòåò âúðõó ðàçâèòèåòî íà èíîâàöèîííèÿ ïîòåíöèàë íà ÅÑ è ñòðàíèòå ÷ëåíêè: • Ïîâå÷å èçñëåäâàíèÿ è èíîâàöèè – îáù ïîäõîä, COM (2005) 4889. Êîìþíèêåòî ïðåäëàãà ìåðêè çà: à) ñòèìóëèðàíå íà èíîâàöèèòå ÷ðåç ðàçëè÷íèòå ïîëèòèêè íà ÅÑ (ðåãóëèðàíå, âúòðåøåí ïàçàð çà ó÷åíè, îáùåñòâåíè ïîðú÷êè è äúðæàâíà ïîìîù, äàíú÷íè îáëåê÷åíèÿ); á) ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèèòå (÷ðåç Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå, ðàìêîâèòå ïðîãðàìè íà ÅÑ, ïóáëè÷íî-÷àñòíîòî ïàðòíüîðñòâî è äð.); â) íàñúð÷àâàíå íà ñúòðóäíè÷åñòâîòî áèçíåñ – îáðàçîâàíèå – íàóêà; ã) âúâåæäàíå íà ïî-äîáðè àíàëèòè÷íè èíñòðóìåíòè çà ïðîñëåäÿâàíå íà ïîëèòèêàòà ïî èíîâàöèè è èçãîòâÿíå íà íàöèîíàëíè ïðîãðàìè çà ðåôîðìè (çà ïîâå÷å çàåòîñò è ïî-âèñîê ðàñòåæ). • Ïðèëîæåíèå íà çíàíèåòî â ïðàêòèêàòà: èíîâàöèîííàòà ñòðàòåãèÿ íà ÅÑ, COM (2006)

Âæ. Èíñòèòóöèîíàëíà ðàìêà íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà, ñ. 23, Èíîâàöèè.áã: èíîâàöèîíåí ïîòåíöèàë íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2005. Çà êðàòúê è ñúäúðæàòåëåí ïðåãëåä âæ. Aghion, Ph., A Primer on Innovation and Growth, Bruegel Policy Brief No 6/2006 è Pisani-Ferri, J., Europe’s Eroding Wealth of Knowledge, Financial Times, August 23, 2006. Ñòðàòåãèÿòà å â îòãîâîð íà Äîêëàäà íà íåçàâèñèìàòà åêñïåðòíà ãðóïà ïî ÍÈÐÄ è èíîâàöèè, íàçíà÷åíà ñëåä Ñúâåòà â Õåìïòúí êîðò è ïðåäñåäàòåëñòâàíà îò ã-í Àñêî Àõî, áèâø ìèíèñòúð-ïðåäñåäàòåë íà Ôèíëàíäèÿ (Creating an Innovative Europe: Report on the Independent Expert Goup on R & D and Innovation Àppointed Following the Hampton Court Summit and Chaired by Mr. Esko Aho, 2006). Communication from the Commission Cohesion Policy in Support of Growth and Jobs: Community Strategic Guidelines, 2007 – 2013, Brussels, 05.07.2005, COM(2005) 0299; Cohesion Policy: the 2007 Watershed, Fact Sheet, European Commission, DG Regional Policy; Regions for Economic Change: Innovating through EU Regional Policy (2006); Innovative Actions and Strategies (2006).

502. Åâðîïåéñêèÿò ñúâåò îò ïðîëåòòà íà 2006 ã. ïðèçîâà Êîìèñèÿòà äà ïðåäñòàâè “èíîâàöèîííà ñòðàòåãèÿ çà Åâðîïà, êîÿòî äà ïîìîãíå çà ïðåâðúùàíåòî íà èíâåñòèöèèòå â çíàíèÿ, â ïðîäóêòè è óñëóãè”. Òàçè ñòðàòåãèÿ ùå ñå ïðèëàãà ÷ðåç ïàðòíüîðñòâî ìåæäó Îáùíîñòòà è äúðæàâèòå ÷ëåíêè. Îñíîâíèòå íàïðàâëåíèÿ íà ñúâðåìåííàòà èíîâàöèîííà ñòðàòåãèÿ íà ÅÑ ñà: à) ñúçäàâàíå íà ïîëîæèòåëíà íàãëàñà êúì èíîâàöèèòå â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç; á) ñúçäàâàíå íà óñëîâèÿ çà âúçíèêâàíå íà âîäåùè ïàçàðè çà íîâè òåõíîëîãè÷íè ïðîäóêòè; â) ñúçäàâàíå íà ïî-äîáðà ñèñòåìà çà óïðàâëåíèå íà åâðîïåéñêèòå è íàöèîíàëíèòå èíèöèàòèâè â ñôåðàòà íà èíîâàöèèòå. Èíîâàöèîííàòà ñòðàòåãèÿ íà ÅÑ ïðåäëàãà ïàêåò îò 10 ìåðêè ñ íàé-âèñîê ïîëèòè÷åñêè ïðèîðèòåò, êîéòî ùå ðúêîâîäè èíîâàöèîííèòå äåéíîñòè íà ïðàâèòåëñòâàòà íà ñòðàíèòå ÷ëåíêè è íà Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ. Èíîâàöèîííàòà ñòðàòåãèÿ íà ÅÑ âå÷å å â ïðîöåñ íà ðåàëèçàöèÿ, íî íåéíèòå îñíîâíè äåéíîñòè è åôåêòè â ñòðàíèòå ÷ëåíêè, âêë. Áúëãàðèÿ, ùå áúäàò ñúñðåäîòî÷åíè â íîâàòà ôèíàíñîâà ðàìêà íà Îáùíîñòòà çà ïåðèîäà 2007 – 2013 ã. Íà ðàçïîëîæåíèå íà ñòðàíèòå ÷ëåíêè çà ðàçâèòèå íà èíîâàöèèòå, íàóêàòà è îáðàçîâàíèåòî íà åâðîïåéñêî, íàöèîíàëíî è ðåãèîíàëíî ðàâíèùå ñà ðàçíîîáðàçíè ôèíàíñîâè èíñòðóìåíòè: • Êîõåçèîííèÿò è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå ñà íàé-ãîëÿìîòî ïåðî â îáùèÿ áþäæåò íà Îáùíîñòòà, êàòî äåéíîñòèòå ïî òÿõ ñå ðàçäåëÿò íà äâå: çà êîõåçèîííà ïîëèòèêà (308 ìëðä. åâðî) è çà ïîëèòèêà íà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò è ðàñòåæ (74 ìëðä. åâðî)10. Âñè÷êè áúëãàðñêè ðàéîíè ïîïàäàò ïîä äåéñòâèåòî íà öåë „ÑáëèI N N O VAT I O N . B G

æàâàíå”, êîÿòî ñúñðåäîòî÷àâà 82 % (251 ìëðä. åâðî) îò ôèíàíñîâèÿ ðåñóðñ íà êîõåçèîííàòà ïîëèòèêà. Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ è ñòðàíèòå ÷ëåíêè ñà ñå äîãîâîðèëè ìèíèìóì 60 % îò ñðåäñòâàòà ïî öåë “Ñáëèæàâàíå” íà áúäàò îòäåëåíè çà ôèíàíñèðàíå íà äåéíîñòè â îáëàñòè, òÿñíî ñâúðçàíè ñ èçïúëíåíèåòî íà îáíîâåíàòà Ëèñàáîíñêà ñòðàòåãèÿ íà ÅÑ – èíîâàöèè, ìîäåðíèçèðàíå íà ìàëêè è ñðåäíè ïðåäïðèÿòèÿ, íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ, èíòåëèãåíòíà åíåðãèÿ, îáðàçîâàíèå è äð. Ïðåç ïåðèîäà 2000 – 2006 ã. 5 % îò ñðåäñòâàòà (10,5 ìëðä. åâðî) ïî àíàëîãè÷íèÿ íà íîâàòà öåë „Ñáëèæàâàíå” ïðèîðèòåò ñà áèëè íàñî÷åíè èçöÿëî êúì èçñëåäâàíèÿ, èíîâàöèè è ìîäåðíèçàöèÿ íà ïðåäïðèÿòèÿòà. Ñòðåìåæúò íà ÅÊ å òîçè äÿë äà ñå óäâîè ïðåç íîâèÿ áþäæåòåí ïåðèîä 2007 – 2013 ã. Ñåãàøíàòà ñòðóêòóðà íà ïîäêðåïàòà íà Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå íà ÅÑ çà èíîâàöèè è èçñëåäâàíèÿ äàâà ïðåäñòàâà êúäå å íàé-ãîëÿì íàòðóïàíèÿò îïèò è êàïàöèòåò â ðàìêèòå íà ÅÑ: èçñëåäîâàòåëñêè ïðîåêòè â óíèâåðñèòåòè è èçñëåäîâàòåëñêè èíñòèòóòè (26 % îò îáùèòå ñðåäñòâà), èçñëåäîâàòåëñêà è èíîâàöèîííà èíôðàñòðóêòóðà êàòî îáùåñòâåíè ñãðàäè, íî ñúùî òàêà èíêóáàòîðè è öåíòðîâå çà òåõíîëîãè÷åí òðàíñôåð (25 %), èíîâàöèîíåí è òåõíîëîãè÷åí òðàíñôåð è ïàðòíüîðñòâà (37 %) è îáó÷åíèå íà èçñëåäîâàòåëè (3 %). Îñíîâíèÿò ôèíàíñîâ èíñòðóìåíò çà ïîñòèãàíå íà öåë „Ñáëèæàâàíå” å Åâðîïåéñêèÿò ôîíä çà ðåãèîíàëíî ðàçâèòèå, êîéòî ñå ïîäïîìàãà îò Åâðîïåéñêèÿ ñîöèàëåí ôîíä. Èíîâàöèîííè äåéíîñòè íà åâðîïåéñêèòå ãðàäîâå ùå ñå ôèíàíñèðàò ïî öåë „Òåðèòîðèàëíî ñúòðóäíè÷åñòâî” íà êîõåçèîííàòà ïîëèòèêà íà ÅÑ. Îò 2007 ã. ñòàðòèðà è èíèöèà22

Ê ÀÐÅ 1. ÏÚÒÍÀ ÊÀÐÒÀ ÇÀ ÈÍÎÂÀÒÈÂÍÀ ÅÂÐÎÏÀ: ÄÅÑÅÒ ÏÐÈÎÐÈÒÅÒÍÈ ÌÅÐÊÈ ÍÀ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÀÒÀ ÑÒÐÀÒÅÃÈß ÍÀ ÅÑ Ìÿðêà 1. Ìîäåðíèçèðàíå íà îáðàçîâàòåëíèòå ñèñòåìè íà ñòðàíèòå ÷ëåíêè ñ öåë ñúçäàâàíå íà ïî-äîáðè îáðàçîâàòåëíè è èíîâàöèîííè óìåíèÿ. Ìÿðêà 2. Ñúçäàâàíå íà Åâðîïåéñêè òåõíîëîãè÷åí èíñòèòóò äî 2009 ã. Ìÿðêà 3. Èçãðàæäàíå íà îòâîðåí, åäèíåí è êîíêóðåíòåí åâðîïåéñêè òðóäîâ ïàçàð çà èçñëåäîâàòåëè. Ìÿðêà 4. Ïðèåìàíå äî êðàÿ íà 2006 ã. íà Êîìþíèêå íà ÅÑ çà ñòèìóëèðàíå íà òðàíñôåðà íà çíàíèå ìåæäó óíèâåðñèòåòèòå è îáùåñòâåíèòå èçñëåäîâàòåëñêè îðãàíèçàöèè è èíäóñòðèÿòà. Ìÿðêà 5. Èçïîëçâàíå íà èíñòðóìåíòèòå íà êîõåçèîííàòà ïîëèòèêà (åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå) çà ïîäêðåïà íà èíîâàöèèòå â ðåãèîíèòå. Ìÿðêà 6. Ïðîìÿíà íà ðàìêàòà çà äúðæàâíè ïîìîùè, òàêà ÷å äà ñå ïîäîáðè ôèíàíñèðàíåòî íà èíîâàöèè è èçñëåäâàíèÿ. Äî êðàÿ íà 2006 ã. Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ ùå ïðåäñòàâè íàñîêè çà ðàçðàáîòâàíå íà äàíú÷íè ñòèìóëè çà íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêà è ðàçâîéíà äåéíîñò. Ìÿðêà 7. Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ ùå ïðåäëîæè íîâà ïàòåíòíà ñòðàòåãèÿ äî êðàÿ íà 2006 ã. è íîâà ñòðàòåãèÿ çà çàùèòà íà èíòåëåêòóàëíàòà ñîáñòâåíîñò ïðåç 2007 ã. Ìÿðêà 8. Ñòèìóëèðàíå íà ðàçâèòèåòî íà íîâè öèôðîâè ïðîäóêòè, óñëóãè è áèçíåñ ìîäåëè ñ ïîìîùòà íà ïî-äîáðî ïðèëàãàíå íà ñúùåñòâóâàùîòî çàêîíîäàòåëñòâî. Ìÿðêà 9. Ïðåç 2007 ã. Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ ùå òåñòâà ðàçâèòèåòî íà âîäåùè ïàçàðè çà ðàçâèòèå íà íîâè òåõíîëîãèè. Ìÿðêà 10. Äî êðàÿ íà 2006 ã. Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ ùå ïóáëèêóâà Íàðú÷íèê çà èçïîëçâàíå íà ñèñòåìàòà çà îáùåñòâåíè ïîðú÷êè çà ñòèìóëèðàíå íà èíîâàöèèòå. Èçòî÷íèê: Êîìþíèêå íà ÅÊ „Ïðèëàãàíå íà çíàíèåòî â ïðàêòèêàòà: èíîâàöèîííàòà ñòðàòåãèÿ íà ÅÑ”, COM (2006) 502.

òèâàòà JEREMIE (Îáåäèíÿâàíå íà åâðîïåéñêè ðåñóðñè çà ìèêðî- äî ñðåäíè ÌÑÏ), ïî êîÿòî Åâðîïåéñêàòà èíâåñòèöèîííà áàíêà (ÅÈÁ) â ðàìêèòå íà êîõåçèîííàòà ïðîãðàìà ùå îáëåê÷è ñúçäàâàíåòî íà ñõåìè çà ðèñêîâ êàïèòàë â ñúîòâåòñòâèå ñ ïîòðåáíîñòèòå íà ðåãèîíèòå. Äîïúëíèòåëíè ñðåäñòâà çà èíîâàöèè â ñåëñêèòå ðàéîíè ñà ïðåäâèäåíè ïî Åâðîïåéñêèÿ çåìåäåëñêè ôîíä çà ðàçâèòèå íà ñåëñêèòå ðàéîíè (ÅÇÔÐÑÐ). • Ñåäìàòà ðàìêîâà ïðîãðàìà íà ÅÑ (7 ÐÏ) çà íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ, òåõíîëîãè÷íî ðàçâèòèå 11

è äåìîíñòðàöèîííè ïðîåêòè (2007 – 2013) ïîëó÷è äâîéíî óâåëè÷åíèå íà ãîäèøíèòå ñðåäñòâà äî 50,5 ìëðä. åâðî çà ïåðèîäà 2007 – 2013 ã.11 Çà ïúðâè ïúò ïðîãðàìàòà å ñåäåìãîäèøíà12 ñ öåë ïåðèîäúò íà èçïúëíåíèå äà ñúâïàäíå ñ ïåðèîäà ïî Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå è äà ìîæå äà ñå îñèãóðè ñèíåðãèÿ ìåæäó äåéíîñòèòå ïî äâåòå ôèíàíñîâè ïåðà. Ïðîãðàìàòà èìà ÷åòèðè òåìàòè÷íè îáëàñòè: “Ñúòðóäíè÷åñòâî” (32,3 ìëðä. åâðî/64 % îò áþäæåòà íà ïðîãðàìàòà), “Èäåè” (7,5 ìëðä. åâðî/15 %), “Õîðà”

Amended Proposal for a Decision of the European Parliament and the Council Concerning the 7th Framework Programme of the European Community for Research, Technological Development and Demonstration Activities (2007 – 2013), COM(2006) 364 final Ïðåäõîäíèòå ðàìêîâè ïðîãðàìè çà íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ èìàõà 4-ãîäèøíà ïðîäúëæèòåëíîñò.

(4,7 ìëðä. åâðî/9 %) è “Êàïàöèòåòè” (4,3 ìëðä. åâðî/9 %). 7 ÐÏ ïðåäâèæäà çàñèëåíî ó÷àñòèå íà ÌÑÏ â ðàçðàáîòâàíåòî è èçïúëíåíèåòî íà ïðèëîæíè íàó÷íè ïðîåêòè, ñ êîåòî ñå öåëè ïîäîáðÿâàíå íà âðúçêàòà íàóêà – áèçíåñ. Öåëòà íà ÅÊ å íàé-ìàëêî 15 % îò ñðåäñòâàòà ïî òåìàòè÷íà îáëàñò “Ñúòðóäíè÷åñòâî” (4,9 ìëðä. åâðî) äà áúäàò íàñî÷åíè êúì ÌÑÏ. Òåìàòè÷íàòà îáëàñò “Êàïàöèòåòè” å íàñî÷åíà ñïåöèàëíî êúì íóæäèòå çà ïîäãîòîâêàòà íà ðåãèîíèòå è ñòðàíèòå, âêëþ÷åíè â öåë „Ñáëèæàâàíå” íà Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå, çà ïî-äîáðà èíòåãðàöèÿ â ÅÑ. Íåéíèòå äåéíîñòè ñà íàñî÷åíè êúì ñúçäàâàíå è èíòåãðèðàíå íà èçñëåäîâàòåëñêè èíôðàñòðóêòóðè, íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ â ïîäêðåïà íà ÌÑÏ, ñúòðóäíè÷åñòâî ìåæäó ðåãèîíèòå çà ðàçðàáîòâàíå íà èíîâàöèîííè äåéíîñòè çà ôèíàíñèðàíå ïî Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå, ðàçâèòèå íà èçñëåäîâàòåëñêàòà ïîëèòèêà è ìåæäóíàðîäíî ñúòðóäíè÷åñòâî èçâúí ÅÑ. • Ïðîãðàìàòà “Êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò è èíîâàöèè” (2007 – 2013 ã.) å íàñëåäíèê íà ñúùåñòâóâàùè ïðîãðàìè íà ÅÑ, íî ãè îáåäèíÿâà è ãè íàñî÷âà êúì èíîâàöèèòå. Ïðîãðàìàòà èìà áþäæåò îò 4,2 ìëðä. åâðî, êîéòî å ðàçïðåäåëåí â òðè ïðèîðèòåòà: à) ïðåäïðèåìà÷åñòâî è èíîâàöèè (2,6 ìëðä. åâðî), íàñî÷åí êúì ïîääúðæàíå íà åâðîïåéñêà ìðåæà çà ïîäïîìàãàíå íà ÌÑÏ è òðàíñôåð íà òåõíîëîãèè; á) ïîäêðåïà çà ÈÊÒ ïîëèòèêè (0,8 ìëðä. åâðî); â) èíòåëèãåíòíà åíåðãèÿ (0,8 ìëðä. åâðî). Ìàêàð è ñ ïî-ìàëúê áþäæåò, ïðîãðàìàòà îêàçâà ãîëÿìî âëèÿíèå âúðõó äåéíîñòòà íà 7 ÐÏ è Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå, êàòî îñèãóðÿâà ðåñóðñ çà ðàçâèòèå íà åâðîïåéñêè ïîëèòèêè è îïðåäåëÿíå íà áúäåùèòå ïðè-

îðèòåòè â îáëàñòèòå èíîâàöèè, ÈÊÒ è åíåðãåòèêà. • Îáðàçîâàòåëíèòå ïðîãðàìè Socrates, Leonardo da Vinci, Jean Monnet, eLearning, Tempus, Erasmus Mundus ñà íàñî÷åíè êúì ñúçäàâàíå íà åäèííî îáðàçîâàòåëíî ïðîñòðàíñòâî â ÅÑ è èìàò ñúùåñòâåíà ðîëÿ âúâ ôîðìèðàíåòî íà äúëãîñðî÷íèÿ èíîâàöèîíåí êàïàöèòåò íà ÅÑ. Ôèíàíñîâèòå èíñòðóìåíòè â ñôåðàòà íà èíîâàöèèòå íà ðàâíèùå ÅÑ ñå äîïúëâàò îò íÿêîëêî âàæíè êîîðäèíàöèîííè ìåõàíèçìè è óñëóãè: • Àíàëèç íà èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà. ÅÊ ïîääúðæà åëåêòðîíåí ïîðòàë Åâðîïåéñêà òàáëèöà è Åâðîïåéñêî òàáëî çà èíîâàöèè13, êîéòî ñúáèðà, îáðàáîòâà, àíàëèçèðà è ðàçïðîñòðàíÿâà èíôîðìàöèÿ çà èíîâàöèîííèòå ïîëèòèêè â ñòðàíèòå ÷ëåíêè. Íà áàçàòà íà ïðåäîñòàâÿíèòå àíàëèçè ñå

îðãàíèçèðàò ðåäèöà ðàáîòíè ñðåùè íà ïðåäñòàâèòåëè íà ñòðàíèòå ÷ëåíêè çà îáñúæäàíå íà âúçìîæíîñòè çà ðàçâèòèå íà èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà. • Èíèöèàòèâàòà Pro Inno Europe îáåäèíÿâà âúçìîæíîñòè çà îáó÷åíèå è ñúòðóäíè÷åñòâî â ñôåðàòà íà èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà ìåæäó ñòðàíèòå ÷ëåíêè è ðåãèîíèòå â Åâðîïà. • Ïîäêðåïà íà ñåêòîðíèòå èíîâàöèè è êëúñòåðèòå ÷ðåç èíèöèàòèâàòà Europe Innova. Íîâîòî ïîêîëåíèå ïðîãðàìè çà åâðîïåéñêà ðåãèîíàëíà ïîëèòèêà ïðåç ïåðèîäà 2007 – 2013 ã. ùå íàñúð÷è ñúçäàâàíåòî íà ðåãèîíàëíè èíîâàòèâíè êëúñòåðè íå ñàìî â ðàçâèòèòå ãðàäñêè ðàéîíè, íî è â ñåëñêèòå è â ïîáåäíèòå ðàéîíè. Ïðåç 2007 ã. EK ùå èçðàáîòè êàðòà íà ñúùåñòâóâàùèòå êëúñòåðè, òåõíèòå ñèëíè ñòðàíè è âúçìîæíîñòèòå çà ñúòðóäíè÷åñòâî.

ÔÈÃÓÐÀ 1. ÈÍÑÒÐÓÌÅÍÒÈ ÇÀ ÏÎÄÏÎÌÀÃÀÍÅ ÍÀ ÈÍÎÂÀÖÈÈÒÅ Â ÅÂÐÎÏÅÉÑÊÈß ÑÚÞÇ

ÐÏ „Êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò è èíîâàöèè”– € 4,21 ìëðä. (1,37 %): óïðàâëåíèå íà ðàâíèùå ÅÑ – èíîâàöèè è ïðåäïðèåìà÷åñòâî, ÈÊÒ, èíòåëèãåíòíà åíåðãèÿ

Èíîâàöèè â ÅÑ

7 ÐÏ – € 50,52 ìëðä., îò êîèòî € 4,84 ìëðä. (1,57%) çà ÌÑÏ è ïðîãðàìà „Êàïàöèòåòè” – € 4,21 ìëðä. (1,37 %) çà ðàéîíèòå îò öåë „Êîíâåðãåíöèÿ”

Êîõåçèîíåí è Ñòðóêòóðíè ôîíäîâå íà ÅÑ – € 308,04 ìëðä., îò êîèòî € 106,31 ìëðä. (ìèí. 60 % îò öåë „Ñáëèæàâàíå”) çà çàäà÷è ïî Ëèñàáîíñêàòà ñòðàòåãèÿ è € 30,80 ìëðä. (ìèí. 10 % îò âñè÷êè ñðåäñòâà ïî ôîíäîâåòå çà èíîâàöèè, èçñëåäâàíèÿ è ìîäåðíèçàöèÿ íà ÌÑÏ) + ñúâìåñòíè äåéíîñòè ñ ÅÈÁ è ÅÈÔ çà ðèñêîâ êàïèòàë â ðåãèîíèòå (JEREMIE)

Çàáåëåæêà: Ïðîöåíòèòå â ñêîáè ïîêàçâàò äÿë îò ñðåäñòâàòà ïî Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå. Èçòî÷íèê: Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè” ïî äàííè îò ÅÊ (Regions for Economic Change: Innovating Through EU Regional Policy (2006); Innovative Actions and Strategies (2006); Amended Proposal for a Decision of the European Parliament and the Council Concerning the 7th Framework Programme of the European Community for Research, Technological Development and Demonstration Activities (2007 – 2013), COM(2006) 364 final.

Îò àíãë. European Trend Chart on Innovation è European Innovation Scoreboard. I N N O VAT I O N . B G

• Óñëóãè çà òåõíîëîãè÷åí òðàíñôåð – ìðåæà îò Åâðîïåéñêè èíîâàöèîííè öåíòðîâå â 71 ðåãèîíà íà 33 ñòðàíè. Îò “Çåëåíàòà êíèãà çà èíîâàöèè”14, ïóáëèêóâàíà ïðåç 1995 ã., äî ïîñëåäíîòî êîìþíèêå íà Êîìèñèÿòà çà „Ïðèëàãàíåòî íà çíàíèåòî â ïðàêòèêàòà” ðàçáèðàíåòî íà ÅÑ å, ÷å ðàçðàáîòâàíåòî è èçïúëíåíèåòî íà èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà èçèñêâàò êîîðäèíàöèÿ â ðàçëè÷íè àñïåêòè: • Íà ïúðâî ìÿñòî, ìåæäó ðàçëè÷íèòå ðàâíèùà íà ðàçðàáîòâàíå è èçïúëíåíèå. Ìåðêèòå, ðàçðàáîòåíè íà ìåñòíî, ðåãèîíàëíî, íàöèîíàëíî, íà ðàâíèùå ÅÑ èëè äîðè â ãëîáàëåí ìàùàá òðÿáâà äà ñà âçàèìíî äîïúëâàùè ñå. • Âòîðèÿò àñïåêò å ñåêòîðíèÿò. Ìíîãî ôàêòîðè, êîèòî îêàçâàò âúçäåéñòâèå âúðõó èíîâàöèèòå, ñà îáùè çà âñè÷êè ïðîìèøëåíè ñåêòîðè, íî íÿêîè îòðàñëè èìàò ñïåöèôè÷íè ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêè õàðàêòåðèñòèêè è èçèñêâàò îòäåëíè ïîëèòè÷åñêè ðåøåíèÿ. • Òðåòèÿò àñïåêò å âçàèìîäåéñòâèåòî íà èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà ñ äðóãèòå ïîëèòèêè íà ÅÑ, òúé êàòî ôàêòîðèòå, êîèòî îêàçâàò âëèÿíèå âúðõó âúçìîæíîñòèòå íà ôèðìèòå äà èíîâèðàò, ñà ðàçíîîáðàçíè. Òîâà íàëàãà íàñúð÷àâàíåòî íà èíîâàöèèòå è ÷ðåç ïîëèòèêèòå â äðóãè îáëàñòè è ïðåâðúùàíåòî èì â çàäà÷à íå ñàìî íà åäèí 14

îòäåë èëè íà êîíêðåòíî ìèíèñòåðñòâî âúâ âñÿêà ñòðàíà. • Â ðåàëèçàöèÿòà íà ñòðàòåãèÿòà òðÿáâà äà ñå âêëþ÷àò âñè÷êè çàèíòåðåñîâàíè ñòðàíè – áèçíåñ, ïóáëè÷åí ñåêòîð, ïîòðåáèòåëè. • Êîíêóðåíöèÿòà å äâèæåùàòà ñèëà íà èíîâàöèîííèòå ïðîöåñè, íî ïîëèòè÷åñêèòå ìåðêè è ìåõàíèçìèòå çà ïîäêðåïà íà èíîâàöèèòå ñà íåîáõîäèìîñò. Íà ïîëèòè÷åñêî ðàâíèùå èíîâàöèèòå òðÿáâà äà ñå ðàçãëåæäàò êàòî ïðèîðèòåò íà ñòðàíèòå ÷ëåíêè çà ïîñòèãàíå íà öåëèòå çà ðàñòåæ è çàåòîñò. Ðàçâèòèåòî íà áúëãàðñêàòà íàöèîíàëíà èíîâàöèîííà ñèñòåìà è ïîëèòèêà äî ãîëÿìà ñòåïåí ùå çàâèñè îò óñïåøíàòà èíòåãðàöèÿ íà Áúëãàðèÿ â åâðîïåéñêèòå èíèöèàòèâè è ôèíàíñîâè ìåõàíèçìè â òàçè îáëàñò. Äîñòúïúò äî ñðåäñòâà îò åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå ñëåä 2007 ã. ïîçâîëÿâà ñúùåñòâåíî óâåëè÷àâàíå íà èíâåñòèöèèòå â èíîâàöèè, èçñëåäâàíèÿ è íàóêà è ñâúðçàíèòå ñ òÿõ îáëàñòè êàòî ïðåäïðèåìà÷åñòâî, ÈÊÒ è îáðàçîâàíèå. Ñïîðåä Íàöèîíàëíàòà ñòðàòåãè÷åñêà ðåôåðåíòíà ðàìêà 2007 – 2013 ã. çà ðàçãëåæäàíèÿ ïåðèîä Áúëãàðèÿ ùå óäâîè îáùèòå ñè îáùåñòâåíè ðàçõîäè çà ïðîâåæäàíå íà ïîëèòèêè â ïîâå÷åòî îáëàñòè èçâúí áàçîâàòà èíôðàñòðóêòóðà, âêë. èíîâàöèèòå è èçñëåäâàíèÿòà. Ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò òîâà óâåëè÷åíèå å ïëàíèðàíî çà âòîðàòà ïîëîâèíà íà ðàçãëåæ-

Çåëåíèòå êíèãè â ÅÑ ñå ïóáëèêóâàò ïî èíèöèàòèâà íà Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ è ñëóæàò çà ïîñòàâÿíå íà èçáðàíà òåìà íà øèðîêî îáñúæäàíå îò ñòðàíèòå ÷ëåíêè è èíñòèòóöèèòå íà ÅÑ. Â ñëó÷àé ÷å èìà èíòåðåñ îò îáùè äåéñòâèÿ íà ñòðàíèòå ÷ëåíêè, ÅÊ ïðåìèíàâà êúì ïóáëèêóâàíåòî íà „áÿëà êíèãà” è ôîðìàëíîòî ðàçïèñâàíå íà ïðàâèëà â òàçè îáëàñò ïîä ôîðìàòà íà ïðåïîðúêè è äð. Òóê ñå îòíàñÿò ñàìî îíåçè äåéíîñòè ïî îïåðàòèâíèòå ïðîãðàìè è Íàöèîíàëíèÿ ñòðàòåãè÷åñêè ïëàí çà ðàçâèòèå íà ñåëñêèòå ðàéîíè, çà êîèòî èçðè÷íî å ñïîìåíàòî, ÷å ñà íàñî÷åíè êúì „èíîâàöèè”, „íàóêà” èëè „èçñëåäâàíèÿ”. Èçïîëçâàíè ñà âàðèàíòèòå íà äîêóìåíòèòå, íàëè÷íè â îôèöèàëíàòà ïðàâèòåëñòâåíà èíòåðíåò ñòðàíèöà çà êîîðäèíàöèÿ íà ñðåäñòâàòà îò ÅÑ www.eufunds.bg êúì 25.11.2006 ã., êàêòî è îñúâðåìåíåíè âàðèàíòè (ïúëíè èëè ïðåçåíòàöèîííè), íàëè÷íè íà ñòðàíèöèòå íà ñúîòâåòíèòå îòðàñëîâè ìèíèñòåðñòâà. Ïîðàäè òîâà å âúçìîæíî ðàçìèíàâàíå íà äàííè, êàêâîòî ñå íàáëþäàâà è ìåæäó ïðàâèòåëñòâåíèòå äîêóìåíòè, íî å ìàëêà âåðîÿòíîñòòà òå äà äîâåäàò äî ñúùåñòâåíè ïðîìåíè â íàïðàâåíèòå òóê èç÷èñëåíèÿ, êàòî ðèñêúò å â ïîäöåíÿâàíå íà ñúîòâåòíèòå ðàçõîäè. Äîïóñêàíåòî â ÍÑÐÐ å, ÷å îòíîñèòåëíèòå òåãëà íà îòäåëíèòå ïðèîðèòåòè íÿìà äà ñå ïðîìåíÿò çà ïåðèîäà 2007 – 2014 ã., êîåòî å ìàëêî âåðîÿòíî ïðåäâèä äèíàìè÷íîòî ðàçâèòèå íà èêîíîìèêàòà. Åâåíòóàëíèòå ïðîìåíè ùå çàâèñÿò îò ñòåïåíòà íà íàðàñòâàíåòî íà àäìèíèñòðàòèâíèÿ êàïàöèòåò â ñúîòâåòíèòå îáëàñòè.

äàíèÿ ïëàíîâ ïåðèîä – ñëåä 2009 ã. Ïðåõâúðëÿíåòî íà îñíîâíàòà òåæåñò íà ñðåäñòâàòà íàïðåä âúâ âðåìåòî ïðåäïîëàãà ñúùåñòâåíî óâåëè÷àâàíå íà àäìèíèñòðàòèâíèÿ êàïàöèòåò íà ñòðàíàòà â ñúîòâåòíàòà ñôåðà ïðåç ïúðâèòå äâå ãîäèíè îò ÷ëåíñòâîòî íà Áúëãàðèÿ â ÅÑ.

Ó÷àñòèåòî íà Áúëãàðèÿ â Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå íà ÅÑ – âúçìîæíîñòè çà èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà Ðàçõîäèòå çà èíîâàöèè, èçñëåäâàíèÿ è íàóêà15, êîèòî áúëãàðñêîòî ïðàâèòåëñòâî ïëàíèðà çà ïåðèîäà 2007 – 2013 ã. ïî ëèíèÿ íà åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå, ñà ðàçïðåäåëåíè â íÿêîëêî ïðîãðàìè: • Îïåðàòèâíàòà ïðîãðàìà „Ðàçâèòèå íà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà” ïðåäâèæäà 15 %16 îò îáùàòà ñòîéíîñò íà ïðîãðàìàòà (1,9 % îò îáùàòà ñòîéíîñò íà ñðåäñòâàòà ïî Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå çà Áúëãàðèÿ, 124,4 ìëí. åâðî çà ïåðèîäà 2007 – 2013 ã.) äà áúäàò çàäåëåíè ïî Ïðèîðèòåòíà îñ 1 „Ðàçâèòèå íà èêîíîìèêà, áàçèðàíà íà çíàíèåòî è èíîâàöèîííè äåéíîñòè”. Ìíîãî îò äåéíîñòèòå ïî îñòàíàëèòå ïðèîðèòåòíè îñè íà ïðîãðàìàòà ñà îðãàíè÷íî ñâúðçàíè ñ èíîâàöèèòå è ñ èíîâàöèîííèÿ ïîòåíöèàë íà ñòðàíàòà êàòî äåéíîñòèòå ïî ðàçâèòèå íà ïðåäïðèåìà÷åñòâîòî, ñúçäàâàíåòî íà ôîíäîâå çà ðèñêîâ êàïèòàë, ÈÊÒ è äð. Çà ïîâå÷å ÿñíîòà òå íå ñà âêëþ÷åíè â èç÷èñëåíèÿòà â òàçè ÷àñò, íî òÿõíîòî ñúñòîÿíèå è ïîòåíöèàë çà ðàçâèòèå ñà ðàçãëåäàíè â îñíîâíîòî òÿëî íà äîêëàäà. • Îïåðàòèâíàòà ïðîãðàìà „Ðàçâèòèå íà ÷îâåøêèòå ðåñóðñè” ïðåäâèæäà â ðàìêèòå íà ïðèîðèòåò „Ïîäîáðÿâàíå íà

îò Åâðîïåéñêèÿ çåìåäåëñêè ôîíä çà ðàçâèòèå íà ñåëñêèòå ðàéîíè. Â Íàöèîíàëíèÿ ñòðà-

òåãè÷åñêè ïëàí çà ðèáàðñòâî è àêâàêóëòóðè ñúùî ñå ñïîìåíàâà ðàçâèòèåòî íà íàóêàòà â

ÔÈÃÓÐÀ 2. ÏËÀÍÈÐÀÍÈ ÑÐÅÄÑÒÂÀ ÎÒ ÊÎÕÅÇÈÎÍÍÈß È ÑÒÐÓÊÒÓÐÍÈÒÅ ÔÎÍÄÎÂÅ ÍÀ ÅÑ ÏÎ ÎÏÅÐÀÒÈÂÍÈ ÏÐÎÃÐÀÌÈ ÇÀ ÁÚËÃÀÐÈß ÇÀ ÏÅÐÈÎÄÀ 2007 – 2013 Ã. 1 400 1 200

ÎÏ „Àäìèíèñòðàòèâåí êàïàöèòåò" ÎÏ „Òåõíè÷åñêà ïîìîù"

1 000

ÎÏ „Îêîëíà ñðåäà"

800

ÎÏ „Òðàíñïîðò"

600

ÎÏ „Ðåãèîíàëíî ðàçâèòèå" 400 ÎÏ „×îâåøêè ðåñóðñè" 200

ÎÏ „Êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò"

0 2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Èçòî÷íèê: Íàöèîíàëíà ñòðàòåãè÷åñêà ðåôåðåíòíà ðàìêà íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ 2007 – 2013 ã., âàðèàíò êúì îêòîìâðè 2006 ã.

ÔÈÃÓÐÀ 3. ÑÐÅÄÑÒÂÀ ÇÀ ÈÍÎÂÀÖÈÈ È ÍÀÓÊÀ Â ÁÚËÃÀÐÈß, ÏËÀÍÈÐÀÍÈ ÏÎ ÊÎÕÅÇÈÎÍÍÈß È ÑÒÐÓÊÒÓÐÍÈÒÅ ÔÎÍÄÎÂÅ ÇÀ ÏÅÐÈÎÄÀ 2007 – 2013 Ã.18 ��

��

êà÷åñòâîòî íà îáðàçîâàíèåòî è îáó÷åíèåòî” èçïúëíåíèåòî íà îïåðàöèÿ „Ðàçâèòèå íà ñëåääèïëîìíè ïðîãðàìè çà îáó÷åíèå è íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêà äåéíîñò”, çà êîÿòî ñà îòäåëåíè 3,2 %17 îò îáùàòà ñòîéíîñò íà ïðîãðàìàòà (0,5 % îò Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå çà Áúëãàðèÿ, 33 ìëí. åâðî çà ïåðèîäà 2007 – 2013 ã.). Ïîäîáíî íà ïðåäõîäíàòà îïåðàòèâíà ïðîãðàìà, è â òàçè ñà ïðåäâèäåíè ñðåäñòâà çà äåéíîñòè, êîèòî âëèÿÿò ñèëíî âúðõó èíîâàöèîííèÿ êàïàöèòåò, êàòî ïðåäïðèåìà÷åñòâî, îáðàçîâàíèå è îáó÷åíèå. Îáùî çà ÷îâåøêè ðåñóðñè ñå î÷àêâà òðèêðàòíî óâåëè÷åíèå íà îáùåñòâåíèòå è åêâèâàëåíòíè íà òÿõ ãîäèøíè ñðåäñòâà ñëåä 2007 ã. Â ÎÏ „Ðàçâèòèå íà ÷îâåøêèòå ðåñóðñè” èíîâàöèèòå ñà çàëîæåíè êàòî õîðèçîíòàëåí ïðèîðèòåò, êîåòî ïðåäïîëàãà, ÷å âñè÷êè äåéíîñòè ïî ïðîãðàìàòà ùå ñúäúðæàò èíîâàöèîíåí êîìïîíåíò. • Îïåðàòèâíàòà ïðîãðàìà „Ðåãèîíàëíî ðàçâèòèå” ïðåäâèæäà äà èíâåñòèðà â èíîâàöèè 1,2 % îò ïðèîðèòåò „Íàñúð÷àâàíå íà ìåñòíîòî è ðåãèîíàëíîòî ðàçâèòèå â Áúëãàðèÿ” (0,2 % îò îáùàòà ñòîéíîñò íà ñðåäñòâàòà ïî Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå çà Áúëãàðèÿ, 16,3 ìëí. åâðî çà ïåðèîäà 2007 – 2013 ã.). Ïðîãðàìàòà ïðåäâèæäà èíâåñòèöèè è â ÈÊÒ è ðàçâèòèå íà áèçíåñ ñðåäàòà â îòäåëíè ðàéîíè íà ñòðàíàòà, êîåòî ùå îêàçâà ñòèìóëèðàùî âëèÿíèå âúðõó èíîâàöèèòå. • Â Íàöèîíàëíèÿ ñòðàòåãè÷åñêè ïëàí çà ðàçâèòèå íà ñåëñêèòå ðàéîíè ñà çàëîæåíè 4 % îò îáùèÿ ìó áþäæåò, êîèòî ùå áúäàò íàñî÷åíè çà ðàçâèòèå íà èíîâàöèîííè äåéíîñòè â ñåëñêèòå ðàéîíè è ïîäêðåïà íà èíîâàöèèòå â õðàíèòåëíî-âêóñîâàòà ïðîìèøëåíîñò. Òåçè ñðåäñòâà ñå ôèíàíñèðàò

��

Èçòî÷íèê: Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

Èç÷èñëåíèÿòà ñà íàïðàâåíè íà áàçàòà íà äîïóñêàíå çà ñðåäñòâàòà, êîèòî ñà ïðåäâèäåíè çà ñúîòâåòíèÿ ïðèîðèòåò ïî ïðîãðàìíèÿ áþäæåò íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà îáðàçîâàíèåòî è íàóêàòà çà 2007 ã., ïîðàäè ëèïñà íà ïîäðîáíè äàííè â íàëè÷íèÿ âàðèàíò íà ïðîãðàìàòà. Èç÷èñëåíèÿòà ñà íàïðàâåíè íà áàçà äîïóñêàíèÿ çà ðàçìåðà íà ñðåäñòâàòà, îòïóñêàíè çà èíîâàöèè è íàóêà, ïî òðè îïåðàòèâíè ïðîãðàìè ïî ñëåäíèòå ïðèîðèòåòè: ÎÏ „Êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò” – Ðàçâèòèå íà èêîíîìèêà, áàçèðàíà íà çíàíèåòî, è èíîâàöèîííè äåéíîñòè; ÎÏ „×îâåøêè ðåñóðñè” – Ïîäîáðÿâàíå íà êà÷åñòâîòî íà îáðàçîâàíèåòî è îáó÷åíèåòî; ÎÏ „Ðåãèîíàëíî ðàçâèòèå” – Íàñúð÷àâàíå íà ñúòðóäíè÷åñòâîòî ñ åâðîïåéñêèòå ðåãèîíè. Âçåòè ñà ïîä âíèìàíèå ñàìî ñðåäñòâàòà, çà êîèòî å çàïèñàíî èçðè÷íî, ÷å ñà ïðåäíàçíà÷åíè çà „èíîâàöèè” è „íàóêà”. Äàííèòå ñà îò Íàöèîíàëíàòà ñòðàòåãè÷åñêà ðåôåðåíòíà ðàìêà (âàðèàíò êúì îêòîìâðè 2006 ã.) è 7-òå îïåðàòèâíè ïðîãðàìè. I N N O VAT I O N . B G

îáëàñòòà êàòî ñòðàòåãè÷åñêà öåë çà ïîäîáðÿâàíå íà óïðàâëåíèåòî íà ðèáíèòå ðåñóðñè, íî íå ñå ïðåäñòàâÿ èíäèêàòèâåí ïëàí çà ôèíàíñèðàíå.

ÔÈÃÓÐÀ 4. ÏÐÈÎÐÈÒÅÒÈ ÏÐÈ ÈÇÏÎËÇÂÀÍÅ ÍÀ ÊÎÕÅÇÈÎÍÍÈß È ÑÒÐÓÊÒÓÐÍÈÒÅ ÔÎÍÄÎÂÅ ÍÀ ÅÑ ÏÎ ÎÁÙÅÑÒÂÅÍÎÈÊÎÍÎÌÈ×ÅÑÊÈ ÑÅÊÒÎÐÈ Óñëóãè 15 % Èíäóñòðèÿ 8 %

Ïî åêñïåðòíè îöåíêè îáùî ñðåäñòâàòà, êîèòî ùå áúäàò çàäåëåíè çà ïðåêè äåéíîñòè ïî èíîâàöèè, èçñëåäâàíèÿ è íàóêà19 ïî ëèíèÿ íà Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå (Åâðîïåéñêèÿ ôîíä çà ðåãèîíàëíî ðàçâèòèå è Åâðîïåéñêèÿ ñîöèàëåí ôîíä), ùå ñå óâåëè÷àò îò 12,8 ìëí. åâðî ïðåç 2007 ã. íà 32,1 ìëí. åâðî ïðåç 2013 ã. Ðàçõîäèòå çà èíîâàöèè è èçñëåäâàíèÿ ùå áúäàò äîðè ïîâå÷å, êàòî ñå äîáàâÿò ïðåäâèäåíèòå äåéíîñòè â òàçè íàñîêà ïî Íàöèîíàëíèÿ ñòðàòåãè÷åñêè ïëàí çà ðàçâèòèå íà ñåëñêèòå ðåãèîíè. Çà 2006 ã. ðàçõîäèòå çà ïðåêè äåéíîñòè çà èíîâàöèè, èçñëåäâàíèÿ è íàóêà íà Áúëãàðèÿ ñà îêîëî 8 ìëí. åâðî20. Ñëåäîâàòåëíî ñðåäñòâàòà, êîèòî ïîñòúïâàò â ñòðàíàòà ïî ëèíèÿ íà Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå ïðåç 2007 ã., ùå áúäàò ïîíå ñ 50 % ïîâå÷å îò ñúùåñòâóâàùîòî äî ìîìåíòà íàöèîíàëíî ôèíàíñèðàíå. Êúì òÿõ ñëåäâà äà ñå ïðèáàâè ôèíàíñèðàíåòî ïî ëèíèÿ íà ðàìêîâèòå ïðîãðàìè íà ÅÑ. Çà ïîñëåäíèòå ÷åòèðè ãîäèíè áúëãàðñêè ó÷àñòíèöè ñà ïðèâëåêëè 31,2 ìëí. åâðî â äîãîâîðè ïî Øåñòàòà ðàìêîâà ïðîãðàìà çà íàóêà, òåõíîëîãè÷íî ðàçâèòèå è äåìîíñòðàöèîííè äåéíîñòè21. Àêî äîïóñíåì, ÷å Áúëãàðèÿ ñå âúçïîëçâà ïðîïîðöèîíàëíî îò óâåëè÷åíèåòî íà áþäæåòà çà Ñåäìàòà ðàìêîâà ïðîãðàìà, áè òðÿáâàëî äà î÷àêâàìå ïðåç 2007 ã. äîãîâîðåíèòå ñóìè äà áúäàò îêîëî 16 ìëí. åâðî. Îò åäíà ñòðàíà, ñúùåñòâåíîòî óâåëè÷àâàíå íà ñðåäñòâàòà çà èíîâàöèè, èçñëåäâàíèÿ è íàóêà ñëåä 2007 ã. ïðåäïîñòàâÿ íåîáõîäèìîñòòà îò èçãðàæäàíå íà äîïúëíèòåëåí àäìèíèñòðàòèâåí êàïàöèòåò â ñòðàíàòà çà óïðàâëåíèå è êîîðäèíàöèÿ íà äåéíîñòèòå â òàçè ñôåðà, îùå ïîâå÷å, 26

Òóðèçúì 2 % Òðàíñïîðò 24 % Òåëåêîìóíèêàöèè 1 % Åíåðãåòèêà 1 %

Èçñëåäâàíèÿ è òåõíîëîãè÷íî ðàçâèòèå 2 % Îáó÷åíèå 11 % Îáðàçîâàíèå 9 %

Îêîëíà ñðåäà è âîäè 23 % Çäðàâåîïàçâàíå 4 %

Èçòî÷íèê: Íàöèîíàëíà ñòðàòåãè÷åñêà ðåôåðåíòíà ðàìêà 2007 – 2013 ã., âàðèàíò êúì îêòîìâðè 2006 ã.

÷å ñðåäñòâàòà ùå ïîñòúïâàò ïî ðàçëè÷íè ëèíèè îò ÅÑ. Îò äðóãà ñòðàíà, ïîãëåäíàòà ïðåç ïðèçìàòà íà äåëà â îáùèòå îáùåñòâåíè è åêâèâàëåíòíè ðàçõîäè çà ïåðèîäà 2007 – 2013 ã., ðîëÿòà íà íàó÷íèòå èçñëåäâàíèÿ è òåõíîëîãè÷íîòî ðàçâèòèå îñòàâà ñêðîìíà – 2 %, êîëêîòî íà òóðèçìà. Íàðàñòâàíåòî íà òîçè äÿë ñïðÿìî 2004 – 2005 ã. ñúùî å ñðàâíèòåëíî ìàëêî – 0,2 ï.ï., ïðè 1,5 ï.ï. çà òóðèçìà è íàä 7,3 ï.ï. çà èíäóñòðèÿòà (ÌÑÏ). Â íîâèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ îò 2004 ã., äåëúò íà ñðåäñòâàòà çà íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ è òåõíîëîãè÷íî ðàçâèòèå âàðèðà îò ïîä 1 % â Ëèòâà è 2 % â Ñëîâàêèÿ äî íàä 10 % â Åñòîíèÿ22. Ìàêàð ÷å å ëîãè÷íî äà ñå òúðñè ìàêñèìàëíî óñâîÿâàíå íà ñðåäñòâàòà ïðåç ïúðâèòå ãîäèíè îò ïðèñúåäèíÿâàíåòî íà ñòðàíàòà ñ öåíàòà íà íàñî÷âàíåòî èì â ïî-ëåñíî ïîãëúùàùè ñôåðè êàòî òóðèçúì è èíäóñòðèÿ, íåîáõîäèìî å òåçè ðàçïðåäåëåíèÿ äà áúäàò âíèìàòåëíî îáìèñëåíè îò ãëåäíà òî÷êà íà àäìèíèñòðàòèâíèÿ êàïàöèòåò è íà åôåêòà èì âúðõó äúëãîñðî÷íèÿ ðàñòåæ íà ñòðàíàòà.

21 22

Ïðåïîðúêè Âúç îñíîâà íà àíàëèçà è íà îöåíêàòà çà ñúñòîÿíèåòî íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà, íàïðàâåíè â Èíîâàöèè.áã òàçè è ïðåäõîäíàòà ãîäèíà, ìîãàò äà áúäàò èçâåäåíè ñëåäíèòå ïðåïîðúêè çà óñïåøíî èíòåãðèðàíå íà íàöèîíàëíàòà â åâðîïåéñêàòà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà è çà îñèãóðÿâàíå íà ïî-âèñîêà ñòåïåí íà óñâîÿâàíå íà ñðåäñòâàòà îò åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå çà äåéíîñòè ïî èíîâàöèè, èçñëåäâàíèÿ è íàóêà: • Íåîáõîäèìà å íîâà ñòðàòåãè÷åñêà âèçèÿ çà ðàçâèòèå íà áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà â ÅÑ, êîÿòî äà îñèãóðè êîõåðåíòíîñò ìåæäó èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà è ïîëèòèêèòå ïî íàóêà è òåõíîëîãè÷íî ðàçâèòèå, ïðåäïðèåìà÷åñòâî, ÈÊÒ è îáðàçîâàíèå íà íàöèîíàëíî ðàâíèùå è êîîðäèíàöèÿ ñ èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà íà ÅÑ. Òÿ ìîæå äà îáåäèíè íàòðóïàíèÿ îïèò ïî èçðàáîòâàíåòî è ïðèëàãàíåòî íà íÿêîëêî íàöèîíàëíè äîêóìåíòà – Íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà

Òîâà ñà äåéíîñòèòå, çà êîèòî â ñúîòâåòíèòå îïåðàòèâíè ïðîãðàìè èçðè÷íî å áèëî çàÿâåíî, ÷å ñà ïðåäíàçíà÷åíè çà èíîâàöèè. Èçêëþ÷âàò ñå ïîìîùíè íà èíîâàöèèòå îáëàñòè êàòî ïðåäïðèåìà÷åñòâî, ôèíàíñèðàíå ÷ðåç ðèñêîâ êàïèòàë, îáðàçîâàíèå, ÈÊÒ è äð. Âêëþ÷âà áþäæåòèòå çà 2006 ã. íà Íàöèîíàëíèÿ èíîâàöèîíåí ôîíä è ôîíä „Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ”, êîèòî ñà íàöèîíàëíèòå èíñòðóìåíòè çà ïðîåêòíî ôèíàíñèðàíå. EU Enlargement – What Impact on Research in Bulgaria, Romania and the EU?, Cordis News, 7 íîåìâðè 2006 ã. Accessing EU Funds in the New Member States: Best Practice from Around Europe, Economist Corporate Network, The Economist (2005).

ñòðàòåãèÿ, âêë. èçãîòâåíèòå Äîêëàäè çà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà çà 2005 è 2006 ã. è äåéíîñòòà íà Íàöèîíàëíèÿ èíîâàöèîíåí ôîíä, Íàöèîíàëíàòà ñòðàòåãèÿ çà íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ ïðåç ïåðèîäà 2005 – 2013 ã., âêë. äåéíîñòòà íà Íàöèîíàëíèÿ ôîíä „Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ”, ïðîåêòà íà Íàöèîíàëíàòà ñòðàòåãèÿ çà íàñúð÷àâàíå íà ÌÑÏ ïðåç ïåðèîäà 2007 – 2013 ã., ïðîåêòà íà Ñòðàòåãèÿ çà ðàçâèòèå íà êëúñòåðèòå, êàêòî è äà âçåìå ïî âíèìàíèå ðàçâèòèåòî â ñôåðèòå îáðàçîâàíèå è ÈÊÒ. Âàæíî å èíòåãðèðàíèÿò äîêóìåíò äà îòðàçÿâà íàñîêèòå çà ðàçâèòèå íà åâðîïåéñêàòà èíîâàöèîííà ñòðàòåãèÿ è êàê òå äà áúäàò ïðèëàãàíè êîõåðåíòíî â Áúëãàðèÿ ïî ëèíèÿ íà ðàçëè÷íèòå åâðîïåéñêè ìåõàíèçìè çà ôèíàíñèðàíå – Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå, Ñåäìàòà ðàìêîâà ïðîãðàìà, Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà „Êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò è èíîâàöèè”. • Òðÿáâà äà áúäå ïîäîáðåíà êîîðäèíàöèÿòà ìåæäó ðàçëè÷íèòå îïåðàòèâíè ïðîãðàìè, êîèòî çàñÿãàò ðàçâèòèåòî íà èíîâàöèèòå è ñâúðçàíèòå ñ òÿõ îáëàñòè – ÎÏ „Ðàçâèòèå íà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà”, ÎÏ „Ðàçâèòèå íà ÷îâåøêèòå ðåñóðñè”, ÎÏ „Ðåãèîíàëíî ðàçâèòèå” è Íàöèîíàëíèÿ ñòðàòåãè÷åñêè ïëàí çà ðàçâèòèå íà ñåëñêèòå ðàéîíè. Èíîâàöèèòå êàòî õîðèçîíòàëåí ïðèîðèòåò ñëåäâà äà áúäàò çàëîæåíè è â îñòàíàëèòå ÎÏ, îñîáåíî „Îêîëíà ñðåäà”, êúäåòî ÅÑ ïëàíèðà äà ñå ðàçâèâà êàòî ñâåòîâåí ëèäåð. Âçàèìîäåéñòâèåòî ìåæäó îòäåëíèòå ÎÏ îñâåí ñúäúðæàòåëíî îáîñíîâàíî òðÿáâà äà âêëþ÷âà êîíêðåòíè àäìèíèñòðàòèâíè 23

ìåõàíèçìè çà êîîðäèíàöèÿ è äà äàâà ÿñíà ïðåäñòàâà êàê ñðåäñòâàòà ïî åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå ùå áúäàò äîïúëâàíè ñ îñòàíàëèòå ïðîãðàìè çà ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèèòå íà ðàâíèùå ÅÑ. Íàïðèìåð ïî îòíîøåíèå íà àäìèíèñòðàòèâíàòà êîîðäèíàöèÿ çàïàçâàíåòî íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà îáðàçîâàíèåòî è íàóêàòà êàòî ìåæäèííî çâåíî çà èçïúëíåíèå åäèíñòâåíî íà ÎÏ „Ðàçâèòèå íà ÷îâåøêèòå ðåñóðñè” ñúçäàâà ðèñê â áúäåùå äà ñå çàïàçè ñúùåñòâóâàùèÿò äèñáàëàíñ ìåæäó èíîâàöèè è íàóêà è òåõíîëîãè÷íî ðàçâèòèå â ñòðàíàòà. Àêî ïðèåìåì, ÷å çàïèñàíèòå â ÍÑÐÐ ñðåäíîñðî÷íè öåëè çà ðàçâèòèå íà ñòðàíàòà ñà îòïðàâíà òî÷êà, áè òðÿáâàëî âîäåùèòå ÎÏ äà áúäàò êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò è ÷îâåøêè ðåñóðñè è äà èìà ÿñíè âðúçêè êàêòî ïîìåæäó èì, òàêà è ñ îñòàíàëèòå ÎÏ. Òðÿáâà ìíîãî ïî-ÿñíî äà áúäå îïðåäåëåíà ðîëÿòà íà ÈÊÒ â îòäåëíèòå ïðîãðàìè è êàê ñå êîîðäèíèðàò äåéíîñòèòå â òàçè ñôåðà. • Òðÿáâà äà ñå îáúðíå ñïåöèàëíî âíèìàíèå íà èçãðàæäàíåòî íà àäìèíèñòðàòèâåí êàïàöèòåò çà óïðàâëåíèå íà ñðåäñòâà îò åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå â îáëàñòòà “Èíîâàöèè” íà ðåãèîíàëíî ðàâíèùå, êúäåòî ïîñòåïåííî ùå ïðåìèíàâàò óïðàâëåíèåòî íà äåéíîñòèòå è òåæåñòòà íà èçïúëíåíèå. Âúâ âðúçêà ñ òîâà íà öåíòðàëíî ðàâíèùå òðÿáâà äà áúäå ïîâèøåí êàïàöèòåòúò çà îáîáùåíèå è êîîðäèíàöèÿ íà èíîâàöèîííèòå äåéíîñòè è ïîëèòèêà ñëåä 2007 ã., âêë. ïî-ñèëíîòî çàñòúïâàíå íà ìåðêè çà ïóáëè÷íî-÷àñòíî ïàðòíüîðñòâî. Îïèòúò íà íîâèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ îò 2004 ã., ïîêàçà, ÷å ñëåä ïúðâèòå äâå ãîäèíè íà èçïîëçâàíå íà ñðåäñòâà îò

Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå å íåîáõîäèìî ïîâèøàâàíå íà êàïàöèòåòà îò ðàçðàáîòâàíåòî íà ïî-êîìïëåêñíè ïðîåêòè íà ðåãèîíàëíî ðàâíèùå23. • Çà ïîäîáðÿâàíåòî íà àäìèíèñòðàòèâíèÿ êàïàöèòåò çà ïîäãîòîâêà è óïðàâëåíèå íà èíîâàöèîííè ïðîåêòè ïî åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå íà ðåãèîíàëíî è íàöèîíàëíî ðàâíèùå òðÿáâà äà ñå èçïîëçâàò íàëè÷íèòå åâðîïåéñêè èíñòðóìåíòè â òàçè ñôåðà ïî Ðàìêîâèòå ïðîãðàìè íà ÅÑ êàòî Ðåãèîíàëíèòå èíîâàöèîííè ñòðàòåãèè èëè ìðåæèòå îò Åâðîïåéñêè èíôîðìàöèîííè è èíîâàöèîííè öåíòðîâå. Çà öåëòà å íåîáõîäèìî îùå ïðåç 2007 ã. äà áúäå ðåàëèçèðàí ïàêåò çà áúðç ñòàðò îò êîíêðåòíè ìåðêè çà íàöèîíàëíî ñúôèíàíñèðàíå íà òåçè è ïîäîáíè èíèöèàòèâè, ïîäêðåïÿíè ïî Ðàìêîâèòå ïðîãðàìè íà ÅÑ. Ïî òîçè íà÷èí ùå áúäàò ãàðàíòèðàíè ñèíåðãèÿòà ìåæäó ðàçëè÷íèòå èíñòðóìåíòè çà ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà íà ÅÑ â Áúëãàðèÿ è ìàêñèìàëíàòà åôåêòèâíîñò íà èçðàçõîäâàíå íà íàöèîíàëíèòå ñðåäñòâà çà ñúôèíàíñèðàíå. Íàïðèìåð ïðîåêòè çà ðåãèîíàëíè èíîâàöèîííè ñòðàòåãèè (ÐÈÑ), êîèòî ñà îñíîâåí èíñòðóìåíò íà Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ çà ïîäãîòîâêà íà åâðîïåéñêèòå ðåãèîíè çà èíîâàòèâíè äåéñòâèÿ ïî Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå, â ìîìåíòà ñå èçïúëíÿâàò âúâ âñè÷êè ðàéîíè çà ïëàíèðàíå â Áúëãàðèÿ. Çà Þæíèÿ öåíòðàëåí ðàéîí âå÷å å èçðàáîòåíà ÐÈÑ è òîé èìà êîíêðåòíà ïðîåêòíà ãîòîâíîñò çà ôèíàíñèðàíå ïî Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå. Îñòàíàëèòå ðàéîíè ùå èìàò òàêàâà ãîòîâíîñò â íà÷àëîòî íà 2008 ã., êàòî 2007 ã. ùå áúäå êëþ÷îâà çà ïîäãîòîâêàòà íà ïèëîòíè ïðîåêòè.

Accessing EU Funds in the New Member States: Best Practice from Around Europe, Economist Corporate Network, 2005. I N N O VAT I O N . B G

ÈÍÄÅÊÑ ÈÍÎÂÀÖÈÈ.ÁÃ 2007

Èíäåêñúò Èíîâàöèè.áã24 îáåäèíÿâà 5 ãðóïè ïîêàçàòåëè, êîèòî îïèñâàò íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà è íåéíîòî ôóíêöèîíèðàíå: 1. Ñúâêóïåí èíîâàöèîíåí ïðîäóêò – ïîêàçâà ðåçóëòàòèòå îò äåéíîñòòà íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà ïîä ôîðìàòà íà íîâè ïðîäóêòè, òåõíîëîãèè è íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ, êàêòî è îñíîâíèòå ðåçóëòàòè è ïðîáëåìè ïðåä èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà. 2. Ïðåäïðèåìà÷åñòâî è èíîâàöèîííè ìðåæè – ïðåäñòàâÿ äâà îò îñíîâíèòå èçòî÷íèöè íà èíîâàöèè çà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà – ñúçäàâàíåòî íà íîâè ïðåäïðèÿòèÿ è ó÷àñòèåòî íà áúëãàðñêèòå ïðîèçâîäèòåëè â íàöèîíàëíè è ìåæäóíàðîäíè ìðåæè çà ñúçäàâàíå íà íîâè ïðîäóêòè è óñëóãè. 3. Èíâåñòèöèè è ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèèòå – ðàçãëåæäà èíâåñòèöèèòå â ÍÈÐÄ çà ñúçäàâàíå íà èíîâàöèè è íàëè÷íèòå ôèíàíñîâè èíñòðóìåíòè çà ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèè â ñòðàíàòà, à ñúùî ðîëÿòà íà ÷óæäåñòðàííèòå èíâåñòèöèè è âíîñúò íà èíâåñòèöèîííè ñòîêè â òðàíñôåðà íà ÷óæäåñòðàííè òåõíîëîãèè è çíàíèå. 4. ×îâåøêè êàïèòàë çà èíîâàöèè – îïèñâà íàëè÷íèòå îáùè è ñïåöèàëèçèðàíè (èçñëåäîâàòåëñêè) ÷îâåøêè ðåñóðñè, êîèòî ñà íà ðàçïîëîæåíèå íà èêîíîìèêàòà íà ñòðàíàòà çà àäàïòèðàíå è ñúçäàâàíå íà èíîâàöèè. 5. Èíôîðìàöèîííè è êîìóíèêàöèîííè òåõíîëîãèè (ÈÊÒ) – àíàëèçèðà ñúñòîÿíèåòî è èçïîëçâàíåòî íà íàëè÷íàòà èíôîðìàöèîííà è êîìóíèêàöèîííà èíôðàñòðóêòóðà êàòî ïðîâîäíèê íà çíàíèå è èíîâàöèè. Âñÿêà ãðóïà ñúäúðæà íÿêîëêî ñèíòåòè÷íè èíäèêàòîðà. Çà òÿõ è çà íàèìåíîâàíèåòî íà ãðóïèòå ñà èçïîëçâàíè ðàáîòíè äåôèíèöèè, êîèòî ìîæå äà ñå ðàçëè÷àâàò îò ïîäîáíè ïî-òåñíè îïðåäåëåíèÿ â ñúùåñòâóâàùàòà ëèòåðàòóðà. Íà ñâîé ðåä èíäèêàòîðèòå ñå ñúñòîÿò îò ðàçëè÷åí áðîé 24

Çà ïî-ïîäðîáíî îïèñàíèå âæ. Ïðèëîæåíèå 2 è Èíîâàöèè.áã: èíîâàöèîíåí ïîòåíöèàë íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2005. I N N O VAT I O N . B G

íàëè÷íè ñòàòèñòè÷åñêè ïîêàçàòåëè, ïðåäñòàâåíè â ãðàôè÷íà ôîðìà. Ïîêàçàòåëèòå ñà ãðóïèðàíè òàêà, ÷å äà äàâàò íàé-ïúëíà ïðåäñòàâà çà ñúîòâåòíèÿ êîìïîíåíò íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà. Ïîêàçàòåëèòå â ãðàôè÷íà ôîðìà ñà èçãðàäåíè âúç îñíîâà íà ìåæäóíàðîäíî ïðèåòè äåôèíèöèè è êîíöåïöèè. Çà äà ñå îñèãóðè ìàêñèìàëíà ñòåïåí íà ñúïîñòàâèìîñò, ñòðåìåæúò å èçïîëçâàíèòå èíäèêàòîðè â îòäåëíèòå ãðóïè äà ñå çàïàçâàò íåïðîìåíåíè ìåæäó èçäàíèÿòà íà Èíîâàöèè.áã. Íî äèíàìè÷íîòî ðàçâèòèå íà òåîðåòè÷íèòå ìîäåëè â òàçè ñôåðà è ëèïñàòà íà îñúâðåìåíåíè ãîäèøíè äàííè çà íÿêîè ïîêàçàòåëè íàëîæèõà ïðîìåíè è äîïúëâàíèÿ, êîèòî ñà îòðàçåíè â ñúîòâåòíèòå ÷àñòè. Ãðóïèðàíåòî íà ïîêàçàòåëèòå ñå îñíîâàâà íà åâðîïåéñêèÿ è ñâåòîâíèÿ îïèò â ñòðóêòóðèðàíåòî íà ïîäîáíè îöåíêè ñ öåë äà îòðàçÿâà âúçìîæíî íàé-îáåêòèâíî ñúñòîÿíèåòî íà èíîâàöèîííàòà ñèñòåìà è íà ôàêòîðèòå, êîèòî âëèÿÿò âúðõó íåéíîòî ôóíêöèîíèðàíå. Âñåêè ïîêàçàòåë îòãîâàðÿ íà íÿêîëêî êðèòåðèÿ, çà äà áúäå âêëþ÷åí â àíàëèçà, êàòî îñíîâíèòå ñà äà ïîçâîëÿâà ìàêñèìàëíà ñòåïåí íà ñðàâíåíèå ñúñ ñòðàíèòå îò ÅÑ è ÎÈÑÐ, äà å ðàçáèðàåì è äà èçìåðâà âàæíè çà áèçíåñà è íàñåëåíèåòî ÿâëåíèÿ. Ñðàâíèòåëíî ðàííèÿò åòàï íà ðàçâèòèå íà áúëãàðñêàòà íàöèîíàëíà èíîâàöèîííà ñèñòåìà çàòðóäíÿâà äîñòúïà äî èíôîðìàöèÿ â òàçè ñôåðà, à íàëè÷íèòå äàííè îò îôèöèàëíè ñòàòèñòè÷åñêè èçòî÷íèöè êàòî Åâðîñòàò è Íàöèîíàëíèÿ ñòàòèñòè÷åñêè èíñòèòóò â íàé-äîáðèÿ ñëó÷àé ñà ñ äâåãîäèøíà äàâíîñò. Äèíàìè÷íîòî ðàçâèòèå íà áúëãàðñêàòà è ñâåòîâíàòà èêîíîìèêà, îñîáåíî â ñôåðàòà íà èíîâàöèèòå, èçèñêâà èçïîëçâàíåòî íà ìàêñèìàëåí áðîé èçòî÷íèöè íà èíôîðìàöèÿ, çà äà ñå ïîëó÷è ïúëíà è àäåêâàòíà âúâ âðåìåòî êàðòèíà çà ðàçâèòèåòî íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà25. Çà äà ïîñòèãíå òîçè åôåêò, èíäåêñúò Èíîâàöèè.áã 2007 ñå äîïúëâà îò êðàòúê îáçîð íà ìåæäóíàðîäíèòå èíäåêñè, ñëåäÿùè ðàçâèòèåòî íà áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà, è îò èíäåêñ íà èíîâàòèâíîñòòà íà ôèðìèòå â ñòðàíàòà, áàçèðàí íà ðåçóëòàòèòå îò èçñëåäâàíèÿ íà Åâðîïåéñêèÿ èíîâàöèîíåí öåíòúð êúì Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”.

Measuring Innovation 2006, The Boston Consulting Group, 2006.

Ìåæäóíàðîäíè èíäåêñè çà èíîâàòèâíîñò íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà

è ðàçâèòèåòî íà áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà.

çíàíèåòî íà Ñâåòîâíàòà áàíêà. Òîé ñå ñúñòîè îò 80 ñòðóêòóðíè è êà÷åñòâåíè èíäèêàòîðà, êîèòî ôîðìèðàò ÷åòèðèòå ñòúëáà íà èêîíîìèêàòà íà çíàíèåòî: 1) èêîíîìè÷åñêè ñòèìóëè è èíñòèòóöèîíàëåí ðåæèì; 2) îáðàçîâàíèå; 3) èíîâàöèè è 4) ÈÊÒ. Ñïîðåä íåãîâàòà îöåíêà Áúëãàðèÿ å ïîäîáðèëà ñúùåñòâåíî ñâîÿ èíîâàöèîíåí êàïàöèòåò ïðåç ïîñëåäíèòå äåñåò ãîäèíè è å äîñòèãíàëà ðàâíèùåòî íà Õúðâàòèÿ, èçïðåâàðâàéêè Ðóìúíèÿ, Òóðöèÿ, Ëàòâèÿ è Ïîëøà îò ñòðàíèòå êàíäèäàòêè è íîâè ÷ëåíêè íà ÅÑ.

Åâðîïåéñêîòî èíîâàöèîííî òàáëî29 ðàçäåëÿ ñòðàíèòå íà ÷åòèðè ãðóïè â çàâèñèìîñò îò äèíàìèêàòà íà òÿõíîòî ðàçâèòèå â ñôåðàòà íà èíîâàöèèòå ñïðÿìî ñðåäíîòî çà ÅÑ ðàâíèùå ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà – „íàïðåäâàùè”, „â çàñòîé”, „äîãîíâàùè” è „èçîñòàâàùè”. Äèíàìèêàòà íà ðàçâèòèå íà ñòðàíèòå ñå îïðåäåëÿ îò Îáîáùåí èíäåêñ íà èíîâàöèèòå. Ïðåç ïåðèîäà 2003 – 2006 ã. Áúëãàðèÿ ñå ïðèäâèæâà ìåæäó ãðóïèòå „äîãîíâàùè” è „èçîñòàâàùè”, êàòî ñå íàðåæäà ïðåäè Ïîëøà, Ñëîâàêèÿ, Ëàòâèÿ, Ðóìúíèÿ è äð. ïî ñòîéíîñòè íà îáîáùåíèÿ èíäåêñ. Ñïîðåä àíàëèçà êúì òàáëîòî Áúëãàðèÿ íå èçïîëçâà åôåêòèâíî ðåñóðñèòå, êîèòî âëàãà â èíîâàöèè, ò.å. ñïîðåä èíâåñòèöèèòå â èíîâàöèè ñòðàíàòà áè ñëåäâàëî äà èìà ìíîãî ïî-äîáðà èêîíîìè÷åñêà ïîçèöèÿ â Åâðîïà. Êàòî öÿëî òàáëîòî îò÷èòà òðàéíà òåíäåíöèÿ íà èçîñòàâàíå íà ÅÑ-25 îò ÑÀÙ.

Ñúùåñòâóâàò íÿêîëêî îáîáùåíè ìåæäóíàðîäíè îöåíêè çà èíîâàöèîííèÿ ïîòåíöèàë íà ñòðàíèòå, êîèòî âêëþ÷âàò Áúëãàðèÿ â ñâîèòå àíàëèçè: Ñúâêóïíèÿò èíîâàöèîíåí èíäåêñ íà Èíîâàöèîííîòî òàáëî íà ÅÑ, Ìåæäóíàðîäíèÿò èíäåêñ íà íàöèîíàëíèÿ èíîâàöèîíåí êàïàöèòåò26, ïîêàçàòåëÿò “Èíîâàöèè” íà Ìåæäóíàðîäíèÿ èíäåêñ çà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà íà Ìåæäóíàðîäíèÿ èêîíîìè÷åñêè ôîðóì â Äàâîñ27, Èíäåêñúò íà èíîâàöèîííèòå âúçìîæíîñòè íà Êîíôåðåíöèÿòà çà òúðãîâèÿ è ðàçâèòèå íà ÎÎÍ, Ñòúëáúò „Èíîâàöèè” â Ìåòîäîëîãèÿòà çà îöåíêà íà çíàíèåòî íà Ñâåòîâíàòà áàíêà. Ïðåç 2006 ã. ñà îñúâðåìåíÿâàíè òðè îò òåçè èíäåêñà, ðåçóëòàòèòå îò êîèòî ñà ïðåäñòàâåíè íàêðàòêî ïîäîëó28. Ðåçóëòàòèòå çà Áúëãàðèÿ ñà íåõîìîãåííè êàêòî ìåæäó ðàçëè÷íèòå èçòî÷íèöè, òàêà è â äèíàìèêà âúâ âðåìåòî, êîåòî äîíÿêúäå îòðàçÿâà ðàçëè÷íèòå ìåòîäîëîãèè çà ïîäðåæäàíå íà ñòðàíèòå â ñúîòâåòíèòå êëàñàöèè, íî ñúùî òàêà ïîòâúðæäàâà íåîáõîäèìîñòòà îò äîïúëíèòåëíè äàííè è ïîäåòàéëåí àíàëèç íà ñòðóêòóðàòà

Â Ìåæäóíàðîäíèÿ äîêëàä çà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà 2006 –2007 ã. íà Ìåæäóíàðîäíèÿ èêîíîìè÷åñêè ôîðóì â Äàâîñ Áúëãàðèÿ å êëàñèðàíà ïîñëåäíà ïî ðåçóëòàò ñðåä ñòðàíèòå êàíäèäàòêè è íîâîïðèåòèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ, ïî ïîêàçàòåëÿ “Èíîâàöèè” íà Èíäåêñà íà ìåæäóíàðîäíàòà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò, êàòî èçîñòàâàíåòî ´ å ñåðèîçíî äîðè îò äúðæàâè êàòî Êèïúð, Ðóìúíèÿ è Òóðöèÿ, êîèòî ñà ïî-íàçàä ñïîðåä âå÷å ïðåäñòàâåíèòå èçìåðèòåëè. Âåðîÿòíî ðàçëèêàòà ñ îñòàíàëèòå äâå êëàñàöèè çà èíîâàöèè ñå äúëæè íà ðàçëè÷íàòà ñòåïåí íà àãðåãèðàíîñò íà äàííèòå. Äîêàòî ïúðâè-

Ìåòîäîëîãèÿòà çà îöåíêà íà çíàíèåòî å èíòåðàêòèâåí èíñòðóìåíò çà ìåæäóíàðîäíè ñðàâíåíèÿ ïî ðàçëè÷íè ïîêàçàòåëè, ñúçäàäåí îò Ïðîãðàìàòà çà ðàçâèòèå íà

ÔÈÃÓÐÀ 5. ÎÁÎÁÙÅÍ ÈÍÄÅÊÑ ÍÀ ÈÍÎÂÀÖÈÈÒÅ 2003, 2004 È 2005 ��

��

Èçòî÷íèê: Åâðîïåéñêà êîìèñèÿ, 2006.

28 29

Ðàçðàáîòåí îò Ìàéêúë Ïîðòúð è Ñêîò Ñòúðí ïðåç 1999 ã. çà íóæäèòå íà Ìåæäóíàðîäíèÿ äîêëàä çà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà íà Ìåæäóíàðîäíèÿ èêîíîìè÷åñêè ôîðóì â Äàâîñ. Èíäåêñúò íå å îñúâðåìåíÿâàí ñëåä 2003 ã. „Èíîâàöèè” å åäèí îò äåâåòòå ïîêàçàòåëÿ, êîèòî ôîðìèðàò Èíäåêñà íà ìåæäóíàðîäíàòà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò íà Ìåæäóíàðîäíèÿ èêîíîìè÷åñêè ôîðóì â Äàâîñ. Çà îñòàíàëèòå èíäåêñè âæ. Èíîâàöèè.áã: èíîâàöèîíåí ïîòåíöèàë íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2005. Çà ðàçøèðåíî ïðåäñòàâÿíå âæ. Ïðèëîæåíèå 2. I N N O VAT I O N . B G

ÔÈÃÓÐÀ 6. ÑÒÚËÁ „ÈÍÎÂÀÖÈÈ” Â ÈÇÁÐÀÍÈ ÈÊÎÍÎÌÈÊÈ 1995, 2006 Ã. ÏÎ ÌÅÒÎÄÎËÎÃÈß ÇÀ ÎÖÅÍÊÀ ÍÀ ÇÍÀÍÈÅÒÎ

��

Çàáåëåæêà: 0 – ëèïñâà èíîâàöèîíåí êàïàöèòåò; 10 – ìàêñèìàëåí èíîâàöèîíåí êàïàöèòåò. Èçòî÷íèê: Ñâåòîâíàòà áàíêà, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 7. ÏÎÊÀÇÀÒÅË „ÈÍÎÂÀÖÈÈ” ÍÀ ÈÍÄÅÊÑÀ ÍÀ ÌÅÆÄÓÍÀÐÎÄÍÀÒÀ ÊÎÍÊÓÐÅÍÒÎÑÏÎÑÎÁÍÎÑÒ

3,35

Èçòî÷íèê: Ìåæäóíàðîäåí äîêëàä çà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà 2006 – 2007 ã. (Global Competitiveness Report 2006 – 2007).

3,14

2,93

Áúëãàðèÿ

Ïîëøà

3,45

Òóðöèÿ

3,47

Õúðâàòèÿ

3,30

Êèïúð

3,26

Óíãàðèÿ

3,82 3,35

Ìàëòà

3,51

Ëèòâà

3,19

Ñëîâàêèÿ

3,54

Ëàòâèÿ

3,71

Ñëîâåíèÿ

3,83

3,98

Ðóìúíèÿ

Ðåçóëòàò 4,5 4,0 3,5 3,0 2,5 2,0 1,5 1,0 0,5 0,0

×åõèÿ

Èíäåêñúò íà èíîâàòèâíîñòòà è äàííèòå â òàçè ÷àñò íà äîêëàäà ñà èç÷èñëåíè íà áàçà ãîäèøíîòî èçñëåäâàíå íà èíîâàòèâíèòå ôèðìè â Áúëãàðèÿ, ïðîâåäåíî îò ñîöèîëîãè÷åñêà è ìàðêåòèíãîâà àãåíöèÿ „Âèòîøà Ðèñúð÷” ïî ïîðú÷êà íà Åâðîïåéñêèÿ èíîâàöèîíåí öåíòúð (ÅÈÖ) êúì Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, îñâåí êîãàòî èçðè÷íî íå å óïîìåíàòî äðóãî. Èçñëåäâàíåòî å íàöèîíàëíî ïðåäñòàâèòåëíî çà ôèðìèòå â Áúëãàðèÿ è ñå îñíîâàâà íà îòãîâîðèòå íà ïðåäñòàâèòåëèòå íà 1070 ïðåäïðèÿòèÿ â ñòðàíàòà. Âúïðåêè ÷å ñà ñ åäèí è ñúùè èçòî÷íèê, äàííèòå â òàçè ÷àñò íå ñà ïðÿêî ñðàâíèìè, íî ñà ñúâìåñòèìè ñ äàííèòå îò ïåòòå ãðóïè íà èíäåêñ Èíîâàöèè.áã, ïðåäñòàâåíè ïî-äîëó, òúé êàòî çà èç÷èñëåíèÿòà íà èíäåêñà íà èíîâàòèâíîñòòà íà ïðåäïðèÿòèÿòà ñà èçïîëçâàíè íå ñàìî ïðîäóêòîâè è ïðîöåñíè, íî è ìàðêåòèíãîâè è îðãàíèçàöèîííè èíîâàöèè. Çà äà èìà ñðàâíèìîñò ñ ìèíàëîãîäèøíèòå äàííè, ðåçóëòàòèòå â ïåòòå ãðóïè ïîêàçàòåëè, ïðåäñòàâåíè ïîäîëó, ñà áàçèðàíè åäèíñòâåíî íà ïðîäóêòîâè è ïðîöåñíè èíîâàöèè. Îïèñàíèå íà ìåòîäîëîãèÿòà çà èç÷èñëÿâàíå íà èíäåêñà ìîæåòå äà íàìåðèòå â Ïðèëîæåíèå 2.

��

Åñòîíèÿ

��

Èíäåêñ íà èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ30 Ðàçíîïîñî÷íèòå ðåçóëòàòè çà ôóíêöèîíèðàíåòî íà áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà, êîèòî ñå ïîëó÷àâàò âñëåäñòâèå íà ïðèëàãàíåòî íà ðàçëè÷íè ìåæäóíàðîäíè ìåòîäîëîãèè, íå ïîçâîëÿâà òå äà ñå èçïîëçâàò ïúëíîöåííî ïðè ôîðìèðàíåòî íà èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà. Çà òàçè öåë å íåîáõîäèìî äàííèòå íà ìàêðîèêîíîìè÷åñêî íèâî è/èëè ìèêðîèêîíîìè÷åñêèòå äàííè, ñúáðàíè ñ öåë èçñëåäâàíå íà ïî-îáùè ÿâëåíèÿ êàòî êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà, äà áúäàò äîïúëíåíè ñ ïî-ïîäðîáíè äàííè çà èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêèòå

��

Ñðåäíî çà íîâèòå ñòðàíè ÷ëåíêè

òå äâå âêëþ÷âàò ïî-ìîíîòîííè è òðóäíî ïðîìåíÿùè ñâîèòå ñòîéíîñòè ñòàòèñòè÷åñêè ïîêàçàòåëè ñ îïðåäåëåí âðåìåâè ëàã, êîèòî îáõâàùàò ôàêòîðè îò îêîëíàòà ñðåäà çà èíîâàöèè, ïîñëåäíàòà êëàñàöèÿ ñå áàçèðà íà èçñëåäâàíèÿ ñðåä áèçíåñà, êîèòî âåðîÿòíî ñà ñèëíî ñúñðåäîòî÷åíè âúðõó ðåàëèçàöèÿòà íà ïðîäóêòè è ìîãàò äà îòðàçÿâàò êîíêðåòíè íàñòðîåíèÿ êúì âðåìåòî íà ïðîâåæäàíå íà èçñëåäâàíåòî.

ïðåäïðèÿòèÿòà. Èíîâàöèè.áã 2007 îòãîâàðÿ íà òåçè ïîòðåáíîñòè, êàòî çà ïúðâè ïúò ïðåäñòàâÿ èíäåêñ íà èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ, êîéòî äîïúëâà ïðåäîñòàâÿíèòå ìèêðîèêîíîìè÷åñêè äàííè îò ãîäèøíèòå èçñëåäâàíèÿ íà Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, èçïîëçâàíè â ïåòòå ãðóïè ïîêàçàòåëè, êîèòî äîêëàäúò ðàçãëåæäà. Êúì òÿõ ñå ïðèáàâÿò ñúùî ïèëîòíèÿò êëúñòåð àíàëèç è ïàíåëíîòî èçñëåäâàíå, ïðåäñòàâåíè â Ïðèëîæåíèå 1 íà äîêëàäà. Åäíîâðåìåííîòî ïðèëàãàíå íà òåçè òðè èíñòðóìåíòà ïîçâîëÿâà íà Èíîâàöèè.áã 2007 äà ïðåäñòàâè åäíà ïîäðîáíà êàðòèíà íà ôóíêöèîíèðàíåòî è õàðàêòåðèñòèêèòå íà áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà çà íóæäèòå íà íàöèîíàëíàòà è ôèðìåíèòå èíîâàöèîííè ïîëèòèêè â Áúëãàðèÿ. Ñïåöèàëèçèðàíàòà ëèòåðàòóðà â îáëàñòòà äîïóñêà, ÷å ñïîñîáíîñòòà äà ñå ñúçäàâàò è âúâåæäàò ïðîäóêòîâè èíîâàöèè èìà çíà÷åíèå â íà÷àëíèÿ åòàï íà ðàçâèòèå íà ïàçàðà, êîãàòî ñúùåñòâóâàò ìíîæåñòâî êîíêóðèðàùè ñå âåðñèè íà ñúîòâåòíîòî áëàãî. Ñ âðåìåòî àêöåíòúò ïðåìèíàâà âúðõó ïðîöåñíèòå èíîâàöèè, èêîíîìèèòå îò ìàùàáà è íàìàëÿâàíåòî íà ðàçõîäèòå31. Ñïîðåä ðåäèöà èçñëåäâàíèÿ â Åâðîïà îðãàíèçàöèîííèòå èíîâàöèè ñà ïî-âàæíè çà ïðîìåíèòå â ñòðóêòóðàòà íà çàåòîñòòà è óìåíèÿòà, îòêîëêîòî òåõíîëîãè÷íèòå (ïðîöåñíè èëè ïðîäóêòîâè) íîâîâúâåäåíèÿ, à ðàçäåëåíèåòî ìåæäó ïðîäóêòî31 32 33

âè è ïðîöåñíè èíîâàöèè íå áèâà äà ñå àáñîëþòèçèðà, òúé êàòî ìíîãî ÷åñòî ôèðìèòå âúâåæäàò è äâåòå åäíîâðåìåííî â ñú÷åòàíèå ñ îðãàíèçàöèîííè èíîâàöèè32. Èñòîðè÷åñêè ïðîöåñúò íà äîãîíâàíå íà ðàçâèâàùèòå ñå èêîíîìèêè ñå àñîöèèðà íå ñàìî ñ âúçïðèåìàíåòî è ïðèëàãàíåòî íà ñúùåñòâóâàùè òåõíîëîãèè â óñòàíîâåíè îòðàñëè íà èêîíîìèêàòà, íî è ñ èíîâàöèè, îñîáåíî îò îðãàíèçàöèîíåí òèï, êàêòî è ñ íàâëèçàíå íà íîâîâúçíèêâàùè ñâåòîâíè ïàçàðè33. Èçïîëçâàéêè ðàçãëåäàíèòå òåîðåòè÷íè ìîäåëè, èíäåêñúò íà èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ ïîäðåæäà èíîâàòèâíèòå ôèðìè âúðõó ñêàëà îò 0 äî 100 îò ãëåäíà òî÷êà íà òåõíèÿ èíîâàöèîíåí èíòåíçèòåò. Òîé ñå îïðåäåëÿ îò ñïîñîáíîñòòà íà ïðåäïðèÿòèÿòà äà ñú÷åòàâàò íÿêîëêî òèïà èíîâàöèè åäíîâðåìåííî, êàòî ïî òîçè íà÷èí ðåàëèçèðàò ïî-âèñîê ðúñò íà ïðèõîäèòå ñïðÿìî ïàçàðíèÿ34. Äîïúëíèòåëíî èíîâàöèîííèÿò èíòåíçèòåò ñå âëèÿå îò ñòåïåíòà íà íîâîñò íà âúâåæäàíèòå íà ïàçàðà ïðîäóêòè. Èíîâàöèèòå ïðèäàâàò ðàçëè÷åí èíîâàöèîíåí èíòåíçèòåò íà ïðåäïðèÿòèÿòà â çàâèñèìîñò îò òîâà, äàëè ñà íîâîâúâåäåíèÿ ñàìî çà ôèðìàòà, çà íàöèîíàëíèÿ ïàçàð èëè çà îòðàñúëà â ñâåòîâåí ìàùàá. Èíäåêñúò íà èíîâàòèâíîñòòà ïðàâè ðàçëèêà ìåæäó òðè òèïà èíîâàöèè: ïðîäóêòîâè, âúòðåøíè (ïðîöåñíè è îðãàíèçàöèîííè) è ìàðêåòèíãîâè35. Ïðåç 2006 ã. íàé-

Fagerberg, J., D. Mowery, R. Nelson, The Oxford Handbook of Innovation, Oxford University Press 2005. Pinta, M., Innovation and Employment, The Oxford Handbook on Innovation, Oxford University Press, 2005. Fagerberg, J., M., Godhino, Innovation and Catching-Up, The Oxford Handbook on Innovation, Oxford University Press, 2005. Ðåäèöà åìïèðè÷íè èçñëåäâàíèÿ ïîêàçâàò, ÷å äîõîäíîñòòà, îáèêíîâåíî èçìåðâàíà êàòî ìàðæ íà ïå÷àëáàòà èëè ðåàëèçèðàí êàïèòàëîâ äîõîä (ïðîìÿíà â ñòîéíîñòòà) íà àêöèÿ íà èíîâàòèâíèòå ôèðìè å êàòî ïðàâèëî ïî-âèñîêà îò ïàçàðíàòà çà ñúîòâåòíèÿ îòðàñúë è å íàé-âèñîêà çà ôèðìèòå, êîèòî ñú÷åòàâàò íÿêîëêî òèïà èíîâàöèè. Çà ïîâå÷å ïîäðîáíîñòè âæ. McGregor, J., The World’s Most Innovative Companies, BusinessWeek, April 24, 2006; Innovation 2006, The Boston Consulting Group, 2006; The R & D Scoreboard 2006, Department of Trade and Industry, UK, 2006. Èçïîëçâàíè ñà äåôèíèöèèòå è ìåòîäúò íà ñúáèðàíå íà èíôîðìàöèÿòà íà Community Innovation Survey 4 íà Åâðîñòàò. Âæ. ÷àñòòà „Ñúâêóïåí èíîâàöèîíåí ïðîäóêò”.

ìíîãî áúëãàðñêè ïðåäïðèÿòèÿ ñà âúâåëè âúòðåøíè èíîâàöèè (27 %), ñëåäâàíè îò ïðîäóêòîâè (18,1 %) è ìàðêåòèíãîâè (17,5 %). Ìíîãî ðÿäêî ôèðìèòå ñà âúâåæäàëè ñàìî åäèí òèï èíîâàöèè, êàòî íàé-ìàëúê â òîâà îòíîøåíèå å äåëúò íà ôèðìèòå, âúâåëè åäèíñòâåíî ìàðêåòèíãîâè èíîâàöèè (1,6 %), ñëåäâàíè îò ïðîäóêòîâè (2,8 %) è âúòðåøíè (6,2 %). Òîâà å ðàçáèðàåìî, òúé êàòî âúâåæäàíåòî íà íîâ ïðîäóêò èëè ïðîöåñ èçèñêâà ñúùåñòâåíî ìàðêåòèíãîâî óñèëèå, çà äà áúäàò ïîïóëÿðèçèðàíè. Çà ïî-ìëàäèòå ôèðìè íà ïàçàðà, êàêâèòî ñà áúëãàðñêèòå, òî âîäè è äî âúâåæäàíåòî íà íîâè êàíàëè çà ïðîìîöèÿ. Íàé-÷åñòî ïðåäïðèÿòèÿòà, âúâåëè ïðîäóêòîâè èíîâàöèè, óñïîðåäíî îñúùåñòâÿâàò è âúòðåøíè èíîâàöèè, êîèòî îò ñâîÿ ñòðàíà âîäÿò ñëåä ñåáå ñè ìàðêåòèíãîâè. Òàêà ïðîäóêòîâèòå èíîâàöèè ñà îñíîâíè ñòèìóëàòîðè çà èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ, à îò ñïîñîáíîñòòà èì äà âúâåæäàò âúòðåøíè è ìàðêåòèíãîâè èíîâàöèè çàâèñè íåéíèÿò èíòåíçèòåò. Ïðåîáëàäàâàíåòî íà âúòðåøíèòå èíîâàöèè ñðåä áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ ïîêàçâà íàâëèçàíå ïðåäèìíî íà óñòàíîâåí ïàçàð ñ âèñîêà ïðîäóêòîâà íàñèòåíîñò è ìàëúê ïîòåíöèàë çà ðúñò íà ïðèõîäèòå èçâúí ðåàëèçèðàíåòî íà èêîíîìèè îò ìàùàáà è íàìàëÿâàíå íà ïðîèçâîäñòâåíèòå ðàçõîäè. Òîâà ïðåäïîëàãà, ÷å áúëãàðñêèòå ôèðìè ñðåùàò ñèëåí êîíêóðåíòåí íàòèñê ïðè íàâëèçàíåòî èì íà ïàçàðà. Çà äà ñå çàäúðæàò íà íåãî ïðè ïîñòåïåííî óâåëè÷àâàíå íà òåõíèòå ðàçõîäè çà òðóä áúëãàðñêèòå ôèðìè òðÿáâà äà ðåàëèçèðàò ïîëó÷åíèòå ïðèõîäè îò öåíîâîòî ñè ïðåäèìñòâî èëè çà âúâåæäàíåòî íà ïîâå÷å ìàðêåòèíãîâè èíîâàöèè, èëè çà ðàçðàáîòâàíåòî íà íîâè ïðîäóêòè. Èçáîðúò èì ùå çàâèñè îò èíîâàöèîííèÿ êëèìàò â ñòðàíàòà è äî êàêâà ñòåïåí òîé ïîäêðåïÿ èíâåñòèöèèòå â ðàçðàáîòâàíå íà íîâè ïðîäóêòè36. ÌíîI N N O VAT I O N . B G

Èíäåêñúò íà èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ ïîêàçâà, ÷å ãîëÿìà ÷àñò îò òÿõ (íàä 65 %) íå ñà âúâåæäàëè íèêàêâè èíîâàöèè ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà. Îñíîâíàòà ÷àñò îò áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ (îêîëî 24 % îò âñè÷êè ôèðìè) ðåàëèçèðàò ñòîéíîñòè íà èíäåêñà ïîä 40, êàòî ñðåäíèÿò ïðåòåãëåí èíäåêñ íà èíîâàòèâíîñò íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ çà 2006 ã. å 10,2. Òîâà å èçðàç íà íèñêàòà ñïîñîáíîñò çà ñú÷åòàâàíå íà íÿêîëêî òèïà èíîâàöèè è íà âúâåæäàíåòî ïðåäèìíî íà èíîâàöèè ñ íèñêà ñòåïåí íà íîâîñò îò áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ (ñàìî çà ôèðìàòà èëè çà íàöèîíàëíèÿ, íî íå è çà ìåæäóíàðîäíèÿ ïàçàð). Ñðåäíàòà ñòîéíîñò íà èíäåêñà ñàìî çà èíîâàòèâíèòå ôèðìè å 56,1. Âèñîêîèíîâàòèâíèòå áúëãàðñêè ôèðìè èëè ôèðìèòå, êîèòî ðåàëèçèðàò èíäåêñ íàä ñðåäíèÿ – 56,1, ñà ïîä 4 % îò âñè÷êè áúëãàðñêè ïðåäïðèÿòèÿ. Âèñîêàòà êîíöåíòðàöèÿ íà èíîâàòèâíîñò â ìàëêî íà áðîé ïðåäïðèÿòèÿ å íîðìàëíà õàðàêòåðèñòèêà íà èíîâàöèîííèòå äåéíîñòè. Îò äðóãà ñòðàíà, ìàêàð äà íÿìà âúçìîæíîñò çà ìåæäóíàðîäíè è âðåìåâè ñðàâíåíèÿ, ãîëÿìàòà ðàçëèêà â ñðåäíèòå ðàâíèùà íà èíîâàòèâíîñò ìåæäó âñè÷êè ïðåäïðèÿòèÿ è èíîâàòèâíèòå ôèðìè â Áúëãàðèÿ å ïðèçíàê çà ñëàáîòî ðàçâèòèå íà ïðåäïðèåìà÷åñêàòà àêòèâíîñò â áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà è ïðåäñòàâëÿâà ïîòåíöèàëíà îïàñíîñò ïðåä ïîòåíöèàëà è âúçìîæíîñòèòå çà ðàñòåæ íà ïðåäïðèÿòèÿòà37. Àíàëèçúò íà âðúçêèòå íà èíäåêñà íà èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ ñ íÿêîè òåõíè 37

Âæ. ÷àñòòà „Ïðåäïðèåìà÷åñòâî è èíîâàöèîííè ìðåæè”.

ÔÈÃÓÐÀ 8. ÏÀÇÀÐÅÍ ÆÈÇÍÅÍ ÖÈÊÚË È ÒÈÏÎÂÅ ÈÍÎÂÀÖÈÈ

Èíîâàöèè, áàçèðàíè íà îïèòà

Ìàðêåòèíãîâè èíîâàöèè (íàñèòåí ïàçàð) Èíîâàöèè â áèçíåñ ìîäåëà

Ïðîöåñíè èíîâàöèè (ðàçâèòèå íà ïàçàðà) Ïðîäóêòîâè èíîâàöèè Ðúñò íà ïðèõîäèòå

ãî ìàëêà ÷àñò îò áúëãàðñêèòå ôèðìè – ïîä 1 íà âñåêè äåñåò, èìàò íàé-âèñîêèÿ èíîâàöèîíåí èíòåíçèòåò è âúâåæäàò åäíîâðåìåííî òðèòå òèïà èíîâàöèè.

Ïðèëîæíè èíîâàöèè

Ñòðóêòóðíè èíîâàöèè (çàëåç íà ïàçàðà)

Ðàäèêàëíè èíîâàöèè (íà÷àëî íà ïàçàðà)

Âðåìå

Èçòî÷íèê: Harvard Business Review, Moore, G., Darwin and the Demon: Innovating Within Established Enterprises, 2005.

ÔÈÃÓÐÀ 9. ÄßË ÍÀ ÁÚËÃÀÐÑÊÈÒÅ ÔÈÐÌÈ ÑÏÎÐÅÄ ÂÈÄÎÂÅÒÅ ÂÚÂÅÄÅÍÈ ÈÍÎÂÀÖÈÈ

Ïðîäóêòîâè èíîâàöèè 2,8 % 18,1 %

13,6 %

27 %

9,8 % Âúòðåøíè

8,1 %

èíîâàöèè 6,2 %

14,2 %

Ìàðêåòèíãîâè èíîâàöèè 17,5 %

1,6 %

Çàáåëåæêà: Ôèãóðàòà ïðåäñòàâÿ äåëà íà ôèðìèòå â îáùàòà ñúâêóïíîñò. Öèôðèòå â ïðåñå÷íèòå îáëàñòè íà îòäåëíèòå êðúãîâå ïîêàçâàò äåëà íà ôèðìèòå, êîèòî ñà âúâåëè åäíîâðåìåííî ñúîòâåòíèòå âèäîâå èíîâàöèè. Ïðîöåíòèòå â îòäåëíèòå êðúãîâå íà ôèãóðàòà îçíà÷àâàò äåëà îò ôèðìèòå, êîèòî ñà âúâåëè ñúîòâåòíèÿ âèä èíîâàöèè, à ïðîöåíòèòå íåïîñðåäñòâåíî ïîä íàèìåíîâàíèÿòà – äåëà íà ïðåäïðèÿòèÿòà, êîèòî ñà âúâåëè ñàìî òîçè âèä èíîâàöèè. Èçòî÷íèê: Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

38 39

ÔÈÃÓÐÀ 10. ÈÍÄÅÊÑ ÍÀ ÈÍÎÂÀÒÈÂÍÎÑÒÒÀ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÑÊÈÒÅ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß Èíäåêñ 56,1

âèñîêî èíîâàòèâíè

100 90

èíîâàòèâíè

Èíäåêñ 10,2

% îò ôèðìèòå (ñ íàòðóïâàíå)

õàðàêòåðèñòèêè äàâà âàæíà èíôîðìàöèÿ çà ïðîâåæäàíàòà íàöèîíàëíà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà, êîÿòî, àêî ñå äîïúëíè ñ îñòàíàëèòå íàëè÷íè ñòàòèñòè÷åñêè ïîêàçàòåëè, ìîæå äà ñå èçïîëçâà çà ïîâèøàâàíå íà èíîâàöèîííèÿ êàïàöèòåò íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ è èêîíîìèêà. Èíäåêñúò íà èíîâàòèâíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà å ñâúðçàí ñ îñíîâíèÿ ïàçàð, íà êîéòî îïåðèðàò òå. Òîé å ïî-âèñîê îò ñðåäíèÿ çà ñòðàíàòà çà ãðóïèòå ïðåäïðèÿòèÿ, êîèòî ñà àêòèâíè íà íàöèîíàëíèÿ, åâðîïåéñêèÿ è ñâåòîâíèÿ ïàçàð, êàòî ïî÷òè íÿìà ðàçëèêà â ñòîéíîñòèòå ìó çà åâðîïåéñêèÿ è ñâåòîâíèÿ ïàçàð. Â òåçè ãðóïè ìîãàò äà áúäàò íàìåðåíè è íàé-èíîâàòèâíèòå áúëãàðñêè ïðåäïðèÿòèÿ. Âñå îùå èíäåêñúò çà íàöèîíàëíèÿ ïàçàð å ïî-íèñúê ñ îêîëî 3 ï.ï. â ñðàâíåíèå ñ åâðîïåéñêèÿ, êîåòî å êîñâåíî ñâèäåòåëñòâî çà ïî-ñëàáèòå êîíêóðåíòíè óñëîâèÿ íà íåãî38. Ïîâå÷åòî áúëãàðñêè ôèðìè ñà ñúñðåäîòî÷åíè â îáñëóæâàíåòî íà ìåñòíèÿ (äî 30 êì îò ïðåäïðèÿòèåòî) è ðåãèîíàëíèÿ (äî 100 êì) ïàçàð, êîèòî ñå õàðàêòåðèçèðàò ñ ïîíèñêè îò ñðåäíèòå çà ñòðàíàòà ñòîéíîñòè íà èíäåêñà íà èíîâàòèâíîñò. Òîâà å ïðèçíàê çà íèñúê èíîâàöèîíåí êàïàöèòåò è ïîòåíöèàë â áúëãàðñêèòå ðåãèîíè, ñëàáà íàöèîíàëíà èíîâàöèîííà èäåíòè÷íîñò è çàâèñèìîñò îò åâðîïåéñêèòå ïîòðåáèòåëè çà ðàçâèòèå íà èíîâàöèîííè ïðîäóêòè. Àêî èíîâàòèâíîñòòà íà ìåñòíèÿ è ðåãèîíàëíèÿ ïàçàð ñå ïîâèøè ïîíå äî èíîâàòèâíîñòòà íà íàöèîíàëíèÿ, ìîæå äà ñå î÷àêâà ñúùåñòâåí ðàñòåæ â áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà è ðàçâèòèåòî íà ìåñòíî ñïåöèôè÷íè èíîâàöèîííè ïðîäóêòè ñ âèñîê ïîòåíöèàë çà ìåæäóíàðîäíà ðåàëèçàöèÿ39. Òîâà íàáëþäåíèå ñå ïîòâúðæäàâà è îò âðúçêàòà

80 íèñêî èíîâàòèâíè

70 60 50 40

íåèíîâàòèâíè

30 20 10 0

100

Èíäåêñ íà èíîâàòèâíîñò

Çàáåëåæêà: Ñòîéíîñòèòå íà èíäåêñà 10,2 è 56,1 ñà ñðåäíè ñúîòâåòíî çà âñè÷êè è çà èíîâàòèâíèòå ôèðìè â ñòðàíàòà. Èçòî÷íèê: Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

ìåæäó èíäåêñà íà èíîâàòèâíîñòòà è òèïîëîãèÿòà íà ïàðòíüîðñòâàòà ñ äðóãè îðãàíèçàöèè, ÷ðåç êîéòî ôèðìèòå â Áúëãàðèÿ ðàçðàáîòâàò ñâîèòå ïðîäóêòîâè èíîâàöèè. Èíîâàòèâíîñòòà íà ïðåäïðèÿòèÿòà, êîèòî ñè ïàðòíèðàò ñ ÷óæäåñòðàííè îðãàíèçàöèè, å íàé-âèñîêà. Ñúñ ñðàâíèòåëíî ìàëêà ðàçëèêà îò íÿêîëêî ïðîöåíòíè ïóíêòà ñëåäâàò ôèðìèòå, êîèòî ïîëó÷àâàò ïðîäóêòîâèòå ñè èíîâàöèè îò äðóãè ìåñòíè ïàðòíüîðè, è ôèðìèòå, êîèòî ãè ðàçðàáîòâàò ñ ìåñòíè îðãàíèçàöèè. Èíäåêñúò çà ãðóïàòà, êîÿòî ïîëó÷àâà ïðîäóêòîâèòå ñè èíîâàöèè îò ÷óæäåñòðàííè ïàðòíüîðè, å ñ îêîëî 10 ï.ï. ïî-íèñúê â ïúðâèòå òðè ñïîìåíàòè ñëó÷àÿ. Ðàçëèêàòà ìîæå äà ñå îáÿñíè ñ äåéñòâèåòî íà ìíîæåñòâî ôàêòîðè. Òîçè òèï ïðåäïðèÿòèÿ âåðîÿòíî ïîëó÷àâàò ïðîäóêòèòå „íàãîòîâî” îò ôèðìà ìàéêà, êîåòî íå âîäè àâòîìàòè÷íî äî ðàçâèòèå íà èíîâàòèâíîñò â äúùåðíàòà

Âæ. ÷àñòòà „Ïðåäïðèåìà÷åñòâî è èíîâàöèîííè ìðåæè”. Ñïîðåä Ìàéêúë Ïîðòúð è íåãîâèÿ äèàìàíò íà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà êàïàöèòåòúò íà ôèðìèòå äà èíîâèðàò çàâèñè èçêëþ÷èòåëíî ìíîãî îò èíòåíçèâíîñòòà íà êîíêóðåíöèÿòà íà ìåñòíèÿ ïàçàð, êàêòî è íà âðúçêèòå íà ôèðìèòå ñ ìåñòíè êëúñòåðè.

êîìïàíèÿ. Äîïúëíèòåëíî ïîçíàâàíåòî íà ìåñòíèòå îñîáåíîñòè è ïî-ëåñíèÿò îáìåí íà „ìúë÷àëèâî” çíàíèå ìåæäó ìåñòíèòå ôèðìè íå ìîãàò äà áúäàò äîñòèãíàòè ïðè îòíîøåíèÿ ïðåç ãðàíèöà. Òåçè íàáëþäåíèÿ ïîäêðåïÿò èçâîäèòå îò ìèíàëîãîäèøíèÿ äîêëàä Èíîâàöèè.áã, ÷å âëèçàíåòî íà áúëãàðñêè êîìïàíèè ñúñ ñèëíè ìåñòíè âðúçêè â ìåæäóíàðîäíè ïðîèçâîäñòâåíè ìðåæè íà ïàðòíüîðñêè ïðèíöèï å âàæåí ôàêòîð çà ïîäîáðÿâàíå íà èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà. Èíäåêñúò íà èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ çàâèñè îò õîðèçîíòà íà ïëàíèðàíå íà ôèðìèòå. Îíåçè îò òÿõ, êîèòî èìàò ôîðìàëåí áèçíåñ ïëàí çà íàä äâå ãîäèíè, ñà ñðåäíî íàä 30 % ïî-èíîâàòèâíè îò ïðåäïðèÿòèÿòà, êîèòî ïëàíèðàò ñàìî çà åäíà ãîäèíà íàïðåä. Äðóãè ïèëîòíè òåñòîâå çà ÷óâñòâèòåëíîñòòà íà èíäåêñà ïîêàçàõà, ÷å èíîâàòèâíîñòòà íà ïðåäïðèÿòèÿòà çàâèñè îñíîâíî îò êà÷åñòâîòî íà ìåíèäæìúíòà (íàëè÷èå íà MBA ñòåïåí) è íå òîëêîâà îò íàëè÷èåòî íà òåõíè÷åñêè ñïåöèàëèñòè è ïðîI N N O VAT I O N . B G

40,0

18 16

35,0

30,0

25,0 %

10 20,0

15,0

10,0

5,0

0,0

0 Ìåñòíèÿò ïàçàð Ðåãèîíàëíèÿò ïàçàð

Íàöèîíàëíèÿò Åâðîïåéñêèÿò Ìåæäóíàðîäíèÿò ïàçàð ïàçàð ïàçàð

Äÿë îòèçñëåäâàíèÿ ôèðìèòå íà èíîâàòèâíîñò Èçòî÷íèê: Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èÈíäåêñ êîìóíèêàöèè”, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 12. ÁÚËÃÀÐÑÊÈÒÅ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß ÑÏÎÐÅÄ ÒÈÏÀ ÑÚÒÐÓÄÍÈ×ÅÑÒÂÎ ÇÀ ÎÑÚÙÅÑÒÂßÂÀÍÅ ÍÀ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÈ ÏÐÎÅÊÒÈ 70.0

50 45

60.0 40 50.0

35 30

40.0

25 30.0

20 15

20.0

10 10.0 5 0.0

0 Ôèðìàòà

Îò äðóãè ìåñòíè Îò äðóãè Ñ äðóãè ìåñòíè Ñ äðóãè îðãàíèçàöèè ÷óæäåñòðàííè ôèðìè ÷óæäåñòðàííè ôèðìè îðãàíèçàöèè Äÿë îò èíîâàòèâíèòå ôèðìè

Èíäåêñ íà èíîâàòèâíîñò

Çàáåëåæêà: Çà ïðåãëåäíîñò íà ôèãóðàòà îçíà÷åíèÿòà ñà ñúêðàòåíè: “ôèðìàòà” – “ïðåäèìíî îò ôèðìàòà”, “ñ äðóãè ìåñòíè îðãàíèçàöèè” – “ïðåäèìíî ôèðìàòà â ñúòðóäíè÷åñòâî ñ äðóãè ìåñòíè îðãàíèçàöèè” è ò.í. Èçòî÷íèê: Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

Âæ. Êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà 2006, Öåíòúð çà èçñëåäâàíå íà äåìîêðàöèÿòà, 2006 è World Competitiveness Yearbook 2006, IMD, 2006.

ñðåäíî çà ñúîòâåòíàòà ãðóïà

45,0

ñðåäíî çà ñúîòâåòíàòà ãðóïà

Ïðåäñòàâåíèÿò â òàçè ÷àñò íà äîêëàäà èíäåêñ íà èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ å ïèëîòåí çà 2006 ã. Òîé ùå áúäå äîïúëâàí è ðàçøèðÿâàí â ñëåäâàùèòå èçäàíèÿ íà äîêëàäà. Ìíîãî îò ïðåäñòàâåíèòå òóê èçâîäè èçèñêâàò äîïúëíèòåëíè èçñëåäâàíèÿ. Âúïðåêè òîâà èíäåêñúò ïðåäñòàâëÿâà ìîùåí èíñòðóìåíò çà àíàëèç íà èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà è ñòðàòåãèè íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ, êîéòî ùå ïîäîáðè ïðåäñòàâàòà çà áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà è ùå äàäå âúçìîæíîñò çà äîïúëíèòåëíè öåííè èçâîäè è ïðåïîðúêè çà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà.

ÔÈÃÓÐÀ 11. ÈÍÄÅÊÑ ÍÀ ÈÍÎÂÀÒÈÂÍÎÑÒÒÀ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÑÊÈÒÅ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß ÑÏÎÐÅÄ ÎÑÍÎÂÍÈß ÏÀÇÀÐ, ÍÀ ÊÎÉÒÎ ÎÏÅÐÈÐÀÒ

äúëæàâàùî îáó÷åíèå íà ïåðñîíàëà. Òåçè ðåçóëòàòè çà êëþ÷îâîòî çíà÷åíèå è ëèïñàòà â áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ íà êà÷åñòâåíè ìåíèäæúðè ñå ïîäêðåïÿò îò âñå ïîâå÷å èçñëåäâàíèÿ íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà, êîèòî îáà÷å ïîêàçâàò ñúùî âàæíîñòòà íà îáó÷åíèåòî íà ïåðñîíàëà è íàëè÷èåòî íà äîáðè òåõíè÷åñêè ñïåöèàëèñòè çà ïðåäñòàâÿíåòî íà ïðåäïðèÿòèåòî40. Âñúùíîñò èìåííî ëèïñàòà íà êà÷åñòâåí ìåíèäæìúíò ìîæå äà áúäå ïðè÷èíàòà äà íå ñå ïðîÿâÿâà âðúçêàòà ìåæäó èíîâàòèâíîñòòà íà ïðåäïðèÿòèåòî è ïðîäúëæèòåëíîòî îáó÷åíèå è òåõíè÷åñêèòå ñïåöèàëèñòè.

ÔÈÃÓÐÀ 13. ÐÀÇÏÐÅÄÅËÅÍÈÅ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÑÊÈÒÅ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß ÑÏÎÐÅÄ ÕÎÐÈÇÎÍÒÀ ÈÌ ÍÀ ÏËÀÍÈÐÀÍÅ41 70

45 40

30 25

15 20 10 10

ñðåäíî çà ñúîòâåòíàòà ãðóïà

35 50

5 Íÿìà ôîðìàëåí áèçíåñ ïëàí

< 1 ãîä.

Äÿë îò ôèðìèòå

2 äî 5 ãîä.

Íàä 6 ãîä

Ïðîäóêòîâ èíäåêñ íà èíîâàòèâíîñò

Èçòî÷íèê: Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè” ïî äàííè íà Âèòîøà Ðèñúð÷ îò èçñëåäâàíå „Ãîòîâíîñò íà ÌÑÏ çà óñâîÿâàíå íà ñðåäñòâàòà îò ÅÑ” ïî ïîðú÷êà íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà èêîíîìèêàòà è åíåðãåòèêàòà, 1011 êîìïàíèè, 2006.

Ïðîäóêòîâèÿò èíäåêñ íà èíîâàòèâíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà å àíàëîãè÷åí íà èíäåêñà íà èíîâàòèâíîñò, íî å èç÷èñëåí íà áàçà íîâîñò íà ïðîäóêòîâàòà èíîâàöèÿ è íå âêëþ÷âà âúòðåøíè è ìàðêåòèíãîâè èíîâàöèè. Ñòîéíîñòèòå èì íå ñà äèðåêòíî ñðàâíèìè, íî è äâàòà èíäåêñà äåìîíñòðèðàò ñõîäíî ïîâåäåíèå. I N N O VAT I O N . B G

1.Ñúâêóïåí èíîâàöèîíåí ïðîäóêò

Ñúâêóïíèÿò èíîâàöèîíåí ïðîäóêò, èëè èíîâàòèâíîñòòà íà åäíà èêîíîìèêà, ñå èçðàçÿâà â íîâîâúâåäåíèòå ïðîäóêòè è óñëóãè, ñúçäàäåíèòå íîâè òåõíîëîãèè è ïîñòèãíàòèòå íîâè íàó÷íè ðåçóëòàòè. Òîé ñå ñúñòîè îò è å ðåçóëòàò íà âçàèìîäåéñòâèåòî íà èíîâàöèîííèÿ, òåõíîëîãè÷íèÿ è íàó÷íèÿ ïðîäóêò íà ñòðàíàòà. Ïðåäñòàâëÿâà âàæíà îòïðàâíà òî÷êà çà èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà, çàùîòî ïîçâîëÿâà äà ñå ñðàâíÿò ðåçóëòàòèòå íà èíîâàöèîííàòà ñèñòåìà âúâ âðåìåâè è ãåîãðàôñêè àñïåêò è äà ñå ïðåöåíÿò íóæäèòå îò ïðîìåíè â îðãàíèçàöèÿòà è âúâ âëàãàíèòå ðåñóðñè íà èíîâàöèîííèÿ ïðîöåñ.

Áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà ïîäîáðÿâà ñâîÿ ñúâêóïåí èíîâàöèîíåí ïðîäóêò ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà, êàòî î÷àêâàíèÿòà ñà âúçõîäÿùàòà òåíäåíöèÿ äà ñå çàïàçè è ïðåç 2007 ã. ïðåäâèä ïðåäñòîÿùîòî ïðèñúåäèíÿâàíå íà ñòðàíàòà êúì Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Îñíîâíèÿò äâèãàòåë å èíîâàöèîííèÿò ïðîäóêò, íî óñïîðåäíî ñ íåãî íàðàñòâà è íàó÷íèÿò ïðîäóêò íà ñòðàíàòà. Ïðåäâèæäàíèÿòà çà ïúðâàòà ãîäèíà îò ÷ëåíñòâîòî íà Áúëãàðèÿ â ÅÑ ñà çà çàñèëâàíå íà ïîëîæèòåëíîòî ðàçâèòèå êúì ðàçøèðÿâàíå íà èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà, ïîäîáðÿâàíå íà òåõíîëîãè÷íàòà èì îáåçïå÷åíîñò è íàðàñòâàíå íà íàó÷íàòà äåéíîñò. Èíîâàöèîíåí ïðîäóêò. Äåëúò íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ â Áúëãàðèÿ ïîñòåïåííî ñå óâåëè÷àâà, êàòî ïî ïîñëåäíè îôèöèàëíè îöåíêè å îêîëî 16 % îò âñè÷êè ôèðìè, íî âñå îùå îñòàâà äàëå÷ îò ñðåäíîòî çà ÅÑ ðàâíèùå. Ñåêòîðèòå îò èêîíîìèêàòà, êîèòî ñà ïîäëîæåíè íà íàé-ñèëíà ìåæäóíàðîäíà êîíêóðåíöèÿ è íàâëèçàíå íà ÷óæäåñòðàííè êàïèòàëè, êàòî I N N O VAT I O N . B G

ôèíàíñîâîòî ïîñðåäíè÷åñòâî, êîìïþòúðíèòå òåõíîëîãèè, ÍÈÐÄ, èíæåíåðíèòå è êîíñóëòàíòñêèòå óñëóãè è äîáèâíàòà ïðîìèøëåíîñò, áåëåæàò íàé-ãîëÿì ðúñò íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ è îòíîñèòåëíî íàéìàëêî èçîñòàâàíå îò ñúîòâåòíèòå ðàâíèùà çà ÅÑ. Îáðàòíîòî âàæè çà ðåãóëèðàíèòå ìîíîïîëè â ñåêòîðèòå åëåêòðîåíåðãèÿ, ãàç è âîäà, à ñúùî òðàíñïîðò, ñêëàäèðàíå è ñúîáùåíèÿ. Ñðàâíèòåëíî ñêðîìíèÿò äÿë íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ â áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà å ñâúðçàí è ñ íèñêàòà òåõíîëîãè÷íà èíòåíçèâíîñò íà íàöèîíàëíîòî ñòîïàíñòâî – Áúëãàðèÿ èçîñòàâà ïîâå÷å îò ïåò ïúòè îò ëèäåðèòå ñðåä íîâèòå ñòðàíè ÷ëåíêè (Óíãàðèÿ, ×åõèÿ è Åñòîíèÿ) ïî äÿë íà èçíîñà íà âèñîêîòåõíîëîãè÷íè ïðîäóêòè. Îòíîñèòåëíî íàé-ñúùåñòâåíàòà ïðå÷êà, êîÿòî áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ ñðåùàò ïðåä ñâîÿòà èíîâàöèîííà äåéíîñò â ñðàâíåíèå ñ ïðåäïðèÿòèÿòà â ÅÑ, å ëèïñàòà íà ïîäõîäÿùè èçòî÷íèöè çà ôèíàíñèðàíå. Òåõíîëîãè÷åí ïðîäóêò. Òåõíîëîãè÷íèÿò ïðîäóêò íà Áúëãàðèÿ å íà îêîëî 50 % ïî-íèñêî ðàâíèùå, îòêîëêîòî â ñòðàíèòå îò ÅÑ-10. Ïàòåíòíàòà àêòèâíîñò íà áúëãàðñêè èçîáðåòàòåëè ïðåä Áúëãàðñêîòî ïàòåíòíî âåäîìñòâî íàìàëÿâà, íî áåëåæè óâåëè÷åíèå ïðåä àìåðèêàíñêàòà è åâðîïåéñêàòà ïàòåíòíà àäìèíèñòðàöèÿ. Áðîÿò íà çàùèòåíèòå ïàòåíòè, îáà÷å îñòàâà äàëå÷ ïîä ñðåäíèòå çà ÅÑ-10 íèâà, êîèòî îò ñâîÿ ñòðàíà ñà íèñêè ïî ìåæäóíàðîäíèòå ñòàíäàðòè. Òúðñåíåòî è ïðåäëàãàíåòî íà òåõíîëîãè÷íèÿ ïàçàð â Áúëãàðèÿ îñòàâàò íèñêè. Çàùèòàòà íà èíòåëåêòóàëíàòà ñîáñòâåíîñò ñå îïðåäåëÿ îò ìåñòíèòå è ìåæäóíàðîäíèòå ïðåäïðèÿòèÿ êàòî íåçàäîâîëèòåëíà, à â ñðàâíåíèå ñúñ ñòðàíèòå îò ÅÑ-15 òÿ å îêîëî äâà ïúòè ïî-ñëàáà. Âúïðåêè ïðèçíàöèòå çà ïîâèøàâàíå íà ïàòåíòíàòà àêòèâíîñò íà áúëãàðñêèòå èçîáðåòàòåëè, àêî òÿ ñå çàïàçè óñòîé÷èâî íà ðàâíèùà ïîä ñðåäíèòå çà ÅÑ-10, Áúëãàðèÿ ñå èçïðàâÿ ïðåä ñåðèîçíà çàïëàõà äà îñòàíå èçâúí ãëîáàëíèòå òåõíîëîãè÷íè ïîòîöè è ðèñê îò îãðàíè÷àâàíå íà äúëãîñðî÷íèÿ ´ èíîâàöèîíåí êàïàöèòåò. Íàó÷åí ïðîäóêò. Ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà íàó÷íèÿò ïðîäóêò íà ñòðàíàòà îòáåëÿçâà ðúñò, íî îáùîòî ìó ðàâíèùå îñòàâà ïîä ñðåäíîòî çà íîâèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ. Áúëãàðèÿ ïðîäúëæàâà äà ãóáè ïîçèöèè ïî îòíîøåíèå íà ìåæäóíàðîäíàòà èçâåñòíîñò íà íàó÷íèÿ ñè ïðîäóêò. Áðîÿò íà ïóáëèêàöèèòå è öèòàòèòå â ìåæäóíàðîäíè ðåôåðèðàíè æóðíàëè íà ñúïîñòàâèìè ñòðàíè êàòî Ñëîâàêèÿ íàïðèìåð íàðàñòâà ñ ïî-áúðçè òåìïîâå îò áúëãàðñêèòå. Ñòðóêòóðàòà íà íàó÷íèÿ ïðîäóêò ñå ïðîìåíÿ êúì ïðèëîæíè äèñöèïëèíè ïî ïîäîáèå íà ñòðóêòóðàòà íà íîâèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ, íî ñ ïî-áàâíè òåìïîâå. Çàïàçâà ñå âèñîê äåëúò íà ôóíäàìåíòàëíèòå íàóêè (õèìèÿ, ôèçèêà), äîêàòî êëèíè÷íàòà ìåäèöèíà (òÿñíî ñâúðçàíà ñ áúðçîðàñòÿùèÿ ãëîáàëåí ñåêòîð íà áèîòåõíîëîãèèòå) å çàñòúïåíà â ìíîãî ïî-ìàëêà ñòåïåí â ñðàâíåíèå ñ ÅÑ-15 è íîâèòå ñòðàíè ÷ëåíêè. Çàïàçâàíåòî íà ïîäîáíà ñòðóêòóðà íå ïðåäïîëàãà ñúùåñòâåíî ïîâèøàâàíå íà òåõíîëîãè÷íàòà è èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò íà íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêèÿ ñåêòîð â Áúëãàðèÿ. Ïîëîæèòåëåí çíàê â òàçè íàñîêà å íàðàñòâàíåòî íà äåëà íà èíæåíåðíèòå è òåõíîëîãè÷íèòå íàóêè â ïóáëèêàöèèòå îò Áúëãàðèÿ äî äâà ïúòè íàä òîçè â ÅÑ-15. Ðàìêîâèòå ïðîãðàìè íà ÅÑ îêàçâàò ñúùåñòâåíî âëèÿíèå âúðõó ïóáëèêàöèîííàòà àêòèâíîñò è ñòðóêòóðàòà íà íàó÷íèÿ ïðîäóêò â Áúëãàðèÿ. Ñ òÿõíîòî äåéñòâèå è ñ ïîäîáðÿâàíåòî íà îáùîòî èêîíîìè÷åñêî ñúñòîÿíèå íà ñòðàíàòà ñà ñâúðçàíè è ïîëîæèòåëíèòå î÷àêâàíèÿ çà ðàçâèòèåòî íà íàó÷íèÿ ïðîäóêò ïðåç ñëåäâàùèòå ãîäèíè.

Èíîâàöèîíåí ïðîäóêò

Èíîâàöèîííèÿò ïðîäóêò îáõâàùà ïðîèçâåäåíèòå (èëè àäàïòèðàíèòå) è âíåäðåíè íà ïàçàðà íîâè èëè çíà÷èòåëíî ïîäîáðåíè ñòîêè è óñëóãè. Òîé ñå îïðåäåëÿ îò èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà â ñòðàíàòà è å íàé-âàæíèÿò ïîêàçàòåë çà îöåíêà íà ôóíêöèîíèðàíåòî íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà. Êëþ÷îâèòå õàðàêòåðèñòèêè íà òîçè èçìåðèòåë è íàé-âå÷å ïàçàðíàòà ìó îðèåíòàöèÿ, êàêòî è ôàêòúò, ÷å òîé ïðåäñòàâëÿâà êðàéíàòà ôàçà íà èíîâàöèîííèÿ ïðîöåñ, ïðåäîïðåäåëÿò âîäåùàòà ðîëÿ íà áèçíåñà (è ïî-êîíêðåòíî íà èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà) çà íåãîâàòà ðåàëèçàöèÿ.

Èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ è âèñîêîòåõíîëîãè÷åí èçíîñ Ïî ïîñëåäíèòå íàëè÷íè äàííè íà ÍÑÈ42 äåëúò íà èíîâàòèâíèòå ôèðìè â Áúëãàðèÿ íàðàñòâà äî 16.2 % îò âñè÷êè ïðåäïðèÿòèÿ ñ ïîâå÷å îò 9 íàåòè ëèöà. Èçâîäúò, íàïðàâåí â ïðåäõîäíîòî èçäàíèå íà Èíîâàöèè.áã, à èìåííî çà çíà÷èòåëíîòî èçîñòàâàíå íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà ñïðÿìî ñðåäíîòî åâðîïåéñêî ðàâíèùå ïî ñòåïåí íà èíîâàòèâíîñò, ñå çàïàçâà. Ñðåäíèÿò äÿë íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ â ÅÑ-15 å 44 % êúì 2000 ã.43, êàòî âåðîÿòíî å íàðàñíàë äîïúëíèòåëíî ïðåç ïîñëåäíèòå íÿêîëêî ãîäèíè44. Âúïðåêè ïî-íèñêàòà èíîâàöèîííà àíãàæè42

ðàíîñò íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ êàòî öÿëî â íÿêîè ñåêòîðè ñå îò÷èòà çíà÷èòåëíî ïîäîáðåíèå ñïðÿìî ïðåäõîäíîòî èçñëåäâàíå. Íàé-äèíàìè÷íî íàðàñòâà äåëúò íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ â ñôåðàòà íà ôèíàíñîâîòî ïîñðåäíè÷åñòâî (ïðèðàñòúò å ñ 10.1 ï.ï.), êîìïþòúðíèòå òåõíîëîãèè, ÍÈÐÄ, àðõèòåêòóðíèòå, èíæåíåðíèòå è êîíñóëòàíòñêèòå äåéíîñòè (9.8 ï.ï.) è â äîáèâíàòà ïðîìèøëåíîñò (8.4 ï.ï.). Íàé-ñëàáîòî îò÷åòåíî ïîäîáðåíèå â èíîâàòèâíîñòòà å íà ñåêòîð åëåêòðîåíåðãèÿ, ãàç è âîäà (0.5 ï.ï.). Ñåêòîðíîòî ñðàâíåíèå ìåæäó Áúëãàðèÿ è ÅÑ-15 ïî îòíîøåíèå íà èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà ïîêàçâà, ÷å

Èçñëåäâàíåòî íà ïðåäïðèÿòèÿòà å ïî ìîäåëà “Èíîâàöèîííî ïðîó÷âàíå íà Îáùíîñòòà” (Community Innovation Survey) è å ïðîâåäåíî îò ÍÑÈ ïðåç 2005 ã. Ðåçóëòàòèòå îò íåãî áÿõà ïóáëèêóâàíè îò Åâðîñòàò ïðåç 2006 ã. Ïðîó÷âàíåòî ñå îñúùåñòâÿâà çà âòîðè ïúò â Áúëãàðèÿ ñëåä ïèëîòíîòî èçñëåäâàíå îò 2004 ã., ðåçóëòàòèòå îò êîåòî áÿõà ïðåäñòàâåíè â Èíîâàöèè.áã: èíîâàöèîíåí ïîòåíöèàë íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2005. Óñïîðåäíî ñ ÍÑÈ ñîöèîëîãè÷åñêàòà è ìàðêåòèíãîâà àãåíöèÿ “Âèòîøà Ðèñúð÷” ïðîâåäå ïî ñúùèÿ ìîäåë äâå èçñëåäâàíèÿ íà íàöèîíàëíî ðàâíèùå – ñúîòâåòíî ïðåç 2004 è ïðåç 2006 ã. Îò åäíà ñòðàíà, ðàçëè÷íàòà ìåòîäîëîãèÿ, âêëþ÷èòåëíî îáõâàò íà èçâàäêàòà (áðîé íà ôèðìèòå, âêëþ÷åíèòå îòðàñëè) è äèçàéí íà âúïðîñíèêà íå ïîçâîëÿâàò äèðåêòíî ñðàâíåíèå íà ðåçóëòàòèòå. Îò äðóãà, õàðàêòåðúò íà äîïúëíÿåìîñò ìåæäó äâàòà èçòî÷íèêà íà èíôîðìàöèÿ (â ñâîåòî èçñëåäâàíå “Âèòîøà ðèñúð÷” íàáëÿãà âúðõó ñúáèðàíåòî íà ïî-ïúëåí íàáîð îò äàííè çà öÿëîñòíèÿ èíîâàöèîíåí ïðîöåñ íà ïðåäïðèÿòèåòî) ïîçâîëÿâà ñúâìåñòíîòî èì èçïîëçâàíå çà åäèí ïîïúëåí àíàëèç íà èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà. Äîêàòî äàííèòå íà ÍÑÈ ñå ïóáëèêóâàò ñ ëàã îò 2 ãîäèíè, ïðîó÷âàíèÿòà íà Åâðîïåéñêèÿ èíîâàöèîíåí öåíòúð êúì Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè” äàâàò ìíîãî ïî-ñúâðåìåííà ïðåäñòàâà çà ôóíêöèîíèðàíåòî íà áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà. Ïîðàäè ëèïñàòà íà îáîáùåíè äàííè çà ÷åòâúðòîòî èíîâàöèîííî ïðîó÷âàíå íà Îáùíîñòòà, êîèòî ùå áúäàò ïóáëèêóâàíè ïðåç 2007 ã., ñðàâíèòåëíèÿò àíàëèç çà Áúëãàðèÿ â íàñòîÿùîòî èçäàíèå íà Èíîâàöèè.áã âñå îùå ñå áàçèðà íà èíôîðìàöèÿòà îò òðåòîòî ïðîó÷âàíå. Òðóäíî å äà ñå íàïðàâè òî÷íà ïðåöåíêà çà ïîñîêàòà íà äâèæåíèå íà äåëà íà èíîâàòèíèòå ïðåäïðèÿòèÿ â ÅÑ-15 ïðåç ïîñëåäíèòå 4 ãîäèíè ïîðàäè äåéñòâèåòî íà ôàêòîðè ñ ïðîòèâîïîëîæíè ïîñîêè. Ïîâå÷åòî èçñëåäâàíèÿ çà èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò â îòäåëíè ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ ïðåç 2005 è 2006 ã., îáà÷å ïîòâúðæäàâàò, ÷å èìà íàðàñòâàíå, ìàêàð è ìèíèìàëíî.

âúïðåêè îò÷åòåíèòå ïîäîáðåíèÿ âñå îùå àáñîëþòíîòî èçîñòàâàíå å íàä ñðåäíîòî (27.8 ï.ï.) â ïðåðàáîòâàùàòà ïðîìèøëåíîñò (28.8 ï.ï.) è ïðè ôèíàíñîâîòî ïîñðåäíè÷åñòâî (28.5 ï.ï.). Îò äðóãà ñòðàíà, áëàãîäàðåíèå íà ïîâèøåíàòà èíîâàöèîííà àíãàæèðàíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà îò äîáèâíàòà ïðîìèøëåíîñò ñåêòîðúò îò÷èòà íàé-íèñêàòà äèñòàíöèÿ ñïðÿìî ñúîòâåòíîòî ñðåäíî ðàâíèùå â ÅÑ-15 îò 20.6 ï.ï. Ïî-ïîêàçàòåëíè ñà îáà÷å ðàçëèêèòå â îòíîñèòåëíîòî èçîñòàâàíå, òúé êàòî òå âçåìàò ïîä âíèìàíèå êàïèòàëîâàòà è èíîâàöèîííàòà èíòåíçèâíîñò íà ñúîòâåòíèòå ñåêòîðè îò èêîíîìèêàòà. Ïî òîçè ïîêàçàòåë íàé-áëèçêè äî åâðîïåéñêèòå ðàâíèùà ñà êîìïþòúðíèòå òåõíîëîãèè, ÍÈÐÄ, èíæåíåðíèòå è êîíñóëòàíòñêèòå äåéíîñòè (62 % îò åâðîïåéñêîòî ðàâíèùå) è ôèíàíñîâîòî ïîñðåäíè÷åñòâî (51 %). Ñåêòîðèòå ñ íàé-ãîëÿìî èçîñòàâàíå ñà òðàíñïîðò, ñêëàäèðàíå è ñúîáùåíèÿ (26 %) è åëåêòðîåíåðãèÿ, ãàç è âîäà (27 %). Âúïðåêè èçîñòàâàíåòî íà Áúëãàðèÿ ñïðÿìî ÅÑ-15 ñà íàëèöå è íÿêîè ñõîäíè õàðàêòåðèñòèêè. Íàïðèìåð äâàòà ñåêòîðà ñ íàé-âèñîê äÿë íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ è â äâàòà ðåãèîíà ñà êîìïþòúðíè òåõíîëîãèè, ÍÈÐÄ, àðõèòåêòóðíè, èíæåíåðíè è êîíñóëòàíòñêè äåéíîñòè è ôèíàíñîâî ïîñðåäíè÷åñòâî, êàòî îòíîñèòåëíîòî èçïðåâàðâàíå íà ïúðâèÿ ñåêòîð ñïðÿìî ñðåäíîòî ðàâíèùå å ïî-âèñîêî â Áúëãàðèÿ (20.4 %), îòêîëêîòî â ÅÑ-15 (13.9 %). Ïî-âèñîêàòà ñòåïåí íà ñåêòîðíè ðàçëè÷èÿ ïî îòíîøåíèå íà èíîâàòèâíîñòòà å ïðèçíàê çà âñå îùå ðàííèÿ ñòàäèé íà ôóíêöèîíèðàíå íà ïàçàðíîòî ñòîïàíñòâî â Áúëãàðèÿ. Òàçè êîíöåíòðàöèÿ íà èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ ñå ïîòâúðæäàâà è îò èíäåêñà íà èíîâàòèâíîñòòà íà ïðåäïðèÿòèÿòà, ïðåäñòàâåí ïî-ãîðå.

I N N O VAT I O N . B G

Âèñîêàòà ñêëîííîñò êúì èíîâàöèîííè äåéíîñòè â ñåêòîðèòå êîìïþòúðíè òåõíîëîãèè è ÍÈÐÄ45 è ôèíàíñîâî ïîñðåäíè÷åñòâî â Áúëãàðèÿ îòðàçÿâà ìåæäóíàðîäíàòà òúðãóåìîñò íà òåçè óñëóãè. Îò åäíà ñòðàíà, òå èìàò äîñòúï äî ñâåòîâíèòå ïàçàðè è òðÿáâà äà îòãîâîðÿò íà ïðåòåíöèîçíî òúðñåíå, à îò äðóãà, êîíêóðåíòíîñòòà â ïðåäëàãàíåòî å âèñîêà. Äîïúëíèòåëíè ôàêòîðè çà ðàçâèòèåòî íà òåçè ñåêòîðè â Áúëãàðèÿ ñà êàêòî ñïåöèôèêèòå íà ïàçàðà íà òðóäà, òàêà è íàâëèçàíåòî íà ÷óæäåñòðàííè êàïèòàëè. Îò ãîëÿìî çíà÷åíèå å ôàêòúò, ÷å îñíîâíèÿò êàïèòàë â òÿõíîòî ïðîèçâîäñòâî å çíàíèåòî, êîåòî ìàêàð è íå íà ñâåòîâíî íèâî, â Áúëãàðèÿ âñå ïàê ñå âúçíàãðàæäàâà äåñåòêè ïúòè ïî-íèñêî, îòêîëêîòî â ðàçâèòèòå ñòðàíè. Ìàêàð è âðåìåííî, òîâà ñðàâíèòåëíî ïðåäèìñòâî íà ìåñòíèòå ïðîèçâîäèòåëè ñïîìàãà çà òÿõíàòà êîíêóðåíòíîñò â ìåæäóíàðîäåí àñïåêò. Íàâëèçàíåòî íà ÷óæäåñòðàííè êàïèòàëè â áúëãàðñêàòà áàíêîâà ñèñòåìà (íàä 80 % îò àêòèâèòå â ñåêòîðà ñà ñîáñòâåíîñò íà ÷óæäåñòðàííè þðèäè÷åñêè ëèöà) ñúùî å êàòàëèçàòîð çà âúâåæäàíåòî íà íîâè ïðîäóêòè è óñëóãè, çàñèëâàíå íà êîíêóðåíöèÿòà, ïîäîáðÿâàíå êà÷åñòâîòî íà óïðàâëåíèå è ìàðêåòèíã, êîåòî íåìèíóåìî èçèñêâà çàñèëâàíå íà èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò. Ïðè÷èíèòå çà çíà÷èòåëíîòî èçîñòàâàíå íà Áúëãàðèÿ ñïðÿìî ÅÑ-15 ïî îòíîøåíèå íà èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà ñà ìíîãîáðîéíè è ìîãàò äà ñå ðàçãëåæäàò êàêòî îò ñòðàíà íà òúðñåíåòî, òàêà è îò ñòðàíà íà ïðåäëàãàíåòî. Ïðè íàëè÷èåòî íà ôóíêöèîíèðàùî ïàçàðíî ñòîïàíñòâî46 ñ íàïúëíî ñâîáîäíî äâèæåíèå íà ñòîêè, óñëóãè è êàïèòàëè âåðîÿòíî äîìèíèðàùà ðîëÿ çà èíîâàöèîííàòà àíãàæèðàíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà èìàò ïàçàðíîòî òúðñåíå è êîíêóðåíòíèÿò íà42

ÔÈÃÓÐÀ 14. ÎÒÍÎÑÈÒÅËÅÍ ÄßË ÍÀ ÈÍÎÂÀÒÈÂÍÈÒÅ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß Â ÁÚËÃÀÐÈß È ÅÑ-15 ÏÎ ÈÊÎÍÎÌÈ×ÅÑÊÈ ÄÅÉÍÎÑÒÈ Îáùî

Áúëãàðèÿ (2003)

Äîáèâíà ïðîìèøëåíîñò

Áúëãàðèÿ (2004) ÅÑ-15 (2000)

Ïðåðàáîòâàùà ïðîìèøëåíîñò Åëåêòðîåíåðãèÿ, ãàç è âîäà Òúðãîâèÿ íà åäðî è òúðãîâñêî ïîñðåäíè÷åñòâî Òðàíñïîðò, ñêëàäèðàíå è ñúîáùåíèÿ Ôèíàíñîâî ïîñðåäíè÷åñòâî Êîìïþòúðíè òåõíîëîãèè; ÍÈÐÄ; àðõèòåêòóðà è èíæåíåðèíã 0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

Çàáåëåæêà: Íàèìåíîâàíèÿòà íà ñåêòîðèòå ñà ñúêðàòåíè çà ïðåãëåäíîñò. Ïðåäñòàâåíè ñà ïîñëåäíèòå íàëè÷íè äàííè. Èçòî÷íèê: ÍÑÈ, 2006, Åâðîñòàò, 2006.

òèñê. Áúëãàðñêèÿò ïàçàð å ñðàâíèòåëíî ìàëúê è ñå õàðàêòåðèçèðà ñ íèñêà ïîêóïàòåëíà ñïîñîáíîñò íà ïîòðåáèòåëèòå è êàòî öÿëî ñ íåïðåòåíöèîçíî òúðñåíå. Òåçè õàðàêòåðèñòèêè íà áúëãàðñêîòî îáùåñòâî ñå ïîòâúðæäàâàò îò èçñëåäâàíå íà Åâðîáàðîìåòåð47, ñïîðåä êîåòî Áúëãàðèÿ å åäíà îò ñòðàíèòå ñ íàé-âèñîê äÿë íà íàñåëåíèåòî, îòõâúðëÿùî è èçïèòâàùî íåäîâåðèå êúì èíîâàöèèòå. Íîâèòå èëè ïîäîáðåíè ñòîêè èëè óñëóãè ñà “ïðèâëåêàòåëíè” çà 48 % îò áúëãàðèòå ïðè ñðåäíî ðàâíèùå çà ÅÑ îò 57 %. Íàïðàâåíèÿò òèïîëîãè÷åí àíàëèç ðàçêðèâà, ÷å Áúëãàðèÿ å â ãðóïàòà íà ñòðàíèòå ñ íàé-âèñîêà ïðîïîðöèÿ íà “àíòèèíîâàöèîííèòå” ðåñïîíäåíòè ñ äÿë îò 20 % ïðè ñðåäíà ïðåäñòàâèòåëíîñò íà òàçè ãðóïà â ÅÑ îò 16 %. Òåçè õàðàêòåðèñòèêè íà ïàçàðà â ñòðàíàòà ñà ñèëíà ïðåäïîñòàâêà çà íèñêà èíîâàöèîííà äåéíîñò íà ìåñòíèòå ïðåäïðèÿòèÿ. Åâåíòóàëíè èíîâàöèîííè ñòèìóëè â òàêàâà ñðåäà áèõà áèëè åêñïîðòíàòà îðèåíòàöèÿ íà ìåñòíîòî ïðîèçâîäñòâî è/èëè çàñèëåíàòà êîíêóðåíöèÿ â ïàçàðíèÿ ñåãìåíò 45

46 47

îò ñúîòâåòíèòå âíîñíè ïðîäóêòè. Íàé-÷åñòî òåçè äâà ôàêòîðà ñå ïðîÿâÿâàò åäíîâðåìåííî, êîåòî íàëàãà èíîâàöèîííèÿ ïðîöåñ êàòî ñòðàòåãè÷åñêè è äúëãîñðî÷åí èçáîð íà áèçíåñà. Óñêîðÿâàíåòî íà ïðîöåñèòå íà ãëîáàëèçàöèÿ ïðåç ïîñëåäíîòî äåñåòèëåòèå äîïúëíèòåëíî äîïðèíàñÿ çà èçîñòðÿíå íà êîíêóðåíöèÿòà è ïîä÷åðòàâà íåîáõîäèìîñòòà îò ïðîäóêòîâà äèôåðåíöèàöèÿ, à ñúùî è îò âåðòèêàëíà è õîðèçîíòàëíà èíòåãðàöèÿ è êëúñòåðèðàíå â ïðåäëàãàíåòî. Àíàëèçúò íà ñòðóêòóðàòà íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ â Áúëãàðèÿ ïî âèäîâå èíîâàöèè ðàçêðèâà ïîëîæèòåëíà òåíäåíöèÿ îáùî çà èêîíîìèêàòà âúâ âðåìåâè àñïåêò êúì íàðàñòâàíå äåëà íà ñìåñåíèòå èíîâàöèè (ïðîäóêòîâè è ïðîöåñíè) çà ñìåòêà íà ïðîäóêòîâèòå. Âúïðåêè òîâà èíîâàöèîííàòà íàñî÷åíîñò íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ êúì ïîäîáðÿâàíå ñàìî íà ïðîäóêòèòå îñòàâà çíà÷èòåëíî ïî-âèñîêà îò ñúîòâåòíàòà â ÅÑ15. Îáùî çà èêîíîìèêàòà òîçè äÿë â Áúëãàðèÿ å 46.2 %, äîêàòî

Ïúëíîòî íàèìåíîâàíèå íà ñåêòîðà å êîìïþòúðíè òåõíîëîãèè, ÍÈÐÄ, àðõèòåêòóðíè, èíæåíåðíè è êîíñóëòàíòñêè äåéíîñòè. Òóê è â îñòàíàëàòà ÷àñò íà òåêñòà ñïîìåíàâàíåòî äîðè ñàìî íà åäíà îò äåéíîñòèòå îçíà÷àâà, ÷å ñå èìà ïðåäâèä öåëèÿò ñåêòîð. “Èêîíîìèêà” è “ñòîïàíñòâî” ñå èçïîëçâàò êàòî ñèíîíèìè. Population Innovation Readiness, Special Eurobarometer, European Commission, 2005.

ñúîòâåòíèÿò èíäèêàòîð çà ÅÑ-15 å 25.4 %48. Òàçè õàðàêòåðèñòèêà ïîòâúðæäàâà ðàííèÿ åòàï â ðàçâèòèåòî íà èíîâàöèîííàòà ñèñòåìà è íà ïàçàðíèòå ìåõàíèçìè â ñòðàíàòà. Ïðîäóêòîâèòå èíîâàöèè îáèêíîâåíî èìàò ïî-íèñêà âúçâðúùàåìîñò â ñðàâíåíèå ñúñ ñìåñåíèòå è ïðîöåñíèòå è ñà íàñî÷åíè êúì ìåñòíèÿ ïàçàð, ò.å. êàòî öÿëî íå ïîäîáðÿâàò êîíêóðåíòíèòå ïîçèöèè íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ â ìåæäóíàðîäåí àñïåêò. Îñúùåñòâÿâàíåòî åäèíñòâåíî íà ïðîäóêòîâè èíîâàöèè, áåç ñúïúòñòâàùè ïðîöåñíè, ïðè óñëîâèå ÷å ïîâå÷åòî áúëãàðñêè ôèðìè íàñî÷âàò ñâîÿòà äåéíîñò êúì óñòàíîâåíè, íàñèòåíè ïàçàðè (ÅÑ), à íå êúì íîâîâúçíèêâàùè èíäóñòðèè, îçíà÷àâà, ÷å ïðåäïðèÿòèÿòà ðàç÷èòàò ïðåäèìíî íà íèñêà ñòîéíîñò íà ïðîäóêòèòå è ùå ïîëó÷àò ìíîãî ìàëêà ÷àñò îò äîáàâåíàòà ñòîéíîñò çà êðàéíèÿ êëèåíò. Ñåêòîðíîòî ñðàâíåíèå ïî âèäîâå èíîâàöèè ïîêàçâà íÿêîè ïðèëèêè ìåæäó Áúëãàðèÿ è ÅÑ-15. Ôèíàíñîâîòî ïîñðåäíè÷åñòâî èìà íàéâèñîê äÿë íà ñìåñåíèòå èíîâàöèè è â äâàòà ðåãèîíà, à ïðîöåñíèòå èíîâàöèè ïðåîáëàäàâàò ïðè ñåêòîðà åëåêòðîåíåðãèÿ, ãàç è âîäà. Ôàêòúò, ÷å íÿêîè îò ñåêòîðèòå ðàçêðèâàò ãðàíè÷íè ñòîéíîñòè íà èíîâàòèâíàòà ñè ñïåöèàëèçàöèÿ – íàïðèìåð äåéíîñòèòå â îáëàñòòà íà êîìóíàëíèòå óñëóãè ïîêàçâàò ïúëíà ïðîöåñíà ñïåöèàëèçàöèÿ, à äîáèâíàòà ïðîìèøëåíîñò è ôèíàíñîâîòî ïîñðåäíè÷åñòâî îò÷èòàò íóëåâà ïðîöåñíà èíîâàòèâíîñò, ìîæå äà ñå îòäàäå íà ïèëîòíèÿ õàðàêòåð íà ïúðâîòî èçñëåäâàíå. Òåíäåíöèèòå, îò÷åòåíè â ïîñëåäíîòî ïðîâåäåíî ïðîó÷âàíå, êàòî öÿëî äîáëèæàâàò âèäîâåòå èíîâàöèè ïî ñåêòîðè â ñòðàíàòà äî ñúîòâåòíèòå ñïåöèàëèçàöèè â ÅÑ-15. Õàðàêòåðúò íà ñïåöèàëèçàöèÿ íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà íàé-äîáðå ñå ïðåäñòàâÿ îò äåëà íà âèñîêî-

ÔÈÃÓÐÀ 15. ÑÒÐÓÊÒÓÐÀ ÍÀ ÈÍÎÂÀÒÈÂÍÈÒÅ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß Â ÁÚËÃÀÐÈß ÏÎ ÂÈÄÎÂÅ ÈÍÎÂÀÖÈÈ ÎÁÙÎ (2004) (2003) Äîáèâíà ïðîìèøëåíîñò (2004) (2003) Ïðåðàáîòâàùà ïðîìèøëåíîñò (2004) (2003) Åëåêòðîåíåðãèÿ, ãàç è âîäà (2004) (2003) Òúðãîâèÿ íà åäðî è òúðãîâñêî ïîñðåäíè÷åñòâî (2004) (2003) Òðàíñïîðò, ñêëàäèðàíå è ñúîáùåíèÿ (2004) (2003) Ôèíàíñîâî ïîñðåäíè÷åñòâî (2004) (2003) Êîìïþòúðíè òåõíîëîãèè; ÍÈÐÄ; àðõèòåêòóðà è èíæåíåðèíã (2004) (2003) 0% Ïðîäóêòîâè èíîâàöèè

20%

Ïðîöåñíè èíîâàöèè

40%

60%

80%

100%

Ïðîäóêòîâè è ïðîöåñíè èíîâàöèè

Çàáåëåæêà: Íàèìåíîâàíèÿòà íà ñåêòîðèòå ñà ñúêðàòåíè çà ïðåãëåäíîñò. Èçòî÷íèê: ÍÑÈ, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 16. ÑÒÐÓÊÒÓÐÀ ÍÀ ÈÍÎÂÀÒÈÂÍÈÒÅ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß Â ÅÑ-15 ÏÎ ÂÈÄÎÂÅ ÈÍÎÂÀÖÈÈ

��

Çàáåëåæêà: Íàèìåíîâàíèÿòà íà ñåêòîðèòå ñà ñúêðàòåíè çà ïðåãëåäíîñò. Ïðåäñòàâåíè ñà ïîñëåäíèòå íàëè÷íè äàííè îò 2001 ã. Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, 2006.

òåõíîëîãè÷íèÿ èçíîñ â îáùèÿ ñòîêîâ èçíîñ. Òàçè ñòàòèñòèêà ðàçêðèâà íèñêîòåõíîëîãè÷íèÿ ïðîôèë íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà, êàòî äîðè ïðè ïîñëåäíîòî ñòàòèñòè÷åñêî îòðàçÿâàíå ñå îò÷èòà íåãàòèâíà òåíäåíöèÿ, òúé êàòî òîçè äÿë íàìàëÿâà ñïðÿìî ïðåäõîäíàòà ãîäèíà49. Áúëãàðèÿ ñå íàðåæäà íà åäíî îò ïîñëåäíèòå ìåñòà â Åâðîïà, êàòî îò íîâèòå ñòðàíè ÷ëåíêè ñàìî Óíãàðèÿ èìà âèñîêîòåõíîëîãè÷íà ñïåöèàëèçàöèÿ íàä ñðåäíîòî

48 49

ðàâíèùå çà ÅÑ-15. Èìïëèöèòíèÿò èçâîä, êîéòî ìîæå äà ñå íàïðàâè îò òåçè äàííè, å, ÷å áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà íå å íàñî÷åíà êúì ñúçäàâàíåòî íà ïðîäóêòè ñ âèñîêî ñúäúðæàíèå íà çíàíèå è òåõíîëîãèè. Î÷àêâàíèÿòà ñà òîçè ïîêàçàòåë äà ñå ïîäîáðè ñúùåñòâåíî ñ ïðèñúåäèíÿâàíåòî íà ñòðàíàòà êúì ÅÑ, çàñèëâàíåòî íà ïàçàðíàòà êîíêóðåíöèÿ è èíòåãðèðàíåòî íà Áúëãàðèÿ â åâðîïåéñêàòà íàó÷íà, òåõíîëîãè÷íà è èíîâàöèîííà îáùíîñò.

Âæ. ñúùî Èíäåêñ íà èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ ïî-ãîðå. Ïîñëåäíèòå íàëè÷íè äàííè îò Åâðîñòàò ñà çà 2004 ã. I N N O VAT I O N . B G

Õàðàêòåðèñòèêè íà èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà â Áúëãàðèÿ

ÔÈÃÓÐÀ 17. ÄÈÍÀÌÈÊÀ ÍÀ ÈÇÍÎÑÀ ÍÀ ÂÈÑÎÊÎÒÅÕÍÎËÎÃÈ×ÍÈ ÏÐÎÄÓÊÒÈ ÊÀÒÎ ÄßË ÎÒ ÎÁÙÈß ÈÇÍÎÑ ÇÀ ÁÚËÃÀÐÈß, ÐÓÌÚÍÈß, ÅÑ-15 È ÑÒÐÀÍÈÒÅ ÎÒ ÅÑ-8 30

Õàðàêòåðúò è ðåçóëòàòèòå îò èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ ïîòâúðæäàâàò íàáëþäåíèåòî, ÷å áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà âñå îùå ñå íàìèðà â ðàíåí åòàï íà èíîâàöèîííîòî ñè ðàçâèòèå, â êîéòî êàïèòàëîâèòå èíâåñòèöèè ïðåîáëàäàâàò ïðåä èíîâàöèîííèòå äåéíîñòè. Â ïîòâúðæäåíèå íà ðåçóëòàòèòå îò ìèíàëîãîäèøíèÿ äîêëàä è ïðåç òàçè ãîäèíà áúëãàðñêèòå ôèðìè ïðèäàâàò íàé-âèñîêà òåæåñò â èíîâàöèîííèòå ñè äåéíîñòè íà çàêóïóâàíåòî íà ìàøèíè è îáîðóäâàíå. Åäâà ñëåä òÿõ ñå íàðåæäà èçâúðøâàíåòî íà ÍÈÐÄ, à íà òðåòî ìÿñòî èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ ïîñòàâÿò îáó÷åíèåòî íà ïåðñîíàëà. Â äèíàìèêà ïðåç 2006 ã. äàëå÷ ïî-ìàëúê äÿë îò ôèðìèòå ïðåäñòàâÿò ìàðêåòèíãîâèòå ñè äåéíîñòè êàòî èíîâàòèâíà àêòèâíîñò. Îò äðóãà ñòðàíà, íàðàñòâàù äÿë èìàò îáó÷åíèåòî íà ïåðñîíàëà è ïðèäîáèâàíåòî íà ìàøèíè è îáîðóäâàíå. Ïî åôåêò îò èíîâàöèîííàòà äåéíîñò áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ ïîêàçâàò çíà÷èòåëíè ñõîäñòâà ñ åâðîïåéñêèòå ñè êîíêóðåíòè. Â Áúëãàðèÿ, êàêòî è â ÅÑ-15 îñíîâíàòà öåë íà èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò å ïîâèøàâàíå íà êà÷åñòâîòî, ñëåäâàíà îò îáîãàòÿâàíå íà àñîðòèìåíòà. Àíàëèçúò íà äàííèòå çà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà â äèíàìèêà ïîêàçâà, ÷å çíà÷èìîñòòà íà âòîðàòà öåë ñå ïîâèøàâà âúâ âðåìåòî. Ñëåäîâàòåëíî ìîæå äà ñå êàæå, ÷å äîñêîðîøíàòà ïðàêòèêà íà áúëãàðñêèòå ïðîèçâîäèòåëè äà çàëàãàò íà êîíêóðåíöèÿ ñ õîìîãåííè ïðîäóêòè, îñíîâàíà íà ïîíèæàâàùè ñå öåíè, ñå çàìåñòâà îò ìàðêåòèíã íà äèôåðåíöèðàíè ïðîäóêòè. Òàçè òåíäåí44

ÅÑ-15 Óíãàðèÿ ×åõèÿ Åñòîíèÿ Ñëîâåíèÿ Ñëîâàêèÿ Ðóìúíèÿ Ëàòâèÿ Ëèòâà Ïîëøà Áúëãàðèÿ

5 2,1

3,4

3,0

2,3

2,1

2,9

0 1999

2000

2001

2002

2003

2004

Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 18. ÑÚÄÚÐÆÀÍÈÅ ÍÀ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÀÒÀ ÄÅÉÍÎÑÒ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÑÊÈÒÅ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß

300,0 15,5 250,0

33,9 21,1

Ìàðêåòèíã íà íîâè ïðîäóêòè èëè ïðîöåñè

44,9

Îáó÷åíèå íà ïåðñîíàëà

55,3 200,0 39,5 150,0

100,0

50,0

Èíäóñòðèàëíî ïðîåêòèðàíå è äðóãè

26,4

20,3

Ïðèäîáèâàíå íà íåìàòåðèàëíè àêòèâè

80,6

Ïðèäîáèâàíå íà ìàøèíè è îáîðóäâàíå

13,4

14,5

ÍÈÐÄ, ïðåäîñòàâåíà îò äðóãà ôèðìà

52,6

50,2

61,5

0,0 2004

ÍÈÐÄ, èçâúðøåíà îò ôèðìàòà

2006

Çàáåëåæêà: Ôèðìèòå ñà îòãîâàðÿëè íà âúïðîñà “Â êàêâî ñå ñúñòîè èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ôèðìàòà?”. Èíäåêñúò íà ôèãóðàòà ïðåäñòàâÿ ñðåäíîïðåòåãëåíèòå ïúðâè äâà èçáîðà îò ïîñî÷åíèòå äåéíîñòè íà ôèðìèòå: 1 ìÿñòî (õ2) è âòîðî ìÿñòî (õ1). Èçòî÷íèê: Âèòîøà Ðèñúð÷, 2006 ã.

öèÿ ñðåä áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ôèðìè å åñòåñòâåíà è î÷àêâàíà ïðåäâèä íàðàñòâàùàòà êîíêóðåíöèÿ îò ñòðàíèòå ñ íèñêè òðóäîâè ðàçõîäè (Êèòàé, Èíäèÿ, Òóðöèÿ è Óêðàéíà) è áúðçîòî èç÷åðïâàíå íà ñòðàòåãèèòå íà íèñêîðàçõîäíè ñðàâíèòåëíè ïðåäèìñòâà. Âñå ïîãîëÿìî çíà÷åíèå ìåñòíèòå ôèðìè

ïðèäàâàò è íà èíîâàöèîííèòå ðåçóëòàòè, ñâúðçàíè ñ íàìàëÿâàíå íà ìàòåðèàëèòå è åíåðãèÿòà íà åäèíèöà ïðîäóêöèÿ. Â îòíîñèòåëåí àñïåêò îáà÷å, ñïðÿìî âñè÷êè åôåêòè íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò çà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ íàìàëÿâàíåòî íà ðàçõîäèòå îñòàâà âòîðîñòåïåííà öåë.

Ïðè ñðàâíåíèå ñúñ ñðåäíèòå î÷àêâàíè ðåçóëòàòè îò èíîâàöèîííèòå äåéíîñòè â ÅÑ-15 ìîæå äà ñå êàæå, ÷å áúëãàðñêèòå ïðåäïðèåìà÷è îòäàâàò ìíîãî ïî-ãîëÿìî çíà÷åíèå íà ðàçøèðÿâàíåòî íà ïàçàðà, îñèãóðÿâàíåòî íà ñúîòâåòñòâèå ñ íîðìàòèâíà áàçà è ñòàíäàðòè è îòíîâî ïîíèæàâàíå íà ìàòåðèàëîåìêîñòòà è åíåðãîåìêîñòòà. Åäèíñòâåíèÿò ðåçóëòàò, êîéòî å îò ïî-ñèëíî çíà÷åíèå çà åâðîïåéñêèòå, îòêîëêîòî çà áúëãàðñêèòå êîìïàíèè, å óâåëè÷àâàíå íà ïðîèçâîäñòâåíèÿ êàïàöèòåò. Òåçè õàðàêòåðèñòèêè îòðàçÿâàò êàêòî ïî-ãîëåìèÿ ïî ìàùàáè è ñ ïî-ïðåòåíöèîçíî òúðñåíå ïàçàð, ïðåä êîéòî ñà èçïðàâåíè åâðîïåéñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ, òàêà è âñå îùå îñòàðÿëîòî è íåïîäìåíåíî êàïèòàëîâî îáîðóäâàíå â Áúëãàðèÿ, êîåòî å ïðè÷èíà çà âèñîêàòà åíåðãîåìêîñò íà ìåñòíîòî ïðîèçâîäñòâî. Òðàéíîòî ïîâèøàâàíå íà öåíèòå íà åíåðãèéíèòå ðåñóðñè íà ìåæäóíàðîäíèòå ïàçàðè ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè ïîñòàâÿ âñå ïî-îñòðî âúïðîñà çà åôåêòèâíîñòòà íà ïðîèçâîäñòâîòî è íåãîâîòî ðàçðåøàâàíå ñå òúðñè ÷ðåç èíîâàöèîííèÿ ïðîöåñ. Äàííèòå çà ñåðòèôèöèðàíèòå ôèðìè ïî äâàòà îñíîâíè ñòàíäàðòà çà êà÷åñòâî – ISO 9001: 2000 è ISO 14001, ïîòâúðæäàâàò äâåòå îñíîâíè õàðàêòåðèñòèêè íà áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà: 1. Ðåçóëòàòèòå îò íåéíîòî ôóíêöèîíèðàíå íàðåæäàò Áúëãàðèÿ íà åäíî îò ïîñëåäíèòå ìåñòà â Åâðîïà èëè â íàé-äîáðèÿ ñëó÷àé ñòðàíàòà èçïðåâàðâà ñàìî íÿêîè îò íîâèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ. 2. Âúïðåêè ðàííèÿ åòàï îò ôóíêöèîíèðàíåòî ´ è îò÷èòàíåòî íà òâúðäå íèñêè ðåçóëòàòè ïî ïîâå÷åòî ïîêàçàòåëè ðàçâèòèåòî â äèíàìèêà å ïîëîæèòåëíî.

ÔÈÃÓÐÀ 19. ÂÚÇÄÅÉÑÒÂÈÅ ÍÀ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÀÒÀ ÄÅÉÍÎÑÒ ÂÚÐÕÓ ÏÎÑÒÈÃÀÍÅÒÎ ÍÀ ÎÏÐÅÄÅËÅÍÈ ÐÅÇÓËÒÀÒÈ ÍÀ ÈÍÎÂÀÒÈÂÍÈÒÅ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß Â ÁÚËÃÀÐÈß È ÅÑ-15 Îáîãàòÿâàíå íà àñîðòèìåíòà 45 40 Ðàçøèðÿâàíå íà ïàçàðà 35 30 25 20 15 10 Ïîâèøàâàíå 5 íà êà÷åñòâîòî 0

Îñèãóðÿâàíå íà ñúîòâåòñòâèå ñúñ ñòàíäàðòè

Îïàçâàíå íà îêîëíàòà ñðåäà

Íàìàëÿâàíå íà ìàòåðèàëèòå è åíåðãèÿòà

Ïîäîáðÿâàíå íà ãúâêàâîñòòà

Íàìàëÿâàíå íà ðàçõîäèòå çà òðóä

ÅÑ-15 (2000)

Óâåëè÷àâàíå íà ïðîèçâîäñòâåíèÿ êàïàöèòåò

Áúëãàðèÿ (2003)

Áúëãàðèÿ (2004)

Çàáåëåæêà: Çàãëàâèÿòà íà êàòåãîðèèòå ñà ñúêðàòåíè çà ïðåãëåäíîñò; ôèãóðàòà ïðåäñòàâÿ îòíîñèòåëíèÿ äÿë íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ, ïîñî÷èëè êàòî ñèëíî çíà÷èìè ïðåäñòàâåíèòå ðåçóëòàòè îò èíîâàöèîííàòà èì äåéíîñò; ñóìèòå îò îòíîñèòåëíèòå äÿëîâå íàäõâúðëÿò 100 %, òúé êàòî ïðåäïðèÿòèÿòà ñà ïîñî÷èëè ïîâå÷å îò åäèí îòãîâîð. Èçòî÷íèê: ÍÑÈ, 2006 ã., Åâðîñòàò, 2001 ã.

ÔÈÃÓÐÀ 20. ÎÒÍÎÑÈÒÅËÍÀ ÒÅÆÅÑÒ ÍÀ ÅÔÅÊÒÀ ÎÒ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÀÒÀ ÄÅÉÍÎÑÒ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÑÊÈÒÅ È ÅÂÐÎÏÅÉÑÊÈÒÅ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß ÇÀ ÏÎÑÒÈÃÀÍÅÒÎ ÍÀ ÏÎ-ÄÎÁÐÈ ÐÅÇÓËÒÀÒÈ Îñèãóðÿâàíå íà ñúîòâåòñòâèå ñúñ ñòàíäàðòè

100% 90%

Îïàçâàíå íà îêîëíàòà ñðåäà

80%

Íàìàëÿâàíå íà ìàòåðèàëèòå è åíåðãèÿòà

70%

Íàìàëÿâàíå íà ðàçõîäèòå çà òðóä

60%

Óâåëè÷àâàíå íà ïðîèçâîäñòâåíèÿ êàïàöèòåò

50% 40%

Ïîäîáðÿâàíå íà ãúâêàâîñòòà

30%

Ïîâèøàâàíå íà êà÷åñòâîòî

20%

Ðàçøèðÿâàíå íà ïàçàðà

10%

Îáîãàòÿâàíå íà àñîðòèìåíòà

0% ÅÑ-15 (2000)

Áúëãàðèÿ (2003)

Áúëãàðèÿ (2004)

Áúëãàðèÿ (2006)

Èçòî÷íèê: ÍÑÈ, 2006, Åâðîñòàò 2006, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

I N N O VAT I O N . B G

ÔÈÃÓÐÀ 21. ÑÅÐÒÈÔÈÖÈÐÀÍÈ ÔÈÐÌÈ Â ÁÚËÃÀÐÈß È Â ÑÒÐÀÍÈÒÅ ÎÒ ÅÑ-10 ÏÎ ÑÒÀÍÄÀÐÒÈ ÇÀ ÊÀ×ÅÑÒÂÎ ISO 9001:2000 12 000 XII.2001

XII.2002

XII.2003

XII.2004

XII.2005

10 000

8 000

6 000

4 000 2 220 2 000

èÿ

ð ëãà Áú

è îí

Åñò

ð ïú

Êè

èÿ

òâ

Ëà

à òâ

Ëè

ëò Ìà

à ÿ ÿ èÿ èÿ êè ëø íè àð úí âà âå Ïî Óíã Ðóì Ñëî Ñëî

õèÿ ×å

Èçòî÷íèê: The ISO Survey-2005, ISO Central Secretariat, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 22. ÑÅÐÒÈÔÈÖÈÐÀÍÈ ÔÈÐÌÈ Â ÁÚËÃÀÐÈß È Â ÑÒÐÀÍÈÒÅ ÎÒ ÅÑ-10 ÏÎ ÑÒÀÍÄÀÐÒÈ ÇÀ ÊÀ×ÅÑÒÂÎ ISO 14001 2 200 2 000

XII.2001

XII.2002

XII.2003

XII.2004 XII.2005

1 800 1 600 1 400 1 200 1 000 800 600 400 200 0

ÿ èÿ ðè îí ëãà Åñò Áú

ð ïú

Êè

èÿ

òâ

Ëà

à òâ

Ëè

ÿ ÿ ÿ à à èÿ êè íè ðè ëò ëø úí âà âå íãà Ïî î Ìà î Ó ë ë Ðóì Ñ Ñ

Èçòî÷íèê: The ISO Survey-2005, ISO Central Secretariat, 2006.

õèÿ ×å

òåæåñò âúâ âðåìåòî ñà ãîëåìèÿò èêîíîìè÷åñêè ðèñê è ëèïñàòà íà êâàëèôèöèðàí ïåðñîíàë. Äèíàìèêàòà íà âòîðèÿ ïîêàçàòåë, à ñúùî è íàìàëÿâàùèòå çàòðóäíåíèÿ, ñâúðçàíè ñ íîðìàòèâíàòà áàçà, ïðèáëèæàâàò ïðîáëåìíèòå îáëàñòè, ïðåä êîèòî ñà èçïðàâåíè ìåñòíèòå ïðåäïðèåìà÷è äî ñúîòâåòíèòå, ïîñî÷åíè îò åâðîïåéñêèòå èì êîíêóðåíòè. Âñå ïàê äèñòàíöèÿòà â òåæåñòòà íà çàòðóäíÿâàùèòå ôàêòîðè ìåæäó Áúëãàðèÿ è ÅÑ-15 îñòàâà íàé-ãîëÿìà èìåííî ïî îòíîøåíèå íà êâàëèôèöèðàíèÿ ïåðñîíàë, êàòî òîçè ïðîáëåì å ìíîãî ïî-ìàëêî îñåçàåì çà áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ. Ïðè÷èíàòà òðÿáâà äà ñå òúðñè â íèñêàòà òåõíîëîãè÷íà èíòåíçèâíîñò íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà, êîÿòî âñå îùå íå å èç÷åðïàëà íàïúëíî íàëè÷íèÿ ìåñòåí ÷îâåøêè ðåñóðñ â íèñêîêâàëèôèöèðàíèòå ñåãìåíòè íà ïàçàðà, ìàêàð ÷å â îïðåäåëåíè ñåêòîðè íà èêîíîìèêàòà âå÷å ñå ÷óâñòâà ñèëåí ãëàä çà ñïåöèàëèñòè è óïðàâëåíñêè êàäðè. Äðóãè, òðàäèöèîííî ïðèñúùè çà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò ïðîáëåìè, ñúùî íàìèðàò ïî-ìàëêî îòðàæåíèå ïðè áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ, îòêîëêîòî ïðè åâðîïåéñêèòå. Òàêèâà ñà ëèïñàòà íà ïîòðåáèòåëñêè èíòåðåñ êúì íîâè ñòîêè è óñëóãè è îðãàíèçàöèîííèòå ïðå÷êè, êîèòî îñòàâàò íåäîîöåíåíè îò ìåñòíèÿ áèçíåñ. Ðàçëè÷íèòå âúçïðèÿòèÿ íà òåçè ôàêòîðè ìîãàò äà ñå òúðñÿò â ñðàâíèòåëíî ïî-íèñêàòà íàñèòåíîñò è ïðåòåíöèîçíîñò íà áúëãàðñêèÿ ïàçàð è â ïî-íèñêàòà ñòåïåí íà íîâîñò íà èíîâàöèèòå, ïðåäëàãàíè îò áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ. Ïðè ñðàâíåíèå ñ îñíîâíèòå ïðîáëåìè íà ïðåäïðèÿòèÿòà â ÅÑ-15

ÔÈÃÓÐÀ 23. ÔÀÊÒÎÐÈ, ÇÀÒÐÓÄÍßÂÀÙÈ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÀÒÀ ÄÅÉÍÎÑÒ ÍÀ ÔÈÐÌÈÒÅ (ÄßË ÍÀ ÈÍÎÂÀÒÈÂÍÈÒÅ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß Â ÁÚËÃÀÐÈß È ÅÑ-15, ÏÎÑÎ×ÈËÈ ÑÚÎÒÂÅÒÍÈß ÔÀÊÒÎÐ ÊÀÒÎ ÇÍÀ×ÈÌ) 35

Áúëãàðèÿ (2003)

Áúëãàðèÿ (2004)

ÅÑ-15 (2000)

Ïðåêàëåíî ãîëÿì èêîíîìè÷åñêè ðèñê

Ìíîãî âèñîêè ðàçõîäè çà èíîâàöèè

Ëèïñà íà Îðãàíèçàïîäõîäÿùè öèîííè èçòî÷íèïðå÷êè öè íà ôèíàíñèðàíå

Ëèïñà íà êâàëèôèöèðàí ïåðñîíàë

Ëèïñà íà èíôîðìàöèÿ çà òåõíîëîãèèòå

Ëèïñà íà èíôîðìàöèÿ çà ïàçàðèòå

ÍåäîñòàËèïñà íà òú÷íà ïîòðåáèãúâêàâîñò òåëñêè íà íîðìàèíòåðåñ òèâíàòà êúì íîâè áàçà ñòîêè è óñëóãè

Çàáåëåæêà: Çàãëàâèÿòà íà êàòåãîðèèòå ñà ñúêðàòåíè çà ïðåãëåäíîñò; îòãîâîðèòå íà ôèðìèòå ñà íîðìèðàíè êúì 100 % è çà òðèòå èçñëåäâàíèÿ çà îñèãóðÿâàíå íà ñðàâíèìîñò íà ðåçóëòàòèòå. Èçòî÷íèê: ÍÑÈ, 2006 ã., Åâðîñòàò, 2001 ã.

ëèïñàòà íà ïîäõîäÿùè èçòî÷íèöè íà ôèíàíñèðàíå â Áúëãàðèÿ îñòàâà îòíîñèòåëíî íàé-ñèëíî èçðàçåíèÿ ôàêòîð, çàòðóäíÿâàù èíîâàòèâíîñòòà íà ïðåäïðèÿòèÿòà, ñïðÿìî ðàçâèòèòå åâðîïåéñêè äúðæàâè. Õàðàêòåðèñòèêàòà íà ôàêòîðèòå, çàòðóäíÿâàùè èíîâàöèîííàòà äåéíîñò â Áúëãàðèÿ, è ñðàâíåíèåòî ñ ïðîáëåìèòå, ïðèñúùè çà ïðåäïðèÿòèÿòà â ÅÑ-15, çàòâúðæäàâàò íàïðàâåíèÿ èçâîä çà ðàííèÿ åòàï â ðàçâèòèåòî íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà è ñïåöèôè÷íèòå ïàçàðíè îñîáåíîñòè â ñòðàíàòà. Íèñêîïëàòåæîñïîñîáíîòî è íåïðåòåíöèîçíî òúðñå-

íå â ñòðàíàòà, êîåòî íå ñúçäàâà íåîáõîäèìèòå èíîâàöèîííè ñòèìóëè â ïðåäëàãàíåòî íà ñòîêè è óñëóãè íà âúòðåøíèÿ ïàçàð, êîíòðàñòèðà ñ íå÷óâñòâèòåëíîñòòà íà áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ôèðìè êúì ëèïñàòà íà ïîòðåáèòåëñêè èíòåðåñ êúì òåõíèòå ïðîäóêòè – òå íå ãî îòáåëÿçâàò êàòî ïðå÷êà. Òîâà å ïðèçíàê çà ëèïñà íà êîíêóðåíòåí íàòèñê íà ìåñòíèÿ ïàçàð è/èëè íèñêà ñòåïåí íà èíîâàòèâíîñò íà ïðîäóêòèòå íà ôèðìèòå, êîÿòî íå èçèñêâà âúçïðèåìàíå íà íîâè êà÷åñòâà îò ñòðàíà íà ïîòðåáèòåëèòå, à çàäîâîëÿâà ñúùåñòâóâàùè ïîòðåáíîñòè è âêóñîâå.

I N N O VAT I O N . B G

Òåõíîëîãè÷åí ïðîäóêò50 Òåõíîëîãè÷íèÿò ïðîäóêò îáõâàùà ñúçäàäåíèòå â Áúëãàðèÿ (è àäàïòèðàíè) íîâè òåõíîëîãèè è ðàçêðèâà êàïàöèòåòà íà èêîíîìèêàòà äà àáñîðáèðà ÷óæäåñòðàííè è äà ñúçäàâà ìåñòíè òåõíîëîãè÷íè èíîâàöèè. Òîé ñå èçìåðâà ñ áðîÿ íà ðåãèñòðèðàíèòå ïàòåíòè íà íàöèîíàëíî è íà ìåæäóíàðîäíî ðàâíèùå è ðàçâèòèåòî íà ïàçàðà çà òåõíîëîãè÷íè ïðîäóêòè â ñòðàíàòà. Òåõíîëîãè÷íèÿò ïðîäóêò å ôîêóñíà òî÷êà çà âçàèìîäåéñòâèå íà ðàçëè÷íèòå èíñòèòóöèè íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà è ñúñòîÿíèåòî ìó å âàæåí ïîêàçàòåë çà âúòðåøíàòà è âúíøíàòà ´ äèíàìèêà. Ïàòåíòè51 Ñëåä êàòî Áúëãàðèÿ ðàòèôèöèðà ïðåç 2002 ã. Åâðîïåéñêàòà ïàòåíòíà êîíâåíöèÿ (ÅÏÊ) è ñå ïðèñúåäèíè êúì íåÿ ïðåç ñúùàòà ãîäèíà, ìîãàò äà ñå î÷àêâàò ðåäèöà ïðîìåíè â ñòðóêòóðàòà íà ïàòåíòíàòà àêòèâíîñò íà íàøèòå èçîáðåòàòåëè, êàêòî è íà ÷óæäåñòðàííèòå çàÿâèòåëè. Ïðèñúåäèíÿâàíåòî íà Áúëãàðèÿ êúì ÅÏÊ îçíà÷àâà, ÷å ïîëó÷åíèÿò ÷ðåç åäèííà çàÿâêà åâðîïåéñêè ïàòåíò å ðàâíîñòîåí íà ãðóïà îò òðàäèöèîííè íàöèîíàëíè ïàòåíòè â ñòðàíèòå, ïîñî÷åíè îò çàÿâèòåëÿ. Äàííèòå îò Ïàòåíòíîòî âåäîìñòâî íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ ñî÷àò, ÷å ïðåç ïåðèîäà 2000 – 2005 ã. ñà ïîäàäåíè 5318 çàÿâêè çà ïàòåíòíà çàùèòà è ñà ïîëó÷åíè 2753 çàùèòíè äîêóìåíòà. Çà òîçè ïåðèîä ãîäèøíèÿò áðîé íà çàÿâêèòå è ïîëó÷åíèòå äîêóìåíòè çà ïàòåíòíà çàùèòà ó íàñ å ñðàâíèòåëíî ïîñòîÿíåí, êàòî ïðåîáëàäàâàò òåçè îò ÷óæäåñòðàííè çàÿâèòåëè – îò 2 äî 2,5 ïúòè ïîâå÷å. Êúì 31.12.2005 ã. îáùèÿò áðîé íà äåéñòâàùèòå íàöèîíàëíè ïàòåíòè çà èçîáðåòåíèÿ è ïîëåçíè ìîäåëè å 2165. Ñëåä 2004 ã. çàïî÷âà äà ñå íàáëþäàâà îòëèâ îò çàÿâëåíèÿ, êàòî îñî50

ÔÈÃÓÐÀ 24. ÏÎÄÀÄÅÍÈ ÇÀßÂËÅÍÈß ÇÀ ÇÀÙÈÒÀ ÍÀ ÈÇÎÁÐÅÒÅÍÈß È ÏÐÎÌÈØËÅÍ ÄÈÇÀÉÍ Â ÁÚËÃÀÐÑÊÎÒÎ ÏÀÒÅÍÒÍÎ ÂÅÄÎÌÑÒÂÎ 1400

1200

1000

800

600

400

200

2000

2001

2002

×óæäè çàÿâèòåëè

2003

2004

2005

Áúëãàðñêè çàÿâèòåëè

Èçòî÷íèê: Ïàòåíòíî âåäîìñòâî íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ, 2006.

áåíî äðàñòè÷åí (îêîëî 6 ïúòè) å òîé ïðè ÷óæäåñòðàííèòå çàÿâèòåëè: îò 785 çàÿâêè ïðåç 2001 ã. äî 51 çàÿâêè ïðåç 2005 ã. Òîâà å âñëåäñòâèå îò ïðèñúåäèíÿâàíåòî íà Áúëãàðèÿ êúì Åâðîïåéñêàòà ïàòåíòíà êîíâåíöèÿ (ÅÏÊ) è âúçìîæíîñòèòå, êîèòî òÿ ïðåäëàãà íà çàÿâèòåëèòå. Íà ïðèñúåäèíÿ-

âàíåòî êúì ÅÏÊ ñå äúëæè è ñòðåìèòåëíèÿò ðúñò íà çàÿâêèòå êúì ÅÏÂ, â êîèòî Áúëãàðèÿ ñå ïîñî÷âà êàòî ñòðàíà, â êîÿòî ïàòåíòúò ñå çàùèòàâà52. Àêî ïðåç 2003 ã. ñòðàíàòà íè å áèëà ïîñî÷åíà â 43,2 % îò çàÿâêèòå, ïðåç 2004 ã. òîçè ïðîöåíò ïî÷òè ñå óäâîÿâà è å âå÷å 82,1 %, à ïðåç 2005 – 88,4 %.

Íàñòîÿùîòî èçäàíèå íà Èíîâàöèè.áã âêëþ÷âà è ÷àñò „Òåõíîëîãè÷åí ïàçàð”, êîÿòî ïðåäè ñå íàìèðàøå âúâ âòîðà ãëàâà „Ïðåäïðèåìà÷åñòâî è èíîâàöèîííè ìðåæè”. Ïî òîçè íà÷èí ñå òúðñè ïîäîáðÿâàíå íà òåìàòè÷íàòà ïîñëåäîâàòåëíîñò íà îòäåëíèòå ãëàâè. Ïðåç 2005 ã. Åâðîñòàò èçâúðøè ïðîìÿíà íà ìåòîäèêàòà çà ïàòåíòíèòå ñòàòèñòèêè è ïðåîáðàçóâà âðåìåâèòå ðåäîâå, êîåòî ãè íàïðàâè íåñúâìåñòèìè ñ ïóáëèêóâàíèòå äîòîãàâà. Ñ òàçè ìåòîäèêà Åâðîñòàò ïðåäñòàâÿ äàííèòå çà ïàòåíòèòå â Åâðîïåéñêîòî ïàòåíòíî âåäîìñòâî è Áþðîòî çà ïàòåíòè è òúðãîâñêè ìàðêè íà Ñúåäèíåíèòå ùàòè. Îò ñâîÿ ñòðàíà ÀÏÂ ïîääúðæà ñîáñòâåíà áàçà äàííè çà ðåãèñòðèðàíèòå ïàòåíòè ïî ìåòîäèêà, êîÿòî ñå îòëè÷àâà îò áàçàòà äàííè íà Åâðîñòàò. EPO Annual Reports, 2003, 2004 and 2005.

Ïî òîçè ïîêàçàòåë ñòðàíàòà íè âå÷å å íàïúëíî ñúïîñòàâèìà ñúñ ñòðàíèòå îò ÅÑ. Ðàçáèðà ñå, òðÿáâà äà ñå èìà ïðåäâèä è ïîñòèãíàòàòà èêîíîìè÷åñêà ñòàáèëíîñò íà ñòðàíàòà, êîåòî ÿ ïðàâè ñðàâíèòåëíî ïðåäâèäèì ïàçàð íà òåõíîëîãè÷íè è êðàéíè ïðîäóêòè. Â ðåçóëòàò íà òîâà â êðàÿ íà 2005 ã. äåéñòâàùèòå åâðîïåéñêè ïàòåíòè íà òåðèòîðèÿòà íà Áúëãàðèÿ ñà 187. Ðåâèçèðàíèòå äàííè îò Åâðîñòàò çà àêòèâíîñòòà íà áúëãàðñêèòå èçîáðåòàòåëè êúì Åâðîïåéñêîòî ïàòåíòíî âåäîìñòâî (ÅÏÂ) ñî÷àò, ÷å ïðåñìåòíàòà íà åäèí ìèëèîí íàñåëåíèå, òÿ å ïîíèñêà îò ñðåäíàòà çà äåñåòòå íîâè ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ, íî å ïî-âèñîêà â ñðàâíåíèå ñ Ðóìúíèÿ. Ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà, çà êîÿòî èìà íàëè÷íè äàííè, òÿ ñëåäâà îáùàòà òåíäåíöèÿ íà ñïàä ñðåä íîâèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ. Ïî îòíîøåíèå íà äàííèòå çà ïàòåíòèòå, ïðèñúäåíè îò Áþðîòî çà ïàòåíòè è òúðãîâñêè ìàðêè íà Ñúåäèíåíèòå ùàòè (ÀÏÂ)53, äâåòå áàçè îò äàííè – íà Åâðîñòàò è íà ÀÏÂ, äåìîíñòðèðàò ðàçëè÷íè òåíäåíöèè. Ñïîðåä Åâðîñòàò, êúäåòî ñå èçïîëçâà ïî-ñëîæåí íà÷èí çà ïðåñìÿòàíå íà íàöèîíàëíàòà ïðèíàäëåæíîñò íà ïàòåíòèòå, èìà îïðåäåëåí ñïàä íà ïàòåíòèòå îò ñòðàíèòå íà ÅÑ-10, êàêòî è íà ïàòåíòèòå îò Áúëãàðèÿ è Ðóìúíèÿ. Äðóãà êàðòèíà ðèñóâàò äàííèòå îò ÀÏÂ, êîèòî îò÷èòàò àáñîëþòíèÿ áðîé íà èçäàäåíèòå ïàòåíòè, ñïîðåä íàöèîíàëíîñòòà íà ïúðâèÿ àâòîð/ñúàâòîð. Ïîäàäåíèòå çàÿâêè â ÀÂÏ áåëåæàò âúçõîä è ñâèäåòåëñòâàò, ÷å èíòåðåñúò êúì òîçè òèï ïàòåíòè ñå âúçðàæäà è â áëèçêî áúäåùå ìîæå äà ñå î÷àêâà íîâ ðúñò â ðåãèñòðèðàíèòå ïàòåíòè. Òîâà îáà÷å íå ïðîìåíÿ ôàêòà çà ñïàä â ïàòåíòíàòà àêòèâíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿ è ãðàæäàíè â Áúëãàðèÿ.

Âàæåí ïîêàçàòåë çà ñúñòîÿíèåòî íà ïàòåíòíàòà àêòèâíîñò â ñòðàíàòà, êîéòî ñå ñëåäè îò ÀÏÂ, å èíñòèòóöèîíàëíàòà ïðèíàäëåæíîñò íà ïðèòåæàòåëÿ íà ïàòåíòà. Äàííèòå îò ïîñëåäíèòå ïåò ãîäèíè ñî÷àò, ÷å íîñèòåëè íà ïàòåíòíè ïðàâà â íàøàòà ñòðàíà îò òîâà ïàòåíòíî âåäîìñòâî ñà èçêëþ÷èòåëíî èíäèâèäóàëíè èçîáðåòàòåëè. Ïîäîáíà êàðòèíà ñå íàáëþäàâà è ïðè ïàòåíòèòå îò Ðóìúíèÿ, Ïîëøà è Ñëîâàêèÿ. Â îñòàíàëèòå ñòðàíè îò Öåíòðàëíà è Èçòî÷íà Åâðîïà îáà÷å êàòî ïàòåíòíè íîñèòåëè ñà ðåãèñòðèðàíè íàöèîíàëíè ôèëèàëè íà òðàíñíàöèîíàëíè êîìïàíèè. Òîâà ïîêàçâà íèñêàòà ñòåïåí íà èíñòèòóöèîíàëèçèðàíîñò íà ïàòåíòíàòà äåéíîñò â Áúëãàðèÿ è ôðàãìåíòèðàíîñò íà áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà, êîÿòî íå ñòèìóëèðà ñúçäàâàíåòî íà ïðåäïðèÿòèÿ çà êîìåðñèàëèçàöèÿ íà ïàòåíòèòå. Ìíîãî ïî-òðóäíî å çà èíäèâèäóàëíèòå ïàòåíòîäúðæàòåëè äà çàùèòÿò ïàòåíòèòå ñè îò çàîáèêàëÿíå è äà èçâëåêàò èêîíîìè÷åñêà èçãîäà îò ñâîÿòà èíòåëåêòóàëíà ñîáñòâåíîñò, îòêîëêîòî

àêî òå ñà âïëåòåíè â ïðîäóêò èëè ñà ïðèòåæàíèå íà ïðåäïðèÿòèå54. Â òîçè àñïåêò Áúëãàðèÿ èçîñòàâà ñåðèîçíî îò òåíäåíöèèòå â ãëîáàëíèÿ ñâÿò è ðèñêóâà äà îñòàíå èçâúí ìåæäóíàðîäíèòå òåõíîëîãè÷íè ïîòîöè ñúñ ñåðèîçíè íåãàòèâíè ïîñëåäñòâèÿ çà èíîâàöèîííèÿ êàïàöèòåò íà ñòðàíàòà. Â äîïúëíåíèå áúëãàðñêèòå ïàòåíòè â ÀÏÂ ïðåç ïîñëåäíèòå 5 ãîäèíè ñà ðàçïðåäåëåíè â 18 òåõíîëîãè÷íè êëàñà, êàòî â ïî÷òè âñè÷êè îò ñòðàíàòà èìà ïî åäèí ïàòåíò. Êîíöåíòðàöèÿ íà ïàòåíòè èìà ñàìî â îáëàñòòà íà îðúæåéíàòà ïðîìèøëåíîñò. Â ñúùîòî âðåìå ïàòåíòèòå íà äðóãèòå ñòðàíè îò Öåíòðàëíà è Èçòî÷íà Åâðîïà – Óíãàðèÿ, ×åõîñëîâàêèÿ, Ïîëøà, Ñëîâàêèÿ, Ðóìúíèÿ, ïîêàçâàò îïðåäåëåíà êîíöåíòðàöèÿ â êëàñîâåòå, ñâúðçàíè ñ áèîòåõíîëîãèèòå (ëåêàðñòâåíè è êîçìåòè÷íè ñðåäñòâà). Òîâà å â ñúçâó÷èå ñúñ ñâåòîâíàòà òåíäåíöèÿ: çà ïåðèîäà 2000 – 2004 ã. ÀÏÂ å èçäàëî 33 666 ïàòåíòà â îáëàñòòà íà áèîòåõíîëîãèèòå, êîåòî å ñ íàä 30 % ïîâå÷å îò ïàòåíòèòå âúâ

ÔÈÃÓÐÀ 25. ÁÐÎÉ ÏÎÄÀÄÅÍÈ ÇÀßÂÊÈ ÇÀ ÏÀÒÅÍÒÈ ÏÐÅÄ ÅÂÐÎÏÅÉÑÊÎÒÎ ÏÀÒÅÍÒÍÎ ÂÅÄÎÌÑÒÂÎ ÍÀ 1 ÌËÍ. ÍÀÑÅËÅÍÈÅ – ÁÚËÃÀÐÈß, ÐÓÌÚÍÈß È ÍÎÂÈÒÅ ÑÒÐÀÍÈ ×ËÅÍÊÈ (ÅÑ-10) ÇÀ ÏÅÐÈÎÄÀ 1995 – 2003 Ã. ��

��

� � � � �

��

Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, 2006.

Çà óäîáñòâî Áþðîòî çà ïàòåíòè è òúðãîâñêè ìàðêè íà Ñúåäèíåíèòå ùàòè ùå ñå îçíà÷àâà â òåêñòà êàòî ÀÏÂ – Àìåðèêàíñêî ïàòåíòíî âåäîìñòâî. A Market for Ideas: A Survey of Patents and Technology, The Economist, 2005. I N N O VAT I O N . B G

âòîðàòà ïî àêòèâíîñò òåõíîëîãè÷íà îáëàñò íà òåõíîëîãèèòå çà ïðîèçâîäñòâî íà ïîëóïðîâîäíèêîâè óñòðîéñòâà è áëèçî ñ 90 % ïîâå÷å îò ïàòåíòèòå â òðåòàòà ïî àêòèâíîñò îáëàñò íà íîâèòå òâúðäîòåëíè óñòðîéñòâà. Ìàêàð òîâà ðàçäåëåíèå äà å èñòîðè÷åñêè îáóñëîâåíî, çàïàçâàíåòî íà íåãîâàòà ñòðóêòóðà å çíàê, ÷å áúëãàðñêàòà ïðîìèøëåíîñò íå ïðîìåíÿ äåéíîñòòà ñè êúì ñåêòîðè ñ ïî-âèñîêà äîáàâåíà ñòîéíîñò è ìîæå ëåñíî äà çàãóáè êîíêóðåíòíèòå ñè ïðåäèìñòâà ñ íàìàëÿâàíåòî íà ðàçëèêèòå â çàïëàùàíåòî íà òðóäà ñïðÿìî ñðåäíîòî çà ÅÑ. Òîâà ñå ïîòâúðæäàâà è îò ìíîãî íèñêàòà áàçà íà çàÿâåíè âèñîêîòåõíîëîãè÷íè ïàòåíòè â ÅÏÂ îò Áúëãàðèÿ, âúïðåêè ÷å ïðåç ïîñëåäíèòå 10 ãîäèíè ñå çàáåëÿçâà òåíäåíöèÿ íà ïîêà÷âàíå, ïîäîáíà íà òåíäåíöèÿòà ñðåä íîâèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ. Êàòî öÿëî ñðàâíåíèÿòà íà äàííèòå â èñòîðè÷åñêè ïëàí ñî÷àò, ÷å ïàòåíòíàòà àêòèâíîñò ó íàñ âñå îùå íå å âúçâúðíàëà ñòîéíîñòèòå, äîñòèãíàòè ïðåç 70-òå è 80-òå ãîäèíè. Ìåæäóíàðîäíèòå ñðàâíåíèÿ ïîêàçâàò, ÷å å íàëèöå òåíäåíöèÿ íà çàäúëáî÷àâàíå íà îòíîñèòåëíî èçîñòàâàíå ñïðÿìî îáùàòà ïàòåíòíà ðåçóëòàòèâíîñò íà ñòðàíèòå îò ÅÑ-10.

Òåõíîëîãè÷åí ïàçàð55 Ïîâå÷åòî ìåòîäè çà çàùèòà íà èíòåëåêòóàëíàòà ñîáñòâåíîñò êàòî ïàòåíòè, àâòîðñêè ïðàâà, òúðãîâñêè ìàðêè, ñïîðàçóìåíèÿ çà êîíôèäåíöèàëíîñò è ðåãèñòðàöèÿòà íà äèçàéí èìàò çíà÷åíèå ñàìî çà ìàëêà ÷àñò îò áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ. Ïðåç 2006 ã. áëèçî

ÔÈÃÓÐÀ 26. ÁÐÎÉ ÈÇÄÀÄÅÍÈ ÏÀÒÅÍÒÈ ÎÒ ÀÌÅÐÈÊÀÍÑÊÎÒÎ ÏÀÒÅÍÒÍÎ ÂÅÄÎÌÑÒÂÎ ÍÀ 1 ÌËÍ. ÍÀÑÅËÅÍÈÅ – ÁÚËÃÀÐÈß, ÐÓÌÚÍÈß È ÍÎÂÈÒÅ ÑÒÐÀÍÈ ×ËÅÍÊÈ (ÅÑ-10) ÇÀ ÏÅÐÈÎÄÀ 1995 – 2003 Ã. ��

��

Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, 2006, ÀÏÂ, 2006.

ÒÀÁËÈÖÀ 2. ÁÐÎÉ ÏÎÄÀÄÅÍÈ ÇÀßÂÊÈ ÇÀ ÏÀÒÅÍÒ ÏÐÅÄ ÀÌÅÐÈÊÀÍÑÊÎÒÎ ÏÀÒÅÍÒÍÎ ÂÅÄÎÌÑÒÂÎ ÎÒ ÃÐÀÆÄÀÍÈ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÈß Ãîäèíà

Áðîé çàÿâêè

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

Èçòî÷íèê: ÀÏÂ, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 27. ÇÀßÂÊÈ ÇÀ ÂÈÑÎÊÎÒÅÕÍÎËÎÃÈ×ÍÈ ÏÀÒÅÍÒÈ, ÏÎÄÀÄÅÍÈ Â ÅÂÐÎÏÅÉÑÊÎÒÎ ÏÀÒÅÍÒÍÎ ÂÅÄÎÌÑÒÂÎ ÍÀ 1 ÌÈËÈÎÍ ÍÀÑÅËÅÍÈÅ 1,6

1,44

1,4

ÅÑ-10

ÁÃ

1,28

1,2

1,04

1,065

1,0 0,739

0,8 0,6

0,2

Òåðìèíúò å èçïîëçâàí â òåñåí ñìèñúë çà íóæäèòå íà íàñòîÿùàòà ïóáëèêàöèÿ è íå îáõâàùà âñè÷êè àñïåêòè è åëåìåíòè íà òåõíîëîãè÷íèÿ ïàçàð, êàêòî òîé ñå ðàçãëåæäà â íàó÷íàòà ëèòåðàòóðà.

��

0,4

��

0,0

0,52

0,55 0,43

0,26 0,24 0,19 0,2

1993

1994

0,24 0,18

1995

1996

Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, 2006.

0,28

0,414

0,38

0,24

0,11 1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

ÔÈÃÓÐÀ 28. ÒÈÏÎËÎÃÈß ÍÀ ÌÅÒÎÄÈÒÅ ÇÀ ÇÀÙÈÒÀ ÍÀ ÈÍÒÅËÅÊÒÓÀËÍÀÒÀ ÑÎÁÑÒÂÅÍÎÑÒ, ÊÎÈÒÎ ÈÌÀÒ ÃÎËßÌÎ ÇÍÀ×ÅÍÈÅ ÇÀ ÔÈÐÌÀÒÀ, ÑÏÎÐÅÄ ÐÀÇÌÅÐÀ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÑÊÈÒÅ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß ÏÐÅÇ 2006 Ã. (%) ��

��

äâå òðåòè îò áúëãàðñêèòå ÌÑÏ è îêîëî ïîëîâèíàòà îò ãîëåìèòå ôèðìè íå ñà ïîëçâàëè íèêîé îò èçáðîåíèòå ìåòîäè. Íàé-ãîëÿìî çíà÷åíèå çà ãîëåìèòå è ñðåäíèòå ôèðìè ñà èìàëè ñïîðàçóìåíèÿòà çà êîíôèäåíöèàëíîñò, òúðãîâñêèòå ìàðêè è ïàòåíòèòå, äîêàòî çà ìàëêèòå ïðåäïðèÿòèÿ íàé-âàæíè ñà áèëè òúðãîâñêèòå ìàðêè, ñïîðàçóìåíèÿòà çà êîíôèäåíöèàëíîñò è ðåãèñòðàöèÿòà íà äèçàéí. ÌÑÏ ìíîãî ïî-ðÿäêî îò ãîëåìèòå îðãàíèçàöèè ïîñî÷âàò, ÷å òåçè ìåòîäè çà çàùèòà íà èíòåëåêòóàëíàòà ñîáñòâåíîñò èìàò ãîëÿìî çíà÷åíèå çà ôèðìàòà. Òîâà ñå äúëæè ãëàâíî íà ëèïñàòà íà èíôîðìèðàíîñò íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ çà âúçìîæíîñòèòå è õàðàêòåðèñòèêèòå íà òåçè ìåòîäè è íà ëèïñà íà ôèíàíñîâè ñðåäñòâà, îñîáåíî ó ÌÑÏ, çà òÿõíîòî ïðèäîáèâàíå. Ïðåç 2006 ã. ïîä 4 % îò ÌÑÏ ñà ó÷àñòâàëè íà òåõíîëîãè÷íèÿ ïàçàð â ñòðàíàòà, êîåòî ïîòâúðæäàâà âå÷å íàïðàâåíèòå èçâîäè â ïðåäõîäíîòî èçäàíèå íà äîêëàäà, ÷å áúëãàðñêèÿò òåõíîëîãè÷åí ïàçàð âñå îùå íå å ôàêòîð è íå ñå èçïîëçâà ïúëíîöåííî çà ïîâèøàâàíå íà èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ. Ñëàáàòà àêòèâíîñò íà òåõíîëîãè÷íèÿ ïàçàð â ñòðàíàòà å è ïðÿêî ñëåäñòâèå îò íèñêîòåõíîëîãè÷íèÿ ïðîôèë íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà. Íåäîñòàòú÷íîòî èçïîëçâàíå íà ìåòîäèòå çà çàùèòà íà èíòåëåêòóàëíàòà ñîáñòâåíîñò ìîæå äà èìà îòðèöàòåëåí åôåêò âúðõó èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ.

Èçòî÷íèê: Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

ÒÀÁËÈÖÀ 3. ÄßË ÍÀ ÌÑÏ Â ÁÚËÃÀÐÈß, ÇÀÊÓÏÈËÈ ÍÎÂÈ ÒÅÕÍÎËÎÃÈÈ ÍÀ ÂÚÒÐÅØÍÈß È ÌÅÆÄÓÍÀÐÎÄÍÈß ÏÀÇÀÐ Âúòðåøåí ïàçàð

Ïàòåíòè, ëèöåíçèè, íîó-õàó Òúðãîâñêè ìàðêè, àâòîðñêè ïðàâà Îáðàçöè è ìîäåëè, òåõíè÷åñêà äîêóìåíòàöèÿ Äðóãè

Ìåæäóíàðîäåí ïàçàð

2004

2006

2004

2006

7,9

4,8

3,7

2,6

3,2

4,0

1,1

1,2

10,3

9,5

4,2

3,8

0,4

0,6

0,2

0,4

Èçòî÷íèê: Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 29. ÈÍÄÅÊÑ “ÇÀÙÈÒÀ ÍÀ ÏÐÀÂÀÒÀ ÂÚÐÕÓ ÈÍÒÅËÅÊÒÓÀËÍÀÒÀ ÑÎÁÑÒÂÅÍÎÑÒ· 5,42

6,00

5,30

5,56

5,67

5,00 3,72

4,00

Îñíîâíà ïðå÷êà ïðåä ðàçâèòèåòî íà òåõíîëîãè÷íèÿ ïàçàð è ïàòåíòíàòà àêòèâíîñò â Áúëãàðèÿ å íèñêàòà ñòåïåí íà çàùèòà íà ïðàâàòà íà èíòåëåêòóàëíà ñîáñòâåíîñò. Êàêòî áåøå êîíñòàòèðàíî â ïðåäõîäíîòî èçäàíèå íà Èíîâàöèè.áã, âúïðåêè ÷å çàêîíîäàòåëñòâîòî â ñòðàíàòà å ïðèâåäåíî â ñúîòâåòñòâèå ñ åâðîïåéñêèòå ñòàíäàðòè è íàé-äîáðèòå

3,00

2,70

2,60

Áúëãàðèÿ 2005

Áúëãàðèÿ 2006

2,00 1,00 0,00

Çàïàäíà Åâðîïà 2005

Çàïàäíà Åâðîïà 2006

Ñòðàíè îò Ã-7 2005

Ñòðàíè îò Ã-7 2006

Ñâåòúò 2006

Èçòî÷íèê: Ñâåòîâíàòà áàíêà, 2006.

I N N O VAT I O N . B G

ìåæäóíàðîäíè ìîäåëè, îöåíêàòà çà ñòåïåíòà íà çàùèòà íà èíòåëåêòóàëíàòà ñîáñòâåíîñò â ñòðàíàòà îñòàâà íèñêà, äîðè ñå âëîøàâà. Ïîäîáíà êîíñòàòàöèÿ å îñîáåíî òðåâîæíà çà ïåðñïåêòèâàòà â ñòðàíàòà äà íàâëÿçàò âèñîêîòåõíîëîãè÷íè òðàíñíàöèîíàëíè êîìïàíèè è çà ïåðñïåêòèâèòå ïðåä ðàçâèòèåòî íà äåéíîñòè ñ ïî-âèñîêà äîáàâåíà ñòîéíîñò,

ïîòåíöèàë çà ðàñòåæ. Î÷àêâàíèÿòà ñà ÷ëåíñòâîòî íà ñòðàíàòà â ÅÑ è ÅÏÊ äà äîâåäå äî ïîäîáðåíèå â òàçè ñôåðà, íî òå ùå áúäàò îãðàíè÷åíè îò àäìèíèñòðàòèâíèÿ êàïàöèòåò íà áúëãàðñêèòå âëàñòè äà ïðèëàãàò ñúùåñòâóâàùîòî çàêîíîäàòåëñòâî íà íàöèîíàëíèÿ ïàçàð.

ðàç÷èòàùè íà âèñîêà ñòåïåí íà çàùèòà íà èíòåëåêòóàëíàòà ñîáñòâåíîñò, êàòî áèîòåõíîëîãèè, åëåêòðîíèêà è äð. Áúëãàðèÿ íå ðàçïîëàãà ñ ïàçàðíèòå âúçìîæíîñòè íà ñòðàíè êàòî Êèòàé, çà äà ìîæå äà ñè ïîçâîëè ïî-ñëàáà çàùèòà íà èíòåëåêòóàëíàòà ñîáñòâåíîñò è ïðèâëè÷àíå íà èíâåñòèöèè â íîâîâúçíèêâàùè èêîíîìè÷åñêè äåéíîñòè, êîéòî èìàò íàé-âèñîê

Íàó÷åí ïðîäóêò Íàó÷íèÿò ïðîäóêò ïðåäñòàâëÿâà ñúçäàäåíîòî â Áúëãàðèÿ (èëè àäàïòèðàíîòî) íîâî íàó÷íî çíàíèå. Òîé îòðàçÿâà ïóáëèêàöèîííàòà àêòèâíîñò â ñòðàíàòà, à êà÷åñòâîòî ìó ñå îïðåäåëÿ îò ìåæäóíàðîäíàòà êîíâåðòèðóåìîñò íà íàöèîíàëíîòî íàó÷íî çíàíèå è îò ïðèíîñà ìó êúì ñúçäàâàíåòî íà òåõíîëîãè÷åí ïðîäóêò. Íàó÷íèÿò ïðîäóêò å âàæåí ñèíòåòè÷åí èíäèêàòîð çà äúëãîñðî÷íèÿ ïîòåíöèàë íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà è â ÷àñòíîñò çà ïåðñïåêòèâèòå çà ðóòèíèçèðàíå íà èíîâàöèèòå ÷ðåç íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêà è ðàçâîéíà äåéíîñò.

Ïóáëèêàöèîííà àêòèâíîñò Òåíäåíöèÿòà çà íàìàëÿâàíå íà áðîÿ íà ïóáëèêàöèèòå íà ñòðàíàòà â ìåæäóíàðîäíè ðåôåðèðàíè æóðíàëè ñëåä 1994 ã. áåøå ïðåêúñíàòà ïðåç 2001 ã. è îòòîãàâà ñå íàáëþäàâà ïëàâíî, íî óñòîé÷èâî óâåëè÷àâàíå íà ïóáëèêàöèîííàòà àêòèâíîñò. Òàçè ïîëîæèòåëíà ïðîìÿíà ñúâïàäà ñ ïåðèîäà íà ïúëíîïðàâíîòî âêëþ÷âàíå íà ñòðàíàòà â Ïåòàòà ðàìêîâà ïðîãðàìà íà ÅÑ (1999 – 2002 ã.) è îòðàçÿâà åôåêòà îò íîâàòà ñòðóêòóðà íà ìåæäóíàðîäíîòî íàó÷íî ñúòðóäíè÷åñòâî ïî òàçè ïðîãðàìà. Àêòèâíîòî ó÷àñòèå íà áúëãàðñêèòå ó÷åíè â Ïåòàòà è Øåñòàòà ðàìêîâà ïðîãðàìà íà ÅÑ å îñíîâàíèå çà î÷àêâàíåòî ïîëîæèòåëíèòå ïðîìåíè äà ñå çàïàçÿò è ïðåç 2007 ã., ïðåâðúùàéêè ñå â òðàéíà òåíäåíöèÿ. Ñúùåâðåìåííî ïî àáñîëþòåí áðîé ïóáëèêàöèè ñå çàïàçâà èçîñòàâàíå52

ÔÈÃÓÐÀ 30. ÁÐÎÉ ÍÀÓ×ÍÈ ÏÓÁËÈÊÀÖÈÈ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÈß Â ÈÍÑÒÈÒÓÒÀ ÇÀ ÍÀÓ×ÍÀ ÈÍÔÎÐÌÀÖÈß (ÑÀÙ) (1988 – 2003 Ã.)

2003 2002 2001 2000 1999 1998 1997 1996 1995 1994 1993 1992 1991 1990 1989 1988 0

200

400

600

800

1 000

1 200

1 400

Çàáåëåæêà: Áðîÿò íà ñòàòèèòå å èç÷èñëåí îò ïðèñúñòâèåòî èì â ñïèñàíèÿ, êëàñèôèöèðàíè è âêëþ÷åíè â èíäåêñèòå íà íàó÷íèòå öèòàòè è öèòàòèòå â ñîöèàëíèòå íàóêè íà Èíñòèòóòà çà íàó÷íà èíôîðìàöèÿ, ÑÀÙ. Áðîÿò íà ñòàòèèòå ñå áàçèðà íà ðàçäåëåíè íà ÷àñòè äîêóìåíòè – íàïðèìåð ñòàòèÿ îò äâàìà àâòîðè îò ðàçëè÷íè äúðæàâè ùå áúäå ïðåáðîåíà êàòî ïîëîâèí ñòàòèÿ çà âñÿêà äúðæàâà. Èçòî÷íèê: National Science Foundation, Science and Engineering Indicators, 2006.

òî íà áðîÿ íà ïóáëèêàöèèòå íà Áúëãàðèÿ â ñðàâíåíèå ñúñ ñòðàíèòå îò ðåãèîíà. Ìàêàð ÷å âñè÷êè ñòðàíè èçïèòàõà íåãàòèâíîòî âëèÿíèå íà ïðîöåñèòå íà ïðåõîäà è ïðåñòðóêòóðèðàíåòî íà íàó÷íèòå ñè ñèñòåìè, êúì ñðåäàòà íà 90-òå ãîäèíè íèâàòà íà ïóáëèêàöèîííàòà èì àêòèâíîñò îò íà÷àëîòî íà ïðåõîäà áÿõà äîñòèãíàòè, à âïîñëåäñòâèå è íàäìèíàòè. Òàêà ñòðàíè êàòî Ïîëøà è Óíãàðèÿ âå÷å íàäõâúðëèõà áðîÿ íà ïóáëèêàöèèòå ñè â ñðàâíåíèå ñ 1989 ã: Ïîëøà ñ ïîâå÷å îò 50 %, Óíãàðèÿ – ìàëêî ïîä 50 %. Çà ñúùèÿ ïåðèîä Áúëãàðèÿ å äîñòèãíàëà åäâà 68 % îò áðîÿ íà ïóáëèêàöèèòå ñè ïðåç 1989 ã. Íàðåä ñ íåïðåîäîëåíèÿ åôåêò îò çíà÷èòåëíîòî èçòè÷àíå íà ìîçúöè îò áúëãàðñêèòå íàó÷íè èíñòèòóòè áàâíèòå òåìïîâå íà âúçñòàíîâÿâàíå íà „çäðàâåòî” íà íàó÷íàòà ñèñòåìà ó íàñ, ÷àñò îò êîåòî å íåéíàòà ïóáëèêàöèîííà ðåàëèçàöèÿ, ñå äúëæè íà ïðè÷èíè îò ïî-îáù õàðàêòåð, êàòî íåáëàãîïðèÿòíèòå âúòðåøíè ñòðóêòóðíè ïðîìåíè â áúëãàðñêàòà íàóêà, çàñòàðÿâàíåòî íà êàäðèòå, íåäîñòàòú÷íàòà ôèíàíñîâà îñèãóðåíîñò íà ó÷åíèòå, íàìàëÿâàíåòî íà èçñëåäîâàòåëñêàòà äåéíîñò íà óíèâåðñèòåòèòå è âèñøèòå ó÷èëèùà â ñòðàíàòà. Çà ïåðèîäà 2000 – 2003 ã. ïî áðîé íàó÷íè ïóáëèêàöèè íà ìèëèîí íàñåëåíèå Áúëãàðèÿ ñúñ 100.81 ïóáëèêàöèè ñå äîáëèæàâà äî ñðåäíîòî ðàâíèùå çà âñè÷êè ñòðàíè â ñâåòà (107.65). Ïîçèöèÿòà íà Áúëãàðèÿ ñðåä ñòðàíèòå îò ÅÑ íå ñå ðàçëè÷àâà îò ïîçèöèÿòà, îòáåëÿçàíà â ïðåäõîäíèÿ äîêëàä Èíîâàöèè.áã. Íàëèöå å ñòàáèëèçèðàíå íà ïóáëèêàöèîííàòà àêòèâíîñò íà áúëãàðñêèòå ó÷åíè îêîëî íå îñîáåíî âèñîêè íèâà è ïîçèöèÿ â äúíîòî íà êëàñàöèÿòà â ðàìêèòå íà ÅÑ – åäèíñòâåíî ïðåä Ëèòâà, Ëàòâèÿ è Ðóìúíèÿ. Ñòðóêòóðàòà íà íàó÷íèÿ ïðîäóêò ïî îòíîøåíèå íà îñíîâíèòå íà-

ÔÈÃÓÐÀ 31. ÁÐÎÉ ÍÀÓ×ÍÈ ÏÓÁËÈÊÀÖÈÈ ÍÀ 1 ÌËÍ. ÍÀÑÅËÅÍÈÅ ÇÀ ÏÅÐÈÎÄÀ 2000 – 2003 Ã. 43,04 68,31 74,3 89,33 100,81 109,95 160,31 165,52 175,57 227,68 240,11 254,91 272,23 328,86 394,26 400,66 435,18 452,78 456,43 525,14 573,96 599,19 672,44 706,79 715,28 796,48 800,21

Ðóìúíèÿ Ëàòâèÿ Òóðöèÿ Ëèòâà Áúëãàðèÿ Êèïúð Ïîëøà Õúðâàòèÿ Ñëîâàêèÿ Ïîðòóãàëèÿ Óíãàðèÿ Åñòîíèÿ ×åõèÿ Ãúðöèÿ Èñïàíèÿ Èòàëèÿ Èðëàíäèÿ ßïîíèÿ Ñëîâåíèÿ Ãåðìàíèÿ Àâñòðèÿ Áåëãèÿ Èñëàíäèÿ ÑÀÙ Íîðâåãèÿ Âåëèêîáðèòàíèÿ Õîëàíäèÿ Äàíèÿ Ôèíëàíäèÿ Èçðàåë Øâåéöàðèÿ Øâåöèÿ 0

200

400

600

800

933,34 974,27 1018,46 1119,96 1136,65 1 000

1 200

ó÷íè îáëàñòè íà ïóáëèêàöèîííà àêòèâíîñò ïðåòúðïÿ çíà÷èòåëíè ïðîìåíè â ãîäèíèòå íà ïðåõîäà. Ðàçïðåäåëåíèåòî íà íàó÷íèòå ïóáëèêàöèè íà Áúëãàðèÿ ïî íàó÷íè îáëàñòè êàòî öÿëî çàïàçâà ñòðóêòóðàòà ñè îò ïðåäõîäíèÿ äîêëàä Èíîâàöèè.áã. Çà îòáåëÿçâàíå å ðÿçêîòî íàìàëÿâàíå îòíîñèòåëíèÿ äÿë íà íàó÷íèÿ ïðîäóêò â ìàòåìàòèêàòà è çíà÷èòåëíîòî óâåëè÷àâàíå íà ïóáëèêàöèèòå â èíæåíåðíèòå è òåõíîëîãè÷íèòå íàóêè. Òîâà ñå äúëæè íà çàñèëåíîòî ïðåîðèåíòèðàíå íà áúëãàðñêèòå ó÷åíè êúì èçñëåäâàíèÿòà â îáëàñòòà íà èíôîðìàöèîííèòå òåõíîëîãèè è êîìïþòúðíèòå íàóêè, ñòèìóëèðàíî îò ïðèëîæíàòà îðèåíòàöèÿ íà åâðîïåéñêèòå íàó÷íè ïðîãðàìè, êîåòî âîäè äî ñúîòâåòíî ïðåðàçïðåäåëåíèå íà ïóáëèêàöèîííèÿ ïîòîê â òåçè äâå îáëàñòè.

Ïðîäúëæàâà íàðàñòâàíåòî íà îòíîñèòåëíèÿ äÿë íà íàó÷íèÿ ïðîäóêò âúâ ôóíäàìåíòàëíèòå îáëàñòè (õèìèÿ è ôèçèêà, áèîëîãèÿòà áåëåæè ñïàä). Òåíäåíöèÿòà çà íàìàëÿâàíå äåëà íà ïðèëîæíèòå áèîìåäèöèíñêè ïóáëèêàöèè ñå çàïàçâà. Çàñëóæàâà äà ñå îòáåëåæè ðúñòúò íà ïóáëèêàöèèòå â îáëàñòòà íà ïñèõîëîãèÿòà è íà ñîöèàëíèòå íàóêè, êîèòî ñòàíàõà âàæåí ïðèîðèòåò íà Ðàìêîâèòå ïðîãðàìè íà ÅÑ ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè. Ïðè èíòåðïðåòèðàíåòî íà ïîðòôåéëà íà íàó÷íèÿ ïðîäóêò íà Áúëãàðèÿ òðÿáâà äà ñå âçåìàò ïîä âíèìàíèå ñèëíî èíåðöèîííèÿò õàðàêòåð íà íàó÷íàòà ñèñòåìà è âëèÿíèåòî íà ñúçäàäåíèòå òðàäèöèè – ôàêòîð, êîéòî å íàëèöå è â äðóãè ñòðàíè. Ñðàâíåíèåòî ñ íÿêîè ñòðàíè ïîêàçâà àíàëîãè÷íà ñòðóêòóðà íà ïóáëèêàöèèòå: I N N O VAT I O N . B G

â Ïîëøà íàïðèìåð íà ôèçèêàòà è õèìèÿòà ñå ïàäàò îáùî 52.2 % îò âñè÷êè ïóáëèêàöèè. Â Óíãàðèÿ òîçè äÿë å ñðàâíèòåëíî íàé-íèñúê çà ðåãèîíà – îáùî 36 %. Â Ðóìúíèÿ ïóáëèêàöèèòå ñàìî â õèìèÿòà ñà áëèçî 40 %, à çàåäíî ñ ïóáëèêàöèèòå âúâ ôèçèêàòà äîñòèãàò ïî÷òè 2/3 îò âñè÷êè ïóáëèêàöèè íà ñòðàíàòà. Ñúùåâðåìåííî â ñòðàíèòå, êîèòî ñå ïðèñúåäèíèõà êúì ÅÑ ïðåç 2004 ã., ïðîòè÷à ïðîöåñ íà àêòèâíà àäàïòàöèÿ è äîáëèæàâàíå äî ïóáëèêàöèîííàòà ñòðóêòóðà íà ÅÑ-15, êúäåòî ïóáëèêàöèèòå â îáëàñòòà íà êëèíè÷íàòà ìåäèöèíà çàåìàò ñðåäíî îêîëî 1/3 îò âñè÷êè ïóáëèêàöèè. Â Óíãàðèÿ àäàïòèðàíåòî ïðîòè÷à íàé-áúðçî è íà ðàçãëåæäàíàòà îáëàñò ïðåç 2003 ã. ñå ïàäàò 26 % îò ïóáëèêàöèèòå. Òîçè ïðîöåñ â Áúëãàðèÿ ïðîòè÷à ñðàâíèòåëíî ïî-áàâíî è îòíîñèòåëíèÿò äÿë íà íàó÷íèÿ ïðîäóêò â êëèíè÷íàòà ìåäèöèíà å âñå îùå äàëå÷ îò êàðòèíàòà â ðàçâèòèòå ñòðàíè è ÅÑ. Âúðõó ñòðóêòóðàòà íà íàó÷íèÿ ïðîäóêò íà Áúëãàðèÿ ïðåç ñëåäâàùèòå ãîäèíè ñèëíî âëèÿíèå ùå îêàçâà ìÿñòîòî ´ â åâðîïåéñêîòî èçñëåäîâàòåëñêî ïðîñòðàíñòâî è ó÷àñòèåòî íà ñòðàíàòà â íàó÷íèòå ïðîãðàìè è èíèöèàòèâè íà Îáùíîñòòà. Â ïðèêëþ÷èëàòà Ïåòà ðàìêîâà ïðîãðàìà îñíîâíàòà ïðîåêòíà àêòèâíîñò íà Áúëãàðèÿ áåøå â îáëàñòòà íà èíôîðìàöèîííèòå è êîìóíèêàöèîííèòå òåõíîëîãèè, ìåæäóíàðîäíîòî ñúòðóäíè÷åñòâî è óñòîé÷èâîòî ðàçâèòèå. Òàçè òåíäåíöèÿ ñå çàïàçâà è çà Øåñòàòà ðàìêîâà ïðîãðàìà çà íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ, òåõíîëîãè÷íî ðàçâèòèå è èíîâàöèè, ìàêàð ÷å ñå íàáëþäàâà ñïàä â ó÷àñòèåòî è óñïåâàåìîñòòà ïî ïðîãðàìèòå “×îâåøêè ïîòåíöèàë” è “Ìåæäóíàðîäíî ñúòðóäíè÷åñòâî ñ òðåòè ñòðàíè”. Áëàãîïðèÿòíî âëèÿíèå çà ðàçâèòèå íà íàó÷íèÿ ïîòåíöèàë íà Áúëãàðèÿ îêàçàõà ñïåöèôè÷íèòå ìåðêè íà Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ çà ðàçâèòèå íà öåíòðîâå çà âèñîêà 54

ÔÈÃÓÐÀ 32. ÈÇÌÅÍÅÍÈÅ Â ÏÎÐÒÔÅÉËÀ ÍÀ ÍÀÓ×ÍÈÒÅ ÏÓÁËÈÊÀÖÈÈ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÈß ÇÀ ÏÅÐÈÎÄÀ 1988 – 2003 Ã. (Â %) ��

��

Çàáåëåæêà: Áðîÿò íà ñòàòèèòå å èç÷èñëåí îò ïðèñúñòâèåòî èì â ñïèñàíèÿ, êëàñèôèöèðàíè è âêëþ÷åíè â èíäåêñèòå íà íàó÷íèòå öèòàòè è öèòàòèòå â ñîöèàëíèòå íàóêè íà Èíñòèòóòà çà íàó÷íà èíôîðìàöèÿ, ÑÀÙ. Áðîÿò íà ñòàòèèòå ñå áàçèðà íà ðàçäåëåíè íà ÷àñòè äîêóìåíòè – íàïðèìåð ñòàòèÿ îò äâàìà àâòîðè îò ðàçëè÷íè äúðæàâè ùå áúäå ïðåáðîåíà êàòî ïîëîâèí ñòàòèÿ çà âñÿêà äúðæàâà. Ñòàòèèòå ñà îòíåñåíè êúì ðàçëè÷íè îáëàñòè âúç îñíîâà íà ðàçðàáîòåíàòà îò CHI Research, Inc. êëàñèôèêàöèÿ çà òåìàòè÷íèòå îáëàñòè â ñïèñàíèÿòà. Èçòî÷íèê: National Science Foundation, Science and Engineering Indicators, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 33. ÈÇÌÅÍÅÍÈÅ Â ÏÎÐÒÔÅÉËÀ ÍÀ ÍÀÓ×ÍÈÒÅ ÏÓÁËÈÊÀÖÈÈ ÍÀ ÅÑ ÇÀ ÏÅÐÈÎÄÀ 1988 – 2003 Ã. (Â %) ��

��

Èçòî÷íèê: National Science Foundation, Science and Engineering Indicators, 2006.

íàó÷íà êîìïåòåíòíîñò è âúðõîâè ïîñòèæåíèÿ â ñòðàíèòå – êàíäèäàòêè çà ÷ëåíñòâî ÅÑ. Ïîäîáíè èíèöèàòèâè ñå ïðåäïðèåõà â Ïåòàòà è â Øåñòàòà ðàìêîâà ïðîãðàìà, êàòî äàäîõà âúçìîæíîñò çà ìîäåðíèçàöèÿ è êîíöåíòðàöèÿ íà ðåñóðñè, íàó÷íà èíôðàñòðóêòóðà è ÷îâåøêè ïîòåíöèàë â ñúîòâåòíèòå íàó÷íè îáëàñòè. Ðàìêîâèòå ïðîãðàìè îêàçàõà ïîëîæèòåëíî âúçäåéñòâèå çà áàëàíñèðàíîñò íà òèïîâåòå ó÷àñòâàùè èíñòèòóöèè. Â Ïåòàòà ïðîãðàìà ñòàáèëíî ïðèñúñòâèå èìàõà ñòðóêòóðè îò íåïðàâèòåëñòâåíèÿ è ÷àñòíèÿ ñåêòîð, à â Øåñòàòà îïðåäåëåíè òåìàòè÷íè íàïðàâëåíèÿ (êàòî íàïðèìåð ÈÊÒ è Èíîâàöèè) ñà èçöÿëî äîìèíèðàíè îò òàêèâà èíñòèòóöèè. Ðàìêîâèòå ïðîãðàìè ïîäïîìîãíàõà óòâúðæäàâàíåòî íà ÷àñò îò óíèâåðñèòåòèòå â Áúëãàðèÿ êàòî îñíîâíè „èãðà÷è â òðèúãúëíèêà íà çíàíèåòî” – îáðàçîâàíèå – íàóêà – èíîâàöèè. Î÷àêâàíèÿòà ñà, ÷å ñúùåñòâåíîòî ðàçøèðÿâàíå íà ïðîãðàìíèòå èíèöèàòèâè íà ÅÊ â îáëàñòòà íà íàó÷íèòå èçñëåäâàíèÿ è èíîâàöèèòå ïðåç ñëåäâàùèòå ãîäèíè ùå äîïðèíåñå çà ïîïóëÿðèçèðàíåòî è óòâúðæäàâàíåòî íà âðúçêèòå íà áúëãàðñêèòå íàó÷íè êîëåêòèâè ñ òåõíè åâðîïåéñêè è ñâåòîâíè êîëåãè.

òà ïîëèòèêà. Â òîâà îòíîøåíèå îñîáåíî ïîëåçíè ñà ñðàâíåíèÿòà íà ïîêàçàòåëèòå íà ñòðàíè ñúñ ñõîäíè õàðàêòåðèñòèêè íà íàó÷íàòà ñèñòåìà. Ìàêàð ÷å àáñîëþòíèÿò áðîé íà öèòàòèòå ïðåç 2003 ã. íà Áúëãàðèÿ íàðàñòâà, îòíîñèòåëíèÿò äÿë íà ïîëó÷åíèòå 2360 öèòàòà íà ñòðàíàòà íàìàëÿâà è ïðåäñòàâëÿâà 0.5 % îò îáùèÿ áðîé öèòàòè â ìåæäóíàðîäíèòå áàçè äàííè. Ñëåäîâàòåëíî Áúëãàðèÿ ãóáè ñðàâíèòåëíà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò íà íàó÷íàòà ñè ëèòåðàòóðà. Ñòðàíàòà íè âëîøàâà ïîçèöèÿòà ñè ïî òîçè ïîêàçàòåë â ñðàâíåíèå ñ îñòàíàëèòå ñòðàíè. Íàïðèìåð ñïðÿìî ïðåäõîäíîòî èçäàíèå íà äîêëàäà Ñëîâàêèÿ âå÷å çàåìà ïîïðåäíà ïîçèöèÿ â ñâåòîâíàòà êëà-

ñàöèÿ íà îòíîñèòåëíàòà öèòèðóåìîñò. Ïðè÷èíèòå çà ïîäîáíî íåãàòèâíî ðàçâèòèå ñà ìíîãî, íî ôàêòúò ïîêàçâà, ÷å ïî-áúðçîòî ïîäîáðÿâàíå íà èêîíîìè÷åñêîòî áëàãîñúñòîÿíèå â Ñëîâàêèÿ ñëåä 2001 ã. å äîâåëî è äî ïî-ãîëÿìà ïîïóëÿðíîñò íà íàó÷íàòà ëèòåðàòóðà íà ñòðàíàòà. Ïî îòíîøåíèå öèòèðóåìîñòòà â îñíîâíèòå íàó÷íè îáëàñòè ìàòåìàòèêàòà çàïàçâà âîäåùàòà ñè çà Áúëãàðèÿ ïîçèöèÿ ñ îòíîñèòåëíà öèòèðóåìîñò îò 0.533, ò.å. íà äâå ïóáëèêàöèè ñå ïàäà ïîâå÷å îò 1 öèòàò. Äî òîçè ïîêàçàòåë ñå äîáëèæàâàò èíæåíåðíèòå è òåõíè÷åñêèòå íàóêè (0.495), êîèòî íàòðóïâàò âñå ïî-ãîëÿì ïîòåíöèàë. Â ñâåòîâíàòà êëàñàöèÿ íà îòíîñèòåëíàòà öèòèðóåìîñò

ÔÈÃÓÐÀ 34. ÈÍÄÅÊÑ ÍÀ ÑÐÀÂÍÈÒÅËÍÀ ÖÈÒÈÐÓÅÌÎÑÒ ÍÀ ÍÀÓ×ÍÀÒÀ ËÈÒÅÐÀÒÓÐÀ ÍÀ ÈÇÁÐÀÍÈ ÑÒÐÀÍÈ – 2003 Ã. Øâåéöàðèÿ Õîëàíäèÿ Øâåöèÿ Ôèíëàíäèÿ Èðëàíäèÿ Èçðàåë Óíãàðèÿ Ïîðòóãàëèÿ Ñëîâåíèÿ ×åõèÿ Ïîëøà Ñëîâàêèÿ

Ìåæäóíàðîäíà èçâåñòíîñò

Áúëãàðèÿ (2003) Áúëãàðèÿ (2001) Õúðâàòèÿ

Ìåæäóíàðîäíàòà èçâåñòíîñò è âëèÿíèåòî, êîåòî èìà ñúçäàäåíîòî íàó÷íî çíàíèå â Áúëãàðèÿ, ñå èçìåðâàò ñ íåãîâîòî îáðúùåíèå â ñâåòîâíèÿ íàó÷åí ïîòîê ÷ðåç ïîëó÷åíèòå öèòàòè íà ïóáëèêàöèè ñ áúëãàðñêè àâòîðè. Âúïðåêè íåïðîïîðöèîíàëíîòî ïðåäñòàâèòåëñòâî íà íàó÷íàòà ïåðèîäèêà (ïî ñòðàíè è íàó÷íè îáëàñòè) â áàçèòå äàííè íà ÑÀÙ, èíôîðìàòèâíîñòòà íà èíäèêàòîðà íàëîæè øèðîêîòî ìó èçïîëçâàíå çà öåëèòå íà íàó÷íàòà è èíîâàöèîííà-

0,00

0,20

0,40

0,60

0,80

1,00

1,20

Çàáåëåæêà: Îòíîñèòåëíàòà èçâåñòíîñò íà íàó÷íàòà ëèòåðàòóðà ñå èçìåðâà âúç îñíîâà íà ñòîéíîñòèòå íà èíäåêñà íà îòíîñèòåëíàòà öèòèðóåìîñò çà äàäåíà ñòðàíà. Òîé ïðåäñòàâëÿâà äåëà íà ñòðàíàòà â öèòèðàíàòà ëèòåðàòóðà, êîðèãèðàí ñ íåãîâèÿ äÿë â ïóáëèêóâàíàòà ëèòåðàòóðà. Èçêëþ÷âàò ñå öèòàòèòå íà ñòðàíàòà â íåéíàòà ñîáñòâåíà ëèòåðàòóðà. Èíäåêñ 1.00 îçíà÷àâà, ÷å äåëúò íà öèòèðàíà ëèòåðàòóðà â ñòðàíàòà å ðàâåí íà íåéíèÿ äÿë îò ëèòåðàòóðàòà â ñâåòà. Èíäåêñ, ïî-ãîëÿì (ïî-ìàëúê) îò 1.00, áè ïîêàçâàë, ÷å ñòðàíàòà ñå öèòèðà îòíîñèòåëíî ïîâå÷å (ïî-ìàëêî), îòêîëêîòî å íåéíèÿò äÿë â íàó÷íàòà ëèòåðàòóðà. Ñòðàíè ñ ïî-ìàëêî îò 0.10 % äÿë íà öèòèðàíè ÷óæäè ïóáëèêàöèè èëè êîèòî íå ñà öèòèðàëè íàó÷íà è èíæåíåðíà ëèòåðàòóðà ïðåç ïåðèîäà ñà èçêëþ÷åíè. Ñòðàíèòå ñà èçáðîåíè â íèçõîäÿù ðåä â çàâèñèìîñò îò òåõíèÿ îòíîñèòåëåí èíäåêñ íà öèòàòè ïðåç 2003 ã. Èçòî÷íèê: National Science Foundation, Science and Engineering Indicators, 2006.

I N N O VAT I O N . B G

Áúëãàðèÿ ïîäîáðÿâà ñâîåòî ïîäðåæäàíå ñïðÿìî îñòàíàëèòå ñòðàíè åäèíñòâåíî â îáëàñòòà íà èíæåíåðíèòå è òåõíè÷åñêèòå íàóêè. Çàïàçâà ñå òðàäèöèÿòà íà îáëàñòèòå ñ ïî-âèñîêà îòíîñèòåëíà öèòèðóåìîñò îò ñðåäíàòà çà Áúëãàðèÿ: ôèçèêà (0.487), õèìèÿ (0.418), íàóêè çà Çåìÿòà è Êîñìîñà (0.370). Âúïðåêè îòáåëÿçàíîòî ïîëîæèòåëíî ðàçâèòèå â ñîöèàëíèòå èçñëåäâàíèÿ Áúëãàðèÿ âñå îùå íÿìà äîáðà ìåæäóíàðîäíà âèäèìîñò ïðè òÿõ, êàêòî è â ïñèõîëîãèÿòà. ×åñòî ñî÷åíàòà ïðè÷èíà çà ïî-ñèëíàòà íàñî÷åíîñò íà òåçè îáëàñòè êúì êîíòåêñòà è ìåñòíî çíà÷èìàòà ïðîáëåìàòèêà íå ñå ïîòâúðæäàâà ïðè ñðàâíåíèåòî ñ äðóãè ñòðàíè îò ðåãèîíà. Ñòðàíè êàòî Óíãàðèÿ, Ïîëøà, ×åõèÿ, Ñëîâàêèÿ è Õúðâàòèÿ íàïðèìåð óñïÿâàò äà ïîïàäíàò ñðåä ïúðâèòå 45 â îáùàòà êëàñàöèÿ íà ñîöèàëíèòå íàóêè, à â ïñèõîëîãèÿòà Óíãàðèÿ çàåìà ïðåñòèæíîòî 7 ìÿñòî ïî îòíîñèòåëíà öèòèðóåìîñò íà ïóáëèêàöèèòå. Èçîñòàâàíåòî íà áúëãàðñêàòà ñîöèàëíà íàóêà å íåäîáúð çíàê è çà ðàçâèòèåòî íà ðàçëè÷íèòå ïîëèòèêè â îáùåñòâåíèÿ æèâîò íà ñòðàíàòà. Îáèêíîâåíî òå ñå áàçèðàò èìåííî íà ïîñòèæåíèÿòà íà ñúîòâåòíàòà ñòðàíà â ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêèòå íàóêè.

ÔÈÃÓÐÀ 35. ÖÈÒÈÐÓÅÌÎÑÒ ÍÀ ÍÀÓ×ÍÈ ÏÓÁËÈÊÀÖÈÈ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÈß (ÁÐÎÉ ÖÈÒÀÒÈ ÇÀ 1992, 1996, 2001 Ã.) 3000

2500

0,05

2000

0,06

0,06 1500 0,06 1000

500

0 1990

1992

1994

1996

1998

2000

2002

2004

Çàáåëåæêà: Áðîÿò íà öèòàòèòå ñå èç÷èñëÿâà íà áàçà òðèãîäèøåí ïåðèîä ñ äâåãîäèøåí ëàã. Òàêà íàïðèìåð öèòàòèòå çà 1999 ã. ïðåäñòàâëÿâàò ðåôåðåíöèè, íàïðàâåíè â ñòàòèè, ïóáëèêóâàíè ïðåç 1999 ã., êúì ñòàòèè, ïóáëèêóâàíè ïðåç 1995 – 1997 ã. Ñòðàíàòà/èêîíîìèêàòà ñå îïðåäåëÿ îò ïîñî÷åíèÿ èíñòèòóöèîíàëåí àäðåñ â ñòàòèÿòà. Èçòî÷íèê: National Science Foundation, Science and Engineering Indicators (2006).

ÔÈÃÓÐÀ 36. ÑÐÀÂÍÈÒÅËÍÀ ÇÍÀ×ÈÌÎÑÒ ÍÀ ÖÈÒÈÐÀÍÈÒÅ ÍÀÓ×ÍÈ ÏÓÁËÈÊÀÖÈÈ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÈß ÏÎ ÍÀÓ×ÍÈ ÎÁËÀÑÒÈ – 1995 È 2003 Ã. ��

��

Âúïðåêè óâåëè÷åíèÿ áðîé íà öèòàòèòå ïðåç 2003 ã. Áúëãàðèÿ çàïàçâà îòíîñèòåëíèÿ äÿë íà öèòàòèòå ñè ïî-íèñúê îò îòíîñèòåëíèÿ äÿë íà íàñåëåíèåòî ñè â ðåãèîíà 8+2, îáõâàùàù ñòðàíèòå – íîâè ÷ëåíêè íà ÅÑ, ïëþñ Áúëãàðèÿ è Ðóìúíèÿ. Ìàêàð è ïðåäåëíî îáù ïîêàçàòåë, òîé ïîêàçâà íà ìàêðîíèâî íàëè÷èåòî íà ñúùåñòâåí ðåñóðñ çà ïîäîáðÿâàíå íà äåéíîñòòà íà íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêàòà ñèñòåìà â ñòðàíàòà.

��

Çàáåëåæêà: Öèôðèòå â ñêîáèòå ïîêàçâàò ïîçèöèÿòà íà Áúëãàðèÿ â ñúîòâåòíàòà îáëàñò â ñâåòîâíàòà êëàñàöèÿ ïî îòíîñèòåëíà öèòèðóåìîñò çà ïîñëåäíèòå äâå ãîäèíè (2003, 2001). Îòíîñèòåëíàòà èçâåñòíîñò íà íàó÷íàòà ëèòåðàòóðà ñå èçìåðâà âúç îñíîâà íà ñòîéíîñòèòå íà èíäåêñà íà îòíîñèòåëíàòà öèòèðóåìîñò çà äàäåíà ñòðàíà. Òîé ïðåäñòàâëÿâà äåëà íà ñòðàíàòà â öèòèðàíàòà ëèòåðàòóðà, êîðèãèðàí ñ íåãîâèÿ äÿë â ïóáëèêóâàíàòà ëèòåðàòóðà. Èçêëþ÷âàò ñå öèòàòèòå íà ñòðàíàòà â íåéíàòà ñîáñòâåíà ëèòåðàòóðà. Èíäåêñ 1.00 îçíà÷àâà, ÷å äåëúò íà öèòèðàíà ëèòåðàòóðà â ñòðàíàòà å ðàâåí íà íåéíèÿ äÿë îò ëèòåðàòóðàòà â ñâåòà. Èíäåêñ, ïî-ãîëÿì (ïî-ìàëúê) îò 1.00, áè ïîêàçâàë, ÷å ñòðàíàòà ñå öèòèðà îòíîñèòåëíî ïîâå÷å (ïî-ìàëêî), îòêîëêîòî å íåéíèÿò äÿë â íàó÷íàòà ëèòåðàòóðà. Ñòðàíè ñ ïî-ìàëêî îò 0.10 % äÿë íà öèòèðàíè ÷óæäè ïóáëèêàöèè èëè êîèòî íå ñà öèòèðàëè íàó÷íà è èíæåíåðíà ëèòåðàòóðà ïðåç ïåðèîäà ñà èçêëþ÷åíè. Ñòðàíèòå ñà èçáðîåíè â íèçõîäÿù ðåä â çàâèñèìîñò îò òåõíèÿ îòíîñèòåëåí èíäåêñ íà öèòàòè ïðåç 2003 ã.; êîìïþòúðíèòå íàóêè ñà âêëþ÷åíè â èíæåíåðíèòå è òåõíè÷åñêèòå íàóêè. Èçòî÷íèê: National Science Foundation, Science and Engineering Indicators, 2006.

��

ÔÈÃÓÐÀ 37. ÑÐÀÂÍÈÒÅËÍÀ ÖÈÒÈÐÓÅÌÎÑÒ ÍÀ ÍÀÓ×ÍÀÒÀ ËÈÒÅÐÀÒÓÐÀ ÍÀ ÑÒÐÀÍÈÒÅ ÎÒ ÅÑ-8+2 ÇÀ 2003 Ã. (ÄßË ÍÀ ÑÒÐÀÍÈÒÅ ÎÒ ÅÑ 8+2 Â ÖÈÒÀÒÈÒÅ ÍÀ ÍÀÓ×ÍÀ ËÈÒÅÐÀÒÓÐÀ È Â ÍÀÑÅËÅÍÈÅÒÎ ÍÀ ÐÅÃÈÎÍÀ) 100%

Ñëîâåíèÿ

90%

Ñëîâàêèÿ

80%

Ðóìúíèÿ

70%

Ïîëøà

60%

Ëèòâà

50%

Ëàòâèÿ

40%

Óíãàðèÿ

30% Åñòîíèÿ

20%

×åõèÿ

10%

Áúëãàðèÿ

0% % íàñåëåíèå

% öèòàòè

Èçòî÷íèê: National Science Foundation, Science and Engineering Indicators, 2006.

I N N O VAT I O N . B G

2. Ïðåäïðèåìà÷åñòâî è èíîâàöèîííè ìðåæè

Ïðåäïðèåìà÷åñòâîòî è èíîâàöèîííèòå ìðåæè ñà îñíîâíèòå ñâúðçâàùè åëåìåíòè â íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà. Òå ñå îëèöåòâîðÿâàò îò ñúçäàäåíèòå íîâè ôèðìè è îò ôîðìèòå íà âçàèìîäåéñòâèå, ñúòðóäíè÷åñòâî è îáìåí íà èíôîðìàöèÿ ìåæäó ó÷àñòíèöèòå â èíîâàöèîííàòà èêîíîìèêà. Îïðåäåëÿùè ñà çà æèçíåñïîñîáíîñòòà, àäàïòèâíîñòòà è ãúâêàâîñòòà íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà. Íàëè÷èåòî íà âèñîê ïðåäïðèåìà÷åñêè äóõ è ãúñòè èíîâàöèîííè ìðåæè âúòðå è èçâúí ñòðàíàòà òðÿáâà äà áúäàò îñíîâíà öåë íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà.

Ñ óñòîé÷èâèÿ ðàñòåæ íà èêîíîìèêàòà ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè ïðîäúëæàâà è òåíäåíöèÿòà íà ïîäîáðÿâàíå íà ñðåäàòà çà ïðåäïðèåìà÷åñòâî è áèçíåñ â Áúëãàðèÿ. Ìàêðîèêîíîìè÷åñêàòà ñòàáèëíîñò â ñòðàíàòà ñúçäàäå íåîáõîäèìèòå óñëîâèÿ çà ðàñòåæ íà ïðåäïðèÿòèÿòà è óñòàíîâÿâàíåòî íà ïðîäóêòèâíè ïàðòíüîðñòâà çà èíîâàöèè. Íî ïðåä äîáðîòî ôóíêöèîíèðàíå íà èíîâàöèîííàòà ñèñòåìà îñòàâàò ðåäèöà ìèêðîèêîíîìè÷åñêè ïðå÷êè, ÷èåòî ïðåìàõâàíå ùå ñúçäàäå äîïúëíèòåëíà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò íà áúëãàðñêèÿ áèçíåñ â ÅÑ. Àêî òå áúäàò áúðçî è óñïåøíî ïðåîäîëåíè, î÷àêâàíèÿòà ñà, ÷å ÷ëåíñòâîòî íà Áúëãàðèÿ â ÅÑ ùå äîâåäå äî ïîâèøàâàíå íà èíîâàöèîííîòî ïðåäïðèåìà÷åñòâî. Ïðåäïðèåìà÷åñòâî. Áðîÿò íà íîâîñúçäàäåíèòå ôèðìè ïðîäúëæàâà äà íàðàñòâà, íî îñòàâà ïîä ðàâíèùåòî çà íîâèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ. Òåíäåíöèÿòà çà íàðàñòâàíå íà äåëà íà ìàëêèòå è ñðåäíèòå çà ñìåòêà íà ìèêðîïðåäïðèÿòèÿòà å ïðèçíàê çà íàëè÷èåòî íà óñëîâèÿ çà ôèðìåí ðàñòåæ, êîèòî ùå ñå ïîäîáðÿâàò ñ ðàçâèòèåòî íà ôèíàíñîâèòå ïàçàðè ïðåç ïîñëåäíèòå äâå ãîäèíè è ïîëó÷àâàíåòî íà ïî-ëåñåí äîñòúï äî åâðîïåéñêèÿ ïàçàð ïðåç 2007 ã. Òðîìàâèòå àäìèíèñòðàòèâíè ïðîöåäóðè è çàáàâÿíåòî íà êëþ÷îâè ðåôîðìè êàòî âúâåæäàíåòî íà öåíòðàëåí ðåãèñI N N O VAT I O N . B G

òúð íà ôèðìèòå ñà îñíîâíà ïðå÷êà ïðåä ïðåäïðèåìà÷åñêèòå óñèëèÿ íà áúëãàðèòå. Â Áúëãàðèÿ ðåãèñòðèðàíåòî íà ôèðìà èçèñêâà 2 ïúòè ïîâå÷å ïðîöåäóðè è òðè ïúòè ïîâå÷å âðåìå, îòêîëêîòî â ñúñåäíà Ðóìúíèÿ. Èíîâàöèîííè ìðåæè è èçòî÷íèöè íà èíôîðìàöèÿ. Ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ ðàçøèðÿâàò ñâîåòî ñúòðóäíè÷åñòâî ïðè ðàçðàáîòâàíåòî íà íîâè ïðîäóêòè è ïðîöåñè. Îñîáåíî ñèëíà å òàçè òåíäåíöèÿ ïðè âðúçêèòå ñ ÷óæäåñòðàííè îðãàíèçàöèè. Ïðåç 2006 ã. äåëúò íà ïðåäïðèÿòèÿòà, ðàçðàáîòâàëè èíîâàöèîíåí ïðîåêò ñ âúíøíè îðãàíèçàöèè, ñå å ïîêà÷èë ñ 6 ï.ï. ñïðÿìî 2004 ã. Òîé îáà÷å îñòàâà ñ îêîëî 7 ï.ï. ïîä ñðåäíîòî çà ÅÑ-15 ðàâíèùå. Áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ ïðèäàâàò íàé-ãîëÿìà âàæíîñò íà ðàçðàáîòâàíåòî íà èíîâàöèîííè ïðîåêòè íà ñâîèòå êëèåíòè è äîñòàâ÷èöè. Ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà ñå íàáëþäàâà è ïîäîáðÿâàíå íà îòíîøåíèåòî ñïðÿìî êîíñóëòàíòñêèòå îðãàíèçàöèè, êîåòî ìîæå áè å ïðåäâåñòíèê íà ïî-áúðçî ðàçâèòèå íà èíäóñòðèÿòà â ñâåòëèíàòà íà ïðèñúåäèíÿâàíåòî íà ñòðàíàòà êúì ÅÑ. Èíòåðíåò îñòàâà íàé-ïðåäïî÷èòàíèÿò è èçïîëçâàí èçòî÷íèê íà èíôîðìàöèÿ íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ.

Ïðåäïðèåìà÷åñòâî

Ïðåäïðèåìà÷åñòâîòî å ñâúðçàíî ñúñ ñúçäàâàíåòî íà íîâè ôèðìè â ñòðàíàòà è âúçìîæíîñòèòå èì çà ðàçâèòèå è ðàñòåæ. Ïî ñâîÿòà ñúùíîñò ïðåäïðèåìà÷åñêàòà äåéíîñò å îáâúðçàíà òÿñíî ñ èíîâàöèÿ – çàäîâîëÿâàíåòî íà ïîòðåáíîñòè íà ïàçàðà ÷ðåç ñú÷åòàâàíå íà êàïèòàëîâè è ÷îâåøêè ðåñóðñè.

OECD and EBRD (2005), Enterprise policy performance assessment: Bulgaria. Ïî äàííè íà ÍÑÈ.

ÔÈÃÓÐÀ 38. ÏÐÅÄÏÐÈÅÌÀ×ÅÑÊÀ ÀÊÒÈÂÍÎÑÒ: ÁÐÎÉ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß ÍÀ 1000 ÄÓØÈ Â ÑÒÐÀÍÈÒÅ – ×ËÅÍÊÈ ÍÀ ÅÑ, ÁÚËÃÀÐÈß, ÐÓÌÚÍÈß È ÕÚÐÂÀÒÈß 90,0 80,0

78,3

80,0 70,1

70,0

66,6

60,0

54,2

53,5

49,1

50,0 42,2 40,0

64,4

38,1

42,4 41,8

33,0

36,4

30,0

37,5

35,2

30,7 31,7

24,5

27,4

20,0

13,7

10,0

ò ð Áå èÿ ëã èÿ Ä Ô àíè èí ÿ ëà íä Ô èÿ ðà í Ãå öè ðì ÿ àí è Ãú ÿ ðö Èð èÿ ëà íä Èò èÿ Ëþ à êñ ëèÿ åì á Õî óðã Ïî ëàí ðò äèÿ óã àë Èñ èÿ ïà Âå í ëè Ø èÿ êî âå áð ö èò èÿ Íî àí âè èÿ ñò ðà Å Ñ í Áú è -15 ÷ë ëã àð åí è êè Áú ÿ ëã -2 àð 00 èÿ 3 - 2 ã. 0 Ðó 04 ã ìú . Õú íè ðâ ÿ àò èÿ

0,0

Àâ ñ

Ñïðÿìî ìèíàëîãîäèøíèÿ äîêëàä Èíîâàöèè.áã ïðåäïðèåìà÷åñêàòà àêòèâíîñò â Áúëãàðèÿ, èçìåðåíà êàòî áðîé ÌÑÏ íà 1000 äóøè îò íàñåëåíèåòî, áåëåæè ðúñò ñ ïîâå÷å îò 3 %, íî âúïðåêè òîâà îñòàâà ïî-íèñêà â ñðàâíåíèå ñ ïîâå÷åòî ñòðàíè îò Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Ïî òîçè ïîêàçàòåë áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà èçîñòàâà íàä äâà è ïîëîâèíà ïúòè îò íîâîïðèñúåäèíèëèòå ñå äåñåò ñòðàíè îò Öåíòðàëíà è Èçòî÷íà Åâðîïà è ïîâå÷å îò åäèí ïúò è ïîëîâèíà îò ñòðàíèòå îò ÅÑ-15. Ðúñòúò íà ïðåäïðèåìà÷åñêàòà àêòèâíîñò ó íàñ ñå äúëæè ãëàâíî íà ïðîäúëæàâàùàòà èêîíîìè÷åñêà ñòàáèëíîñò è ïîäîáðåíèÿ äîñòúï äî áàíêîâè êðåäèòè çà ÷àñòíèÿ ñåêòîð. Âàæíî çíà÷åíèå èìàò è íÿêîè ïîëîæèòåëíè òåíäåíöèè â äúðæàâíàòà ïîëèòèêà êàòî âúâåæäàíåòî íà ñòàáèëåí ñòðàòåãè÷åñêè ïîäõîä êúì ñåêòîðà íà ÌÑÏ, íàìàëÿâàíåòî íà ñòàâêàòà íà êîðïîðàòèâíèÿ äàíúê è ìåðêèòå çà íàñúð÷àâàíå íà èíâåñòèöèèòå56. Ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà ñå çàïàçâàò ïîëîæèòåëíèòå òåíäåíöèè ïî îòíîøåíèå íà áðîÿ è ñòðóêòóðàòà íà ÌÑÏ â Áúëãàðèÿ. Áðîÿò íà ÌÑÏ ñå å óâåëè÷èë ñ ïî÷òè 2,9 %, à äåëúò íà ìàëêèòå è ñðåäíèòå ïðåäïðèÿòèÿ å íàðàñíàë ñúîòâåòíî ñ 0,8 % è 0,1 %. Çàåòèòå â ÌÑÏ ñà ñå óâåëè÷èëè ñ ïîâå÷å îò 4 %, à äúëãîòðàéíèòå ìàòåðèàëíè àêòèâè – ñ áëèçî 25 %57. Òåçè äàííè ïîêàçâàò ñòðåìåæ êúì ðàñòåæ è êúì óâåëè÷àâàíå íà êàïèòàëîâà-

Çàáåëåæêà: Äàííèòå çà ïðåäïðèåìà÷åñêàòà àêòèâíîñò çà ÅÑ-15 ñà çà 2003 ã.; äàííèòå çà íîâèòå ñòðàíè ÷ëåíêè ñà çà 2001 ã.; äàííèòå çà Ðóìúíèÿ è Õúðâàòèÿ ñà ñúîòâåòíî çà 2000 è 2002 ã. Èçòî÷íèê: Ñîáñòâåíè èç÷èñëåíèÿ íà áàçà äàííè îò ÅÁÂÐ (2004), Ñòàòèñòè÷åñêèÿ ãîäèøíèê íà Åâðîñòàò çà 2005 ã., SMEs in Europe 2003, Observatory for European SMEs (2003); ÍÑÈ (2005).

ÔÈÃÓÐÀ 39. ÁÐÎÉ ÌÀËÊÈ È ÑÐÅÄÍÈ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß Â ÁÚËÃÀÐÈß (1996 – 2004 Ã.) 300 000 250 000 200 000

177 063

204 845

210 590

1998

1999

224 211

223 418

220 729

2000

2001

2002

240 727

247 127

2003

2004

188 592

150 000 100 000 50 000 0

1996

1997

Èçòî÷íèê: ÍÑÈ, 2005, Äîêëàä çà ìàëêèòå è ñðåäíèòå ïðåäïðèÿòèÿ â Áúëãàðèÿ (2003).

I N N O VAT I O N . B G

òà èíòåíçèâíîñò íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèåìà÷è. Ìíîãîêðàòíî ïîíèñêèÿò ðàçìåð íà àêòèâèòå íà áúëãàðñêèòå ÌÑÏ â ñðàâíåíèå ñúñ ñòðàíèòå îò ÅÑ îñòàâà îñíîâíà ïðè÷èíà çà òðóäíîñòèòå ïðè äîñòúïà äî êàïèòàë è ðåàëèçàöèÿòà íà èíîâàòèâíè èäåè.

1,8 % 1,7 % 1,7 % 1,7 % 1,6 % 1,7 % 1,8 % 5,4 % 5,2 % 1,9 % 2,2 % 5,1 %

8,5 % 7,3 % 6,8 % 6,2 % 5,8 % 5,6 %

1996

2004

92,7 % 92,8 % 92,8 % 92,7 % 92,6 % 92,2 % 91,5 % 91,1 % 89,7 %

ÌèêðîÌàëêè Ñðåäíè

Èçòî÷íèê: ÍÑÈ, 2005, Äîêëàä çà ìàëêèòå è ñðåäíèòå ïðåäïðèÿòèÿ â Áúëãàðèÿ (2004).

ÔÈÃÓÐÀ 41. ÁÐÎÉ ÏÐÎÖÅÄÓÐÈ È ÄÍÈ, ÍÅÎÁÕÎÄÈÌÈ ÇÀ ÑÒÀÐÒÈÐÀÍÅÒÎ ÍÀ ÍÎÂ ÁÈÇÍÅÑ Â ÁÚËÃÀÐÈß, ÐÓÌÚÍÈß È ÈÇÁÐÀÍÈ ÃÐÓÏÈ ÑÒÐÀÍÈ ÏÐÅÇ 2006 Ã. ��

��

�

��

�

��

� ��

�

��

Òåæêèòå àäìèíèñòðàòèâíè ïðîöåäóðè, íåîáõîäèìè çà ñòàðòèðàíåòî è ðàñòåæà íà íîâ áèçíåñ, îñòàâàò ñúùåñòâåíà áàðèåðà ïðåä ôóíêöèîíèðàíåòî íà ïðåäïðèÿòèÿòà è ïðåä ñúçäàâàíåòî íà íîâè ôèðìè â Áúëãàðèÿ. Ñòðàíàòà èçîñòàâà çíà÷èòåëíî êàêòî ïî íàìàëÿâàíå áðîÿ íà ïðîöåäóðèòå, òàêà è ïî ñêúñÿâàíå íà âðåìåòî, íåîáõîäèìî çà ñòàðòèðàíå íà íîâ áèçíåñ îò Ðóìúíèÿ, íÿêîè íîâè ñòðàíè ÷ëåíêè è îò ñðåäíèòå ïîêàçàòåëè çà ÅÑ-15. Ðóìúíèÿ ïîñòèãíà çíà÷èòåëåí íàïðåäúê â îáëåê÷àâàíåòî íà àäìèíèñòðàòèâíèòå ïðîöåäóðè çà ðåãèñòðèðàíåòî íà íîâ áèçíåñ è ïî ïîêàçàòåëèòå áðîé äíè è áðîé ïðîöåäóðè èçïðåâàðâà êàêòî ñòàðèòå, òàêà è íîâèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ. Ðóìúíèÿ ñúùî òàêà å ìèíèìèçèðàëà ðàçõîäèòå è èçèñêóåìèÿ ìèíèìàëåí êàïèòàë çà ðåãèñòðèðàíå íà íîâ áèçíåñ. Áúëãàðèÿ òðÿáâà äà ïîëîæè ìíîãî ïî-ñåðèîçíè óñèëèÿ çà íàìàëÿâàíå íà áðîÿ íà àäìèíèñòðàòèâíèòå ïðîöåäóðè è ðàçìåðà íà àäìèíèñòðàòèâíèòå ðàçõîäè ïðè ðåãèñòðèðàíåòî íà íîâ áèçíåñ. Çàáàâÿíåòî íà âúâåæäàíåòî íà Òúðãîâñêèÿ ðåãèñòúð è åëåêòðîííîòî ïðàâèòåëñòâî ïðåç 2006 ã. íàïðèìåð îãðàíè÷àâàò ïðåäïðèåìà÷åñêàòà àêòèâíîñò â ñòðàíàòà è ñúùåñòâåíî íàìàëÿâàò äúëãîñðî÷íèÿ èíîâàöèîíåí ïîòåíöèàë íà áúëãàðñêèòå ãðàæäàíè. Äîïúëíèòåëíî îãðàíè÷àâàíåòî íà äîñòúïà íà íîâè ïðåäïðèÿòèÿ äî ïàçàðà ñúçäàâà âúçìîæíîñò çà ìîíîïîëèçèðàíå íà ïàçàðè, êîåòî ìîæå äà èìà äúëãîñðî÷íè íåãàòèâíè ïîñëåäèöè çà ïðåäïðèåìà÷åñòâîòî â öåëè ñåêòîðè íà èêîíîìèêàòà.

ÔÈÃÓÐÀ 40. ÄÈÍÀÌÈÊÀ Â ÑÒÐÓÊÒÓÐÀÒÀ ÍÀ ÌÑÏ Â ÁÚËÃÀÐÈß (1996 – 2004 Ã.)

Çàáåëåæêà: Â ãðóïàòà íà ñòàðèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ, íå å âêëþ÷åí Ëþêñåìáóðã, à â ãðóïàòà íà íîâèòå ñòðàíè ÷ëåíêè – Ìàëòà è Êèïúð. Èçòî÷íèê: Doing Business in 2006, Removing Obstacles to Growth, World Bank.

ÌÑÏ ïðèòåæàâàò îñîáåíîñòè, ñâúðçàíè ñ òåõíèÿ ðàçìåð, êîèòî ãè îòëè÷àâàò îò ãîëåìèòå îðãàíèçàöèè è íàëàãàò ïðèëàãàíåòî íà êîíêðåòíè ïîëèòèêè è ìåðêè çà ïîäïîìàãàíå íà èíîâàöèîííàòà èì äåéíîñò58. ÌÑÏ ðàçïîëàãàò ñ 58

îãðàíè÷åíè ðåñóðñè, êîåòî ñúçäàâà ïðå÷êè â ðàçëè÷íèòå ôàçè íà èíîâàöèîííèÿ ïðîöåñ. Ïîðàäè îãðàíè÷åíèòå ñè ôèíàíñîâè ðåñóðñè ÌÑÏ èçïèòâàò çàòðóäíåíèÿ äà ôèíàíñèðàò ñàìè èíîâàöèîííàòà ñè äåéíîñò è â ÷àñòíîñò

North, D., D., Smallbone, I. Vickers, (2001), Public Sector Support for Innovating SMEs, Small Business Economics, vol. 16, pp. 303-317.

ÍÈÐÄ. Ìàëêèÿò áðîé çàåòè âëèÿå âúðõó ñïîñîáíîñòòà íà ÌÑÏ äà ðåàãèðàò íà çàïëàõèòå è âúçìîæíîñòèòå âúâ âúíøíàòà ñðåäà è íà âúçìîæíîñòòà èì óñïåøíî äà ñêàíèðàò çàîáèêàëÿùàòà ãè ñðåäà çà âàæíà èíôîðìàöèÿ. Â ñðàâíåíèå ñ ãîëåìèòå îðãàíèçàöèè ÌÑÏ ìîãàò â çíà÷èòåëíî ïî-ìàëêà ñòåïåí äà âëèÿÿò âúðõó ñâîèòå êëèåíòè, äîñòàâ÷èöè, ôèíàíñèðàùè îðãàíèçàöèè, ïàçàðà íà òðóäà, ïðîôñúþçèòå è äð. è çàòîâà îïåðèðàò â îòíîñèòåëíî ïî-íåñèãóðíà âúíøíà ñðåäà. Ïîëèòèêèòå è ìåðêèòå, íàñî÷åíè êúì ðåñóðñíîòî îñèãóðÿâàíå íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò

â ÌÑÏ, òðÿáâà äà áúäàò âàæíà ÷àñò îò ïîëèòèêèòå è ìåðêèòå â îáëàñòòà íà èíîâàöèèòå. Â ÌÑÏ ñå íàáëþäàâà ñëèâàíåòî íà ñîáñòâåíîñò è óïðàâëåíñêè êîíòðîë, ïîðàäè êîåòî õàðàêòåðúò íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ÌÑÏ äî ãîëÿìà ñòåïåí çàâèñè îò ëè÷íèòå öåëè è èíòåðåñè, öåííîñòèòå, íàãëàñèòå, îòíîøåíèåòî êúì ðèñêà è ïðåäïî÷èòàíèÿòà íà òåõíèòå ñîáñòâåíèöè. Ñîáñòâåíèöèòå íà ÌÑÏ ïðåäïî÷èòàò íåôîðìàëíè êàíàëè çà ïîëó÷àâàíå íà ïîìîù è ñúâåò è ìîãàò äà ïîñðåùíàò ôîðìàëíèòå èíèöèàòèâè ñ íåäîâåðèå. Òå ÷åñòî íÿìàò ïîä-

ãîòîâêà â îáëàñòòà íà óïðàâëåíèåòî è ïî òàçè ïðè÷èíà íå ìîãàò äà îïðåäåëÿò òî÷íî êàêâè ñà íóæäèòå îò ïîäïîìàãàíå íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ôèðìàòà. Ïîðàäè òîâà ìîæå äà èìà ðàçëèêà ìåæäó èçðàçåíèòå è ðåàëíèòå ïîòðåáíîñòè çà ïîäïîìàãàíå íà ÌÑÏ. Ïðîåêòèðàíåòî è ïðèëàãàíåòî íà ìåðêè çà ïîäïîìàãàíå íà ñåêòîðà íà ÌÑÏ â îáëàñòòà íà èíîâàöèèòå òðÿáâà äà ñå îñíîâàâàò íà çàäúëáî÷åí àíàëèç íà ñèëíèòå è ñëàáèòå ñòðàíè íà ÌÑÏ ïî îòíîøåíèå íà èçâúðøâàíåòî íà èíîâàöèîííà äåéíîñò.

Èíîâàöèîííè ìðåæè è èçòî÷íèöè íà èíôîðìàöèÿ Èíîâàöèîííèòå ìðåæè ïðåäñòàâëÿâàò êàíàëèòå è ôîðìèòå íà âçàèìîäåéñòâèå è îáìåí íà èíôîðìàöèÿ ìåæäó ó÷àñòíèöèòå â èíîâàöèîííàòà ñèñòåìà. Êàòî íîäîâå ïî ïðàâèëî òå èìàò ôèðìè, êîèòî ñà îñíîâíèÿò èíñòðóìåíò çà èíîâàöèè. Èíòåíçèâíîñòòà è ñðåäñòâàòà íà èíôîðìàöèîííî âçàèìîäåéñòâèå ìåæäó íîäîâåòå è îñòàíàëèòå åëåìåíòè íà ìðåæàòà òðàñèðàò êàïàöèòåòà çà ñúçäàâàíå íà íîâè ïðîäóêòè íà îòäåëíèòå ó÷àñòíèöè è èíîâàöèîííàòà ñèñòåìà êàòî öÿëî.

Ïðåç 2006 ã. äåëúò íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ, êîèòî ñè ñúòðóäíè÷àò ñ âúíøíè îðãàíèçàöèè ïðè ðàçðàáîòâàíåòî íà èíîâàöèîííè ïðîäóêòè è ïðîöåñè, íàðàñòâà. Äåëúò íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ â Áúëãàðèÿ, êîèòî ðàçðàáîòâàò ïðîäóêòîâè èíîâàöèè ïðåäèìíî ñ âúòðåøíè óñèëèÿ, íàìàëÿâà ñ ïîâå÷å îò 12 ï.ï. ñïðÿìî ïðåäõîäíàòà ãîäèíà è ñòàâà ïî-íèñúê îò äåëà íà ñúùèòå ïðåäïðèÿòèÿ â ÅÑ-15. Ïðè ïðîöåñíèòå èíîâàòîðè ñïàäúò

â äåëà íà ïðåäïðèÿòèÿòà, êîèòî ðàç÷èòàò ïðåäèìíî íà ñîáñòâåíè óñèëèÿ, å 2 ï.ï. è ïðîäúëæàâà äà å ïî-âèñîê îò äåëà íà ñúùèòå ïðåäïðèÿòèÿ â ÅÑ-15. Ïðåç 2006 ã. áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ ðàçøèðÿâàò ñâîåòî ñúòðóäíè÷åñòâî ñ ÷óæäåñòðàííè îðãàíèçàöèè ïðè ðàçðàáîòâàíåòî íà íîâè ïðîäóêòè è ïðîöåñè. Òîâà âàæè êàêòî ïðè ñúâìåñòíèòå ðàçðàáîòêè

Ìàêàð ÷å íå å ïðàâåíî ñïåöèàëíî èçñëåäâàíå íà õàðàêòåðà íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò, êîÿòî áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ ïîëçâàò îò äðóãè ÷óæäåñòðàííè îðãàíèçàöèè, âåðîÿòíî ïî-ñêîðî ñòàâà âúïðîñ çà ïîêóïêà íà ãîòîâè ðåøåíèÿ, îòêîëêîòî çà àóòñîðñèíã íà ðàçðàáîòâàíåòî íà òàêèâà.

(èíîâàöèîííî ñúòðóäíè÷åñòâî), òàêà è ïðè èçïîëçâàíåòî èçöÿëî íà âúíøíà îðãàíèçàöèÿ59. Íèâîòî íà ñúòðóäíè÷åñòâî ñ ìåñòíèòå îðãàíèçàöèè ñå çàïàçâà, êàòî ôèðìèòå, êîèòî ðàç÷èòàò íà ãîòîâè èíîâàöèîííè ðåøåíèÿ, áåëåæàò ëåêî ïîâèøåíèå. Äèíàìèêàòà â èíîâàöèîííîòî ñúòðóäíè÷åñòâî ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà å äîêàçàòåëñòâî çà ðàçâèòèåòî íà èíîâàöèîííèÿ ïîòåíöèàë íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ. Ñ ïúëíîïðàâíîòî ÷ëåíñòâî íà ñòðàíàòà â ÅÑ ñúòðóäíè÷åñòâîòî ñ ÷óæäåñòðàííè îðãàíèçàöèè ùå ñå çàñèëè äîïúëíèòåëíî, êàòî òåíäåíöèÿòà êúì ïîëó÷àâàíå íà ãîòîâè èíîâàöèîííè ðåøåíèÿ, ðàçðàáîòåíè ïðåäèìíî îò âúíøíè êîìïàíèè, ùå íàðàñòâà. Âêëþ÷âàíåòî íà áúëãàðñêè ïðåäïðèÿòèÿ â åâðîïåéñêèòå èíîâàöèîííè ìðåæè ùå èì ïîçâîëè äà ïîëó÷àò ïðÿê äîñòúï äî ãëîáàëíèòå ïîòðåáèòåëè è äî ÷óæäåñòðàííè òåõíîëîãèè è ùå óëåñíè ðàçïðîñòðàíÿâàíåòî íà íàöèîíàëíè èíîâàöèè íà ìåæäóíàðîäíèÿ ïàçàð. I N N O VAT I O N . B G

Âúïðåêè ïîñî÷åíèòå ïîëîæèòåëíè òåíäåíöèè ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò ïðåäïðèÿòèÿòà â Áúëãàðèÿ ïðîäúëæàâàò äà ðàçðàáîòâàò èíîâàöèîííè ïðîäóêòè è ïðîöåñè ïðåäèìíî ñàìè, áåç ó÷àñòèåòî íà äðóãè îðãàíèçàöèè. Åäâà 6,1 % îò ìàëêèòå, 11,3 % îò ñðåäíèòå è 7,1 % îò ãîëåìèòå ïðåäïðèÿòèÿ îöåíÿâàò íàìèðàíåòî íà ïàðòíüîðè êàòî âàæåí ïðîáëåì ïðåä èíîâàöèîííàòà äåéíîñò âúâ ôèðìàòà. Ëèïñàòà íà ñúòðóäíè÷åñòâî ñ óíèâåðñèòåòè, èçñëåäîâàòåëñêè èíñòèòóòè, êëèåíòè, äîñòàâ÷èöè è äðóãè ìåñòíè è ÷óæäåñòðàííè îðãàíèçàöèè ìîæå äà ïîâëèÿå íåáëàãîïðèÿòíî âúðõó êà÷åñòâîòî íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò â áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ, îñîáåíî â ÌÑÏ, êîèòî ðàçïîëàãàò ñ îãðàíè÷åíè ôèíàíñîâè è ÷îâåøêè ðåñóðñè. Ïðåç 2006 ã. ñå çàïàçâà òåíäåíöèÿòà îò ïðåäõîäíàòà ãîäèíà èíîâàöèîííîòî ñúòðóäíè÷åñòâî â áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ äà áúäå îðèåíòèðàíî ïðåäèìíî êúì ïàçàðíè ïàðòíüîðè è â ìíîãî ïîìàëêà ñòåïåí êúì ïðåäñòàâèòåëè îò íàó÷íî-òåõíîëîãè÷íèÿ, êîíñóëòàíñêèÿ èëè äúðæàâíèÿ ñåêòîð. Äîìèíèðàò ôèðìèòå, êîèòî ïîñî÷âàò, ÷å òåõíèòå êëèåíòè, ïîòðåáèòåëè è äîñòàâ÷èöè íà îáîðóäâàíå, ìàòåðèàëè, êîìïîíåíòè è ñîôòóåð ñà íàé-âàæíèòå èì ïàðòíüîðè çà ðàçðàáîòâàíå íà èíîâàöèîííè ïðîåêòè. Â ñðàâíåíèå ñ ïðåäõîäíèÿ äîêëàä Èíîâàöèè.áã íàìàëÿâà äåëúò íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ, êîèòî îöåíÿâàò êàòî çíà÷èìè ïàðòíüîðè êîíêóðåíòèòå, äðóãèòå ïðåäïðèÿòèÿ îò ñúùèÿ è äðóãè îòðàñëè è ôèíàíñèðàùèòå îðãàíèçàöèè. Ñúùåâðåìåííî ñå óâåëè÷àâàò ôèðìèòå, êîèòî èçòúêâàò çíà÷åíèåòî íà âèñøèòå ó÷èëèùà, ÷àñòíèòå è äúðæàâíèòå èçñëåäîâàòåëñêè èíñòèòóòè, ìàêàð ÷å òÿõíîòî îòíîñèòåëíî çíà÷åíèå îñòàâà íèñêî â ïðèîðèòåòèòå íà ïðåäïðèÿòèÿòà. Îáåçïîêîèòåëåí å ôàêòúò, ÷å 64

ÔÈÃÓÐÀ 42. ÒÈÏÎËÎÃÈß ÍÀ ÏÀÐÒÍÜÎÐÑÒÂÎÒÎ ÏÐÈ ÐÀÇÐÀÁÎÒÂÀÍÅÒÎ ÍÀ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÈ ÏÐÎÄÓÊÒÈ ÈËÈ ÏÐÎÖÅÑÈ Â ÁÚËÃÀÐÑÊÈÒÅ ÈÍÎÂÀÒÈÂÍÈ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß ÏÐÅÇ 2005 Ã. (%) 70,0 60,8

63,6

Ïðîäóêòîâè èíîâàòîðè

Ïðîöåñíè èíîâàòîðè

60,0 50,0 40,0 30,0 17,4

20,0

18,9 14,4

9,8

10,0

9,8 3,1

3,8

6,8

0,0 Ïðåäèìíî âúâ Ôèðìàòà ñ äðóãè Ôèðìàòà ñ äðóãè Ïðåäèìíî äðóãè Ïðåäèìíî äðóãè ôèðìàòà (73,0; 65,5) ìåñòíè îðãàíèçàöèè ÷óæäåñòðàííè ìåñòíè îðãàíèçàöèè ÷óæäåñòðàííè (12,5; 17,2) îðãàíèçàöèè (3,3; 1,7) îðãàíèçàöèè (3,9; 5,2) (13,8; 12,1)

Çàáåëåæêà: Èíîâàòèâíè ñà ïðåäïðèÿòèÿòà, êîèòî ñà ïðåäîñòàâèëè íà ïàçàðà íîâè (óñúâúðøåíñòâàíè) ïðîäóêòè èëè ïðîöåñè. Öèôðèòå â ñêîáèòå ïðåäñòàâÿò äàííèòå îò 2004 ã. ñúîòâåòíî çà ïðîäóêòîâè è ïðîöåñíè èíîâàöèè. Èçòî÷íèê: Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 43. ÄßË ÍÀ ÈÍÎÂÀÒÈÂÍÈÒÅ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß Â ÁÚËÃÀÐÈß, ÏÎÑÎ×ÈËÈ ÊÀÒÎ ÃÎËßÌÎ ÇÍÀ×ÅÍÈÅÒÎ ÍÀ ÈÇÁÐÎÅÍÈÒÅ ÏÀÐÒÍÜÎÐÈ ÇÀ ÎÑÚÙÅÑÒÂßÂÀÍÅÒÎ ÍÀ ÑÚÂÌÅÑÒÍÈÒÅ ÈÌ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÈ ÏÐÎÅÊÒÈ (%) Çíà÷åíèå íà ìåæäóíàð. ïàðòíüîðè 40 Çíà÷åíèå íà 35 Çíà÷åíèå íà äð. äîñòàâ÷èöèòå ïàðòíüîðè 30 32,4 25 23,4

Çíà÷åíèå íà ôèíàíñèðàùè îðãàíèçàöèè

20 14,9 15 23,7 5,4 10 1,7 5 9,5 8,6 0 5,5 1,4 4,5 6,8 1,7 4,1 8,1 6,9

Çíà÷åíèå íà êëèåíòèòå 35,1 35,1

Çíà÷åíèå íà êîíñóëòàíòèòå

Çíà÷åíèå íà ÂÓ

Çíà÷åíèå íà ïðåäïð. îò äð. îòðàñëè

Çíà÷åíèå íà äð. îðãàíèçàöèè îò ñúùèÿ îòðàñúë 2004 2006

Èçòî÷íèê: Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè, 2006.

íàìàëÿâà îòíîñèòåëíèÿò äÿë íà ïðåäïðèåìà÷èòå, çà êîèòî âàæíî çíà÷åíèå çà ñúâìåñòíèòå èì èíîâàöèîííè ïðîåêòè èìàò ôèíàíñèðàùè îðãàíèçàöèè. Îùå ïîâå÷å, êàòî ñå èìà ïðåäâèä, ÷å ãîëÿìà ÷àñò îò ïðåäïðèÿòèÿòà â Áúëãàðèÿ âúçïðèåìàò ëèïñàòà íà èçòî÷íèöè íà ôèíàíñèðàíå è âèñîêèòå

ïðåêè ðàçõîäè çà èíîâàöèè êàòî ñåðèîçíà áàðèåðà ïðåä òÿõíàòà èíîâàöèîííà äåéíîñò. Ïðåç 2006 ã. ñå çàïàçâà òåíäåíöèÿòà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèåìà÷è äà èçïîëçâàò ïðåäèìíî ïàçàðíè èçòî÷íèöè íà èíôîðìàöèÿ çà îñúùåñòâÿâàíå íà èíîâàöèîííè

ïðîåêòè. Â ñðàâíåíèå ñ 2005 ã. ÷àñòè÷íî ñå ïðîìåíÿ çíà÷åíèåòî íà íÿêîè êàíàëè çà èíôîðìàöèÿ: â ñðàâíèòåëåí ïëàí íàðàñòâà çíà÷åíèåòî íà èíòåðíåò, åëåêòðîííèòå ìåäèè, ïå÷àòíèòå ìàòåðèàëè è ñïèñàíèÿ; íàìàëÿâà îòíîñèòåëíîòî çíà÷åíèå íà èíñòèòóöèîíàëíèòå èçòî÷íèöè íà èíôîðìàöèÿ. Áëèçî ïîëîâèíàòà îò áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ ïîñî÷âàò, ÷å êëèåíòèòå è ïîòðåáèòåëèòå èì ñà âàæåí èçòî÷íèê íà èíôîðìàöèÿ çà èíîâàöèîííàòà èì äåéíîñò, à áëèçî åäíà ÷åòâúðò îò ôèðìèòå îïðåäåëÿò êàòî òàêèâà ñâîèòå äîñòàâ÷èöè è êîíêóðåíòè. Îñíîâåí ìåäèåí êàíàë çà èíôîðìàöèÿ â áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ (êàêòî è ïðåç ïðåäõîäíàòà ãîäèíà) å èíòåðíåò. Äîñòúïúò äî ãëîáàëíàòà ìðåæà ñå ðàçøèðÿâà è èìà âàæíî çíà÷åíèå çà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ (îñîáåíî çà ÌÑÏ). Èíòåðíåò èìà ñåðèîçåí ïîòåíöèàë äà ñòèìóëèðà âêëþ÷âàíåòî íà ïðåäïðèåìà÷èòå â ìåæäóíàðîäíè èíîâàöèîííè ìðåæè è äà óëåñíè äîñòúïà èì äî ãëîáàëíè ïîòðåáèòåëè è ìåæäóíàðîäíè ïàçàðè. Òåçè èçâîäè ñå îòíàñÿò è äî èíäèâèäóàëíè èçîáðåòàòåëè è ó÷åíè, êîèòî áèõà ìîãëè äà ñå âêëþ÷àò â ðàçðàñòâàùàòà ñå ãëîáàëíà òåíäåíöèÿ çà êðàóäñîðñèíã è îòâîðåíî èíîâèðàíå60. Â ñðàâíåíèå ñ 2005 ã. îòíîñèòåëíîòî çíà÷åíèå íà áúëãàðñêèòå äúðæàâíè èíñòèòóöèè è íà åâðîïåéñêèòå èíñòèòóöèè êàòî èçòî÷íèöè íà èíôîðìàöèÿ çà èíîâàöèîííèòå ïðîåêòè íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ å íàìàëÿëî ïîâå÷å îò äâà ïúòè. Òîâà ìîæå äà ñå îòðàçè îòðèöàòåëíî âúðõó äîñòúïà íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ äî ôèíàíñîâè è äðóãè óñëóãè çà ïîäïîìàãàíå íà èíîâàöèîííàòà èì äåéíîñò, êîèòî òåçè èíñòèòóöèè (ùå) ïðåäîñòàâÿò îñîáåíî ñëåä âëèçàíåòî íà ñòðàíàòà â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Íèñêàòà çíà÷èìîñò íà äúðæàâíèòå èíñòèòóöèè êàòî èçòî÷íèê íà èíôîðìàöèÿ

Ê ÀÐÅ 2. ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÎ ÑÚÒÐÓÄÍÈ×ÅÑÒÂÎ – ÓÑÏÅØÍÈ ÏÐÀÊÒÈÊÈ Öåíòúðúò ïî òåõíîëîãèè íà èíôîðìàöèîííîòî îáùåñòâî (ÖÒÈÎ) å èíòåðäèñöèïëèíàðíî çâåíî íà ÑÓ ”Ñâ. Êëèìåíò Îõðèäñêè”, êîåòî èçâúðøâà íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêà äåéíîñò è îáó÷åíèå ïî òåõíîëîãèè íà èíôîðìàöèîííîòî îáùåñòâî. Îñíîâíà öåë íà öåíòúðà å äà èçãðàäè óñïåøíî ñúòðóäíè÷åñòâî ìåæäó óíèâåðñèòåòà, àêàäåìè÷íàòà îáùíîñò, ÷àñòíèÿ ñåêòîð (âêëþ÷èòåëíî ÌÑÏ), íåïðàâèòåëñòâåíè îðãàíèçàöèè, äúðæàâíè èíñòèòóöèè è ìåñòíèòå âëàñòè çà ðàçïðîñòðàíÿâàíåòî è øèðîêîòî èçïîëçâàíå íà òåõíîëîãèè íà èíôîðìàöèîííîòî îáùåñòâî. ÖÒÈÎ ïàðòíèðà ñ ðåäèöà îðãàíèçàöèè, âêëþ÷èòåëíî ñ Ìèíèñòåðñòâîòî íà òðàíñïîðòà, Ìèíèñòåðñòâîòî íà èêîíîìèêàòà è åíåðãåòèêàòà, Ìèíèñòåðñòâîòî íà ôèíàíñèòå, Àãåíöèÿòà çà íàñúð÷àâàíå íà ÌÑÏ, ÁÀÐÄÀ, Áúëãàðñêàòà èíäóñòðèàëíà êàìàðà, ôèðìè è äð. â ðàçëè÷íè ïðîåêòè, ñâúðçàíè ñúñ ñòèìóëèðàíå íà èíîâàöèèòå, ñúçäàâàíå íà ðåãèîíàëíè ïðîãðàìè çà íàñúð÷àâàíå ñúçäàâàíåòî íà ïå÷åëèâøè íîâè ôèðìè, ñòèìóëèðàíå íà ïðåäïðèåìà÷åñòâîòî ÷ðåç îðãàíèçèðàíå íà Åâðîïåéñêè äåí íà ïðåäïðèåìà÷à è äð. Èçòî÷íèê: ÖÒÈÎ.

ìîæå äà äîâåäå äî ïî-ñëàáà èíôîðìèðàíîñò è íåãàòèâíè íàãëàñè íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèåìà÷è êúì äåéíîñòòà íà äúðæàâíèòå îðãàíè, ñâúðçàíà ñ èíîâàöèèòå. Â òîçè êîíòåêñò å îáÿñíèì ôàêòúò, ÷å çà ãîëÿìà ÷àñò îò áúëãàðñêèòå ôèðìè äúðæàâíàòà ïîëèòèêà â ñôåðàòà íà èíîâàöèèòå, íàöèîíàëíîòî çàêîíîäàòåëñòâî è ñòàíäàðòè ñà ñåðèîçíà áàðèåðà ïðåä èíîâàöèîííàòà äåéíîñò61. Äåëúò íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ, êîèòî ïîñî÷âàò óíèâåðñèòåòèòå, êîëåæèòå, íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêèòå èíñòèòóòè è ÷àñòíèòå èçñëåäîâàòåëñêè/òåõíîëîãè÷íè öåíòðîâå êàòî çíà÷èìè èçòî÷íèöè íà èíôîðìàöèÿ çà èíîâàöèîííèòå èì ïðîåêòè å íàìàëÿë â ñðàâíåíèå ñ 2005 ã. Íàä 70 %

îò áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ íå ñà èçïîëçâàëè òåçè îðãàíèçàöèè êàòî èçòî÷íèöè íà èíôîðìàöèÿ çà îñúùåñòâÿâàíåòî íà èíîâàöèîííè ïðîåêòè, à ôèðìèòå, êîèòî ãè îöåíÿâàò êàòî çíà÷èìè èçòî÷íèöè íà èíôîðìàöèÿ, ñà ìàëêà ÷àñò îò âñè÷êè ïðåäïðèÿòèÿ. Òîâà îòíîâî ñâèäåòåëñòâà çà íèñêàòà ñòåïåí íà ñúòðóäíè÷åñòâî ìåæäó ïðåäïðèåìà÷èòå, îò åäíà ñòðàíà, è óíèâåðñèòåòè, êîëåæè, íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêè èíñòèòóòè è òåõíîëîãè÷íè öåíòðîâå, îò äðóãà. Òàçè íåãàòèâíà òåíäåíöèÿ ìîæå äà îêàæå íåáëàãîïðèÿòíî âúçäåéñòâèå âúðõó õàðàêòåðà è êà÷åñòâîòî íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò â áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ (ïðåäèìíî ðóòèííè èíîâàöèè, îðèåíòèðàíè êúì ìåñòíèÿ ïàçàð).

Îò àíãëèéñêèòå òåðìèíè “crowd sourcing” è “open innovation”. Ïúðâîòî îòðàçÿâà èçïîëçâàíåòî íà èíòåðíåò êàòî ñðåäà çà ñúáèðàíå íà èäåè îò „òúëïàòà” – âñè÷êè íàëè÷íè õîðà â ìðåæàòà, êîèòî ñå îò äàäåí ïðîáëåì. Âñè÷êè ãîëåìè ìåæäóíàðîäíè êîìïàíèè îðãàíèçèðàò ïðîÿâè, êîèòî öåëÿò ñúáèðàíå íà èäåè îò ãîëÿì áðîé ó÷àñòíèöè â èíòåðíåò, êàòî Àé Áè Åì íàïðèìåð. Âòîðèÿò òåðìèí å ñâúðçàí ñ ïúðâèÿ è ïðåäñòàâëÿâà íîâ óïðàâëåíñêè ïîõâàò çà ðàçðàáîòâàíå íà èíîâàöèè â ìåæäóíàðîäíèòå êîìïàíèè. Òîé ïðåäïîëàãà „ñúáàðÿíåòî” íà êîðïîðàòèâíèòå ñòåíè íà îòäåëèòå çà íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêà è ðàçâîéíà äåéíîñò è îòâàðÿíåòî íà èíîâàöèîííèÿ ïðîöåñ íà êîìïàíèÿòà çà íåçàâèñèìè èçòî÷íèöè íà èäåè. Âúâåæäà ñå çà ïúðâè ïúò îò Ïðîêòúð & Ãåìáúë è å îïèñàíî îò Õåíðè ×åçáúðî. Ñïîðåä èçñëåäâàíåòî íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ôèðìèòå, ïðîâåäåíî îò Âèòîøà Ðèñúð÷ ïî ïîðú÷êà íà Åâðîïåéñêèÿ èíîâàöèîíåí öåíòúð êúì Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè” ïðåç àâãóñò 2006 ã., 28,6 % îò èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ ñìÿòàò, ÷å ëèïñàòà íà ÿñíà äúðæàâíà ïîëèòèêà â ñôåðàòà íà èíîâàöèèòå â ãîëÿìà ñòåïåí å çàòðóäíèëà òÿõíàòà èíîâàöèîííà äåéíîñò. I N N O VAT I O N . B G

ÔÈÃÓÐÀ 44. ÄßË ÍÀ ÈÍÎÂÀÒÈÂÍÈÒÅ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß Â ÁÚËÃÀÐÈß, ÎÏÐÅÄÅËÈËÈ ÊÀÒÎ ÃÎËßÌÎ ÇÍÀ×ÅÍÈÅÒÎ ÍÀ ÈÇÁÐÎÅÍÈÒÅ ÈÇÒÎ×ÍÈÖÈ ÇÀ ÈÍÔÎÐÌÀÖÈß ÇÀ ÎÑÚÙÅÑÒÂßÂÀÍÅÒÎ ÍÀ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÈÒÅ ÈÌ ÏÐÎÅÊÒÈ (%) 2004 Êëèåíòè 50,0 48,1 46,3 40,0

2006 Äðóãè èçòî÷íèöè Åâðîïåéñêè ñúþç

30,0 20,0 9,6

Åëåêòðîííè ìåäèè

15,5 22,9

Èíòåðíåò 48,9

4,0

41,2

10,0 0,9 0,0 0,0

Äîñòàâ÷èöè 29,9

24,2

3,1 5,2 4,0 4,4 11,3 3,5 7,2 6,9 7,9 14,5

Èçñëåäîâàòåëñêè è òåõíîëîãè÷íè öåíòðîâå Äúðæàâíè èíñòèòóöèè

ïàçàðíè

Èçëîæåíèÿ, ïàíàèðè 35,2 34,4 35,7 25,1

Ïå÷àòíè ìàòåðèàëè, ñïèñàíèÿ

Òúðãîâñêè àñîöèàöèè

ÂÓ, èçñëåäîâàòåëñêè èíñòèòóòè Âúíøíè êîíñóëòàíòè

êàíàëè çà èíôîðìàöèÿ

Èçòî÷íèê: Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

èíñòèòóöèîíàëíè

3. Èíâåñòèöèè è ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèèòå

Èíâåñòèöèèòå â èíîâàöèè ïðåäñòàâëÿâàò èçðàçõîäâàíèòå ñðåäñòâà çà ñúçäàâàíåòî (èëè àäàïòèðàíåòî) íà èíîâàöèîíåí, òåõíîëîãè÷åí è/èëè íàó÷åí ïðîäóêò â ñòðàíàòà. Îñíîâåí òåõåí åëåìåíò è èçìåðèòåë ñà ðàçõîäèòå çà íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêà è ðàçâîéíà äåéíîñò (ÍÈÐÄ) â ñòðàíàòà. Òå ñà ñâúðçàíè ñ òåõíîëîãè÷íàòà èíòåíçèâíîñò, äúëáî÷èíàòà è êà÷åñòâîòî íà ôèçè÷åñêèÿ êàïèòàë, ñúçäàâàí îò ìåñòíèòå è ÷óæäåñòðàííèòå èíâåñòèöèè. Çàåäíî ñ âíîñà íà ñòîêè ÷óæäåñòðàííèòå èíâåñòèöèè ïðåäñòàâëÿâàò èíäèðåêòåí òðàíñôåð êúì ñòðàíàòà íà ðàçõîäè çà ÍÈÐÄ, îñúùåñòâåíè â ÷óæáèíà. Èíâåñòèöèèòå â èíîâàöèè çàâèñÿò îò ôóíêöèîíèðàíåòî íà öÿëàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà, íî ñà íàé-òÿñíî ñâúðçàíè ñ íàëè÷èåòî íà ðàçíîîáðàçíè ìåõàíèçìè è èíñòðóìåíòè çà ôèíàíñèðàíå, âêëþ÷èòåëíî ðèñêîâ êàïèòàë. Ïðåêèòå ôèíàíñîâè àíãàæèìåíòè íà ïðàâèòåëñòâîòî â ÍÈÐÄ ïðàâÿò òàçè îáëàñò âàæåí ñòúëá íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà.

Èíâåñòèöèèòå â èíîâàöèè â Áúëãàðèÿ îñòàâàò ïðåäèìíî ñâúðçàíè ñ òðàíñôåðà íà çíàíèå îò ÅÑ ÷ðåç ïðåêè ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè è âíîñ íà èíâåñòèöèîííè ñòîêè. Ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ ñà ñðàâíèòåëíî íèñêè (0,51 % îò ÁÂÏ), íî áåëåæàò ïîêà÷âàíå, êîåòî ñå äúëæè íà óâåëè÷åíè èíâåñòèöèè îò ïðåäïðèÿòèÿòà. Ôèíàíñîâàòà ñèñòåìà íà ñòðàíàòà ñå ðàçâèâà áúðçî, íî âñå îùå íå ïðåäëàãà ñïåöèôè÷íè èíñòðóìåíòè çà ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèèòå. Î÷àêâàíèÿòà ñà òåíäåíöèÿòà çà íàðàñòâàíå íà èíâåñòèöèèòå â èíîâàöèè äà ñå çàïàçè ïðåç ñëåäâàùèòå íÿêîëêî ãîäèíè, äâèæåíà îò äîïúëíèòåëíîòî ôèíàíñèðàíå îò ôîíäîâåòå íà ÅÑ è ïîâèøàâàíåòî íà àêòèâíîñòòà íà ÷àñòíèÿ ñåêòîð. Èíâåñòèöèè â ÍÈÐÄ. Ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ â ñòðàíàòà íàðàñòâàò, íî îñòàâàò îêîëî 4 ïúòè ïî-íèñêè îò ñðåäíîòî çà ÅÑ-15 ðàâíèùå. Ïîêà÷âàíåòî èì ñå äúëæè ïðåäèìíî íà ïî-âèñîêàòà àêòèâíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà I N N O VAT I O N . B G

è íà êàïèòàëîâèòå ðàçõîäè. Âúïðåêè òîâà ñòðóêòóðàòà íà ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ â Áúëãàðèÿ ñå çàïàçâà ñèëíî äåáàëàíñèðàíà. Äåëúò íà äúðæàâíèÿ ñåêòîð â òÿõíîòî ôèíàíñèðàíå è èçïúëíåíèå å äâà ïúòè ïî-âèñîê, îòêîëêîòî íà ïðåäïðèÿòèÿòà è âèñøåòî îáðàçîâàíèå. Â ÅÑ-15 íà òÿõ ñå ïàäà ïîä 1/5 îò îáùèòå ðàçõîäè çà ÍÈÐÄ. Äåâåòäåñåò ïðîöåíòà îò ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ â Áúëãàðèÿ ñà çà òåêóùè íóæäè, ïðåäèìíî çàïëàòè è èçäðúæêà íà ïåðñîíàë â äúðæàâíèÿ ñåêòîð. Ïðèòîêúò íà ôèíàíñèðàíå íà ÍÈÐÄ ïî ëèíèÿ íà åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå ùå äîâåäå äî ïîêà÷âàíå íà ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ, íî ïðîìÿíàòà â ñòðóêòóðàòà íà ñåêòîðà ùå çàâèñè ïðåäè âñè÷êî îò ïðîâåæäàíàòà íàöèîíàëíà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà ïðåç ñëåäâàùèòå 2 – 3 ãîäèíè. Ìåæäóíàðîäåí òðàíñôåð íà èíîâàöèè – ïðåêè ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè. Ïðèòîêúò íà ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè ñå óâåëè÷àâà óñòîé÷èâî è ñå çàïàçâà êàòî îñíîâåí èçòî÷íèê çà òåõíîëîãè÷íî îáíîâëåíèå íà ñòðàíàòà. Äåëúò íà ïðåêèòå ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè (Ï×È) â áðóòîêàïèòàëîîáðàçóâàíåòî â Áúëãàðèÿ ïðåç ïîñëåäíèòå 8 ãîäèíè å îêîëî 40 % – äâà ïúòè ïî-âèñîê, îòêîëêîòî â ñòðàíèòå îò ÅÑ-8, à íàñèùàíåòî íà èêîíîìèêàòà ñ ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè îñòàâà îêîëî 3 ïúòè ïî-íèñêî â ñðàâíåíèå ñúñ ñúùàòà ãðóïà ñòðàíè. Íàé-ãîëÿì äÿë îò Ï×È ñà íàñî÷åíè êúì íàé-èíîâàòèâíèÿ ñåêòîð â ñòðàíàòà – ôèíàíñîâîòî ïîñðåäíè÷åñòâî è êúì ñêëàäèðàíåòî, òðàíñïîðòà, ñúîáùåíèÿòà è ñäåëêèòå ñ íåäâèæèìè èìîòè. Äåëúò íà ïðåðàáîòâàùàòà ïðîìèøëåíîñò íàìàëÿâà, êîåòî ìîæå äà áúäå ñèãíàë çà âëîøàâàíå íà êà÷åñòâåíàòà ñòðóêòóðà è íàñèùàíå íà ñïîñîáíîñòòà íà èêîíîìèêàòà äà ïðèåìà òåõíîëîãè÷íè íîâîñòè. Î÷àêâàíèÿòà Ï×È äà çàïàçÿò ñâîÿ ðúñò ïðåç ïúðâèòå ãîäèíè ñëåä ïðèåìàíåòî íà ñòðàíàòà â ÅÑ çàâèñÿò îò ïîâèøàâàíåòî íà àáñîðáöèîííàòà ñïîñîáíîñò íà ñòðàíàòà ÷ðåç åâðîåïéñêèòå ôîíäîâå. Ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèèòå. Ñîáñòâåíèòå ñðåäñòâà íà ïðåäïðèÿòèÿòà ñå çàïàçâàò êàòî îñíîâåí èçòî÷íèê çà ôèíàíñèðàíå íà òÿõíàòà èíîâàöèîííà äåéíîñò è ïðåç 2006 ã., ñëåäâàíè îò áàíêèòå, ìåñòíèòå è ÷óæäåñòðàííèòå ïàðòíüîðè. Íàé-ãîëÿì ðúñò ñðåä èçòî÷íèöèòå çà ôèíàíñèðàíå ñïðÿìî ïîñëåäíîòî èçäàíèå íà Èíîâàöèè.áã áåëåæàò áàíêèòå è ôîíäîâåòå íà ÅÑ. Òàçè òåíäåíöèÿ ñå î÷àêâà äà ñå çàñèëè ñ ïðèåìàíåòî íà ñòðàíàòà â ÅÑ è ñ ïî-íàòàòúøíîòî çàäúëáî÷àâàíå íà ôèíàíñîâîòî ïîñðåäíè÷åñòâî â èêîíîìèêàòà. Ñïåöèàëèçèðàíèòå èíñòðóìåíòè çà ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèèòå êàòî íàïðèìåð ôîíäîâå çà ðèñêîâ êàïèòàë íà ïðàêòèêà ñà íåïîçíàòè çà áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ. Áóðíîòî ðàçâèòèå íà ìåñòíèÿ êàïèòàëîâ ïàçàð îò ïîñëåäíèòå 2-3 ãîäèíè, íàòðóïâàíåòî íà ñðåäñòâà â äúëãîñðî÷íè ôèíàíñîâè èíñòðóìåíòè (ïåíñèîííè ôîíäîâå, çàñòðàõîâàòåëíè äðóæåñòâà) è íàâëèçàíåòî íà ôîíäîâå è îïèò îò ÅÑ ñå î÷àêâà äà äîâåäàò äî ïîÿâàòà íà ïúðâèòå íàöèîíàëíè ðèñêîâè èíñòðóìåíòè ïðåç 2007 – 2008 ã.

íèÿ. Ïîäîáíî ðàçâèòèå ïðåäâèæäàò è îñíîâíèòå òåîðåòè÷íè ðàçðàáîòêè, êàòî ñå ïîä÷åðòàâà, ÷å âàæíî óñëîâèå çà ïðèäâèæâàíå íà ÍÈÐÄ ïîòîöè îò ñòðàíè ñ ãîëåìè êúì ñòðàíè ñ ìàëêè ïàçàðè å ïîñëåäíèòå äà èìàò äîñòúï äî íàó÷íàòà èíôðàñòðóêòóðà è çíàíèå íà ïúðâèòå.

Èíâåñòèöèè â ÍÈÐÄ Ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ ïðåäñòàâëÿâàò öåëåíàñî÷åíèòå èíâåñòèöèè íà ôèðìèòå è îñòàíàëèòå ó÷àñòíèöè â íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà çà ñúçäàâàíå íà íîâè ïðîäóêòè, òåõíîëîãèè è çíàíèå. Òåõíèÿò ðàçìåð è èíñòèòóöèîíàëíà ñòðóêòóðà ïîêàçâàò, îò åäíà ñòðàíà, êúäå ñå íàìèðà îñíîâíèÿò ÍÈÐÄ ïîòåíöèàë íà ñòðàíàòà è îò äðóãà, êàêâà å îöåíêàòà íà ðàçëè÷íèòå ó÷àñòíèöè â èíîâàöèîííàòà ñèñòåìà çà ïåðñïåêòèâèòå ïðåä ðàçâèòèåòî ´.

Ñëåä 2007 ã. ìîæå äà ñå î÷àêâà ïîëîæèòåëíî âëèÿíèå âúðõó ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ â Áúëãàðèÿ ïî ëèíèÿ íà òðè ôàêòîðà: 1) ñðåäñòâàòà ïî ôîíäîâåòå è ðàìêîâèòå ïðîãðàìè íà ÅÑ; 2) ðåëîêàöèÿ íà

ÍÈÐÄ èíâåñòèöèè îò ñòàðèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ, â òúðñåíå íà íîâè ñïîñîáíîñòè è íàìàëÿâàíå íà ðàçõîäèòå62 è 3) íàñî÷âàíå íà ïî-ãîëÿì äÿë îò ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ èíâåñòèöèè â ÅÑ êúì íîâèòå ñòðàíè ÷ëåíêè. Äàííèòå çà ïåðèîäà 2002 – 2004 ã. íà ðàâíèùå ÅÑ ïîäêðåïÿò ïîäîáåí ñöåíàðèé, âúïðåêè ÷å îñåçàåìî óâåëè÷åíèå íà ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ å áèëî óñåòåíî åäâà â íÿêîëêî ñòðàíè îò ÅÑ-10 – Óíãàðèÿ, Ñëîâåíèÿ è Åñòî-

ÔÈÃÓÐÀ 45. ÈÍÂÅÑÒÈÖÈÈ Â ÍÈÐÄ, % ÎÒ ÁÂÏ 1,95

1,97

1,98

1,94

1,90

1,84

1,83

1,80

1,83

1,85

2,00

1,60 1,40 1,20

0,50

0,81 0,51

0,80 0,50

0,79 0,49

0,47

0,52

0,57

0,51

0,40

0,52

0,60

0,79

0,80

1,00

0,62

Ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ â Áúëãàðèÿ íàðàñòâàò ñ îêîëî 20 – 30 ìëí. ëâ. ãîäèøíî ïðåç ïîñëåäíèòå íÿêîëêî ãîäèíè, êàòî îñòàâàò íà ðàâíèùå îêîëî è ìàëêî íàä 0,5 % îò ÁÂÏ íà ñòðàíàòà. Áúëãàðèÿ èçðàçõîäâà îêîëî 4 ïúòè ïî-ìàëêî ñðåäñòâà çà ÍÈÐÄ â ñðàâíåíèå ñ ÅÑ-25 è 0,3 ï.ï. ïî-ìàëêî îò ñðåäíîòî çà íîâèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ îò 2004 ã. Èíîâàöèîííàòà ñòðàòåãèÿ íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ ïðåäâèæäà òå äà íàðàñòâàò äî 1,15 % îò ÁÂÏ äî 2013 ã. ñ ïîìîùòà íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà è ñðåäñòâàòà îò ôîíäîâåòå íà ÅÑ. Êúì 2005 ã. ïðåäâèæäàíèÿòà íà ñòðàòåãèÿòà èçîñòàâàò îò ðåàëíî îòäåëÿíèòå ñðåäñòâà ñ 40 – 60 ìëí. ëâ., à â ïðîöåíòíî èçðàæåíèå, êàòî äÿë îò ÁÂÏ – ñ 0,2 ï.ï. Òàçè äèñòàíöèÿ ìîæå äà áúäå ñêúñåíà ïðåç 2006 ã. ïðåäâèä ïîâèøåíèòå ïðèõîäè çà Áúëãàðèÿ îò Ðàìêîâèòå ïðîãðàìè íà ÅÑ è îñúùåñòâåíèòå ïðîåêòè ïî ïðîãðàìà ÔÀÐ, íî å ìàëêî âåðîÿòíî äà áúäå ïðåîäîëÿíà ïðè ñåãà çàëîæåíèòå óñëîâèÿ íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà.

Êîíñòàòèðàíèÿò äèñáàëàíñ â ñòðóêòóðàòà íà ÍÈÐÄ â Áúëãàðèÿ îò ïðåäõîäíîòî èçäàíèå íà Èíîâàöèè.áã ñå çàïàçâà, ìàêàð äà ñå çàáåëÿçâàò ïðèçíàöè íà ïîäîáðåíèå. Çà ðàçëèêà îò ÅÑ-15, êúäåòî îñíîâíàòà ÷àñò îò ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ ñå èçïúëíÿâàò è ñå ôèíàíñèðàò îò ñåêòîð „Ïðåäïðèÿòèÿ”, â Áúëãàðèÿ ïîâå÷å îò ïîëîâèíàòà ñå îòíàñÿò çà ñåêòîð „Äúðæàâío óïðàâëåíèå”. Ïðåç ïîñëåäíîòî äåñåòèëåòèå ñòðàíàòà å èíâåñòèðàëà ñðåäíî ïîä 10 % îò ðàçõîäèòå ñè çà ÍÈÐÄ â êàïèòàëîâî îáîðóäâàíå è ìàøèíè. Ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò (îêîëî 60 %) îò îñòàíàëèòå

0,20 0,00 1995

1996

1997

1998 Áúëãàðèÿ

1999 ÅÑ-10

2000 ÅÑ-25

2001

2002

2003

2004

2005

ÅÑ-15

Çàáåëåæêà: Äàííèòå çà 2005 ã. ñà ïðåäâàðèòåëíà îöåíêà íà ôîíä “Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ” (ÔÍÈ). Èçòî÷íèê: ÍÑÈ, 2006.

Ñïîðåä èçñëåäâàíå íà Áîñòúíñêàòà êîíñóëòàíòñêà ãðóïà ïðåç 2006 ã. 27 % îò êîìïàíèèòå ïëàíèðàò äà óâåëè÷àò ðàçõîäèòå ñè çà ÍÈÐÄ â Èçòî÷íà Åâðîïà ïðåç 2007 ã., Innovation 2006, Boston Consulting Group, 2006. I N N O VAT I O N . B G

ÔÈÃÓÐÀ 46. ÍÀÐÀÑÒÂÀÍÅ ÍÀ ÐÀÇÕÎÄÈÒÅ ÇÀ ÍÈÐÄ ÑÏÎÐÅÄ ÍÀÖÈÎÍÀËÍÀÒÀ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÀ ÑÒÐÀÒÅÃÈß 1,40 %

800 700

600

ìëí. ëâ.

500

0,80 %

0,85 %

0,95 %

1,00 %

1,10 %

1,15 %

0,80 %

0,64 %

400

722

0,54 %

647

200 100

1,20 % 1,00 %

0,74 %

186

231

282

321

461

410

363

0,60 %

579

516

0,40 % 0,20 %

0,00 % 2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Ðàçõîäè çà ÍÈÐÄ (ìëí. ëâ.)

2010

2011

2012

2013

Ðàçõîäè çà ÍÈÐÄ (% îò ÁÂÏ)

Èçòî÷íèê: Èíîâàöèîííà ñòðàòåãèÿ íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ, 2004.

ÔÈÃÓÐÀ 47. ÐÀÇÕÎÄÈ ÇÀ ÍÈÐÄ Â ÁÚËÃÀÐÈß 800

1,40

700

1,20

600

1,00

500 0,80 400

0,62 0,52

300

0,57

0,52

0,51

0,47

0,50

0,49

0,51

0,50

0,60 0,40

200

134

139

158

173

194

208

128 1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

100 5

1995

1996

1997

0,20 0,00

ÍÈÐÄ (õèë. ëâ.)

ÍÈÐÄ (% ÁÂÏ)

Çàáåëåæêà: Ðàçëèêàòà â äÿëîâåòå è àáñîëþòíèòå ñòîéíîñòè íà ôèãóðè 46 è 47 çà ãîäèíèòå 2003 – 2005 ñå äúëæè íà ðàçëè÷èÿ â ïðîãíîçíèÿ ÁÂÏ, èçïîëçâàí â ñòðàòåãèÿòà, è íåãîâèòå ðåàëíè ñòîéíîñòè. Èçòî÷íèê: ÍÑÈ, 2006, ÔÍÈ, 2006.

6 íà 13 ìëí. ëâ.), ñ êîåòî äåëúò íà êîíêóðñíî-ïðîåêòíèòå ñðåäñòâà, îòäåëÿíè îò ïðàâèòåëñòâîòî,

Ãðóïà “Íàóêà” îò äúðæàâíèÿ áþäæåò íà ñòðàíàòà. Âúïðåêè ÷å èìà èçâåñòíî ðàçìèíàâàíå íà äàííèòå íà ÍÑÈ çà ÍÈÐÄ â ñåêòîð “Äúðæàâíî óïðàâëåíèå” è ãðóïà “Íàóêà”, òå ñà ìèíèìàëíè (ïîä 4 %), è äâåòå ñëåäâàò ïðèïîêðèâàùà ñå äèíàìèêà ïðåç ïîñëåäíèòå 10 ãîäèíè. Ãðóïà „Íàóêà” âêëþ÷âà ðàçõîäèòå íà ÁÀÍ (âêë. ñîáñòâåíèòå ïðèõîäè), ðàçõîäèòå íà ÍÖÀÍ, ðàçõîäèòå çà âåäîìñòâåíèòå íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêè èíñòèòóòè (ïðåç ãîäèíèòå íÿêîè ñìåíÿò ïðèíàäëåæíîñòòà ñè, íî îñòàâàò â ãðóïàòà), ðàçõîäèòå íà ÔÍÈ, âíîñêèòå çà ó÷àñòèå íà Áúëãàðèÿ â ïðîãðàìè íà ÅÑ, ðàçõîäèòå íà ÍÖÈÄ è äð. Çà ïî-ïîäðîáíî îïèñàíèå íà îñíîâíèòå ìîäåëè íà ñòðóêòóðà è ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèîííè ñèñòåìè íà åâðîïåéñêè ñòðàíè âæ. áþëåòèí “Âåñòè”, èçäàíèå íà Åâðîïåéñêèÿ èíîâàöèîíåí öåíòúð êúì Ôîíäàöèÿ “Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”.

0,90 %

1,05 %

300

ìëí. ëâ

Ñòðóêòóðàòà íà äúðæàâíèòå ðàçõîäè çà ÍÈÐÄ63 êàòî íàé-ãîëÿì êîìïîíåíò îò îáùèòå ðàçõîäè ñúùî å íåáàëàíñèðàíà â ñðàâíåíèå ñ õàðàêòåðèñòèêèòå íà ðàçâèòèòå èíîâàöèîííè ñèñòåìè â ñâåòà64. Îò åäíà ñòðàíà, â íåãî ïðåîáëàäàâàò èíñòèòóöèîíàëíèòå ñóáñèäèè çà âåäîìñòâåíè èíñòèòóòè (ÍÖÀÍ, ÍÖÈÄ, Äèïëîìàòè÷åñêè èíñòèòóò è äð.) è àâòîíîìíè íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêè îðãàíèçàöèè (ÁÀÍ). Äî 2005 ã. äåëúò íà êîíêóðñíî-ïðîåêòíîòî íàöèîíàëíî ôèíàíñèðàíå å ïîä 2 % îò ðàçõîäèòå ïî ãðóïà „Íàóêà” – ñðåäñòâàòà, îòäåëÿíè çà ôóíêöèîíèðàíåòî íà ôîíä „Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ”. Îò äðóãà ñòðàíà, ïðåäè ñúçäàâàíåòî íà Íàöèîíàëíèÿ èíîâàöèîíåí ôîíä íà ïðàêòèêà ïðàâèòåëñòâîòî íå å îòäåëÿëî ñðåäñòâà, íàñî÷åíè ñïåöèôè÷íî â ïîäêðåïà íà ÍÈÐÄ â áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ. Öÿëîòî äúðæàâíî ôèíàíñèðàíå å áèëî íàñî÷åíî êúì èíñòèòóöèèòå íà ïðåäëàãàíåòî íà íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêà äåéíîñò. Ñ ó÷àñòèåòî íà Áúëãàðèÿ â Ïåòàòà ñëåä 1999 ã. è îñîáåíî â Øåñòàòà ðàìêîâà ïðîãðàìà íà ÅÑ ñëåä 2002 ã. èíäèðåêòíî (÷ðåç èçïëàùàíåòî íà âíîñêèòå çà ó÷àñòèå â ïðîãðàìèòå îò ãðóïà „Íàóêà” íà äúðæàâíèÿ áþäæåò) çàïî÷âà ïðîìÿíà â ñòðóêòóðàòà íà äúðæàâíîòî ôèíàíñèðàíå êúì êîíêóðñíî-ïðîåêòíî íà÷àëî. Çà ïåðèîäà 2005 – 2007 ã. ñå óâåëè÷àâàò áþäæåòèòå íà ôîíä „Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ” (îò 12 íà 16 ìëí. ëâ.) è Íàöèîíàëíèÿ èíîâàöèîíåí ôîíä (îò

% ÁÂÏ

òåêóùè ðàçõîäè ña îòäåëÿíè çà çàïëàòè è îñèãóðîâêè íà ïåðñîíàëà, çàåò ñ ÍÈÐÄ â äúðæàâíèÿ ñåêòîð.

ñå ïîêà÷âà äî 12 – 13 % îò ñðåäñòâàòà ïî ãðóïà „Íàóêà”. Àêî ñå ïðèáàâÿò è âíîñêèòå çà ó÷àñòèå â Ñåäìàòà ðàìêîâà ïðîãðàìà íà ÅÑ, òîçè äÿë ùå ñå ïîêà÷è íà îêîëî 20 % îò 2007 ã. Ñúùåâðåìåííî âêëþ÷âàíåòî íà Áúëãàðèÿ â åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå, îñíîâíî ïî ëèíèÿ íà ÎÏ „Êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà”, ùå ñïîìîãíå çà ïîâèøàâàíå äåëà

íà ôèíàíñèðàíåòî íà ÍÈÐÄ â áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ è çà ðàçâèòèåòî íà ïî-ãúñòà èíôðàñòðóêòóðà îò ïîñðåäíèöè. Ðàçâèòèåòî íà ÍÈÐÄ â ïðåäïðèÿòèÿòà ùå áúäå ñèëíî çàñòúïåíî è â Ñåäìàòà ðàìêîâà ïðîãðàìà íà ÅÑ. Âúâ âðúçêà ñ òîâà ñëåä 2007 ã. ñå î÷àêâà ïîâèøàâàíå äåëà íà ôèíàíñèðàíåòî îò ÷óæáèíà â îáùèòå ðàçõîäè çà ÍÈÐÄ.

ÔÈÃÓÐÀ 48. ÑÒÐÓÊÒÓÐÀ ÍÀ ÐÀÇÕÎÄÈÒÅ ÇÀ ÍÈÐÄ ÏÎ ÈÍÑÒÈÒÓÖÈÎÍÀËÍÈ ÑÅÊÒÎÐÈ 100 %

9,7 %

9,2 % 21,9 %

90 % 80 %

12,5 % 70 %

Ñåêòîð “Âèñøå îáðàçîâàíèå"

60 %

67,0 %

70,1 %

Ñåêòîð “Äúðæàâíî óïðàâëåíèå"

50 %

Ñåêòîð “Ïðåäïðèÿòèÿ"

40 %

Ïðåîäîëÿâàíåòî íà äèñáàëàíñà â äúðæàâíîòî ôèíàíñèðàíå íà ÍÈÐÄ ñå î÷àêâà äà äîâåäå äî ïîñòåïåííîòî ìó íàìàëÿâàíå â ñòðóêòóðàòà íà îáùèòå ðàçõîäè çà ÍÈÐÄ â Áúëãàðèÿ. Âå÷å ñå çàáåëÿçâà ïîêà÷âàíå íà îáùîòî ðàâíèùå íà ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ, êàòî äåëúò íà ïðåäïðèÿòèÿòà â íåãî å ïî-âèñîê. Ïîâå÷å ñðåäñòâà ñå îòäåëÿò è çà êàïèòàëîâè ðàçõîäè. Âúïðåêè ïðîâåäåíèòå ñïåöèàëíè ñåñèè íà ôîíä “Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ” çà ðàçâèòèå íà íàóêàòà â áúëãàðñêèòå âèñøè ó÷èëèùà ïðåç 2005 è 2006 ã. òåõíèÿò äÿë â ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ îñòàâà íåñúðàçìåðíî ìàëúê ñïðÿìî íàëè÷íèÿ ÷îâåøêè ïîòåíöèàë â óíèâåðñèòåòèòå. Òåíäåíöèÿòà êúì ïîâèøàâàíå íà äåëà íà ïðåäïðèÿòèÿòà âúâ ôèíàíñèðàíåòî è ïðîâåæäàíåòî íà ÍÈÐÄ ùå áúäå ïî-ñúùåñòâåíà ñàìî àêî áúäå ïîäêðåïåíà îò ñúîòâåòíîòî ðàçâèòèå íà ÷àñòíèÿ ñåêòîð, âêë. ïî-âèñîêèÿ ïðèòîê íà ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè â ÍÈÐÄ. Ïðîìÿíà â òåíäåíöèÿòà ñúùåñòâóâà è â ñòðóêòóðàòà íà òåêóùèòå ðàçõîäè çà ÍÈÐÄ ïî âèäîâå èçñëåäâàíèÿ. Íàáëþäàâà ñå íàðàñòâàíå íà äåëà íà ðàçõîäèòå çà åêñïåðèìåíòàëíè ðàçðàáîòêè è ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ çà ñìåòêà íà ðàçõîäèòå çà ôóíäàìåíòàëíè èçñëåäâàíèÿ. Ñ íàðàñòâàíåòî íà äåëà íà ÍÈÐÄ â ñåêòîðà íà ïðåäïðèÿòèÿòà å õàðàêòåðíî è ñúîòâåòíî ïðåíàñî÷âàíå âúâ âèäà íà èçñëåäâàíèÿòà. Òî å ñâúðçàíî è ñ óâåëè÷àâàíå íà ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ â òåõíè÷åñêèòå íàóêè. Ïî-áúðçî

64,6 % Ñåêòîð “Íåòúðãîâñêè îðãàíèçàöèè"

30 % 20 % 10 % 0%

20,0 %

23,6 %

0,2 %

0,3 %

Áúëãàðèÿ (2003)

1,0 %

Áúëãàðèÿ (2004)

Åâðîïåéñêè ñúþç (ÅÑ-15)

Èçòî÷íèê: ÍÑÈ, 2006; Åâðîñòàò, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 49. ÑÒÐÓÊÒÓÐÀ ÍÀ ÐÀÇÕÎÄÈÒÅ ÇÀ ÍÈÐÄ ÏÎ ÈÇÒÎ×ÍÈÖÈ ÍÀ ÔÈÍÀÍÑÈÐÀÍÅ 100 %

6,3 %

6,0 %

10,7 %

90 % 80 %

34,7 %

70 % 60 %

66,9 %

65,8 %

×óæáèíà, íåòúðãîâñêè îðãàíèçàöèè, âèñøå îáðàçîâàíèå Ñåêòîð „Äúðæàâíî óïðàâëåíèå"

50 % 40 % 54,6 %

30 % 20 %

26,8 %

Ñåêòîð “Ïðåäïðèÿòèÿ"

28,2 %

10 % 0% Áúëãàðèÿ (2003)

Áúëãàðèÿ (2004) Åâðîïåéñêè ñúþç (ÅÑ-15, 2003)

Èçòî÷íèê: ÍÑÈ, 2006; Åâðîñòàò, 2006.

ðàçâèòèå ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè ïðåòúðïÿõà ñúùî åñòåñòâåíèòå, îáùåñòâåíèòå è õóìàíèòàðíèòå íàóêè, äîêàòî ìåäèöèíñêèòå íàóêè äîðè ëåêî íàìàëÿâàò ñâîÿ äÿë ñëåä 2002 ã. Ðàçâèòèåòî íà ÈÊÒ äåéíîñòèòå â ñòðàíàòà, íàâëèçàíåòî íà äîïúëíèòåëíè ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè, äîñòúïúò äî ôèíàíñèðàíå îò ÅÑ è íàðàñíàëèÿò èíòåðåñ êúì îáðàçîâàíèå â òàçè îáëàñò ïðåäïîëàãàò çàñèëâàíåòî íà ïîçèöèèòå íà òåõíè÷åñêèòå íàóêè.

I N N O VAT I O N . B G

ÔÈÃÓÐÀ 50. ÐÀÇÕÎÄÈ ÏÎ ÃÐÓÏÀ „ÍÀÓÊÀ” ÍÀ ÄÚÐÆÀÂÍÈß ÁÞÄÆÅÒ 200 000 180 000 160 000 140 000 120 000 100 000

188 200 167 100

80 000 60 000 89 731

86 527

91 100

1999

2000

2001

40 000

112 733

118 085

2002

2003

129 819

133 800

2004

2005

20 000 0 2006

2007

Èçòî÷íèê: Äîêëàäè è îò÷åòè ïî Çàêîíà çà äúðæàâíèÿ áþäæåò çà ñúîòâåòíàòà ãîäèíà è èç÷èñëåíèÿ íà Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 51. ÑÒÐÓÊÒÓÐÀ ÍÀ ÐÀÇÕÎÄÈÒÅ ÇÀ ÍÈÐÄ ÏÎ ÈÊÎÍÎÌÈ×ÅÑÊÈ ÅËÅÌÅÍÒÈ (1995 – 2004 Ã.) 95,4 %

100 %

95,9 %

93,6 %

95,4 %

89,7 %

80 % 60 % 40 % 20 % 0%

4,6 % 1995

6,4 % 2001

4,1 % 2002

4,6 % 2003

Ðàçõîäè çà ïðèäîáèâàíå íà ÄÌÀ

10,3 % 2004

Òåêóùè ðàçõîäè

Èçòî÷íèê: ÍÑÈ, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 52. ÑÒÐÓÊÒÓÐÀ ÍÀ ÒÅÊÓÙÈÒÅ ÐÀÇÕÎÄÈ ÇÀ ÍÈÐÄ ÏÎ ÂÈÄÎÂÅ ÈÇÑËÅÄÂÀÍÈß (1995 – 2004 Ã.) 100 % 90 %

0,20

0,19

0,21

0,16

0,17

80 %

Ðàçõîäè çà åêñïåðèìåíòàëíè ðàçðàáîòêè

70 % 60 % 50 %

0,55

0,51

0,47 0,50

0,50

Ðàçõîäè çà ôóíäàìåíòàëíè èçñëåäâàíèÿ

40 % 30 % 20 % 10 %

0,25

0,30

0,29

0,38

0,33

0% 1995

2001

Èçòî÷íèê: ÍÑÈ, 2006.

Ðàçõîäè çà ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ

2002

2003

2004

ÔÈÃÓÐÀ 53. ÐÀÇÕÎÄÈ ÇÀ ÍÈÐÄ ÏÎ ÎÁËÀÑÒÈ ÍÀ ÍÀÓÊÀÒÀ 200 000 180 000 160 000

Îáùåñòâåíè è õóìàíèòàðíè íàóêè

140 000

Ñåëñêîñòîïàíñêè íàóêè

õèë. ëâ.

120 000

Ìåäèöèíñêè íàóêè

100 000 80 000

Òåõíè÷åñêè íàóêè

60 000 Åñòåñòâåíè íàóêè

40 000 20 000 0 2000

2001

2002

2003

2004

Èçòî÷íèê: ÍÑÈ, 2006.

Ê ÀÐÅ 3. ÊÎÍÊÓÐÑÍÎ-ÏÐÎÅÊÒÍÎ ÔÈÍÀÍÑÈÐÀÍÅ Â ÁÚËÃÀÐÈß: ÔÎÍÄ „ÍÀÓ×ÍÈ ÈÇÑËÅÄÂÀÍÈß” È ÍÀÖÈÎÍÀËÅÍ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÅÍ ÔÎÍÄ

Ôîíä „Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ” å íàöèîíàëíà èíñòèòóöèÿ, ôèíàíñèðàùà íàó÷íèòå èçñëåäâàíèÿ è ðèñêîâèòå ðàçðàáîòêè âúâ âñè÷êè îáëàñòè íà íàóêàòà. Îñíîâíè èíñòðóìåíòè íà íåãîâàòà äåéíîñò ñà êîíêóðñè çà íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ, îðãàíèçèðàíè íà ïðîåêòåí è ïðîãðàìåí ïðèíöèï. Ôîíäúò ñå óïðàâëÿâà îò Èçïúëíèòåëåí ñúâåò, â êîéòî ñà âêëþ÷åíè âèäíè ó÷åíè îò ñòðàíàòà, è ñå ïîäïîìàãà àäìèíèñòðàòèâíî îò Äèðåêöèÿ „Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ” êúì Ìèíèñòåðñòâîòî íà îáðàçîâàíèåòî è íàóêàòà. Íàñëåäíèê å íà Íàöèîíàëåí ôîíä „Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ”, ñúçäàäåí ïðåç 1990 ã. Ôîíäúò óïðàâëÿâà ñåäåì ôèíàíñîâè èíñòðóìåíòà çà íàñúð÷àâàíå íà íàó÷íèòå èçñëåäâàíèÿ: • ðåäîâíè ãîäèøíè òåìàòè÷íè êîíêóðñè „Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ”, íàñî÷åíè êúì âàæíè çà îáùåñòâîòî è èêîíîìèêàòà ïðîáëåìè; • êîíêóðñè „Ìëàäè ó÷åíè” è „Ìëàäè òàëàíòè”; • íàöèîíàëíè íàó÷íè ïðîãðàìè, êîèòî èìàò çà öåë ñúçäàâàíåòî íà êîíêóðåíòîñïîñîáíè ïðîäóêòè; • êîíêóðñè íà áàçà äâóñòðàííî ñúòðóäíè÷åñòâî ñ äðóãè ñòðàíè; • öåëåâè ïðîãðàìè è êîíêóðñè çà ïîäîáðÿâàíå íà íàó÷íàòà èíôðàñòðóêòóðà, çà ñòèìóëèðàíå íà íàó÷íèòå èçñëåäâàíèÿ â óíèâåðñèòåòèòå, ïîäîáðÿâàíå íà âðúçêàòà ìåæäó ïðåäïðèÿòèÿ è íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêè îðãàíèçàöèè è äð.; • êîíêóðñè çà íàó÷íè ïóáëèêàöèè. Áþäæåòúò íà Ôîíä „Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ” çà 2006 ã. å îêîëî 15 ìëí. ëâ. Íàöèîíàëíèÿò èíîâàöèîíåí ôîíä êúì Ìèíèñòåðñòâîòî íà èêîíîìèêàòà è åíåðãåòèêàòà å ñúçäàäåí êàòî ÷àñò îò èçïúëíåíèåòî íà Èíîâàöèîííàòà ñòðàòåãèÿ íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ, ïðèåòà íà 8 ñåïòåìâðè 2004 ã. Öÿëîñòíàòà äåéíîñò ïî àäìèíèñòðèðàíå íà Íàöèîíàëíèÿ èíîâàöèîíåí ôîíä ñå îñúùåñòâÿâà îò Èçïúëíèòåëíàòà àãåíöèÿ çà íàñúð÷àâàíå íà ìàëêèòå è ñðåäíèòå ïðåäïðèÿòèÿ (ÈÀÍÌÑÏ). Ôîíäúò ïîäêðåïÿ äâà òèïà ïðîåêòè: • íàó÷íîïðèëîæíè èçñëåäîâàòåëñêè ïðîåêòè (ìàêñèìàëíàòà ñòîéíîñò íà ñóáñèäèÿ å â ðàçìåð íà 500 000 ëâ. ñúñ ñðîê íà ðåàëèçàöèÿ äî 3 ãîäèíè, êàòî ðàçõîäèòå çà èçñëåäâàíå è ðàçâèòèå ñå ïîêðèâàò îò ôîíäà â ðàìêèòå íà 25 äî 50 %); • òåõíèêî-èêîíîìè÷åñêè/ïðåäïðîåêòíè ïðîó÷âàíèÿ (ïðàâî íà 50 % ñóáñèäèÿ îò íàïðàâåíèòå ðàçõîäè, êàòî ìàêñèìàëíàòà ñòîéíîñò íà ñóáñèäèÿòà å äî 50 000 ëâ. çà ïðîåêòè ñúñ ñðîê íà ðåàëèçàöèÿ äî 1 ãîäèíà). Áþäæåòúò íà Íàöèîíàëíèÿ èíîâàöèîíåí ôîíä çà 2006 ã. å îêîëî 8 ìëí. ëâ. Èçòî÷íèê: Ãîäèøåí îò÷åò 2005, Ôîíä „Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ” (2006), Report of an International Review Panel of the National Science Fund of Bulgaria (2006); Èçïúëíèòåëíà àãåíöèÿ çà íàñúð÷àâàíå íà ìàëêèòå è ñðåäíèòå ïðåäïðèÿòèÿ.

I N N O VAT I O N . B G

Ìåæäóíàðîäåí òðàíñôåð íà èíîâàöèè Ïðåêèòå ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè è âíîñúò íà ñòîêè èìïëèöèòíî òðàíñôåðèðàò ïîçíàíèå îò ÷óæáèíà êúì ñòðàíàòà. Ñúäúðæàíèåòî íà ÍÈÐÄ åëåìåíò (èíâåñòèöèè â èíîâàöèè, îñúùåñòâåíè â äðóãà ñòðàíà) â òåçè ïîòîöè çàâèñè îò ñòåïåíòà íà èíîâàòèâíîñò è òåõíîëîãè÷íà èíòåíçèâíîñò íà îòðàñëèòå, â êîèòî ñå îñúùåñòâÿâàò. Ñòåïåíòà íà òðàíñôåð íà ñúäúðæàùîòî ñå â òÿõ ïîçíàíèå çàâèñè îò êàïàöèòåòà íà ïðèåìàùàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà äà óñâîÿâà ÍÈÐÄ. Òåõíîëîãè÷íîòî îáíîâëåíèå íà ïðåäïðèÿòèÿòà â Áúëãàðèÿ èìà âîäåùà ðîëÿ çà ïîâèøàâàíåòî íà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà íà èêîíîìèêàòà íà ìåæäóíàðîäíèòå ïàçàðè. Ïîäìÿíàòà íà îñòàðåëèòå ïðîèçâîäñòâåíè ìîùíîñòè è âíåäðÿâàíåòî íà íàé-íîâèòå ñâåòîâíè òåõíîëîãèè ñà ñâúðçàíè ñ íàáîð îò äåéíîñòè, ñïåöèôè÷íè çà âñÿêî îòäåëíî ïðåäïðèÿòèå. Íà ìàêðîèêîíîìè÷åñêî íèâî çà êàòàëèçàòîð íà òåõíîëîãè÷íèÿ òðàíñôåð è çà èíäèðåêòåí èçìåðèòåë íà íåãîâèÿ èíòåíçèòåò ñå âúçïðèåìàò ïðåêèòå ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè è âíîñúò íà èíâåñòèöèîííè ñòîêè. Ïðåêèòå ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè (Ï×È) ñà åäèí îò äâèãàòåëèòå íà èêîíîìè÷åñêèÿ ðàñòåæ çà ñòðàíèòå îò Öåíòðàëíà è Èçòî÷íà Åâðîïà65. Îñíîâíèòå ïîëîæèòåëíè åôåêòè, ÷ðåç êîèòî îòäåëíàòà ÷óæäåñòðàííà èíâåñòèöèÿ ïîäïîìàãà èêîíîìè÷åñêèÿ ðàñòåæ â äàäåíà ñòðàíà, ñà òåõíîëîãè÷íîòî îáíîâëåíèå íà ïðèäîáèòîòî ïðåäïðèÿòèå è âúâåæäàíåòî íà ïîåôåêòèâíè óïðàâëåíñêè è ìàðêåòèíãîâè ïðàêòèêè. Èìåííî ïîðàäè òàçè ïðè÷èíà ïðèòîêúò íà Ï×È íå å ñàìî âõîäÿù êàïèòàëîâ ïîòîê, íî è êàòàëèçàòîð çà íîâèòå òåõíîëîãèè è çà èìïëèöèòíîòî âíåäðÿâàíå íà ïîñòèæåíèÿòà íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò, èçâúðøåíà â äðóãè äúðæàâè66. Åôåêòèâíîñòòà íà ïðîöåñà íà óñâîÿâàíå è ðàçïðîñòðàíÿâàíå íà íîâèòå òåõíîëîãèè ÷ðåç ïðåêè ÷óæäåñòðàííè 74

èíâåñòèöèè íå å ãàðàíòèðàíà, à äî ãîëÿìà ñòåïåí çàâèñè îò ôóíêöèîíèðàíåòî íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà. Ïðåäñòàâÿíåòî íà íàòðóïàíèòå ïðåêè ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè â Áúëãàðèÿ ïî èêîíîìè÷åñêè ñåêòîðè ïîêàçâà, ÷å òå ñà íàé-âèñîêè èìåííî â îòðàñëèòå ñ îòíîñèòåëíî ãîëÿì äÿë íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ. Íàé-ãîëåìèÿò áåíåôèöèåíò íà ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè å îòðàñúëúò íà ôèíàíñîâîòî ïîñðåäíè÷åñòâî (35 % îò îáùèÿ ðàçìåð íà Ï×È67), êàòî òîé å è ñ íàé-ãîëÿì äÿë íà

èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ ñëåä äåéíîñòèòå â îáëàñòòà íà êîìïþòúðíèòå òåõíîëîãèè è ÍÈÐÄ. Íàä 80 % îò íàòðóïàíèòå Ï×È â Áúëãàðèÿ ñà ñ ïðîèçõîä ñòðàíèòå – ÷ëåíêè íà ÅÑ. Ñëåäîâàòåëíî îñíîâíèÿò èçòî÷íèê íà ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè çà Áúëãàðèÿ å ðåãèîí ñúñ ñúùåñòâåíà òåõíîëîãè÷íà êàïèòàëîâà áàçà. Çà ïîñëåäíèòå ãîäèíè ñòðàíèòå ÷ëåíêè èíâåñòèðàò îêîëî 2 % îò ÁÂÏ íà Îáùíîñòòà â ÍÈÐÄ, êîåòî ïðåäïîëàãà ðàçøèðåí äîñòúï íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ äî òåõíîëîãè÷åí è èíîâàöèîíåí ðåñóðñ. Ãîäèøíèÿò ïðèòîê íà Ï×È â Áúëãàðèÿ äåìîíñòðèðà çíà÷èòåëíî íàðàñòâàíå ïðåç ïåðèîäà 2003 – 2005 ã. Äîñòèãíàòèÿò ñðåäíîãîäèøåí ðàçìåð çà òîçè ïåðèîä å 12 % îò ÁÂÏ, êàòî î÷àêâàíèÿòà ñà çà çíà÷èòåëíî óñêîðÿâàíå ïðåç 2006 – 2007 ã. Ïðåç ïúðâîòî ïîëóãîäèå íà 2006 ã. ïîòîêúò îò ïðåêè ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè, íàñî÷åíè êúì Áúëãàðèÿ, íàðàñòâà ñ 69 % ñïðÿìî ñúîòâåòíèÿ ïåðèîä íà 2005 ã., âúïðåêè ÷å èìà âåðîÿòíîñò òåõíîëîãè÷íèÿò èì êîìïî-

ÔÈÃÓÐÀ 54. ÐÀÇÌÅÐ ÍÀ ÏÐÅÊÈÒÅ ×ÓÆÄÅÑÒÐÀÍÍÈ ÈÍÂÅÑÒÈÖÈÈ Â ÁÚËÃÀÐÈß ÏÎ ÈÊÎÍÎÌÈ×ÅÑÊÈ ÎÒÐÀÑËÈ (1999 – 2005 Ã.) Õîòåëè è ðåñòîðàíòè Ôèíàíñîâî ïîñðåäíè÷åñòâî Òúðãîâèÿ, ðåìîíò è òåõíè÷åñêî îáñëóæâàíå Òðàíñïîðò, ñêëàäèðàíå è ñúîáùåíèÿ Ñòðîèòåëñòâî Ñåëñêî, ëîâíî è ãîðñêî ñòîïàíñòâî Ðèáíî ñòîïàíñòâî Åëåêòðè÷åñêà è òîïëèííà åíåðãèÿ, ãàçîîáðàçíè ãîðèâà è âîäà Ïðåðàáîòâàùà ïðîìèøëåíîñò Îïåðàöèè ñ íåäâèæèìè èìîòè è áèçíåñ óñëóãè Îáðàçîâàíèå Çäðàâåîïàçâàíå è ñîöèàëíè äåéíîñòè Äðóãè äåéíîñòè, îáñëóæâàùè îáùåñòâîòî è ëè÷íîñòòà Äîáèâíà ïðîìèøëåíîñò

10 000 9 000 8 000 7 000 6 000 5 000 4 000 3 000 2 000 1 000 0 1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

Èçòî÷íèê: ÁÍÁ, 2006.

Çà äèñêóñèÿ îòíîñíî åôåêòèòå îò Ï×È âúðõó ðàñòåæà âæ. M. Neuhaus (2005), V. N. Balasubramanyam (1996), R. Narula (2004) è äð. Ïîëåçíî å äà ñå ïðèïîìíè, ÷å ñïîðåä îáùîïðèåòîòî ðàçáèðàíå çà èíîâàöèîííè ðàçõîäè òå âêëþ÷âàò ðàçõîäèòå çà íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêà è ðàçâîéíà äåéíîñò (ÍÈÐÄ), êàòî îáà÷å èìàò ïî-øèðîê îáõâàò. Ïî äàííè íà ÁÍÁ çà 2005 ã. – ïîñëåäíàòà ïúëíà êàëåíäàðíà ãîäèíà, çà êîÿòî èìà îôèöèàëíà ñòàòèñòèêà.

íåíò äà ñå å âëîøèë, àêî ñå ñúäè ïî òÿõíàòà îòðàñëîâà ñòðóêòóðà. Èêîíîìè÷åñêèòå îòðàñëè, êîèòî ñà îñíîâíèòå áåíåôèöèåíòè íà âõîäÿùèÿ ïîòîê ïðåç 2006 ã., ñà îïåðàöèèòå ñ íåäâèæèìè èìîòè (38 %) è ôèíàíñîâîòî ïîñðåäíè÷åñòâî (19 %). Òúé êàòî â ïúðâàòà ãðóïà ïîïàäàò è ïðåäïðèÿòèÿòà, ðåãèñòðèðàíè ñ îñíîâíà äåéíîñò „áèçíåñ óñëóãè”, å òðóäíî äà ñå íàïðàâè çàêëþ÷åíèå çà èìïëèöèòíàòà èíîâàòèâíîñò íà âëåçëèòå ÷óæäåñòðàííè êàïèòàëè. Âñå ïàê ñêîðîøíàòà åêñïàíçèÿ íà ïàçàðà íà íåäâèæèìà ñîáñòâåíîñò è ïî îòíîøåíèå íà öåíèòå, è ïî îòíîøåíèå íà íîâîòî ñòðîèòåëñòâî, êàêòî è âèñîêèÿò ïðèðàñò íà èïîòå÷íèòå êðåäèòè â ñòðàíàòà ñà èíäèðåêòíè ïîêàçàòåëè çà ïðåîáëàäàâàù äÿë íà èìîòèòå ñïðÿìî áèçíåñ óñëóãèòå â ðàçâèòèåòî íà îòðàñúëà. Ñðàâíèòåëíèÿò àíàëèç ïîêàçâà, ÷å äî 2001 – 2002 ã. áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà èçîñòàâà çíà÷èòåëíî ñïðÿìî îñíîâíèòå ñè êîíêóðåíòè îò Öåíòðàëíà è Èçòî÷íà Åâðîïà è ÅÑ ïî ïîòîê è ïî ðàçìåð íà Ï×È. Íàòðóïàíèÿò ÷óæäåñòðàíåí êàïèòàë íà ÷îâåê îò íàñåëåíèåòî â ñòðàíàòà å ñúèçìåðèì ñ ïðèâëå÷åíèòå ñðåäñòâà ñðåäíî çà ñòðàíèòå îò Þãîèçòî÷íà Åâðîïà (ÞÈÅ) ïðåç òîçè ïåðèîä. Çíà÷èòåëíî ïî-âèñîêèÿò ïðèòîê ïðåç ïîñëåäíèòå òðè ãîäèíè ñúçäàâà óñëîâèÿ çà êà÷åñòâåíî ïîäîáðÿâàíå â íàñèòåíîñòòà íà èêîíîìèêàòà ñ Ï×È. Âõîäÿùèòå ïîòîöè íà ÷îâåê îò íàñåëåíèåòî â Áúëãàðèÿ èçïðåâàðâàò ñðåäíîòî íèâî çà íîâèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ, ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè. Ìàêàð ÷å íàòðóïàíèÿò ÷óæäåñòðàíåí êàïèòàë íà ÷îâåê îò íàñåëåíèåòî â ñòðàíàòà å âñå îùå äàëå÷ îò ñúîòâåòíèÿ ïîêàçàòåë çà ÅÑ-10, Áúëãàðèÿ âå÷å èçïðåâàðâà Ðóìúíèÿ è ñðåäíîòî íèâî çà ÞÈÅ. Ïðåòåãëåí ñ ÁÂÏ, ðàçìåðúò íà Ï×È â Áúëãàðèÿ èçîñòàâà îò òîçè â ñòàðèòå è íîâèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ, íî

ÔÈÃÓÐÀ 55. ÏÐÈÒÎÊ ÍÀ ÏÐÅÊÈ ×ÓÆÄÅÑÒÐÀÍÍÈ ÈÍÂÅÑÒÈÖÈÈ Â ÁÚËÃÀÐÈß ÏÎ ÈÊÎÍÎÌÈ×ÅÑÊÈ ÎÒÐÀÑËÈ (1999 – 2005 Ã.) Õîòåëè è ðåñòîðàíòè Ôèíàíñîâî ïîñðåäíè÷åñòâî Òúðãîâèÿ, ðåìîíò è òåõíè÷åñêî îáñëóæâàíå Òðàíñïîðò, ñêëàäèðàíå è ñúîáùåíèÿ Ñòðîèòåëñòâî Ñåëñêî, ëîâíî è ãîðñêî ñòîïàíñòâî Ðèáíî ñòîïàíñòâî Åëåêòðè÷åñêà è òîïëèííà åíåðãèÿ, ãàçîîáðàçíè ãîðèâà è âîäà Ïðåðàáîòâàùà ïðîìèøëåíîñò Îïåðàöèè ñ íåäâèæèìè èìîòè è áèçíåñ óñëóãè Îáðàçîâàíèå Çäðàâåîïàçâàíå è ñîöèàëíè äåéíîñòè Äðóãè äåéíîñòè, îáñëóæâàùè îáùåñòâîòî è ëè÷íîñòòà Äîáèâíà ïðîìèøëåíîñò

3 000 2 500 2 000 1 500 1 000 500 0 1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

Èçòî÷íèê: ÁÍÁ, 2006.

òåíäåíöèÿòà çà ñêúñÿâàíå íà äèñòàíöèÿòà å ÿñíà, à êîëåáàíèÿòà â òîçè ïîêàçàòåë â Áúëãàðèÿ âå÷å ñëåäâàò åâðîïåéñêèÿ öèêúë.

56 % ñðåäíîãîäèøíî çà ïåðèîäà 2003 – 2005 ã. Òàçè çàâèñèìîñò íà èíâåñòèöèîííèÿ ïðîöåñ â Áúëãàðèÿ îò ÷óæäåñòðàííè êàïèòàëè ïîêàçâà âñå îùå íåäîñòàòú÷íèòå íàöèîíàëíè ñïåñòÿâàíèÿ è íåçàäîâîëèòåëíèÿ âúòðåøåí ôèíàíñîâ ðåñóðñ. Â òîçè àñïåêò ïðîöåñèòå íà çàäúëáî÷àâàíå íà ôèíàíñîâîòî ïîñðåäíè÷åñòâî è ðàçâèòèå íà àëòåðíàòèâíèòå íà áàíêîâàòà ñèñòåìà êàíàëè çà îñèãóðÿâàíå íà

Ñðàâíèòåëíèòå äàííè ïîêàçâàò, ÷å çà ïåðèîäà 1995 – 2005 ã. äåëúò íà Ï×È â áðóòîêàïèòàëîîáðàçóâàíåòî å ìíîãî ïî-âèñîê â Áúëãàðèÿ, îòêîëêîòî â ñòðàíèòå îò ÅÑ. Òåõíèÿò äÿë â áðóòîêàïèòàëîîáðàçóâàíåòî íàðàñòâà äî

ÔÈÃÓÐÀ 56. ÏÐÈÒÎÊ ÍÀ ÏÐÅÊÈ ×ÓÆÄÅÑÒÐÀÍÍÈ ÈÍÂÅÑÒÈÖÈÈ ÍÀ ×ÎÂÅÊ ÎÒ ÍÀÑÅËÅÍÈÅÒÎ Â ÁÚËÃÀÐÈß, ÐÓÌÚÍÈß È ÈÇÁÐÀÍÈ ÃÐÓÏÈ ÑÒÐÀÍÈ (1995 – 2004 Ã.) 1 800 1 600 1 400

ÅÑ-15 ÅÑ-10 Áúëãàðèÿ Ðóìúíèÿ ÞÈÅ

1 200 1 000 800 600 400

320

268 200 0

1995

1996

1997

1998

102

125

102

115

1999

2000

2001

2002

2003

2004

Èçòî÷íèê: ÊÒÐÎÎÍ, 2006.

I N N O VAT I O N . B G

èíâåñòèöèîííè ðåñóðñè, îñîáåíî ïî îòíîøåíèå íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà, îñòàâàò ñðàâíèòåëíî ñëàáî ðàçâèòè. Ðîëÿòà íà Ï×È â áðóòîêàïèòàëîîáðàçóâàíåòî â Áúëãàðèÿ å èíäèðåêòåí ïîêàçàòåë çà òåõíîëîãè÷íàòà çàâèñèìîñò íà ñòðàíàòà, êîÿòî ùå âëèÿå äúëãîñðî÷íî âúðõó ðàçâèòèåòî íà áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà. Óñïîðåäíî ñúñ çàñèëåíèÿ ïðèòîê íà Ï×È â ñòðàíàòà ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè ñå óñêîðè è âíîñúò íà èíâåñòèöèîííè ñòîêè. Òîçè ïðîöåñ ñïîìàãà çà èíòåíçèâíîòî ïîäîáðÿâàíå íà òåõíîëîãè÷íîòî ðàâíèùå íà êàïèòàëîâîòî îáîðóäâàíå â ñòðàíàòà ÷ðåç òðàíñôåð íà èìïëèöèòíî âãðàäåíîòî çíàíèå, íîó-õàó è èíîâàòèâíîñò âúâ âíàñÿíèòå ïðîäóêòè. Ïðåç ïåðèîäà 2004 – 2005 ã. èíâåñòèöèîííèòå ñòîêè ñà åäèí îò íàéäèíàìè÷íî íàðàñòâàùèòå êîìïîíåíòè íà áúëãàðñêèÿ âíîñ ñúñ ñðåäíîãîäèøåí òåìï íà ïðèðàñò îò 28 %. Òå ñà âòîðàòà ïî ãîëåìèíà ãðóïà ïî íà÷èí íà èçïîëçâàíå ñ äÿë îò 27.6 % îò îáùèÿ âíîñ ïðåç 2005 ã. Îñíîâíèòå ñòîêè, ïîïàäàùè â òàçè êàòåãîðèÿ, ñà ìàøèíèòå, óðåäèòå è àïàðàòèòå (äÿë îò 9.5 % îò îáùèÿ ñòîêîâ âíîñ ïðåç 2005 ã.) è òðàíñïîðòíèòå ñðåäñòâà (ïðåäñòàâëÿâàùè 8.3 %). Âúïðåêè ïîëîæèòåëíèòå òåíäåíöèè, îò÷åòåíè çà ïîñëåäíèòå ãîäèíè, îò íà÷àëîòî íà 2006 ã. å íàëèöå çàáàâÿíå â ïðèðàñòà íà âíîñà íà èíâåñòèöèîííè ñòîêè çà ñìåòêà íà âèñîêàòà äèíàìèêà ïðè åíåðãèéíèòå ðåñóðñè, ïîòðåáèòåëñêèòå ñòîêè è ñóðîâèíèòå è ìàòåðèàëèòå. Õàðàêòåðíà ÷åðòà íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà ñà âèñîêàòà ´ åíåðãîåìêîñò è ñïåöèàëèçàöèÿòà â òðàäèöèîííè èêîíîìè÷åñêè äåéíîñòè êàòî ñåëñêî ñòîïàíñòâî, õðàíèòåëíà ïðîìèøëåíîñò, òåæêà ïðåðàáîòâàùà è äîáèâíà ïðîìèøëåíîñò, òúðãîâèÿ è òóðèçúì68. Ïðè 76

ÔÈÃÓÐÀ 57. ÐÀÇÌÅÐ ÍÀ ÏÐÅÊÈÒÅ ×ÓÆÄÅÑÒÐÀÍÍÈ ÈÍÂÅÑÒÈÖÈÈ ÍÀ ×ÎÂÅÊ ÎÒ ÍÀÑÅËÅÍÈÅÒÎ Â ÁÚËÃÀÐÈß, ÐÓÌÚÍÈß È ÈÇÁÐÀÍÈ ÃÐÓÏÈ ÑÒÐÀÍÈ (1995 – 2004 Ã.) 3 500

ÅÑ-10 Áúëãàðèÿ Ðóìúíèÿ ÞÈÅ

3 000

2 500

2 000

1 500 973

1 000 649 500

130

1995

1996

1997

197 1998

298

282

1999

2000

347

2001

469

2002

2003

2004

Èçòî÷íèê: ÊÒÐÎÎÍ, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 58. ÑÚÎÒÍÎØÅÍÈÅ ÌÅÆÄÓ ÏÐÅÊÈÒÅ ×ÓÆÄÅÑÒÐÀÍÍÈ ÈÍÂÅÑÒÈÖÈÈ Ñ ÍÀÒÐÓÏÂÀÍÅ È ÁÂÏ Â ÁÚËÃÀÐÈß È ÈÇÁÐÀÍÈ ÃÐÓÏÈ ÑÒÐÀÍÈ 60,0

ÅÑ-15 ÅÑ-8 Áúëãàðèÿ

50,0

40,0

37,8 34,3 29,0

30,0 23,0 20,0

20,0

18,0

20,0

13,0 10,0

10,0 6,0 3,0 0,0 1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

Èçòî÷íèê: ÊÒÐÎÎÍ, 2006, ÁÍÁ, 2006.

òåçè äåéíîñòè ñúùåñòâóâàò èçîñòðåíà ìåæäóíàðîäíà êîíêóðåíöèÿ è íèñúê ïîòåíöèàë çà äúëãîñðî÷åí ðàñòåæ. Èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà â òðàäèöè-

îííèòå îòðàñëè å ñ ïî-íèñêà âúçâðúùàåìîñò, îòêîëêîòî â áúðçîðàçâèâàùèòå ñå, âèñîêîòåõíîëîãè÷íè ñåãìåíòè. Â ðåçóëòàò íà òîâà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ

Ñúùî òàêà ñðàâíèòåëíî âèñîê äÿë îò äîáàâåíàòà ñòîéíîñò âñå îùå ñå ñúçäàâà îò îáùåñòâåíèÿ ñåêòîð. Ïðåç 2004 ã. äåéíîñòèòå, ñâúðçàíè ñ äúðæàâíîòî óïðàâëåíèå è çàäúëæèòåëíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå, äîïðèíàñÿò êúì äîáàâåíàòà ñòîéíîñò ïî áàçîâè öåíè ñúñ 7.5 %, à îáùèÿò äÿë íà îáùåñòâåíèÿ ñåêòîð â äîáàâåíàòà ñòîéíîñò å 20.4 % (ÍÑÈ, 2006).

ñà íàñî÷åíè ïðåäèìíî êúì âíîñ, àäàïòèðàíå è âíåäðÿâàíå íà íîâè òåõíîëîãèè îò ÷óæáèíà è â ìíîãî ïî-ìàëêà ñòåïåí èíâåñòèðàò â ñîáñòâåíè íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêè ïðîåêòè.

ÔÈÃÓÐÀ 59. ÄßË ÍÀ ÏÐÅÊÈÒÅ ×ÓÆÄÅÑÒÐÀÍÍÈ ÈÍÂÅÑÒÈÖÈÈ Â ÁÐÓÒÎÊÀÏÈÒÀËÎÎÁÐÀÇÓÂÀÍÅÒÎ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÈß È ÈÇÁÐÀÍÈ ÃÐÓÏÈ ÑÒÐÀÍÈ 70

ÅÑ - 15 ÅÑ - 8 Áúëãàðèÿ

Ïîñëåäíèòå òåíäåíöèè â ðàçâèòèåòî íà òúðãîâèÿòà íà ñòðàíàòà ïîòâúðæäàâàò ñïåöèàëèçàöèÿòà ´ â ïî-íèñêîòåõíîëîãè÷íèòå ñåêòîðè, êîåòî îò ñâîÿ ñòðàíà ïîñòàâÿ ïîä ñúìíåíèå äúëãîñðî÷íàòà óñòîé÷èâîñò íà ðåàëèçèðàíèÿ ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè âèñîê èêîíîìè÷åñêè ðàñòåæ. Îñíîâíèÿò êîìïîíåíò íà âúíøíîòúðãîâñêèÿ ñòîêîîáìåí ñà ñóðîâèíèòå è ìàòåðèàëèòå, ïðåäñòàâëÿâàùè 36 % îò âíîñà ïðåç 2005 ã. è 43 % îò èçíîñà. Äèíàìè÷íîòî íàðàñòâàíå íà âúíøíàòà òúðãîâèÿ îò íà÷àëîòî íà 2006 ã. å â ïðåîáëàäàâàùà ñòåïåí äâèæåíî îò öåíîâèÿ êîìïîíåíò69 è íå ïîêàçâà çíà÷èìè ïîäîáðåíèÿ â êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà íà èêîíîìèêàòà70.

50 44

40 35

8 5

0 1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

Èçòî÷íèê: ÊÒÐÎÎÍ, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 60. ÂÍÎÑ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÈß ÏÎ ÑÒÎÊÎÂÈ ÃÐÓÏÈ (1999 – 2005 Ã.)

16 000 14 000

14 668

12 000 5 140

10 000 8 000 6 000

4 033.5 ÂÍÎÑ, îáùî Ñóðîâèíè è ìàòåðèàëè Èíâåñòèöèîííè ñòîêè Åíåðãèéíè ðåñóðñè Ïîòðåáèòåëñêè ñòîêè

1 407.2

4 000 2 000 0

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

Èçòî÷íèê: ÁÍÁ.

69 70

Íàé-ãîëÿì ïðèíîñ èìàò ïîâèøåíèòå ìåæäóíàðîäíè öåíè íà åíåðãèéíèòå ðåñóðñè è íà ìåòàëèòå. Çà ïîâå÷å äàííè âæ. Ïðèëîæåíèå 4. I N N O VAT I O N . B G

Ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèèòå â ïðåäïðèÿòèÿòà, ðèñêîâ êàïèòàë Ôèíàíñèðàíåòî íà èíîâàöèèòå îáõâàùà îáùîòî ðàâíèùå íà ðàçâèòèå íà ôèíàíñîâîòî ïîñðåäíè÷åñòâî, äúëáî÷èíàòà íà êàïèòàëîâèòå ïàçàðè è íàëè÷èåòî íà ñïåöèôè÷íè èíñòðóìåíòè è ìåõàíèçìè çà ôèíàíñèðàíå íà äúëãîñðî÷íè è/èëè âèñîêîðèñêîâè ïðîåêòè. Îïðåäåëÿùî å çà ñòåïåíòà íà ðèñê, ñúîòâåòíî ñòåïåíòà íà èíîâàòèâíîñò, êîåòî ñèñòåìàòà òîëåðèðà è å ãîòîâà äà ïîäñèãóðè ñ ðåñóðñ.

Áúëãàðñêèòå êîìïàíèè âñå îùå çàëàãàò ïðèîðèòåòíî íà ñîáñòâåíè ðåñóðñè çà ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèîííàòà ñè äåéíîñò. Ïðåç 2006 ã. Íàä 3/4 îò áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ ôèíàíñèðàò èíîâàöèîííàòà ñè äåéíîñò ñúñ ñîáñòâåíè ñðåäñòâà71. Ïî òîçè íà÷èí òå ñà ñèëíî îãðàíè÷åíè â ðàçìåðà íà íà÷èíàíèÿòà è ðèñêà, êîéòî ìîãàò äà ïîåìàò. Âñå ïàê ïðè ñúïîñòàâÿíå íà äàííèòå â äèíàìèêà ñå âèæäà çàòâúðæäàâàíåòî íà áàíêîâèÿ ñåêòîð êàòî âòîðè ïî âàæíîñò èçòî÷íèê íà ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèîííèòå ïðîåêòè íà ïðåäïðèÿòèÿòà è ïîÿâàòà íà íîâ èíñòðóìåíò – ôîíäîâå è ïðîãðàìè íà ÅÑ. Î÷âèäíî ïðîåêòèòå â ïîäêðåïà íà ïðåäïðèÿòèÿòà ïî ïðîãðàìà ÔÀÐ â Áúëãàðèÿ ïðåç 2005 è 2006 ã. è ó÷àñòèåòî íà áúëãàðñêè ÌÑÏ â Øåñòàòà ðàìêîâà ïðîãðàìà íà ÅÑ ñà äîâåëè äî ðàçïîçíàâàíåòî èì êàòî âàæíè èçòî÷íèöè çà ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèîííà äåéíîñò. Íåñúìíåíî òÿõíàòà ðîëÿ, êàêòî è íà áàíêîâèÿ ñåêòîð ùå ñå çàñèëâà ïðåç ñëåäâàùèòå ãîäèíè. Òåõíèÿò åôåêò ùå ñå óñèëè îò ïîÿâàòà íà ôîíäîâå çà ðèñêîâ êàïèòàë, ïëàíèðàíè äà áúäàò ôèíàíñèðàíè ïî åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå â ñòðàíàòà. Áàíêîâèòå êðåäèòè ñà âòîðèÿò ïî âàæíîñò èçòî÷íèê íà ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò çà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ. Êðåäèòíàòà åêñïàíçèÿ â ñòðàíàòà 71

ÔÈÃÓÐÀ 61. ÎÑÍÎÂÍÈ ÈÇÒÎ×ÍÈÖÈ ÍÀ ÔÈÍÀÍÑÈÐÀÍÅ ÍÀ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÀÒÀ ÄÅÉÍÎÑÒ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÑÊÈÒÅ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß ÏÐÅÇ 2006 Ã.

0,4 %

Ñîácòâeíè èçòo÷íèöè

2,2 % 1,8 % 1,3 %

Ìåñòíè áàíêè

2,2 %

Ðèñêîâ êàïèòàë

0,9 % 12,8 %

Äúðæàâåí áþäæåò

1,3 % 0,4 %

Áúëãàðñêè ïàðòíüîðè

0,0 %

×óæäåñòðàííè ïàðòíüîðè Êîìïàíèÿòà ìàéêà Ôîíäîâå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç 76,7 %

ÍÇ-ÍÎ

Çàáåëåæêà: Ïðåäñòàâåíè ñà ñàìî èçòî÷íèöèòå, ïîñî÷åíè îò ïðåäïðèÿòèÿòà íà ïúðâî ìÿñòî îò òðè âúçìîæíè. Èçòî÷íèê: Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

îò ïîñëåäíèòå íÿêîëêî ãîäèíè âîäè äî ðàçøèðÿâàíå íà âúçìîæíîñòèòå çà ôèíàíñèðàíå íå ñàìî íà ïîâå÷å èíâåñòèöèîííè, íî è íà ïîâå÷å èíîâàöèîííè ïðîåêòè. Îòïóñíàòèòå áàíêîâè êðåäèòè çà ÷àñòíèòå íåôèíàíñîâè ïðåäïðèÿòèÿ íàðàñíàõà ñ 450 % ïðåç ïåðèîäà 2000 – 2005 ã. è êúì þëè 2006 ã. äîñòèãàò 9.1 ìëðä. ëâ. Èçðàçåí êàòî îòíîøåíèå êúì ÁÂÏ, ñðåäíîãîäèøíèÿò ðàçìåð íà êðåäèòèòå ñå å óâåëè÷èë îò 5.4 % ïðåç 1999 ã. äî 20 % ïðåç 2005 ã. Ïåðèîäúò ñå

Ïî äàííè îò íàöèîíàëíî ïðåäñòàâèòåëíî èçñëåäâàíå íà ôèðìèòå â Áúëãàðèÿ, ïðîâåäåíî îò Âèòîøà Ðèñúð÷, ïî ïîðú÷êà íà Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”.

Ñïåöèàëèçèðàíè íàöèîíàëíè ôîíäîâå Äðóãè

õàðàêòåðèçèðà íå ñàìî ñ åêñïàíçèÿ íà îáùèÿ îáåì íà êðåäèòèòå, íî è ñ óâåëè÷àâàíå äåëà íà äúëãîñðî÷íèòå (èíâåñòèöèîííèòå) çàåìè. Êðåäèòèòå ñúñ ñðî÷íîñò íàä 5 ãîäèíè ïîâèøèõà äåëà ñè â îáùèÿ îáåì íà ñðåäñòâàòà, îòïóñíàòè êúì ÷àñòíèòå íåôèíàíñîâè ïðåäïðèÿòèÿ, îò 13.4 % ñðåäíî çà ïåðèîäà 1999 – 2003 ã. äî 28.5 % êúì êðàÿ íà 2005 ã. (31.1 % êúì þëè 2006 ã.). Âúïðåêè òîâà áóðíî ðàçâèòèå íèâîòî íà ôèíàíñîâî ïîñðåäíè÷åñòâî â ñòðàíàòà îñòàâà ïî-íèñêî ñïðÿìî ñðåäíèòå ðàâíèùà êàêòî â ñòàðèòå (ÅÑ-15), òàêà è â íîâèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè

ÔÈÃÓÐÀ 62. ÏÐÎÌßÍÀ Â ÎÑÍÎÂÍÈÒÅ ÈÇÒÎ×ÍÈÖÈ ÍÀ ÔÈÍÀÍÑÈÐÀÍÅ ÍÀ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÀÒÀ ÄÅÉÍÎÑÒ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÑÊÈÒÅ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß 60,0

50,9

50,0

2004

40,0

Âúïðåêè çíà÷èìîñòòà ìó ñïîðåä åìïèðè÷íè èçñëåäâàíèÿ èçïîëçâàíåòî íà ôîíäîâå çà ðèñêîâ êàïèòàë çà ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèîííèòå ïðîåêòè âñå îùå å ìèíèìàëíî â áúëãàðñêèòå óñëîâèÿ. Ñïîðåä èçñëåäâàíåòî íà Åâðîïåéñêèÿ èíîâàöèîíåí öåíòúð êúì Ôîíäàöèÿ “Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, ïðîâåäåíî îò Âèòîøà Ðèñúð÷ ïðåç 2006 ã., íà âúïðîñà çà èçòî÷íèöèòå íà ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò ôîíäîâåòå çà ðèñêîâ êàïèòàë íå ñà ïîñî÷åíè íà ïúðâî ìÿñòî îò íèòî åäíà êîìïàíèÿ, íà âòîðî ìÿñòî ñà ïîñî÷åíè îò åäíà êîìïàíèÿ, à íà òðåòî ìÿñòî – îò äâå êîìïàíèè.

4,4 7,3 6,8

Ôîíäîâå è ïðîãðàìè íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç

Äðóãè

Áúëãàðñêè ïàðòíüîðè

Ìåñòåí è ðåïóáëèêàíñêè áþäæåò

Ñïåöèàëèçèðàíè íàöèîíàëíè ôîíäîâå

Áàíêè

1,2 0,9 1,7

1,9 1,6 0,9 0,6 Äðóãè èçòî÷íèöè

10,6 7,8 1,2 0,6 2,3 1,6 1,6 0,9 Ñîáñòâåíè èçòî÷íèöè íà ôèðìàòà

0,0

27,0

Êîìïàíèÿòà ìàéêà

20,5

20,0

×óæäåñòðàííè ïàðòíüîðè

30,0

10,0

Òðåòèÿò èçòî÷íèê çà ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèîííè ïðîåêòè, ïîñî÷åí îò áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ, ñà ðåñóðñèòå îò ìåñòíè è ÷óæäåñòðàííè ïàðòíüîðè. Ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè â Áúëãàðèÿ óñïîðåäíî ñ ðàçðàñòâàíåòî íà áàíêîâèòå êðåäèòè ñå çàñèëè è òåíäåíöèÿòà êúì äèðåêòíî âúíøíî çàåìàíå îò ñòðàíà íà íåáàíêîâèÿ ÷àñòåí ñåêòîð. Òàêà ÷àñòíèÿò íåáàíêîâ âúíøåí äúëã, ïðåäñòàâåí êàòî îòíîøåíèå êúì ÁÂÏ, íàðàñíà îò 9 % ïðåç 1999 ã. äî 35 % ïðåç 2005 ã. (39 % îò ãîäèøíèÿ ÁÂÏ êúì ñðåäàòà íà 2006 ã.). Ìàêàð äà íå ìîæå äà ñå ïðåöåíè òî÷íèÿò ìó åôåêò çà ðàçâèòèåòî íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò â ñòðàíàòà, âåðîÿòíîñòòà òîçè èíñòðóìåíò äà âîäè äî óñâîÿâàíå íà íîâî çíàíèå è íîó-õàó îò áúëãàðñêè ïðåäïðèÿòèÿ è ïðèëàãàíåòî èì íà ìåñòíèÿ ïàçàð å ìíîãî âèñîêà.

2006

47,7

Ôîíäîâå çà ðèñêîâ êàïèòàë

íà ÅÑ. Äîïúëíèòåëíî íèñêîðèñêîâèÿò ïðîôèë íà áàíêîâîòî ôèíàíñèðàíå ãî ïðàâè äîñòúïíî ñàìî çà èíâåñòèöèîííè ïðîåêòè ñ ïîíèñúê ðèñê, êîåòî âåðîÿòíî âîäè äî îòõâúðëÿíåòî íà èíîâàöèîííè ïðîåêòè, êîèòî áèõà äîíåñëè äîáðè èêîíîìè÷åñêè ðåçóëòàòè çà ñòðàíàòà.

Çàáåëåæêà: Ïðåäñòàâåíè ñà èçòî÷íèöèòå, ïîñî÷åíè îò ïðåäïðèÿòèÿòà íà ïúðâî, âòîðî è òðåòî ìÿñòî, êàòî ñà èç÷èñòåíè îòãîâîðèòå “íå çíàå/íå îòãîâîðèë”. Èçòî÷íèê: Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 63. ÐÀÇÌÅÐ È ÌÀÒÓÐÈÒÅÒ ÍÀ ÎÒÏÓÑÍÀÒÈÒÅ ÁÀÍÊÎÂÈ ÊÐÅÄÈÒÈ ÇÀ ×ÀÑÒÍÈÒÅ ÍÅÔÈÍÀÍÑÎÂÈ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß Â ÁÚËÃÀÐÈß (1999 – 2006 Ã.) õèë. ëâ. 9 000 000

Êðåäèòè íàä 5 ãîäèíè Êðåäèòè íàä 1 äî 5 ãîäèíè Êðåäèòè äî 1 ãîäèíà

8 000 000 7 000 000 6 000 000 5 000 000 4 000 000 3 000 000 2 000 000 1 000 000 0

01'99

01'00

01'01

01'02

01'03

01'04

01'05

01'06

07'06

Èçòî÷íèê: ÁÍÁ, 2006.

Âå÷å ñúùåñòâóâàò âúçìîæíîñòè çà íàâëèçàíå íà âúíøíè ôîíäîâå çà ðèñêîâ êàïèòàë â Áúëãàðèÿ. Ñïîðåä ïðîó÷âàíå íà ñâåòîâíèÿ ðèñêîâ êàïèòàë72 åâðîïåéñêèòå êîìïàíèè ñà îñíîâíèÿò âúçìîæåí èçòî÷íèê íà ðèñêîâ êàïèòàë â Áúëãàðèÿ. Òå âúçíàìåðÿâàò äà èíâåñòèðàò â Öåíòðàëíà è Èçòî÷íà Åâðîïà 14 % îò äîïúëíèòåëíèÿ ñè êàïèòàë. Îñíîâíèòå ìîòèâè çà 72

èíâåñòèðàíå ñà ïðåäïðèåìà÷åñêè íà÷èíàíèÿ â ðåãèîíà, ïîñòèãàíå íà âèñîêî êà÷åñòâî íà ñäåëêèòå, äèâåðñèôèêàöèÿ íà ðèñêà, äîñòúï äî ïàçàðè. Êàòî îñíîâíè ïðå÷êè ïðåäïðèÿòèÿòà ïîñî÷âàò ëèïñà íà çíàíèå ñðåä áèçíåñà îò ðåãèîíà, ëèïñà íà ìåñòíè èíâåñòèöèîííè ôîíäîâå, ìàëêî êà÷åñòâåíè ñäåëêè, îãðàíè÷åíè âúçìîæíîñòè çà èçõîä îò êàïèòàëîâëîæåíèåòî.

Äîïèòâàíå íà êîìïàíèÿòà Äåëîéò, ïðîâåäåíî ñðåä 550 êîìïàíèè çà óïðàâëåíèå íà ðèñêîâ êàïèòàë (îò êîèòî 140 â Åâðîïà), 2006. I N N O VAT I O N . B G

Åâåíòóàëíîòî íàâëèçàíå íà åâðîïåéñêè êîìïàíèè çà ðèñêîâ êàïèòàë â Áúëãàðèÿ ùå áúäå ïîäïîìîãíàòî îò ïðåäâèäåíèòå ñðåäñòâà çà ñúçäàâàíå íà èíñòðóìåíòè çà ðèñêîâî ôèíàíñèðàíå ïî åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå çà Áúëãàðèÿ ñëåä 2007 ã. Åäèí îò èíäèêàòîðèòå çà „êà÷åñòâî íà ñäåëêèòå” è çà ïîòåíöèàëà çà ðàçâèòå íà ðèñêîâ êàïèòàë â Áúëãàðèÿ å ñúñòîÿíèåòî íà ôîíäîâèÿ ïàçàð. Â òàçè îáëàñò ñòðàíàòà îò÷èòà ïîëîæèòåëíî ðàçâèòèå, êàòî Áúëãàðñêàòà ôîíäîâà áîðñà å åäíà îò íàé-äèíàìè÷íèòå â ñâåòà ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè. Èíäåêñúò íà öåíèòå íà àêöèèòå, âêëþ÷åíè â SOFIX, ïîêàçâà íàé-âèñîê ðàñòåæ ïðè ñðàâíåíèå ñ íÿêîè îñíîâíè åâðîïåéñêè è ñâåòîâíè èíäåêñè.

ÔÈÃÓÐÀ 64. ÊÎÌÏÎÍÅÍÒÈ ÍÀ ÁÐÓÒÍÈß ÂÚÍØÅÍ ÄÚËÃ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÈß ÊÀÒÎ ÏÐÎÖÅÍÒ ÎÒ ÁÂÏ (1999 – 2006 Ã.) 90 %

×àñòíè ôèðìè Òúðãîâñêè áàíêè Ïóáëè÷åí è ïóáëè÷íî ãàðàíòèðàí âúíøåí äúëã

80 % 70 % 60 % 50 % 40 % 30 % 20 % 10 % 0% 1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006:H1

Èçòî÷íèê: ÁÍÁ, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 65. ÈÇÁÐÀÍÈ ÅÂÐÎÏÅÉÑÊÈ ÈÍÄÅÊÑÈ ÍÀ ÖÅÍÈ ÍÀ ÀÊÖÈÈ (2001 – 2006 Ã.) 1000

2001=100

900 800 700 600 500 400 300 200 100 0 2001:I 2001:IV 2002:III 2003:II Sofia Stock Exchange Index (SOFIX) EURONEXT Athens Stock Exchange general index Bucharest Exchange Trading Index (composite)

Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, 2006.

2004:I 2004:IV 2005:III STOXX Broad (Europe) Prague Stock Exchange 50 Index Budapest Stock index Dow Jones Industrial Average (US)

2006:II

Ê ÀÐÅ 4. Ó×ÀÑÒÈÅ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÑÊÈ ÏÐÅÄÑÒÀÂÈÒÅËÈ Â ØÅÑÒÀÒÀ ÐÀÌÊÎÂÀ ÏÐÎÃÐÀÌÀ ÍÀ ÅÑ ÇÀ ÍÀÓÊÀ, ÒÅÕÍÎËÎÃÈ×ÍÎ ÐÀÇÂÈÒÈÅ È ÄÅÌÎÍÑÒÐÀÖÈÎÍÍÈ ÄÅÉÍÎÑÒÈ

Èçñëåäîâàòåëñêàòà äåéíîñò å åäíà îò ïúðâèòå, ïðè êîèòî ðàçøèðÿâàíåòî íà ÅÑ ñå ïðåâúðíà â ðåàëíîñò. Ïîñëåäíèòå äàííè çà ó÷àñòèåòî íà ïðåäñòàâèòåëè íà ðàçëè÷íèòå ñòðàíè â Øåñòàòà ðàìêîâà ïðîãðàìà ïîêàçâàò, ÷å Áúëãàðèÿ èìà 332 ó÷àñòíèöè, êîèòî ñà ïîäïèñàëè 268 äîãîâîðà çà îñúùåñòâÿâàíå íà ïðîåêòè, êàòî îáùàòà ñòîéíîñò çà áúëãàðñêèòå ó÷àñòíèöè å â ðàçìåð íà 31,2 ìëí. åâðî. Çà ñðàâíåíèå Ðóìúíèÿ èìà 407 ó÷àñòíèöè â 317 äîãîâîðà çà 39.8 ìëí. åâðî. È äâåòå ñòðàíè èìàò íàé-ìíîãî óñïåøíè ïðîåêòè â ÈÊÒ ïðîãðàìàòà, ñëåäâàíà îò „Óñòîé÷èâî ðàçâèòèå, ãëîáàëíà ïðîìÿíà è åêîñèñòåìè”. Ó÷àñòèåòî íà ïðåäñòàâèòåëè îò òåçè ñòðàíè îáà÷å îñòàâà ïî-íèñêî â ñðàâíåíèå ñ îñòàíàëèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ. Íàïðèìåð, Ãåðìàíèÿ èìà ó÷àñòèå â 3027 ïðîåêòà, Ïîëøà – â 1005, Ïîðòóãàëèÿ – 597 è Óíãàðèÿ – 655. Èçòî÷íèê: CORDIS, èíôîðìàöèîííàòà ñëóæáà íà ÃÄ „Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ”.

I N N O VAT I O N . B G

4. ×îâåøêè êàïèòàë çà èíîâàöèè

×îâåøêèÿò êàïèòàë çà èíîâàöèè îáõâàùà íàòðóïàíîòî çíàíèå è óìåíèÿ çà ñúçäàâàíå (èëè àäàïòèðàíå) íà èíîâàöèîíåí, òåõíîëîãè÷åí è íàó÷åí ïðîäóêò â ñòðàíàòà. Èçðàçÿâà ñå ÷ðåç êîëè÷åñòâîòî è êà÷åñòâîòî íà ñúçäàâàíèÿ îáðàçîâàòåëåí ïðîäóêò è íà çàåòîñòòà â ñïåöèôè÷íè íàïðàâëåíèÿ êàòî íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêà è ðàçâîéíà äåéíîñò, ïðåäïðèåìà÷åñòâî, âèñîêî- è ñðåäíî âèñîêîòåõíîëîãè÷íè îòðàñëè. ×îâåøêèÿò êàïèòàë çà èíîâàöèè çàâèñè è îò îáùîòî ñúñòîÿíèå íà ñèñòåìàòà íà ñðåäíî è âèñøå îáðàçîâàíèå è íåéíàòà âàæíà äîïúëâàùà ñúñòàâêà – îáó÷åíèåòî ïðåç öåëèÿ æèâîò. Ïîðàäè âðåìåâèòå èçèñêâàíèÿ çà ñúçäàâàíåòî ìó, îò åäíà ñòðàíà, îïðåäåëÿ äúëãîñðî÷íèÿ êàïàöèòåò íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà, à îò äðóãà, ñå âëèÿå îò òåêóùèòå âúçìîæíîñòè è îãðàíè÷åíèÿ, êîèòî òÿ ñúçäàâà. Äúëãîñðî÷íèÿò õàðàêòåð íà ÷îâåøêèÿ êàïèòàë ãî ïðàâè âàæåí îáåêò íà íàöèîíàëíàòà ïîëèòèêà ïî èíîâàöèè çà ìîäåëèðàíå íà êàïàöèòåòà è âúçìîæíîñòèòå íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà. Ìàêàð åôåêòúò äà å ïî-òðóäíî èçìåðèì, â ãîäèíèòå íà ïðåõîä ÷îâåøêèÿò êàïèòàë â Áúëãàðèÿ ïðåòúðïÿ êîëè÷åñòâåíà è êà÷åñòâåíà àìîðòèçàöèÿ, ïîäîáíà íà ôèçè÷åñêèÿ. Îñîáåíî ñèëíî áåøå çàñåãíàòà ñèñòåìàòà íà ñðåäíîòî îáðàçîâàíèå è íà ñïåöèàëèçèðàíàòà çàåòîñò ñ ÍÈÐÄ. Ñëåä 2002 – 2005 ã. ñå íàáëþäàâà òåíäåíöèÿ íà ïîäîáðÿâàíå âúâ âñè÷êè åëåìåíòè íà îáðàçîâàòåëíèÿ ïðîäóêò è çàåòîñòòà ñ èçêëþ÷åíèå íà âèñîêîòåõíîëîãè÷íèòå ïðîìèøëåíè ïðîèçâîäñòâà. Âúïðåêè òîâà òÿõíîòî ïðåäñòàâÿíå îñòàâà ïîä ðàâíèùåòî íà ÅÑ-10 è ÅÑ-25. Íàó÷íà êàðèåðà, çàåòîñò â ÍÈÐÄ è âèñîêîòåõíîëîãè÷íèòå îòðàñëè. Â ñðàâíåíèå ñ ïðåäõîäíîòî èçäàíèå íà Èíîâàöèè.áã ïðåç òàçè ãîäèíà ñå íàáëþäàâà ïúðâîòî ãîëÿìî (ðúñò îò 35 %) óâåëè÷åíèå íà íîâîïðèäîáèëèòå äîêòîðñêà ñòåïåí â Áúëãàðèÿ. Íàðàñòâà è çàåòîñòòà ñ ÍÈÐÄ, êàòî âîäåù I N N O VAT I O N . B G

å ñåêòîðúò íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ (ðúñò îò 30 % ïðåç ïîñëåäíèòå äâå ãîäèíè). Çàñèëâà ñå ñïåöèàëèçàöèÿòà íà Áúëãàðèÿ â íàóêîåìêè âèñîêîòåõíîëîãè÷íè óñëóãè, êúäåòî çàåòîñòòà îñòàâà íàä ñðåäíîòî çà ÅÑ-10 ðàâíèùå, íî ñå çàïàçâà èçîñòàâàíåòî íà ñòðàíàòà â îáëàñòòà íà âèñîêîòåõíîëîãè÷íèòå ñåêòîðè íà ïðåðàáîòâàùàòà ïðîìèøëåíîñò. Âúïðåêè îòáåëÿçàíèòå ïîëîæèòåëíè òåíäåíöèè â äèíàìèêà ðàâíèùåòî íà çàåòîñò ñ ÍÈÐÄ è äåëúò íà çàâúðøèëèòå äîêòîðàíòóðà â ñòðàíàòà îñòàâàò îêîëî äâà ïúòè ïî-íèñêè, îòêîëêîòî â ñòðàíèòå îò ÅÑ-10, à çàåòèòå ñ ÍÈÐÄ â äúðæàâíèÿ ñåêòîð å äèñïðîïîðöèîíàëíî ïî-âèñîê â Áúëãàðèÿ, îòêîëêîòî â ÅÑ-10 è ÅÑ-15. Îáðàçîâàòåëíî ðàâíèùå, êà÷åñòâî íà îáðàçîâàòåëíèÿ ïðîäóêò è îáó÷åíèå ïðåç öåëèÿ æèâîò. Îáðàçîâàòåëíîòî ðàâíèùå â ñòðàíàòà îñòàâà íà îòíîñèòåëíî ïî-íèñêî ðàâíèùå â ñðàâíåíèå ñ ÅÑ-10 è ÅÑ15, îñîáåíî ïî îòíîøåíèå íà ñðåäíîòî îáðàçîâàíèå. Ïðè âèñøåòî îáðàçîâàíèå ñå çàáåëÿçâà çàñòîé, ìàêàð è íà îòíîñèòåëíî âèñîêî ðàâíèùå, à â ñòðóêòóðíî îòíîøåíèå ñå ïîâèøàâà òåæåñòòà íà òî÷íèòå è èíæåíåðíèòå ñïåöèàëíîñòè, êîåòî å ñâúðçàíî ñúñ è ïîäêðåïÿ òåõíîëîãè÷íîòî îáíîâëåíèå íà èêîíîìèêàòà íà ñòðàíàòà. Âñå îùå äåëúò íà çàåòèòå, ó÷àñòâàùè â ïðîäúëæàâàùî îáó÷åíèå, å îêîëî 9 ïúòè ïî-íèñúê, îòêîëêîòî â ÅÑ-15.

Íàó÷íà êàðèåðà, çàåòîñò â ÍÈÐÄ è âèñîêîòåõíîëîãè÷íèòå ñåêòîðè Áðîÿò è êà÷åñòâîòî íà óñïåøíî çàâúðøâàùèòå äîêòîðàíòóðà îòðàçÿâàò äèíàìèêàòà â ñïîñîáíîñòòà íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà äà ñúçäàâà íîâî íàó÷íî è/èëè òåõíîëîãè÷íî çíàíèå â áúäåùå. Îò äðóãà ñòðàíà, ïåðñîíàëúò, çàåò ñ ÍÈÐÄ, è âúâ âèñîêîòåõíîëîãè÷íèòå ñåêòîðè íà èêîíîìèêàòà ïîêàçâà êàêâî å òúðñåíåòî íà ÷îâåøêè êàïèòàë çà èíîâàöèè â íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà êúì íàñòîÿùèÿ ìîìåíò. Ïðåç 2005 ã. áðîÿò íà óñïåøíî çàùèòèëèòå äîêòîðàíòóðà â Áúëãàðèÿ áåëåæè ïúðâîòî óâåëè÷åíèå îò 2000 ã. íàñàì73. Äåëúò íà äîêòîðèòå â ñòðàíàòà ñïðÿìî íàñåëåíèåòî íà âúçðàñò îò 29 äî 34 ã. îáà÷å îñòàâà îòíîñèòåëíî ïî-íèñúê â ñðàâíåíèå ñúñ ñúùèÿ ïîêàçàòåë â ÅÑ-10 è ÅÑ-15. Ìîæå äà ñå ïðåäïîëîæè, ÷å ñ 5-ãîäèøíî çàêúñíåíèå Áúëãàðèÿ ùå ïîñëåäâà òåíäåíöèÿòà íà íàðàñòâàíå íà äåëà íà íàñåëåíèåòî ñ äîêòîðñêà ñòåïåí íà îáðàçîâàíèå âúâ âúçðàñòîâàòà ãðóïà 29 – 34 ã., ðåãèñòðèðàíà â ÅÑ-10 ñëåä 2001 ã. Îòâàðÿíåòî íà åâðîïåéñêîòî íàó÷íî è îáðàçîâàòåëíî ïðîñòðàíñòâî è íàó÷íèòå ïðîãðàìè íà ÅÑ çà ìëàäèòå áúëãàðè ùå áúäàò äîïúëíèòåëåí ñòèìóë çà çàïî÷âàíå íà íàó÷íà êàðèåðà â ñòðàíàòà ïðåç ñëåäâàùèòå íÿêîëêî ãîäèíè. Ïëàíèðàíîòî óâåëè÷àâàíå íà íàöèîíàëíèòå ñðåäñòâà çà íàóêà çà ìëàäè òàëàíòè ïî ëèíèÿ íà ôîíä „Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ” ùå ñúçäàâà äîïúëíèòåëíè óñëîâèÿ çà ðàçâèòèå íà êà÷åñòâåíî íàó÷íî ïîêîëåíèå â ñòðàíàòà. Âúïðåêè òîâà îñòàâà â ñèëà êîíñòàòàöèÿòà îò ïðåäõîäíîòî èçäàíèå íà Èíîâàöèè.áã çà èçîñòàâàíå â òàçè îáëàñò ñïðÿìî åâðîïåéñêèòå ñòðàíè, êîåòî, çàåäíî ñúñ çàñòàðÿâàíåòî íà íàó÷íèòå êàäðè, ïîñòàâÿ ñúùåñòâåíè ïðåäèçâèêàòåëñòâà ïðåä ñïîñîáíîñòòà íà áúëãàðñêàòà íàóêà äà äîïðèíàñÿ óñïåøíî çà ðàçâèòèåòî íà èíîâàöèîííèÿ êàïàöèòåò íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà. 73

Ïî äàííè íà Íàöèîíàëíèÿ ñòàòèñòè÷åñêè èíñòèòóò.

ÔÈÃÓÐÀ 66. ÁÐÎÉ ÍÀ ÏÐÈÄÎÁÈËÈÒÅ ÎÁÐÀÇÎÂÀÒÅËÍÀ È ÍÀÓ×ÍÀ ÑÒÅÏÅÍ “ÄÎÊÒÎÐ” Â ÁÚËÃÀÐÈß 600

528

500 400 300

236

274

285

1996

1997

319

350

1998

1999

399

376

385

401

392

2000

2001

2002

2003

2004

200 100 0 1995

2005

Èçòî÷íèê: ÍÑÈ, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 67. ÄßË ÍÀ ÇÀÂÚÐØÈËÈÒÅ ÄÎÊÒÎÐÀÍÒÓÐÀ ÍÀ 1000 ÄÓØÈ ÎÒ ÍÀÑÅËÅÍÈÅÒÎ ÂÚÂ ÂÚÇÐÀÑÒÎÂÀÒÀ ÃÐÓÏÀ 25 – 29 Ã. 1,6 1,4 1,2 1 ÅÑ-15 ÅÑ-25 ÅÑ-10 Áúëãàðèÿ

0,8 0,6 0,4

0,4

0,3

0,2 0 2000

2001

2002

2003

2004

Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, 2006.

Ïðåñòðóêòóðèðàíåòî íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà ïðåç 90-òå ãîäèíè äîâåäå íå ñàìî äî çàêðèâàíå íà ðåäèöà çâåíà çà íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ è ðàçâèòèå, íî è äî ïðåíàñî÷âàíå íà ãîëÿìà ÷àñò îò çàåòèòå â òÿõ èçñëåäîâàòåëñêè êàäðè êúì

äðóãè èêîíîìè÷åñêè ñåêòîðè èëè êúì äðóãè ñòðàíè. Òàêà çà ïåðèîäà 1994 – 2004 ã. áðîÿò íà èçñëåäîâàòåëñêèÿ ïåðñîíàë, çàåò ñ ÍÈÐÄ, å íàìàëÿë ñ 22 %. Åäâà ñëåä 2002 ã. ñå íàáëþäàâà ïðîìÿíà êúì íàðàñòâàíå, êîÿòî âñå îùå íå ìîæå I N N O VAT I O N . B G

äà êîìïåíñèðà íàìàëåíèåòî ïðåç ïðåäõîäíèÿ ïåðèîä. Çà ñðàâíåíèå â ñòðàíèòå îò Åâðîïåéñêèÿ ñúþç ñå íàáëþäàâà ïîñòîÿííà òåíäåíöèÿ íà íàðàñòâàíå áðîÿ íà çàåòèòå ñ ÍÈÐÄ. Çà ñúùèÿ ïåðèîä òîâà óâåëè÷åíèå å â ðàçìåð íà 35 % çà ÅÑ-25 è 37 % çà ÅÑ-15. Åäèíñòâåíî Ðóìúíèÿ ðåãèñòðèðà ïî-ñëàá ðåçóëòàò â ïîñîêà íàìàëåíèå ñ 37 % êúì êðàÿ íà 2004 ã. Ìîæå äà ñå î÷àêâà òåíäåíöèÿòà çà íàðàñòâàíå íà ïåðñîíàëà, çàåò ñ ÍÈÐÄ â Áúëãàðèÿ, äà ïðîäúëæè è äîðè äà ñå çàñèëè ñëåä ïðèñúåäèíÿâàíåòî íà ñòðàíàòà êúì ÅÑ. Êðèçàòà â ïåðèîäà íà ïðåõîä â Áúëãàðèÿ â îáëàñòòà íà íàóêàòà è îáðàçîâàíèåòî ïîâëèÿ íåáëàãîïðèÿòíî âúðõó ñòðóêòóðàòà íà èçñëåäîâàòåëñêèÿ ïåðñîíàë – ñèëíî íàìàëÿ äåëúò íà çàåòîñòòà ìó â ïðåäïðèÿòèÿòà. Ñ óâåëè÷àâàíåòî íà ïåðñîíàëà, çàåò ñ ÍÈÐÄ â Áúëãàðèÿ ïðåç ïîñëåäíèòå 4 ãîäèíè, ñå ïîâèøàâà äåëúò íà ïðåäïðèÿòèÿòà â ñòðóêòóðàòà íà çàåòîñòòà. Çà ïåðèîäà 2002 – 2004 ã. çàåòîñòòà ñ ÍÈÐÄ â ïðåäïðèÿòèÿòà áåëåæè íàé-âèñîê ðúñò (ïî÷òè 30 %) ñðåä èíñòèòóöèîíàëíèòå ñåêòîðè. Òîâà ïðåäïîëàãà ïîñòåïåííî çàñèëâàíå íà ïðèëîæíîïðàêòè÷åñêàòà íàñî÷åíîñò íà ÍÈÐÄ ïåðñîíàëà â Áúëãàðèÿ è ïî-ãîëÿì è ïî-áúðç åôåêò âúâ âðåìåòî íà íåãîâîòî óâåëè÷àâàíå âúðõó èíîâàöèîííàòà ïðîèçâîäèòåëíîñò íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà. Ïðåç 2004 ã. íàé-ãîëÿì îñòàâà äåëúò íà çàåòèòå ñ ÍÈÐÄ â ñåêòîð “Äúðæàâíî óïðàâëåíèå” (66,4 %). Äàëå÷ ïî-íàçàä ñ 19,4 % è 13,8 % ñå íàðåæäàò ñúîòâåòíî ñåêòîð “Âèñøå îáðàçîâàíèå” è “Ïðåäïðèÿòèÿ”. Â ðàìêèòå íà ÅÑ-25 ïîâå÷å îò ïîëîâèíàòà îò èçñëåäîâàòåëñêèòå êàäðè ðàáîòÿò âúâ ôèðìåíèòå ïîäåëåíèÿ çà èçñëåäâàíå è ðàçâèòèå, ò.å. ïðÿêî ñà àíãàæèðàíè ñ âíåäðÿâàíåòî íà íîâè òåõíîëîãèè èëè ñ èíîâàöèè è ñà äèðåêòíî ïîäëîæåíè íà âëèÿíèåòî íà ïàçàðíàòà êîíêóðåíöèÿ. 86

íà óïðàâëåíèå íà åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå, íàñî÷åíè êúì ÍÈÐÄ ñôåðàòà.

Äðóãè 31 % îñúùåñòâÿâàò íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ â óíèâåðñèòåòñêèòå ëàáîðàòîðèè è åäíîâðåìåííî ñ òîâà ó÷àñòâàò â îáðàçîâàòåëíèÿ ïðîöåñ. Òîâà ïîçâîëÿâà èíòåãðèðàíå íà ìëàäèòå ñïåöèàëèñòè â èçïúëíåíèåòî íà èçñëåäîâàòåëñêè ïðîåêòè è ïîäãîòîâêàòà èì çà áúäåùà íàó÷íà êàðèåðà. Î÷àêâàíèÿòà ñà çà óñêîðÿâàíå íà ïðîìÿíàòà â äèíàìèêàòà è ñòðóêòóðàòà íà ïåðñîíàëà, çàåò ñ ÍÈÐÄ â Áúëãàðèÿ, è çà çàñèëâàíå íà çàåòîñòòà â ïðåäïðèÿòèÿòà ñëåä ïðèåìàíåòî íà ñòðàíàòà â ÅÑ ïðåç 2007 ã., íî òå ùå ñå ðåàëèçèðàò â çàâèñèìîñò îò ðàçìåðà è ìåõàíèçìèòå

Äèíàìèêàòà íà çàåòîñòòà ñ ÍÈÐÄ â Áúëãàðèÿ, îñîáåíî â áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ, å ñâúðçàíà è ñ äèíàìèêàòà íà çàåòèòå âúâ âèñîêîòåõíîëîãè÷íè äåéíîñòè è îòðàñëè – èçðàç íà ñïîñîáíîñòòà íà íàöèîíàëíàòà èêîíîìèêà äà ñúçäàâà íîâî çíàíèå è óñïåøíî äà ãî ïðåâðúùà â êîíêóðåíòîñïîñîáíè êðàéíè èçäåëèÿ ñ âèñîêà äîáàâåíà ñòîéíîñò. Çà ïåðèîäà 2000 – 2005 ã. çàåòîñòòà âúâ âèñîêîòåõíîëîãè÷íèòå ñåêòîðè íà áúëãàðñêàòà ïðî-

ÔÈÃÓÐÀ 68. ÏÅÐÑÎÍÀË, ÇÀÅÒ Ñ ÍÈÐÄ, ÍÀ 1000 ÄÓØÈ ÎÒ ÐÀÁÎÒÍÀÒÀ ÑÈËÀ 16,0 13,9

14,0 12,0 10,0

8,6

8,9

8,4

8,0

6,3

6,2

6,0

5,5

5,2

5,1

1999

2000

2001

5,2

5,3

5,4

2002

2003

2004

4,0 2,0 0,0

1995

1996

1997

1998 Áúëãàðèÿ

2001 ÅÑ-10 (íîâè)

2001 ÅÑ-15

Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, ÍÑÈ, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 69. ÈÇÑËÅÄÎÂÀÒÅËÑÊÈ ÏÅÐÑÎÍÀË, ÇÀÅÒ Ñ ÍÈÐÄ, ÏÎ ÑÅÊÒÎÐÈ

100 %

1,0

1,1

31,0

29,5

90 % 80 %

0,3

0,1

0,4

19,0

19,4

69,8

66,4

47,4

70 % 60 %

14,3

13,2 Íåòúðãîâñêè îðãàíèçàöèè

50 %

Äúðæàâíî óïðàâëåíèå

26,1

40 %

Âèñøå îáðàçîâàíèå Ïðåäïðèÿòèÿ

30 %

53,7

56,2

20 % 26,2 10 %

11,1

13,8

0% ÅÑ-25

ÅÑ-15

ÅÑ-10

Áúëãàðèÿ (2002)

Áúëãàðèÿ (2004)

Çàáåëåæêà: Ïðåäñòàâåíèòå îòíîøåíèÿ ñà â åêâèâàëåíò íà ïúëíà çàåòîñò. Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 70. ÇÀÅÒÎÑÒ ÂÚÂ ÂÈÑÎÊÎÒÅÕÍÎËÎÃÈ×ÍÈÒÅ ÑÅÊÒÎÐÈ ÍÀ ÏÐÎÌÈØËÅÍÎÑÒÒÀ (% ÎÒ ÎÁÙÀÒÀ ÇÀÅÒÎÑÒ)

0,80 0,57

0,60

0,55

0,48

1,11 1,11 1,13

1,00

1,15 1,16 1,08

1,25 1,23 1,40

1,31 1,30

1,34 1,35 1,31

1,20

1,39 1,39 1,50

1,40

1,52

1,60

0,45

0,44

0,40 0,20 0,00 2000

2001

2002 ÅÑ-25

ÅÑ-15

2003 ÅÑ-10

2004

2005

Áúëãàðèÿ

Çàáåëåæêà: Âèñîêîòåõíîëîãè÷íè ñåêòîðè íà ïðîìèøëåíîñòòà ñà: àâèàöèÿ (êîä ïî NACE 35.3); ôàðìàöåâòèêà (24.4); êîìïþòðè è îôèñ òåõíèêà (30); åëåêòðîíèêà – êîìóíèêàöèè (32); íàó÷íà àïàðàòóðà (33). Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 71. ÇÀÅÒÎÑÒ Â ÍÀÓÊÎÅÌÊÈ ÂÈÑÎÊÎÒÅÕÍÎËÎÃÈ×ÍÈ ÓÑËÓÃÈ (% ÎÒ ÎÁÙÀÒÀ ÇÀÅÒÎÑÒ)

2,52 2,87

3,31 3,46

3,46 3,56

3,42 3,47

2,79 2,69

2,45 2,74

2,00

2,78 2,66

2,50

2,96 2,71

3,00

3,54 3,61

3,50

3,35 3,49

4,00

2,86 2,51

Â îáëàñòòà íà íàóêîåìêèòå âèñîêîòåõíîëîãè÷íè óñëóãè ñå íàáëþäàâà îáðàòíà, óñòîé÷èâà òåíäåíöèÿ íà ðàñòåæ íà çàåòîñòòà â Áúëãàðèÿ. Òÿ ñå óâåëè÷àâà îò 2,51 % äî 2, 87 % îò îáùàòà çàåòîñò è ïðåç 2005 ã. å ïî-âèñîêà îò ñðåäíàòà çà ÅÑ-10. Òîâà âåðîÿòíî å ñâúðçàíî ñ ðàçâèòèåòî íà èíôîðìàöèîííèòå è èíòåðíåò òåõíîëîãèèòå è ìîáèëíèòå êîìóíèêàöèè â ñòðàíàòà. Òðÿáâà äà ñå èìà ïðåäâèä, ÷å ïîðàäè íèñêàòà îáùà çàåòîñò â Áúëãàðèÿ â ñðàâíåíèå ñ ÅÑ (êàêòî ñòàðèòå, òàêà è íîâèòå ñòðàíè ÷ëåíêè) íå ìîæå äà ñå íàïðàâè èçâîä çà òî÷íàòà ïîçèöèÿ íà ñòðàíàòà ïî òîçè ïîêàçàòåë. Âúïðåêè òîâà ìîæå äà ñå êàæå, ÷å Áúëãàðèÿ èìà èçâåñòíà ñïåöèàëèçàöèÿ âúâ âèñîêîòåõíîëîãè÷íèòå óñëóãè ñïðÿìî àíàëîãè÷íèòå ñåêòîðè â ïðîìèøëåíîñòòà. Òåíäåíöèèòå â îáëàñòòà íà çàåòîñòòà ñà ïðèäðóæåíè îò íàðàñòâàíå íà èíâåñòèöèèòå çà íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêà äåéíîñò âúâ

ñ êîåòî Áúëãàðèÿ ñå äîáëèæàâà äî ñðåäíîòî ðàâíèùå îò 89 % çà ÅÑ25. Çà ñðàâíåíèå ñòîéíîñòèòå çà Ðóìúíèÿ ñà ïî-íèñêè ñ 1/3, îòêîëêîòî â Áúëãàðèÿ.

âèñîêîòåõíîëîãè÷íèòå ñåêòîðè è óñëóãè êàòî ïðîöåíò îò îáùèòå èíâåñòèöèè â ÍÈÐÄ. Ïî äàííè íà Åâðîïåéñêèÿ êëàñèôèêàòîð çà ïåðèîäà 1999 – 2002 ã. ðåãèñòðèðàíîòî óâåëè÷åíèå å ïî÷òè 40 %,

3,33 3,39

ìèøëåíîñò íàìàëÿâà äî 0,45 % îò îáùàòà çàåòîñò, êîåòî å ïîâå÷å îò äâà ïúòè ïîä ñðåäíîòî ðàâíèùå çà ÅÑ-10. Âàæíî å äà ñå îò÷åòå òåíäåíöèÿòà çà íàìàëÿâàíå íà çàåòîñòòà â òåçè ñåêòîðè â ÅÑ-15. Ñòàðèòå ñòðàíè ÷ëåíêè èçîñòàâàò â òîâà îòíîøåíèå îò Ñúåäèíåíèòå ùàòè, êàòî èíäóñòðèàëíàòà èì ñòðóêòóðà å ñâúðçàíà ñ ïî-òðàäèöèîííè, ñðåäíî- è ñðåäíî âèñîêîòåõíîëîãè÷íè îòðàñëè â õèìèÿòà è àâòîìîáèëîñòðîåíåòî74. Òîâà ïðàâè çàäà÷àòà íà Áúëãàðèÿ ïî íàìèðàíåòî íà ðàáîòåù ìîäåë çà ðàçâèòèå íà âèñîêîòåõíîëîãè÷íèòå ïðîèçâîäñòâà ïî-òðóäíà, íî è ïîòåíöèàëíî ïî-ïå÷åëèâøà.

1,50 1,00 0,50 0,00

2000

2001

2002 ÅÑ-25

ÅÑ-15

2003 ÅÑ-10

2004

2005

Áúëãàðèÿ

Çàáåëåæêà: Íàóêîåìêèòå âèñîêîòåõíîëîãè÷íè óñëóãè ñà: ïîùè è òåëåêîìóíèêàöèè (NACE 64); êîìïþòúðíè è ñâúðçàíè äåéíîñòè (72); èçñëåäâàíèÿ è ðàçâèòèå (ÍÈÐÄ) (73). Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, 2006.

Âèæ Cookson, C., US Widens Gap with Europe on R & D, Financial Times Europe, October 30, 2006; Ewing, J., G. Edmonson, Europe’s Powerhouse: How the Young Knowledge Workers of Central Europe are Pushing the Region to a New Level, BusinessWeek, December 12/19, 2005; The Brain Business: How Europe Uses and Abuses its Brain Power, The Economist, October 12, 2006; The R & D Scoreboard 2006, The Top 800 UK and 1 250 Global Companies by R & D Investment, Department of Trade and Industry, UK, 2006. I N N O VAT I O N . B G

Îáðàçîâàòåëíî ðàâíèùå, êà÷åñòâî íà îáðàçîâàòåëíèÿ ïðîäóêò è îáó÷åíèå ïðåç öåëèÿ æèâîò75 Îïðåäåëÿùî çà ñïîñîáíîñòòà íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà äà àáñîðáèðà, èçïîëçâà è àäàïòèðà íîâî çíàíèå, êàêòî è äà ãåíåðèðà è âúâåæäà èíîâàöèè å êà÷åñòâîòî íà ñðåäíîòî è âèñøåòî (ñòåïåí “áàêàëàâúð” è “ìàãèñòúð”) îáðàçîâàíèå â ñòðàíàòà. Ïî îòíîøåíèå íà ñïîñîáíîñòèòå íà èêîíîìèêàòà äà âúâåæäà íîâè òåõíîëîãè÷íè èíîâàöèè âëèÿíèå îêàçâà îáðàçîâàíèåòî â òî÷íèòå è èíæåíåðíèòå íàóêè. Äîïúëíèòåëíî â óñëîâèÿòà íà ñúâðåìåííàòà äèíàìè÷íà ãëîáàëíà èêîíîìèêà òúðñåíåòî íà íîâè óìåíèÿ íåïðåêúñíàòî íàðàñòâà, êîåòî èçèñêâà ðàçâèâàíå íà íîâè êà÷åñòâà íà îáðàçîâàòåëíàòà ñèñòåìà çà àäåêâàòíî îáó÷åíèå íà ïåðñîíàëà ïðåç öåëèÿ æèâîò.

Îñíîâåí ïîêàçàòåë çà êà÷åñòâîòî íà ÷îâåøêèòå ðåñóðñè è ñïîñîáíîñòòà èì äà âúçïðèåìàò, àäàïòèðàò è ðàçâèâàò èíîâàöèè å îáðàçîâàòåëíàòà ñòðóêòóðà íà íàñåëåíèåòî. Äàííèòå çà ðàâíèùåòî íà áåçðàáîòèöà ïî ñòåïåíè íà ïðèäîáèòî îáðàçîâàíèå ñà êðàñíîðå÷èâè. Â Áúëãàðèÿ çà 2005 ã. äåëúò íà áåçðàáîòíèòå ñ ïî-íèñêî îò ñðåäíîòî îáðàçîâàíèå â ðàìêèòå íà íàñåëåíèåòî íà âúçðàñò ìåæäó 25 è 59 ãîäèíè å 17,6 %. Ïðè íàñåëåíèåòî ñúñ ñðåäíî îáðàçîâàíèå òîçè äÿë å 8,1 % è ñàìî 4,0 % îò íàñåëåíèåòî ñ âèñøå îáðàçîâàíèå ñå íàðåæäà â ãðóïàòà íà áåçðàáîòíèòå, êàòî òîâà ðàâíèùå å ïî-äîáðî îò ñðåäíèòå åâðîïåéñêè ñòîéíîñòè (ÅÑ-25 – 4,6 %, è ÅÑ-15 – 4,7 %). Ïðåç 2005 ã. äåëúò íà íàñåëåíèåòî ñúñ çàâúðøåíî ñðåäíî îáðàçîâàíèå âúâ âúçðàñòîâàòà ãðóïà 20 – 24 ãîäèíè â Áúëãàðèÿ å 76,5 %. Òîé å ñ îêîëî 10 ï.ï. ïî-íèñúê îò ñðåäíîòî çà ÅÑ-8, ïðåêèòå êîíêó-

ðåíòè íà Áúëãàðèÿ â èíîâàöèîííî è èíâåñòèöèîííî îòíîøåíèå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ. Äîïúëíèòåëíî ñëåäâà äà ñå ïîä÷åðòàå èçâîäúò çà íèñêîòî êà÷åñòâî íà ñðåäíîòî îáðàçîâàíèå â Áúëãàðèÿ, íàïðàâåí â ïðåäõîäíîòî èçäàíèå íà Èíîâàöèè.áã76: „Ïðåç 2003 ã. áúëãàðñêèòå îñìîêëàñíèöè ñà ðåãèñòðèðàëè íàé-ãîëåìèÿ ñïàä â ðåçóëòàòèòå ïî ìàòåìàòèêà è íàó÷íè ïîçíàíèÿ ñïðÿìî 1995 ã. çà âñè÷êè ñòðàíè, â êîèòî ñå ïðîâåæäà TIMSS.77” Íàñëàãâàíåòî íà òåçè äâå íåãàòèâíè òåíäåíöèè çàåäíî ñ âëîøàâàùèòå ñå äåìîãðàôñêè õàðàêòåðèñòèêè ïîêàçâàò, ÷å ïðè ðàâíè äðóãè óñëîâèÿ ïî ëèíèÿ íà ÷îâåøêèÿ ðåñóðñ ìîæå äà ñå î÷àê-

âà îãðàíè÷åí êàïàöèòåò íà èêîíîìèêàòà íà ñòðàíàòà äà àäàïòèðà è óñâîÿâà èíîâàöèè è íîâè òåõíîëîãèè ïðåç ñëåäâàùèòå 10 – 15 ãîäèíè, äîðè äà èìà îáðúùàíå íà ïîñîêàòà íà ðàçâèòèå ïî òåçè ïîêàçàòåëè. Ïî äàííè íà Åâðîïåéñêîòî èíîâàöèîííî òàáëî äåëúò íà ïðèäîáèëèòå âèñøå îáðàçîâàíèå â ðàìêèòå íà íàñåëåíèåòî íà âúçðàñò ìåæäó 25 è 64 ã. â Áúëãàðèÿ å 22 %, êîéòî å ñúèçìåðèì ñúñ ñðåäíîòî ðàâíèùå çà ÅÑ-25. Â îáùîòî íàñåëåíèå íà ñòðàíàòà îáà÷å òîçè äÿë íàìàëÿâà çà ïîñëåäíèòå 5 ãîäèíè è ñå ñòàáèëèçèðà íà 3 % â ñðàâíåíèå ñ áúðçèÿ ðàñòåæ, êîéòî ñå íàáëþäà-

ÔÈÃÓÐÀ 72. ÄßË ÎÒ ÍÀÑÅËÅÍÈÅÒÎ ÍÀ ÂÚÇÐÀÑÒ 20 – 24 Ã. ÑÚÑ ÇÀÂÚÐØÅÍÎ ÑÐÅÄÍÎ ÎÁÐÀÇÎÂÀÍÈÅ ÇÀ 2005 Ã. (Â ÑÊÎÁÈ Å ÏÐÅÄÑÒÀÂÅÍ ÐÚÑÒÚÒ ÑÏÐßÌÎ 2000 Ã.) 91,5

Ñëîâàêèÿ (96,83) ×åõèÿ (99,12)

90,3

Ñëîâåíèÿ (103,10)

89,7 90,0

Ïîëøà (102,51)

85,2

Ëèòâà (109,37) 75

×àñòòà “×îâåøêè êàïèòàë” è ïî-ñïåöèàëíî ïðåäñòàâåíèÿò â íåÿ òåêñò íÿìàò çà öåë è íå ìîãàò äà îáõâàíàò öÿëîñòíî è â äúëáî÷èíà îáðàçîâàòåëíèÿ ñåêòîð â ñòðàíàòà. Ñòðåìåæúò å äà ñå äàäå íàé-îáùà ïðåäñòàâà è ðàìêà çà îöåíêà íà ÷îâåøêèÿ êàïèòàë çà èíîâàöèè â ñòðàíàòà. Èíîâàöèè.áã: èíîâàöèîíåí ïîòåíöèàë íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2005. International Association for the Evaluation of the Educational Achievement (IEA), Trends in International Mathematics and Science Study (TIMSS), 2003.

83,3

Óíãàðèÿ (99,64) Åñòîíèÿ (96,77)

80,9

Ëàòâèÿ (106,51)

81,8 76,9

ÅÑ-25 (100,79) Áúëãàðèÿ '05 (102,54)

76,8

Áúëãàðèÿ '04 (101.47)

76,0

Ðóìúíèÿ (99,21)

75,2

0,0

Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, 2006.

10,0

20,0

30,0

40,0

50,0

60,0

70,0

80,0

90,0

100,0

Ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè îñâåí â îáðàçîâàòåëíîòî ðàâíèùå â Áúëãàðèÿ íàñòúïèõà ðåäèöà ïðîìåíè è â ñòðóêòóðàòà íà îáðàçîâàòåëíèÿ ïðîäóêò. Äåëúò íà çàâúðøâàùèòå òî÷íè è èíæåíåðíè ñïåöèàëíîñòè â îáùèÿ áðîé äèïëîìèðàùè ñå ñòóäåíòè ñå ïîâèøàâà ñðåäíî ñ îêîëî 6-7 ï.ï. ïðåç ïîñëåäíèòå 5 ãîäèíè è äîñòèãà ðàâíèùå, ñðàâíèòåëíî ïî-âèñîêî 78

Friedman, Th., The World is Flat, åd. Ferrar, Straus and Giroux, New York, 2005. Âæ. íàïðèìåð The World Bank, Country Partnership Strategy for the Republic of Bulgaria, May 26, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 73. ÎÒÍÎÑÈÒÅËÅÍ ÄßË ÍÀ ÍÀÑÅËÅÍÈÅÒÎ ÍÀ ÂÚÇÐÀÑÒ 25 – 64 ÃÎÄÈÍÈ Ñ ÂÈÑØÅ ÎÁÐÀÇÎÂÀÍÈÅ (2004 Ã.) 40 35

33 31

28 29 28 28

26 25

25 22 23

20 19

13 11

10 5

EU-25

NL*

0 BE

âà ïî òîçè ïîêàçàòåë â ÅÑ-10. Òîâà ñå äúëæè ïî-ñêîðî íà äåìîãðàôñêè õàðàêòåðèñòèêè, îòêîëêîòî íà ïðîìÿíà â îáðàçîâàòåëíèÿ ñòàòóñ íà íàñåëåíèåòî – äåëúò íà ìëàäèòå õîðà, êîèòî âëèçàò âúâ âèñøåòî îáðàçîâàíèå, íàìàëÿâà ñïðÿìî îáùîòî íàñåëåíèå ïîðàäè äåìîãðàôñêàòà êðèçà ïðåç 90òå ãîäèíè. Çàïàçâàíåòî íà äåëà íà íàñåëåíèåòî ñ âèñøå îáðàçîâàíèå íåïðîìåíåí â ñúâðåìåííèÿ äèíàìè÷åí „ïëîñúê” ñâÿò78 ïðåäïîëàãà íàìàëÿâàùà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò, äîðè áåç äà ñå ðàçãëåæäàò êà÷åñòâåíèòå õàðàêòåðèñòèêè íà îáðàçîâàíèåòî. Ðàçëè÷íè ìåñòíè è ìåæäóíàðîäíè åêñïåðòíè îöåíêè ïîêàçâàò ñúùåñòâåí ñïàä79 â òàçè ñôåðà. Çàïàçâàíåòî íà î÷åðòàíèòå òåíäåíöèè îòðåæäà íà Áúëãàðèÿ ìÿñòî, äàëå÷ îò íàéèíîâàòèâíèòå èêîíîìèêè â Åâðîïà, êàòî Ôèíëàíäèÿ, Øâåöèÿ è Èðëàíäèÿ. Ñúñ çàïî÷âàíåòî íà ïðàâèòåëñòâåíèòå ðåôîðìè â ñåêòîðà íà ñðåäíîòî îáðàçîâàíèå è ïîäîáðÿâàíåòî íà ôèíàíñîâîòî ñúñòîÿíèå íà áúëãàðñêèòå óíèâåðñèòåòè ñå î÷àêâà ñëåä 2005 – 2006 ã. äà íàñòúïè ïîñòåïåííà ïîëîæèòåëíà ïðîìÿíà â ïîâå÷åòî ïîêàçàòåëè â òîçè ñåêòîð. Íî âëèÿíèåòî íà ãîäèíèòå íà êðèçà ïðåäñòîè äà áúäå ïî÷óâñòâàíî ïðåç ñëåäâàùèòå äâå äåñåòèëåòèÿ. Òî ùå áúäå äîïúëâàíî îò äåìîãðàôñêèòå òåíäåíöèè â Áúëãàðèÿ ïðåç íà÷àëíèòå ãîäèíè íà ÷ëåíñòâî íà ñòðàíàòà â ÅÑ.

Çàáåëåæêà: Äàííèòå çà Õîëàíäèÿ ñà çà 2003 ã. Èçòî÷íèê: Åâðîïåéñêî èíîâàöèîííî òàáëî (European Innovation Scoreboard), 2005.

ÔÈÃÓÐÀ 74. ÄßË ÍÀ ÑÒÓÄÅÍÒÈÒÅ ÎÒ ÎÁÙÎÒÎ ÍÀÑÅËÅÍÈÅ ÍÀ ÑÒÐÀÍÀÒÀ 5,0 4,5 4,0 3,5

3,2

3,1

2,9

3,0

2,9

ÅÑ-25 ÅÑ-15

% 2,5

ÅÑ-10

2,0

Áúëãàðèÿ

1,5 1,0 0,5 0,0 2000

2001

2002

2003

2004

Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, 2006.

îò ñúîòâåòíîòî çà ÅÑ-10 è áëèçêî äî ðàâíèùåòî íà ÅÑ-15. Äåëúò íà íîâîçàâúðøâàùèòå ìëàäè ñïåöèàëèñòè â òåçè ñôåðè ñúùî å ïî-âèñîê îò ñðåäíèÿ çà ÅÑ-10, êîåòî ïðè äîïóñêàíå çà ñúèçìåðèìî êà÷åñòâî íà ïîëó÷àâàíîòî îáðàçîâàíèå ïîêàçâà ïîääúðæàíåòî íà äîáðî íèâî íà êàïàöèòåò çà òåõíîëîãè÷íà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò çà èíîâàöèè. Íåîáõîäèìî å îáà÷å äà ñå èìàò ïðåäâèä ðàçëè÷èÿòà â òåõíîëîãè÷íàòà èíòåíçèâíîñò íà èêîíîìèêèòå

îò ÅÑ-10 è íà Áúëãàðèÿ. Êàêòî áåøå îòáåëÿçàíî â ïðåäõîäíèòå ðàçäåëè íà Èíîâàöèè.áã 2007, â ñðàâíåíèå ñúñ ñòðàíèòå îò ÅÑ-10 áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà å ïî-íèñêîòåõíîëîãè÷íà, êîåòî ìîæå äà ñå îòðàçè è íà ïðîôèëà íà îáðàçîâàíèå â òî÷íèòå è èíæåíåðíèòå íàóêè. Îðèåíòàöèÿòà íà âèñøèòå ó÷åáíè çàâåäåíèÿ êúì ïîòðåáíîñòèòå íà ïàçàðà íà òðóäà îïðåäåëÿ è ñòðóêòóðàòà íà îáó÷àâàíèòå îò òÿõ ñòóäåíòè ïî íàó÷íè îáëàñòè. I N N O VAT I O N . B G

Íàðåä ñúñ ñèñòåìàòà çà ñðåäíî è âèñøå îáðàçîâàíèå â óñëîâèÿòà íà äèíàìè÷íè òåõíîëîãè÷íè ïðîìåíè â ñâåòîâíàòà èêîíîìèêà, êîèòî èçèñêâàò íåïðåêúñíàòî íàäãðàæäàíå íà çíàíèÿ è óìåíèÿ, å âàæíî äåéñòâèåòî è íà îáó÷åíèåòî ïðåç öåëèÿ æèâîò. Ïîñòèãíàòèòå ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè íèâà íà ó÷àñòèå íà íàñåëåíèåòî âúâ ôîðìèòå íà ïðîäúëæàâàùî è ïîñëåäâàùî îáó÷åíèå èçîñòàâàò îò íèâàòà â ÅÑ. Èçîñòàâàíåòî èçãëåæäà îùå ïî-ãîëÿìî íà ôîíà íà íàðàñòâàíåòî íà ñðåäíîåâðîïåéñêîòî ðàâíèùå äî 11 % îò íàñåëåíèåòî âúâ âúçðàñòîâàòà ãðóïà 25 – 64 ã. ñïðÿìî ìèíàëàòà ãîäèíà. Â Áúëãàðèÿ òîçè äÿë ñå çàïàçâà íà ðàâíèùå îò îêîëî 1 %, êîåòî ïðåäïîëàãà ëèïñà íà ðàçáèðàíå è âúçìîæíîñò çà ïîâèøàâàíå íà êâàëèôèêàöèÿòà èëè ïðèäîáèâàíå íà íîâè ïðîôåñèîíàëíè óìåíèÿ íà íàñåëåíèåòî â àêòèâíà òðóäîñïîñîáíà âúçðàñò. Áúëãàðñêèòå ðàáîòîäàòåëè èçãëåæäà âñå îùå íå âèæäàò âêëþ÷âàíåòî íà ïåðñîíàëà â ïðîäúëæàâàùî îáó÷åíèå êàòî ôîðìà íà èíâåñòèöèÿ, îò êîÿòî ìîãàò äà ñå òúðñÿò ðåàëíè è èçìåðèìè ðåçóëòàòè, à òîâà ìîæå äà áúäå ñèãíàë çà êðàòêîñðî÷íîñò íà íÿêîè èíâåñòèöèè â ñòðàíàòà ñ æåëàíèåòî ïðåäèìíî çà èçïîëçâàíå íà åâòèí ðàáîòåí ðåñóðñ.

ÔÈÃÓÐÀ 75. ÄßË ÍÀ ÑÒÓÄÅÍÒÈÒÅ ÎÒ ÎÁÙÈß ÁÐÎÉ ÍÀÑÅËÅÍÈÅ ÂÚÂ ÂÚÇÐÀÑÒÎÂÀÒÀ ÃÐÓÏÀ 20 – 24 Ã. 35,0 30,0 24,8

25,0

24,7

24,4

23,6

22,9

ÅÑ-25

20,0

ÅÑ-15

ÅÑ-10

15,0

Áúëãàðèÿ 10,0 5,0

0,0 2000

2001

2002

2003

2004

Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 76. ÄßË ÍÀ ÇÀÂÚÐØÈËÈÒÅ ÂÈÑØÅ ÎÁÐÀÇÎÂÀÍÈÅ Â ÒÎ×ÍÈÒÅ È ÈÍÆÅÍÅÐÍÈÒÅ ÍÀÓÊÈ ÎÒ ÍÀÑÅËÅÍÈÅÒÎ ÂÚÂ ÂÚÇÐÀÑÒÎÂÀÒÀ ÃÐÓÏÀ 20 – 29 Ã. 14 12 10

ÅÑ-25 ÅÑ-15 ÅÑ-10

Áúëãàðèÿ 4 2

0 1998

1999

Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, 2006.

2000

2001

2002

2003

2004

ÔÈÃÓÐÀ 77. ÄßË ÍÀ ÇÀÂÚÐØÈËÈÒÅ ÂÈÑØÅ ÎÁÐÀÇÎÂÀÍÈÅ Â ÒÎ×ÍÈÒÅ È ÈÍÆÅÍÅÐÍÈÒÅ ÍÀÓÊÈ ÎÒ ÂÑÈ×ÊÈ ÇÀÂÚÐØÈËÈ ÑÒÓÄÅÍÒÈ 30

ÅÑ -25 ÅÑ -15

ÅÑ -10 Áúëãàðèÿ

0 1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 78. ÄßË ÍÀ ÑÒÓÄÅÍÒÈÒÅ Â ÍÀÓ×ÍÎ-ÒÅÕÍÈ×ÅÑÊÈÒÅ ÄÈÑÖÈÏËÈÍÈ ÎÒ ÂÑÈ×ÊÈ ÇÀÏÈÑÀÍÈ ÑÒÓÄÅÍÒÈ 30

20 ÅÑ-25 ÅÑ-10

Áúëãàðèÿ 10

0 2000

2001

2002

2003

2004

Çàáåëåæêà: Íàó÷íî-òåõíè÷åñêè ñà îáëàñòèòå: òî÷íè íàóêè, êîìïþòúðíè òåõíîëîãèè, èíæåíåðèíã, ïðîìèøëåíî ïðîèçâîäñòâî, ñòðîèòåëñòâî è àðõèòåêòóðà. Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, 2006.

I N N O VAT I O N . B G

ÔÈÃÓÐÀ 79. ÏÐÎÄÚËÆÀÂÀÙÎ ÎÁÓ×ÅÍÈÅ – ÄßË ÎÒ ÍÀÑÅËÅÍÈÅÒÎ ÂÚÂ ÂÚÇÐÀÑÒÎÂÀÒÀ ÃÐÓÏÀ 25 – 64 Ã., ÊÎÅÒÎ Ó×ÀÑÒÂÀ Â ÎÁÐÀÇÎÂÀÍÈÅ È ÎÁÓ×ÅÍÈÅ 12,0

11,0

10,0 8,0

9,9

9,2 7,9

7,8

6,0 4,0 2,0

1,4

1,3

1,4

1,3

1,1

0,0 2001

2002 ÅÑ-25

Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, 2006.

2003 Áúëãàðèÿ

2004

2005

5. Èíôîðìàöèîííà è êîìóíèêàöèîííà èíôðàñòðóêòóðà

Èíòåíçèâíîòî òåõíîëîãèçèðàíå íà áèçíåñ ñðåäàòà, êîíâåðãåíöèÿòà íà ðàçëè÷íèòå èíôîðìàöèîííè è êîìóíèêàöèîííè òåõíîëîãèè (ÈÊÒ) è ñòðóêòóðíèòå ïðîìåíè â ïîòðåáèòåëñêîòî òúðñåíå ñà òðèòå íàéçíà÷èìè âúíøíè ñèëè, êîèòî îïðåäåëÿò ñúâðåìåííèòå ïðîäóêòîâè, ïðîöåñíè, îðãàíèçàöèîííè è ìàðêåòèíãîâè èíîâàöèè. Âúçäåéñòâèåòî íà òåçè ñèëè íà ôèðìåíî ðàâíèùå âàðèðà ñïîðåä íàëè÷íèòå èíâåñòèöèè è ÷îâåøêè êàïèòàë, íåîáõîäèìè çà åôåêòèâíîòî óñâîÿâàíå íà òåõíîëîãèèòå, äîðè ïðè èçîëèðàíå íà ñåêòîðíèòå åôåêòè îò ðàçëè÷íàòà ôàêòîðíà èíòåíçèâíîñò. ÈÊÒ èíôðàñòðóêòóðàòà óâåëè÷àâà ïîëîæèòåëíèòå âúíøíè åôåêòè íà âçàèìíàòà ñâúðçàíîñò (÷ðåç äîãîâîðè, ñîáñòâåíîñò, ÷ëåíñòâî â àñîöèàöèè, èíòåãðèðàíè áèçíåñ ïðîöåñè è èíôîðìàöèîííè ñèñòåìè) íà ïðåäïðèÿòèÿòà è ñúçäàâà óñëîâèÿ çà ïðîìÿíà íà èíäóñòðèàëíàòà îðãàíèçàöèÿ è ïàçàðíàòà êîíöåíòðàöèÿ ÷ðåç íîâè âúçìîæíîñòè çà óïðàâëåíèå, ðàçðàáîòâàíå, ïðîèçâîäñòâî è ïîòðåáëåíèå íà íîâè ïðîäóêòè ïî íîâè íà÷èíè ïðè íàìàëåíè îòíîñèòåëíè òðàíçàêöèîííè ðàçõîäè. Íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà èìà âàæíî çíà÷åíèå çà ðàçâèòèåòî íà ÈÊÒ â áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ ïðåäâèä ñúùåñòâåíèÿ àäìèíèñòðàòèâåí (ñòàíäàðòè çà îáñëóæâàíå è å-ïðàâèòåëñòâî) è ôèíàíñîâ ðåñóðñ (îáùåñòâåíè ïîðú÷êè) íà ïðàâèòåëñòâîòî â òàçè îáëàñò.

Èíôîðìàöèîííèòå è êîìóíèêàöèîííèòå òåõíîëîãèè80 íàâëèçàò âñå ïîáúðçî â áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ, íî çà ìîìåíòà êàïàöèòåòúò íà èíñòàëèðàíèòå ìîùíîñòè íå ñå èçïîëçâà íàïúëíî, îñîáåíî â ìèêðîïðåäïðèÿòèÿòà îò òðàäèöèîííè ñåêòîðè íà èêîíîìèêàòà. Äî ãîëÿìà ñòåïåí ïðîöåñúò íà âúâåæäàíå íà ÈÊÒ ðåøåíèÿ â ïðåäïðèÿòèÿòà å àäìèíèñòðà80

Çà ïîäðîáåí ïðåãëåä íà ðàçâèòèåòî íà èíôîðìàöèîííîòî îáùåñòâî â Áúëãàðèÿ âæ. å-Áúëãàðèÿ 2006, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006. I N N O VAT I O N . B G

òèâíî-åâîëþöèîííî îáóñëîâåí. Î÷àêâà ñå 2007 ã. äà áúäå ïðåëîìíà â ðàçâèòèåòî è ðàñòåæà íà èíîâàòèâíè îíëàéí óñëóãè è ïðåäïðèÿòèÿ. Èçïîëçâàíå íà ÈÊÒ çà èíîâàöèè. Âúïðåêè ÷å ïî÷òè âñè÷êè ïðåäïðèÿòèÿ â Áúëãàðèÿ ïðèòåæàâàò êîìïþòðè, ïîâå÷åòî ãè èçïîëçâàò åäèíñòâåíî êàòî ñðåäñòâî çà íàìàëÿâàíå íà ðàçõîäèòå è òúðñåíå íà èíôîðìàöèÿ (60 % îò ïðåäïðèÿòèÿòà), íî íå è çà âúâåæäàíå íà èíîâàòèâíè óïðàâëåíñêè è ïðîöåñíè ðåøåíèÿ (10 %). Íàé-âèñîêà ñòåïåí íà èíîâàòèâíîñò èìàò áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ, êîèòî èçïîçëâàò ÈÊÒ â óïðàâëåíèåòî è ìàðêåòèíãà. Ïðåç 2007 ã. ñå î÷àêâà 90 % îò êîìïþòðèòå äà èìàò äîñòúï äî èíòåðíåò, êîåòî å âàæíà ïðåäïîñòàâêà çà íàðàñòâàíå íà èíîâàòèâíîñòòà èì. ÈÊÒ êàòî èíîâàòèâíî ñðåäñòâî çà áèçíåñ. Ïðåç 2006 ã. âñå îùå ìàëêà ÷àñò îò áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ èìàò ïðèñúñòâèå â èíòåðíåò – êúì âòîðîòî òðèìåñå÷èå ñàìî 1/5 îò òÿõ ñà ïðèòåæàâàëè ôóíêöèîíèðàùà óåáñòðàíèöà. Î÷àêâàíèÿòà ñà òåõíèÿò äÿë äà íàðàñíå äî 50 % îò ïðåäïðèÿòèÿòà ñ íàä 10 äóøè ïåðñîíàë ïðåç 2007 è 2008 ã. Îñíîâíîòî ðàçäâèæâàíå ùå áúäå íà ïàçàðà íà îíëàéí óñëóãè, êúäåòî âå÷å ñå çàáåëÿçâà íàâëèçàíå íà ìíîæåñòâî ìèêðî- è ìàëêè ïðåäïðèÿòèÿ, êîèòî ïðîïðàâÿò ïúòÿ è ùå ïðèíóäÿò òðàäèöèîííèòå ïðåäïðèÿòèÿ äà ãè ïîñëåäâàò. Òîâà ùå ñå îòðàçè íà íàðàñòâàíå íà ìàðêåòèíãîâèòå è îðãàíèçàöèîííèòå èíîâàöèè.

Èçïîëçâàíå íà ÈÊÒ çà èíîâàöèè â áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ Íàëè÷èåòî è îñîáåíî íà÷èíúò íà èçïîëçâàíå íà ÈÊÒ â ïðåäïðèÿòèÿòà ñà âàæåí ôàêòîð çà èíîâàòèâíîñòòà íà òÿõíàòà äåéíîñò. Äîñòúïúò äî èíòåðíåò è ïðèëàãàíåòî íà ðàçëè÷íè ñîôòóåðíè ðåøåíèÿ ïîâèøàâàò ïðîèçâîäèòåëíîñòòà íà òðóäà è ñà ïðîâîäíèê íà íàìèðàíå íà íîâè ïðîäóêòîâè, ïðîöåñíè, ìàðêåòèíãîâè è óïðàâëåíñêè ðåøåíèÿ. Îñîáåíî ñèëíî âëèÿíèå ÈÊÒ èìàò âúðõó èíîâàòèâíîñòòà íà íàóêîåìêèòå óñëóãè. Ïðåç 2006 ã. ïðàêòè÷åñêè âñè÷êè ïðåäïðèÿòèÿ ñ ïåðñîíàë íàä 10 äóøè èìàò ïîíå ïî åäèí êîìïþòúð. Áåç êîìïþòðè ñà 28 % îò ïðåäïðèÿòèÿòà ñ ïåðñîíàë ïîä 10 äóøè, ïðåäñòàâëÿâàùè ìèêðîñåìåéíèÿ áèçíåñ, êîéòî ñúçäàâà íèñêà äîáàâåíà ñòîéíîñò, ïðåäîñòàâÿ óñëóãè èëè ïðîäàâà ñòîêè íà ìåñòíî-ñåëèùíî ðàâíèùå, ïðåäñòàâëÿâà ïî-ñêîðî ôîðìà íà ñàìîíàåòîñò èëè å ïîçèöèîíèðàí â ñëàáîðàçâèòè ðàéîíè íà ñòðàíàòà. Ïðîöåñúò íà íàâëèçàíå íà êîìïþòðèòå â ïðåäïðèÿòèÿòà â Áúëãàðèÿ å ïî-ñêîðî åâîëþöèîíåí è àäìèíèñòðàòèâíî îáóñëîâåí, îòêîëêîòî åëåìåíò îò ïðîàêòèâíà ñòðàòåãèÿ çà ïîâèøàâàíå íà èíîâàòèâíîñòòà íà ïðåäïðèÿòèåòî. Åäèíñòâåíî â ìèêðîïðåäïðèÿòèÿòà ïî-âèñîêàòà êîìïþòðèçàöèÿ íà ðàáîòíèòå ìåñòà å çíà÷èì ôàêòîð çà ïî-ãîëÿìà èíîâàòèâíîñò. Òîâà âåðîÿòíî ñà ïðåäñòàâèòåëè íà ñåêòîðà íà íàóêîåìêèòå óñëóãè êàòî êîíñóëòàíòñêà äåéíîñò, àðõèòåêòóðà, èíæåíåðíè óñëóãè, äèçàéí è äð. Äåëúò íà çàåòèòå, êîèòî ïîëçâàò êîìïþòúð íà ðàáîòíîòî ñè ìÿñòî, ñå óâåëè÷àâà ñ 6 % íà ãîäèøíà áàçà (çà ïåðèîäà 2000 – 2005 ã.), íî îñòàâà íåõîìîãåííî ðàçïðåäåëåí è íà ñðàâíèòåëíî íèñêè íèâà – ïîä 30 % çà 2006 ã. Â îêîëî 60 % îò ïðåäïðèÿòèÿòà êîìïþòðèòå è íàëè÷íèòå èíôîðìàöèîííè òåõíîëîãèè óëåñíÿâàò ïðåäèìíî ñåêðåòàðñêèòå, äåëîâîäíèòå è ñ÷åòîâîäíèòå äåéíîñòè, äîêàòî åäâà â 10 % îò ïðåäïðèÿòèÿòà ñå èçïîëçâàò íÿêàêâè àâòîìàòè-

çèðàíè ñèñòåìè çà óïðàâëåíèå, ïðîèçâîäñòâî èëè âðúçêè ñ êëèåíòè. Âòîðàòà ãðóïà ïðåäïðèÿòèÿ ñå àñîöèèðà ñúñ çíà÷èòåëíî ïîâèñîêè íèâà íà èíîâàòèâíîñò ñ èíäåêñ81 íàä äâà ïúòè íàä ñðåäíèÿ çà ñòðàíàòà. Òîâà ðàçâèòèå äî ãîëÿìà ñòåïåí å ïðåäîïðåäåëåíî îò äîìèíèðàíåòî â ñòðàíàòà íà òðàäèöèîííèòå íèñêîòåõíîëîãè÷íî èíòåíçèâíè èíäóñòðèè è ñïåöèàëèçàöèÿòà â ïî-íèñêîòåõíîëîãè÷íèòå ñåãìåíòè íà âèñîêîòåõíîëîãè÷íèòå ñåêòîðè â Áúëãàðèÿ82. Áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ âñå îùå íå ñà ñå âêëþ÷èëè â ìåæäóíàðîäíèòå

ïðîèçâîäñòâåíè ìðåæè íà çíàíèå, êîåòî èçèñêâà òâîð÷åñêî èçïîëçâàíå íà ÈÒ, à íå óïîòðåáàòà ìó çà íàìàëÿâàíå íà ïðîèçâîäñòâåíèòå ðàçõîäè. Íà 93,5 % îò êîìïþòðèòå â áèçíåñà ñà èíñòàëèðàíè îïåðàöèîííè ñèñòåìè íà Ìàéêðîñîôò, à 2,6 % èçïîëçâàò Ëèíóêñ83. Ïàçàðíèÿò äÿë íà îôèñïàêåòèòå è ïðèëîæåíèÿòà ïðè àëòåðíàòèâèòå ñ îòâîðåí êîä âå÷å å îêîëî 15 % îò ðàáîòíèòå ìåñòà è 7 % îò ïðåäïðèÿòèÿòà. Âíåäðÿâàíåòî íà ñâîáîäåí ñîôòóåð îáèêíîâåíî ñå ñâúðçâà ñ

ÔÈÃÓÐÀ 80. ÄßË ÍÀ ÏÅÐÑÎÍÀËÀ, ÈÇÏÎËÇÂÀÙ ÊÎÌÏÞÒÚÐ ÍÀ ÐÀÁÎÒÍÎÒÎ ÌßÑÒÎ ÏÎÍÅ ÂÅÄÍÚÆ ÑÅÄÌÈ×ÍÎ ÏÎ ÈÊÎÍÎÌÈ×ÅÑÊÈ ÑÅÊÒÎÐÈ (% ÎÒ ÇÀÅÒÈÒÅ) Ïðåðàáîòâàùà ïðîìèøëåíîñò 100 80

Âñè÷êè (íåôèíàíñîâ ñåêòîð)

Ñòðîèòåëñòâî

60 40 20 Êèíî, âèäåî óñëóãè, ðàäèî è òåëåâèçèÿ

Òúðãîâèÿ

Íåäâèæèìè èìîòè è áèçíåñ óñëóãè

Õîòåëèåðñòâî

Òðàíñïîðò è êîìóíèêàöèè

EU25

Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, 2006.

Èíäåêñ íà èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ. Çà ïîäðîáíî îïèñàíèå âèæ åäíîèìåííàòà ÷àñò ïî-ãîðå â äîêëàäà. Áúëãàðèÿ 2010: èêîíîìè÷åñêèòå ïðåäèçâèêàòåëñòâà. Äîêëàä çà ïðåçèäåíòà íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ, Ñ., 2005. Êîñâåíà îöåíêà – äÿë îò íàñåëåíèåòî, èçïîëçâàùî îïðåäåëåíà îïåðàöèîííà ñèñòåìà íà êîìïþòúðà íà ðàáîòíîòî ìó ìÿñòî. Èçòî÷íèê: Âèòîøà Ðèñúð÷, ì. ÿíóàðè 2006. I N N O VAT I O N . B G

íåîáõîäèìîñòòà îò ìèíèìèçèðàíå íà ðàçõîäèòå, íî íå ïî-ìàëêî âàæíà ïðè÷èíà å íîâàòîðñòâîòî, æåëàíèåòî çà ðàáîòà â ïîñòîÿííî áåòà-ñúñòîÿíèå. Ïðåäïðèÿòèÿòà, ïîëçâàùè àëòåðíàòèâíè íà Ìàéêðîñîôò îôèñïàêåòè, ñà ïî-èíîâàòèâíè (ñðåäåí èíäåêñ 0.2) â ñðàâíåíèå ñ ïðåäïðèÿòèÿòà, ïîëçâàùè ñàìî Ìàéêðîñîôò îôèñ (ñðåäåí èíäåêñ 0.15). Êîðåëàöèÿòà ìåæäó èíîâàòèâíîñò è ïîëçâàíå íà ñâîáîäåí/ñ îòâîðåí êîä ñîôòóåð íà ôèðìåíî ðàâíèùå ñå ïîòâúðæäàâà è â ñðàâíèòåëíè ìåæäóíàðîäíè èçñëåäâàíèÿ íà íàöèîíàëíî ðàâíèùå, èçâúðøåíè îò ó÷åíè îò Õàðâàðäñêèÿ óíèâåðñèòåò84. Êàòî ïðàâèëî âñÿêî ïðåäïðèÿòèå, êîåòî å îáîðóäâàëî îôèñà ñè ñ êîìïþòðè ñëåä 2000 ã., èìà äîñòúï äî èíòåðíåò. Èçêëþ÷åíèå ïðàâÿò ôèðìèòå, çà êîèòî êóïóâàíåòî íà êîìïþòúð å ìîòèâèðàíî ñàìî îò íåîáõîäèìîñòòà çà âîäåíå íà ñêëàäîâî-ñ÷åòîâîäíè çàïèñè è èçäàâàíå íà êàñîâè áåëåæêè ïðåç êîìïþòúðà, ïðè êîåòî ðåæèìúò íà èçïîëçâàíåòî ìó íå íàëàãà ñâúðçâàíå ñ èíòåðíåò (ñëóæèòåëèòå ñà çàåòè ñ êëèåíòè ëèöå â ëèöå). Ðúñòúò íà ñâúðçâàíåòî ñ èíòåðíåò ïðåç 2007 ã. ùå äîñòèãíå òàâàíà ñè85 îò îêîëî 90 % îò ïðåäïðèÿòèÿòà è 90 % îò êîìïþòðèòå. Â íà÷àëîòî íà 2006 ã. ñà áèëè ñâúðçàíè ìåæäó 70 è 82 % îò ïðåäïðèÿòèÿòà è 78 % îò êîìïþòðèòå, êàòî ïî òîçè íà÷èí ñå äàâà âúçìîæíîñò íà 21 äî 30 % îò çàåòèòå äà ðàáîòÿò ñ èíòåðíåò íà ðàáîòíîòî ñè ìÿñòî. Ñðåä õîðàòà, ïîëçâàùè èíòåðíåò íà ðàáîòíîòî ñè ìÿñòî, ñúùåñòâóâàò ãîëåìè ðàçëè÷èÿ â ÷åñòîòàòà è öåëèòå íà èçïîëçâàíåòî ìó. Åäâà 2 % îò ðàáîòåùèòå ñà èçöÿëî îíëàéí, äîêàòî âñå îùå ïîãîëÿìàòà ÷àñò îò õîðàòà – 11 %, èçïîëçâàò èíöèäåíòíî èíòåðíåò â ðàáîòàòà ñè – îáèêíîâåíî äî ÷àñ íà äåí, ïðåäèìíî çà êîðåñïîíäåíöèÿ, ìóçèêà è íîâèíè. Âúïðåêè 96

ÔÈÃÓÐÀ 81. ÊÎÌÏÞÒÐÈÇÀÖÈß ÍÀ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈßÒÀ 100 % 90 %

Äÿë îò ïðåäïðèÿòèÿòà ñ êîìïþòðè Äÿë îò ðàáîòåùèòå ñ äîñòúï äî êîìïþòúð íà ðàáîòíîòî ñè ìÿñòî

70 %

Ôîíäàöèÿ ÏÈÊ Âèòîøà Ðèñúð÷ ÍÑÈ ÀÌÑÏ Âëàäèìèðîâ è Õàðèçàíîâà

60 %

Ôîíäàöèÿ ÏÈÊ Âèòîøà Ðèñúð÷

80 %

86 % 83,50 % 79,80 %

53 %

50 % 40 %

40,00 %

30,00 %

30 % 23,00 %

20 % 10 %

20,63 % 19,70 %

18,07 %

9,50 %

26,50 %

19,50 %

5,30 % 0,50 % 5,00 % 0% 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006

Èçòî÷íèê: å-Áúëãàðèÿ 2006, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”.

ÒÀÁËÈÖÀ 4. ÍÀËÈ×ÍÈ ÑÎÔÒÓÅÐÍÈ ÏÐÈËÎÆÅÍÈß Â ÁÚËÃÀÐÑÊÈÒÅ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß È ÈÍÄÅÊÑ ÍÀ ÈÍÎÂÀÖÈÈÒÅ Äÿë îò ïðåäïðèÿòèÿòà

Ñðåäåí èíäåêñ íà èíîâàòèâíîñòòà

Àâòîìàòèçèðàí äîêóìåíòîîáîðîò

18 %

0,18

Ñ÷åòîâîäåí ñîôòóåð

63 %

0,14

Ñêëàäîâ ñîôòóåð

35 %

0,17

Óïðàâëåíèå íà ïðîåêòè è êîëåêòèâíà ðàáîòà

0,25

ERP

0,49

Ñèñòåìà çà óïðàâëåíèå íà âðúçêèòå ñ êëèåíòèòå

0,24

Ñîôòóåðíî ïðèëîæåíèå

Ñðåäåí èíäåêñ çà ñòðàíàòà

0,11

Èçòî÷íèê: Âèòîøà Ðèñúð÷, 2006.

÷å èìà íà ðàçïîëîæåíèå êðàòêî âðåìå çà ðàáîòà â èíòåðíåò, òàçè ãðóïà õîðà ñå îêàçâà ïî-àêòèâíà îò îñòàíàëèòå (êîèòî ïîëçâàò ïî-ïðîäúëæèòåëíî âðåìå èíòåðíåò) è âìåñòâà â íåãî ïî-

âå÷å êóðñîâå ÷ðåç äèñòàíöèîííî îáó÷åíèå, ñâúðçàíè ñ ðàáîòàòà èì èëè çà ïîâèøàâàíå íà êâàëèôèêàöèÿòà. Óâåëè÷àâà ñå è áðîÿò íà äèñòàíöèîííî ðàáîòåùèòå (âðåìåííî èëè ïîñòîÿííî).

Casadesus-Masanell, R., and Ð. Ghemawat, Dynamic Mixed Duopoly: a Model Motivated by Linux vs. Windows, 2003. Ïðîãíîçà íà Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”.

ÔÈÃÓÐÀ 82. ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß Ñ ÄÎÑÒÚÏ ÄÎ ÈÍÒÅÐÍÅÒ 90,00 % 82 % 80,00 %

75 %

70,00 % 58,30 %

66,50 % 61,8 %

70 %

60,00 % 50,00 %

61,10 %

55,50 %

Âèòîøà Ðèñúð÷

40,00 %

ÅÑÒÀÒ 37,90 %

30,00 %

Âëàäèìèðîâ è Õàðèçàíîâà

20,00 %

ÍÑÈ 12 %

10,00 % 0,00 % 2000

Àëôà ðèñúð÷ 2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Èçòî÷íèê: å-Áúëãàðèÿ 2006, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”.

ÈÊÒ êàòî èíîâàòèâíî ñðåäñòâî çà áèçíåñ íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ ÈÊÒ è äîñòúïúò äî èíòåðíåò ïîçâîëÿâàò ðàçâèòèåòî íà èíîâàòèâíè îíëàéí óñëóãè â ñúùåñòâóâàùè ïðåäïðèÿòèÿ è çàïî÷âàíåòî íà íîâè, èíòåðíåò áàçèðàíè áèçíåñ íà÷èíàíèÿ. Âñúùíîñò â ñúâðåìåííàòà ãëîáàëíà èêîíîìèêà èìåííî ïîñëåäíèòå ñà åäíè îò íàé-áúðçî ðàñòÿùèòå ïðåäïðèÿòèÿ â ñâåòà è ñúçäàâàò èçöÿëî íîâà èíäóñòðèÿ – áèçíåñ îíëàéí è íà ïîèñêâàíå.

Èíòåðíåò ñòðàíèöèòå, âúçìîæíîñòòà çà ïîðú÷êà è ïëàùàíå îíëàéí îïðåäåëåíî ñà ÷àñò îò ïîðòôåéëà íà ìàðêåòèíãîâèòå èíîâàöèè íà ïðåäïðèÿòèÿòà. Ïðåç âòîðîòî òðèìåñå÷èå íà 2006 ã. 21 % îò ïðåäïðèÿòèÿòà86 èìàò ðàáîòåù óåáñàéò, êàòî 86

88 89

äðóãè 2,5 % ñà èìàëè ñàéò, êîéòî ïî íÿêàêâè ïðè÷èíè87 ïðåç ïåðèîäà àïðèë – þíè 2006 ã. íå å áèë àêòèâåí88. Óëåñíåíèÿò äîñòúï äî ñèñòåìè çà óïðàâëåíèå íà ñúäúðæàíèåòî è âúçìîæíîñòòà õîðà ñ îñíîâíà êîì-

Èçñëåäâàíåòî å íàïðàâåíî ïðåç ïåðèîäà àïðèë-þíè 2006 ã. âúðõó ïðåäñòàâèòåëíà èçâàäêà (ïî áðîé çàåòè) îò 1004 ïðåäïðèÿòèÿ, êîèòî ñà áèëè àêòèâíè ïðåç 2000 ã. Îò âðåìåííî íåäîñòúïåí ñàéò (íî îòêðèâàåì â êåøà íà Google) äî íåïîäíîâåí àáîíàìåíò íà ñîáñòâåí äîìåéí. Èçñëåäâàíå íà Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”. Âèòîøà Ðèñúð÷, ÿíóàðè 2006.

ïþòúðíà ãðàìîòíîñò äà ïðàâÿò èíòåðíåò ñòðàíèöè è äà ïîääúðæàò ÷ðåç ñðàâíèòåëíî ïðîñò èíòåðôåéñ äèíàìè÷íè óåáñàéòîâå äîâåäîõà äî ÷óâñòâèòåëíà ïðîìÿíà íà ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó ñàìîñòîÿòåëíî ïîääúðæàíè êúì èçöÿëî “àóòñîðñíàòè” óåáñàéòîâå (2:1 ïðåç ïúðâàòà ïîëîâèíà íà 2006 ã., ñðàâíåíî ñ 1:2 ïðåç 2002 ã. è ïî÷òè 100 % àóòñîðñèíã â íà÷àëîòî íà óåáïðèñúñòâèåòî). Óâåëè÷åíèÿò äÿë ïîòðåáèòåëè íà èíòåðíåò – 32 % îò ðàáîòåùèòå, ñ ïðîãíîçåí äÿë äî êðàÿ íà ãîäèíàòà 44 %89 ïðèíóæäàâà ïðåäïðèÿòèÿòà äà ñå àäàïòèðàò è äà òúðñÿò ñïåöèàëíè ñòðàòåãèè çà äîñòèãàíå äî ïîòðåáèòåëèòå ñè ÷ðåç èíòåðíåò è èçãðàæäàíå íà ñâîè îòëè÷èòåëíè ïðåäèìñòâà, áàçèðàíè íà óåáòåõíîëîãèè. Ïúðâàòà îòëè÷èòåëíà õàðàêòåðèñòèêà å àäðåñúò íà ñîáñòâåíèÿ ñàéò. Íà÷àëîòî íà ïåðèîäà ñå ñâúðçâà ñ ïðîìÿíà íà ñúîòíîøåíèåòî íà ñîáñòâåíè äîìåéíè ñïðÿìî ÷óæäè â ïîëçà íà ïúðâèòå ïðåç 2003 ã. Èçáîðúò íà ïðåäïðèÿòèÿòà ñå ñïèðà îñíîâíî íà .com äîìåéíè – 56 % îò âñè÷êè ñàéòîâå ñà ðàçïîëîæåíè òàì, äîêàòî â áúëãàðñêîòî ïðîñòðàíñòâî .bg îñòàâàò 35 %. Íà âòîðî ìÿñòî, ñëåä èíöèäåíòíèòå èíâåñòèöèè â èíòåðíåò ðåêëàìà ïðåäè 2002 ã. ïðåç ïîñëåäíèòå 2-3 ãîäèíè çíà÷èòåëíà ÷àñò îò ïîãîëåìèòå ïðåäïðèÿòèÿ âêëþ÷âàò ïî-ñåðèîçíî â ìàðêåòèíã ïëàíèðàíåòî ñè óåáïðîñòðàíñòâîòî. Òîâà íàëàãà è ïî-ïðîôåñèîíàëíî îòíîøåíèå êúì ñúçäàâàíåòî íà óåáñàéòà. 43,4 % îò äåéñòâàùèòå ñàéòîâå íà ôèðìè ñà ñ äèçàéí îò ñïåöèàëèçèðàíà ôèðìà â òàçè îáëàñò. Âñå îùå îáà÷å ôèðìèòå íå îòäåëÿò äîñòàòú÷íî âíèìàíèå íà èíòåðíåò åêñïîíèðàíîñòòà íà ñàéòîâåòå ñè. Î÷àêâàíèÿòà ñà, ÷å ïðåç ñëåäâàùèòå íÿêîëêî ãîäèíè ùå ïðîäúëæè I N N O VAT I O N . B G

íàâëèçàíåòî íà òðàäèöèîííèòå îôëàéí ïðåäïðèÿòèÿ â îíëàéí ïðîñòðàíñòâîòî. Ïîÿâàòà íà ðåäèöà ìàëêè èíîâàòèâíè îíëàéí áàçèðàíè ïðåäïðèÿòèÿ ùå äîâåäå â êðàÿ íà 2007 èëè íà÷àëîòî íà 2008 ã. äî ïðåìèíàâàíå íà ãðàíèöàòà îò 50 % çà ïðåäïðèÿòèÿòà ñ íàä 10 äóøè ïåðñîíàë ñúñ ñîáñòâåíè óåáñàéòîâå. Òå ùå ïðåäîñòàâÿò íå ñàìî èíôîðìàöèÿ, íî è ñïåöèôè÷íè äîïúëíèòåëíè óñëóãè íà êëèåíòèòå ñè, òàêà ÷å äà óñïÿâàò äà ãè çàäúðæàò90. ×åñòî îíëàéí ïðåäïðèÿòèÿòà ïðåäñòàâëÿâàò „íàäñòðîéêà ñ óñëóãè” íà âå÷å ñúùåñòâóâàùè ôèðìè, êîèòî îáà÷å ñà ïî-ìóäíè èëè ïàðòíèðàò ñ âúïðîñíèòå ìàëêè ïðåäïðèÿòèÿ, äîêàòî èç÷àêâàò ðàçðàáîòâàíåòî íà ïàçàðà (íàïð. äîñòàâêà ïî äîìîâåòå íà ïðîäóêòè îò ãîëåìè âåðèãè ìàãàçèíè).

ÔÈÃÓÐÀ 83. ÄÈÍÀÌÈÊÀ ÍÀ ÍÀÂËÈÇÀÍÅÒÎ ÍÀ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈßÒÀ Â ÓÅÁÏÐÎÑÒÐÀÍÑÒÂÎÒÎ 30 Âãðàæäàíå íà óåáïðèñúñòâèåòî â ìàðêåòèíã ìèêñà íà ïðåäïðèÿòèåòî

23,5 20 Ïúðâîíà÷àëåí ðàñòåæ

14,94 15 14,44 12,35 10

9,76 Ðàííî ïðèåìàíå

3,88 0

0,1 1996

0,5 1997

8,56

7,47

5,28

2,3 1 1998

1999

2000

Óåáñòðàíèöè íà ñîáñòâåí äîìåéí

2001

2002

2003

2004

2005

2006

Óåáñòðàíèöè íà ÷óæäè äîìåéíè

Ïðåäïðèÿòèÿ ñ óåáñòðàíèöè

Èçòî÷íèê: Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 84. ÄßË ÎÒ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈßÒÀ Ñ ÓÅÁÑÒÐÀÍÈÖÀ ÏÎ ÐÀÇÌÅÐ ÍÀ ÇÀÅÒÈß ÏÅÐÑÎÍÀË 60 %

Ìàëêèòå ôèðìè ñà ïîäëîæåíè íà ïî-ãîëÿìà êîíêóðåíöèÿ çà îöåëÿâàíå, ïîðàäè êîåòî ñà ïî-àäàïòèâíè è ïî-÷åñòî ïðåäëàãàò âúçìîæíîñò çà ïîðú÷êè îíëàéí. 17 % îò ìèêðîïðåäïðèÿòèÿòà (çàåòè ïîä 10 äóøè) ñ óåáñàéòîâå ïðåäëàãàò ïîäîáíà âúçìîæíîñò ïðè ñðåäíî çà ñòðàíàòà 11 %. Òå ñå î÷åðòàâàò è êàòî íàé-àãðåñèâíî åêñïîíèðàíèòå ñàéòîâå è èìàò íàéâèñîê ïðîãíîçåí Google Page Rank. Ïðîãíîçåí ðúñò ïðè Google Page Rank ñå íàáëþäàâà åäâà ïðè 7,5 % îò ïðåäïðèÿòèÿòà. Êúì åäèí ñàéò íà ïðåäïðèÿòèå èìà ñðåäíî ïî 5 ëèíêà, ïðåäèìíî â áåçïëàòíè êàòàëîçè, à ðåêëàìíè áàíåðè èçïîëçâàò îêîëî 4 % îò ïðåäïðèÿòèÿòà. Áàíåðèòå ïî åêñïåðòíè îöåíêè ãåíåðèðàò îêîëî 70 % îò ïðèõîäèòå îò ðåêëàìà, à îñòàíàëèòå 30 % ñå ðàçäåëÿò ïîðàâíî ìåæäó ñïîíñîðñòâà, êîíòåêñòíà ðåêëàìà è ãðóïàòà íà ðåêëàìà ïðåç åëåêòðîííà ïîùà, îáÿâè è ò.í.

50 % 49 % 40 %

30 % 27 % 20 %

10 % 9% 0% äî 10 äóøè

11 äî 50 äóøè

51 äî 100 äóøè

íàä 100 äóøè

Èçòî÷íèê: å-Áúëãàðèÿ 2006, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”.

41 %

Ïðîáëåìúò ñúñ çàäúðæàíåòî íà êëèåíòèòå è ïðåäëàãàíåòî íà äîïúëíèòåëíè óñëóãè ñ ïî-âèñîêà äîáàâåíà ñòîéíîñò íà âå÷å ñúùåñòâóâàùè êëèåíòè ñà ñðåä íàé-÷åñòî ñðåùàíèòå â áèçíåñà çà ðàçëèêà îò ïðåäïîëîæåíèåòî, ÷å íàé-ãîëåìèÿò ïðîáëåì å äîñòúïúò äî êëèåíòè (èëè „ïúðâàòà ñäåëêà”).

ÔÈÃÓÐÀ 85. ÄßË ÍÀ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈßÒÀ, ÊÓÏÓÂÀËÈ ÈËÈ ÏÐÎÄÀÂÀËÈ ÑÒÎÊÈ/ ÓÑËÓÃÈ, È ÄßË ÎÒ ÎÁÎÐÎÒÀ ÈÌ, ÐÅÀËÈÇÈÐÀÍ ÎÍËÀÉÍ, Â ÈÇÁÐÀÍÈ ÅÂÐÎÏÅÉÑÊÈ ÑÒÐÀÍÈ 35 UK

30 NO 25

% ïðîäàëè

IS 20 FR

EC15

BE AT

15 LT 10

EC25 CZ

BG 0 0

% êóïèëè

Çàáåëåæêà: Ãîëåìèíàòà íà êðúãîâåòå â ãðàôèêàòà ïîêàçâà ñðåäíèÿ äÿë îò îáîðîòà íà ïðåäïðèÿòèÿòà, êîéòî å ðåàëèçèðàí îíëàéí. Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, 2006.

ÒÀÁËÈÖÀ 5. ÕÀÐÀÊÒÅÐÈÑÒÈÊÈ ÍÀ ÓÅÁÏÐÈÑÚÑÒÂÈÅÒÎ ÏÎ ÐÀÇÌÅÐ ÍÀ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈÅÒÎ Õàðàêòåðèñòèêè íà óåáñàéòîâåòå

Äî 10 äóøè

Îò 11 äî 50 Îò îò 51 äî äóøè 100 äóøè

Íàä 100 äóøè

Îáùî

Íà áúëãàðñêè åçèê

93 %

83 %

84 %

79 %

84 %

Íà àíãëèéñêè åçèê

54 %

66 %

67 %

75 %

67 %

Â .bg äîìåéí

29 %

36 %

28 %

43 %

35 %

Â .com äîìåéí

56 %

53 %

61 %

53 %

56 %

Íàëè÷èå íà ñåêöèÿ “êàðèåðè”, îáÿâè çà ðàáîòà, êàíäèäàòñòâàíå îíëàéí è ò.í.

10 %

13 %

16 %

12 %

Íÿìà èíôîðìàöèÿ çà èñòîðèÿòà è/èëè èäåíòè÷íîñòòà íà ôèðìàòà

24 %

28 %

16 %

17 %

Èìà âúçìîæíîñò çà îíëàéí ïîðú÷êà

17 %

11 %

10 %

11 %

Áðîÿ÷ çà ïîñåùåíèÿ

26 %

19 %

23 %

22 %

Äèçàéí îò âúíøíà ôèðìà

51 %

32 %

48 %

43 %

Google Page Rank

2,293

2,298

1,930

2,353

2,216

Ïðîãíîçåí Google Page Rank

2,575

2,511

1,982

2,397

2,344

3 ã.

5 ã.

4 ã.

5 ã.

4 ã.

Ñðåäíà âúçðàñò (ñàìî çà ñàéòîâåòå íà ñîáñòâåí äîìåéí)

Èçòî÷íèê: å-Áúëãàðèÿ 2006. Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

I N N O VAT I O N . B G

100

Íàöèîíàëíà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà çà ïî-âèñîê ðàñòåæ â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç – èçâîäè è ïðåïîðúêè

Ïúðâèòå ñåäåì ãîäèíè îò ÷ëåíñòâîòî íà Áúëãàðèÿ â ÅÑ ùå îôîðìÿò õàðàêòåðà íà áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà. Ïðèëàãàíàòà ïðàâèòåëñòâåíà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà è ôèíàíñîâèòå èíñòðóìåíòè çà íåéíîòî èçïúëíåíèå ïðåç ïåðèîäà 2007 – 2013 ã. ùå èìàò ðåøàâàù åôåêò âúðõó äúëãîñðî÷íàòà ñòðóêòóðà è êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà. Âúâ âðúçêà ñ òîâà Èíîâàöèè.áã 2007 ïðåäëàãà íÿêîè âàæíè èçâîäè è ïðåïîðúêè çà ïúðâèòå ãîäèíè îò ÷ëåíñòâîòî íà Áúëãàðèÿ â ÅÑ. Òå ñå îñíîâàâàò íà ïúðâîòî èçäàíèå íà Èíîâàöèè.áã îò 2005 ã., íà ïðåäõîäíèÿ àíàëèç â íàñòîÿùèÿ äîêëàä è íà ðàçðàáîòåíèòå èíñòðóìåíòè çà îöåíêà íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà â Áúëãàðèÿ – èíäåêñ íà èíîâàòèâíîñòòà è èíîâàöèîíåí ïðîôèë. Ïàçàðíèÿò êîìïîíåíò íà áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà å â íà÷àëåí ñòàäèé íà ðàçâèòèå: áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ èìàò íèñêà ñòåïåí íà èíîâàòèâíîñò. Âúïðåêè ÷å èíîâàöèèòå ìîãàò äà äîéäàò îò ðàçëè÷íè èçòî÷íèöè è çàâèñÿò îò âçàèìîäåéñòâèåòî íà ìíîæåñòâî îðãàíèçàöèè â íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà, òåõíèÿò îñíîâåí íîñèòåë è ðåàëèçàòîð îñòàâà ôèðìàòà91 (èëè èíäèâèäóàëíèÿò ïðåäïðèåìà÷). Äåëúò íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ â Áúëãàðèÿ å îêîëî 16 – 20 % – äâà äî òðè ïúòè ïîä ñðåäíèÿ çà ÅÑ-15. Âèñîêîèíîâàòèâíèòå ôèðìè, êîèòî ïðåäëàãàò ñâåòîâíè íîâîñòè íà ïàçàðà è/èëè ñà âúâåëè èíòåãðèðàíî íÿêîëêî âèäà èíîâàöèè – ïðîäóêòîâè, ïðîöåñíè, îðãàíèçàöèîííè è ìàðêåòèíãîâè, ñà ïîä 4 % îò áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ. Áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ôèðìè ðàçáèðàò ñâîÿòà èíîâàöèîííà äåéíîñò îñíîâíî êàòî èíâåñòèöèè â ìàøèíè è îáîðóäâàíå. Ñàìî îêîëî ïîëîâèíàòà îò áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ (8 – 10 % îò âñè÷êè ôèðìè) èçïîëçâàò 91

Fagerberg, J., D. Mowery, R. Nelson, The Oxford Handbook of Innovation, Oxford University Press, 2005. I N N O VAT I O N . B G

101

íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêà è ðàçâîéíà äåéíîñò çà ðàçðàáîòâàíåòî íà èíîâàöèè. Ñëàáàòà èíîâàöèîííà èíòåíçèâíîñò íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ å îòðàçåíà â íÿêîè ñâúðçàíè õàðàêòåðèñòèêè íà èêîíîìèêàòà:  åäíè îò íàé-íèñêèòå â Åâðîïà ðàçõîäè íà áèçíåñ ñåêòîðà çà íàó÷íà, èçñëåäîâàòåëñêà è ðàçâîéíà äåéíîñò (ÍÈÐÄ) (0,15 % îò ÁÂÏ);  îãðàíè÷åíî òúðñåíå è çàåòîñò íà ÍÈÐÄ ïåðñîíàë â ÷àñòíèÿ ñåêòîð (0,07 % îò ðàáîòíàòà ñèëà);  íèñêîòåõíîëîãè÷åí ïðîôèë íà ïðîìèøëåíîñòòà – äåëúò íà èçíîñà íà âèñîêîòåõíîëîãè÷íè ïðîäóêòè å îò 3 äî 7 ïúòè ïîä òîçè çà âîäåùèòå ñòðàíè – íîâè ÷ëåíêè íà ÅÑ – Óíãàðèÿ, ×åõèÿ è Åñòîíèÿ, à çàåòîñòòà âúâ âèñîêîòåõíîëîãè÷íè ïðîèçâîäñòâà å ïîâå÷å îò äâà ïúòè ïî-íèñêà îò ñðåäíàòà çà ÅÑ-10;  ñëàáî òúðñåíå íà ïðîäóêòè çà çàùèòà íà èíòåëåêòóàëíàòà ñîáñòâåíîñò è íèñêî ðàçâèòèå íà òåõíîëîãè÷íèÿ ïàçàð â ñòðàíàòà. Ïî ìåæäóíàðîäíè îöåíêè çàùèòàòà íà èíòåëåêòóàëíàòà ñîáñòâåíîñò å îêîëî 2 ïúòè ïî-ñëàáà â Áúëãàðèÿ, îòêîëêîòî â ñòàðèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ. Äîïúëíèòåëåí ôàêòîð çà íèñêàòà ñòåïåí íà èíîâàòèâíîñò â ñòðàíàòà ñà íèñêàòà ïðåäïðèåìà÷åñêà àêòèâíîñò è ìàëêèÿò ñðåäåí ðàçìåð íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ. Áðîÿò ÌÑÏ íà 1000 äóøè îò íàñåëåíèåòî â Áúëãàðèÿ â ñðàâíåíèå ñ ÅÑ-15 è ÅÑ-10 å ñúîòâåòíî ïî÷òè äâà è òðè ïúòè ïî-íèñúê. Âðåìåòî è óñèëèÿòà çà çàïî÷âàíå íà íîâ áèçíåñ â Áúëãàðèÿ ñà ïîâèñîêè, îòêîëêîòî â ïðåêèòå êîíêóðåíòè íà ñòðàíàòà – Ðóìúíèÿ, Ëèòâà, Ëàòâèÿ, Ñëîâàêèÿ, Ïîëøà. Ìèêðî- è ìàëêèòå ïðåäïðèÿòèÿ ñúñòàâëÿâàò ñúîòâåòíî îêîëî 88 % è 10 % îò âñè÷êè ïðåäïðèÿòèÿ, ìàêàð ÷å ñúçäàâàò ïîä 1/3 îò îáùàòà çàåòîñò è äîáàâåíàòà ñòîéíîñò â èêîíîìèêàòà. Ñðåäíèÿò ðàçìåð íà àêòèâèòå íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ âúâ âñè÷êè êàòåãîðèè å ìíîãî ïî-ìàëúê â ñðàâíåíèå ñ òåõíèòå êîíêóðåíòè â ÅÑ. Òåçè ñïåöèôè÷íè õàðàêòåðèñòèêè íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ îêàçâàò âëèÿíèå âúðõó èíîâàöèîííàòà äåéíîñò â ñòðàíàòà â íÿêîëêî íàñîêè:  Èíîâàòèâíîñòòà íà èêîíîìèêàòà èçâúí ìàëêîòî ôèðìè, êîèòî èíâåñòèðàò â ÍÈÐÄ, å ñèëíî îãðàíè÷åíà. Ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò áúëãàðñêèòå ìèêðî- è ìàëêè ïðåäïðèÿòèÿ îñòàâàò èçâúí èíîâàöèîííàòà èêîíîìèêà íà ñòðàíàòà, òúé êàòî íå ìîãàò äà ïîêðèÿò èçèñêâàíèÿòà çà áàíêîâî ôèíàíñèðàíå, à ñïåöèàëèçèðàíè èíñòðóìåíòè çà ïîäêðåïà íà âèñîêîðèñêîâè èíîâàöèîííè ïðîåêòè ëèïñâàò (ðèñêîâ êàïèòàë, áèçíåñ àíãåëè è äð.). Íà ïðàêòèêà 30 % îò ìèêðîïðåäïðèÿòèÿòà â ñòðàíàòà ñà îòêúñíàòè îò ãëîáàëíàòà èíôîðìàöèîííà ìðåæà, òúé êàòî íå ðàçïîëàãàò ñ êîìïþòúð – îñíîâíèÿò èçòî÷íèê íà èíôîðìàöèÿ çà èíîâàòèâíèòå ôèðìè â Áúëãàðèÿ.  Áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ìèêðî- è ìàëêè ïðåäïðèÿòèÿ ñå íàñî÷âàò êúì ñåêòîðà íà íàóêîåìêèòå âèñîêîòåõíîëîãè÷íè óñëóãè, êîèòî íå èçèñêâàò ñúùåñòâåíè êàïèòàëîâè ðàçõîäè. Çàåòîñòòà â òåçè óñëóãè â Áúëãàðèÿ å ïî-âèñîêà îò ÅÑ-10 è ïðîäúëæàâà äà íàðàñòâà. Ñåäåìíàäåñåò ïðîöåíòà îò áúëãàðñêèòå ìèêðîïðåäïðèÿòèÿ, êîèòî èìàò ñîáñòâåíà óåáñòðàíèöà, ïðåäëàãàò âúçìîæíîñò çà îíëàéí ïîðú÷êè, êîåòî å ïî-âèñîêî îò ñðåäíèòå çà ñòðàíàòà – 11 %.  Êîíêóðåíòíàòà ñðåäà íà ìåñòíèÿ ïàçàð íå îêàçâà äîñòàòú÷åí íàòèñê çà èíîâàöèè è ðàçâèòèå íà ïðåäïðèÿòèÿòà. Ïî îöåíêà íà Ñâåòîâíàòà áàíêà òÿ å ïî-ñëàáà îò ñðåäíàòà çà Öåíòðàëíà è Èçòî÷íà Åâðîïà è çà ñâåòà êàòî öÿëî. Ïîâå÷å îò ïîëîâèíàòà íåèíîâàòèâíè ôèðìè â Áúëãàðèÿ çàÿâÿâàò, ÷å íå ñà èíîâèðàëè, çàùîòî ïàçàðíàòà ñðåäà íå ãî èçèñêâà. Â ñúùîòî âðåìå ïðåäïðèÿòèÿòà, 102

êîèòî ñå êîíêóðèðàò íà åâðîïåéñêèÿ ïàçàð, ñà ñ ïî-âèñîêà èíîâàòèâíîñò îò ïðåäïðèÿòèÿòà, êîèòî îïåðèðàò íà ìåñòíèÿ è íàöèîíàëíèÿ ïàçàð. Äåëúò íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ å íàé-âèñîê â îòðàñëèòå, êîèòî ñà ïîäëîæåíè íà íàé-ñèëíà ìåæäóíàðîäíà è âúòðåøíà êîíêóðåíöèÿ – êîìïþòúðíè òåõíîëîãèè, àðõèòåêòóðà, èíæåíåðèíã, ÍÈÐÄ, ôèíàíñîâî ïîñðåäíè÷åñòâî è ïðåðàáîòâàùà ïðîìèøëåíîñò.  Èíîâàöèîííèÿò è íàó÷íî-òåõíîëîãè÷íèÿò ïðîäóêò ñå ðàçâèâàò ñòðóêòóðíî íåçàâèñèìî åäèí îò äðóã â íàöèîíàëíàòà èêîíîìèêà – âðúçêèòå ìåæäó òÿõ ñà ñëàáè. Â áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà ñúùåñòâóâà ñòðóêòóðåí äèñáàëàíñ. Çà ðàçëèêà îò èíîâàòèâíèòå ëèäåðè â ñâåòà â Áúëãàðèÿ îñíîâíèÿò èíâåñòèòîð, ðàáîòîäàòåë è èçïúëíèòåë íà ÍÈÐÄ å äúðæàâíèÿò ñåêòîð. Òîé îñèãóðÿâà 65 % îò ôèíàíñèðàíåòî, 66 % îò çàåòîñòòà è îñúùåñòâÿâà 67 % îò ÍÈÐÄ â ñòðàíàòà. Äåâåòäåñåò ïðîöåíòà îò ÍÈÐÄ ôèíàíñèðàíåòî è çàåòîñòòà â äúðæàâíèÿ ñåêòîð ñå îñèãóðÿâàò íà ïðèíöèïà íà ïðÿêàòà èíñòèòóöèîíàëíà ñóáñèäèÿ, èçïîëçâàò ñå çà òåêóùè ðàçõîäè è íå ñà îáâúðçàíè ñ êîíêðåòíè ïîêàçàòåëè çà èçïúëíåíèå. Ïîäîáåí äèñáàëàíñ å õàðàêòåðåí çà ñòðàíè â íà÷àëåí ñòàäèé íà îðãàíèçèðàíå íà ïàçàðíà èíîâàöèîííà ñèñòåìà è ìîæå äà áúäå ñåðèîçíà ïðå÷êà ïðåä èíîâàöèîííîòî ðàçâèòèå íà ñòðàíàòà:  Áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ôèðìè íå ðàçïîçíàâàò äúðæàâíèÿ ÍÈÐÄ ñåêòîð êàòî ïàðòíüîð â èíîâàöèîííàòà ñè äåéíîñò. Ïî òîçè íà÷èí äúðæàâíî ñóáñèäèðàíîòî ïðåäëàãàíå íà íàó÷íî-òåõíîëîãè÷åí ïðîäóêò íå ñúîòâåòñòâà íà ïàçàðíîòî òúðñåíå â ñòðàíàòà. Òîâà âîäè äî çàãóáà íà çíàíèå èëè äî èçòè÷àíåòî ìó èçâúí Áúëãàðèÿ.  Ëèïñàòà íà ïàçàðíè ìåõàíèçìè (êàêòî íà ñòèìóëè, òàêà è íà ñàíêöèè) çà ðåãóëèðàíå íà åôåêòèâíîñòòà íà äúðæàâíèÿ ÍÈÐÄ ñåêòîð ìîæå äà äîâåäå äî ïðåêîìåðíî ïðåäëàãàíå íà íàó÷åí ïðîäóêò â îïðåäåëåíè îáëàñòè èëè â ñèñòåìàòà êàòî öÿëî, êîåòî äîïúëíèòåëíî äà íàìàëè òÿõíàòà ñòîéíîñò è äà ïîâèøè íåîáõîäèìîñòòà îò äúðæàâíè ñóáñèäèè. Íÿêîè ïðèçíàöè â òîâà îòíîøåíèå ñà âå÷å íàëèöå. Íàïðèìåð ñòðóêòóðàòà íà áúëãàðñêèòå íàó÷íè ïóáëèêàöèè îñòàâà íàñî÷åíà ïðåäèìíî êúì ôóíäàìåíòàëíèòå äèñöèïëèíè (õèìèÿ, ôèçèêà), îáñëóæâàùè ïî-íèñêîòåõíîëîãè÷íè ñåêòîðè íà èêîíîìèêàòà è íå ðåàãèðà íà áóðíîòî ðàçâèòèå ïðåç ïîñëåäíîòî äåñåòèëåòèå íà ïðèëîæíè äèñöèïëèíè êàòî êëèíè÷íàòà ìåäèöèíà, êîÿòî îáñëóæâà ñåêòîðà íà áèîòåõíîëîãèèòå. Äðóã ïðèçíàê çà âúçíèêâàùà íååôåêòèâíîñò å ïî-íèñêèÿò äÿë íà Áúëãàðèÿ â öèòàòèòå íà íàó÷íà ëèòåðàòóðà (4,6 %) â ñðàâíåíèå ñ äåëà ´ â ïåðñîíàëà, çàåò ñ ÍÈÐÄ (7,1 %) çà ðåãèîíà ÅÑ-8+2.  Íèñêèÿò èíîâàöèîíåí ïðîäóêò íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ è ïîñëàáàòà ïðàêòè÷åñêà íàñî÷åíîñò íà íàó÷íèÿ ïðîäóêò íà ÍÈÐÄ ñåêòîðà â ñòðàíàòà âîäÿò äî ïîñòåïåííî èçîñòàâàíå íà òåõíîëîãè÷íèÿ êàïàöèòåò íà ñòðàíàòà äà óñâîÿâà íàé-íîâèòå è äîõîäîíîñíè ñâåòîâíè òåõíîëîãèè. Òåõíîëîãè÷íèÿò ïðîäóêò íà Áúëãàðèÿ îñòàâà íåïðîìåíåí è äîðè íàìàëÿâà ïðè ñâåòîâíà òåíäåíöèÿ â íàé-èíîâàòèâíèòå îòðàñëè òîé äà ñå óâåëè÷àâà ñ íàðàñòâàùè òåìïîâå.

I N N O VAT I O N . B G

103

Íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà ñå îôîðìÿ è ñå âëèÿå îñíîâíî îò èíòåãðèðàíåòî è ôèíàíñèðàíåòî â åâðîïåéñêèòå èíîâàöèîííè ìðåæè è ïðîìåíèòå â îáùåñòâåíàòà ïîëèòèêà è ôèíàíñèðàíå. Çà ïîñëåäíèòå 10 ãîäèíè ñðåäíî îêîëî 40 % îò èíâåñòèöèèòå â êàïèòàëîâîòî è òåõíîëîãè÷íîòî îáíîâëåíèå íà ñòðàíàòà ñå ôîðìèðàò îò ÷óæäåñòðàííè êàïèòàëè. Ñúùåâðåìåííî áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà îñòàâà 3 ïúòè ïî-ñëàáî íàñèòåíà ñ ïðåêè ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè92 â ñðàâíåíèå ñúñ ñðåäíîòî ðàâíèùå çà ÅÑ-10. Áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ ñè ñúòðóäíè÷àò â ïî-ãîëÿìà ñòåïåí ñ ÷óæäåñòðàííè, îòêîëêîòî ñ ìåñòíè ïàðòíüîðè ïðè ðàçðàáîòâàíåòî íà èíîâàöèîííè ïðîåêòè, à ïðåäïðèÿòèÿòà, êîèòî îñúùåñòâÿâàò ïîäîáíî ñúòðóäíè÷åñòâî, ñà íàé-èíîâàòèâíèòå â ñòðàíàòà. ×óæäåñòðàííèòå ïàðòíüîðè ñà è èçòî÷íèê íà ôèíàíñèðàíå çà áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ. Äîêàòî èíîâàöèîííèÿò ïðîäóêò ñå âëèÿå îò ÷óæäåñòðàííèòå èíâåñòèöèè è ñúòðóäíè÷åñòâî, îñíîâåí ôàêòîð çà ðàçâèòèåòî íà íàó÷íèÿ ïðîäóêò ïðåç ïîñëåäíèòå 2-3 ãîäèíè å ó÷àñòèåòî è ôèíàíñèðàíåòî ïî ëèíèÿ íà Ðàìêîâèòå ïðîãðàìè íà ÅÑ – íà ïðàêòèêà òå ïðåäñòàâëÿâàò åäèíñòâåíèÿò ñâîáîäåí ðåñóðñ çà áúëãàðñêèòå íàó÷íè îðãàíèçàöèè, ñïåöèôè÷íî íàñî÷åí êúì íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêè ïðîåêòè. Ôîíäîâåòå íà ÅÑ âå÷å ñå ðàçïîçíàâàò è îò áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ êàòî ïåòèÿò ïî âàæíîñò èçòî÷íèê çà ôèíàíñèðàíå ñëåä ñîáñòâåíèòå ñðåäñòâà, áàíêèòå è ìåñòíèòå è ÷óæäåñòðàííèòå ïàðòíüîðè. Äðóã, ìàêàð è ïî-ìàëêî ðàçïîçíàâàåì, íî âàæåí ïîðàäè ñâîÿòà ñïåöèôè÷íà íàñî÷åíîñò êúì áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ è íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêèòå îðãàíèçàöèè èçòî÷íèê íà ôèíàíñèðàíå, ñà äâàòà äúðæàâíè ïðîåêòíî-êîíêóðñíè èíñòðóìåíòà – ôîíä „Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ” è Íàöèîíàëíèÿò èíîâàöèîíåí ôîíä. Íàïðèìåð íàñî÷âàíåòî îò ÔÍÈ íà ñïåöèôè÷åí ðåñóðñ çà ðàçâèòèå íà èçñëåäîâàòåëñêèÿ ïîòåíöèàë â áúëãàðñêèòå óíèâåðñèòåòè äîâåäå äî ïîêà÷âàíå íà òåõíèÿ äÿë â èçïúëíåíèåòî íà ÍÈÐÄ. ÍÈÔ ñå ïîÿâè íà ðàäàðà íà ñðåäíèòå è ãîëåìèòå áúëãàðñêè ïðåäïðèÿòèÿ âåäíàãà ñëåä îòâàðÿíåòî íà ïúðâèòå òðè êîíêóðñíè ñåñèè, êîåòî å ÿñåí ïðèçíàê çà ãëàä çà ðåñóðñè â òàçè íàñîêà. Íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà â ñú÷åòàíèå ñ èíñòðóìåíòèòå çà ïîëèòèêà è ôèíàíñèðàíå íà ÅÑ è ïðåêèòå ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè ùå èãðàÿò âàæíà ðîëÿ â èçãðàæäàíåòî íà èíîâàöèîíåí êàïàöèòåò â áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà. Îñíîâíèòå âúçïèðàùè ôàêòîðè â ðàçâèòèåòî íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà ñà ëèïñàòà íà ïîäõîäÿùè èçòî÷íèöè íà ôèíàíñèðàíå (â êðàòêîñðî÷åí àñïåêò) è ëèïñàòà íà êâàëèôèöèðàí ïåðñîíàë (â äúëãîñðî÷åí). Ðàçëè÷íèòå àíàëèçè, ñðàâíåíèÿ è èçïîëçâàíè òåõíèêè íà èçñëåäâàíå íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà â Áúëãàðèÿ ïîêàçâàò ñõîäíè ðåçóëòàòè ïî îòíîøåíèå íà îñíîâíèòå ïðå÷êè ïðåä èíîâàöèèòå â ñòðàíàòà. Êúì íàñòîÿùèÿ ìîìåíò òîâà íåñúìíåíî ñà ëèïñàòà íà ïîäõîäÿùè èçòî÷íèöè íà ôèíàíñèðàíå è ïðåêàëåíî âèñîêèòå ïðåêè ðàçõîäè çà ðàçðàáîòâàíå íà èíîâàöèèòå. Òîâà ñà è ôàêòîðèòå ñ îòíîñèòåëíî íàé-ñèëíî âúçïèðàùî âúçäåéñòâèå ñïðÿìî äåéñòâàùèòå â ÅÑ-15. Â äèíàìèêà îáà÷å, íàé-áúðçî ðàñòÿùèÿò ïî çíà÷åíèå ôàêòîð å ëèïñàòà íà êâàëèôèöèðàí ïåðñîíàë. Áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà çàïî÷âà äà ÷óâñòâà ñïàäà â êà÷åñòâîòî íà ÷îâåøêèÿ êàïèòàë ìåæäó 1990 è 2003 ã. Òîé å íàé-ñèëåí ïî îòíîøåíèå 92

Èçìåðåíî êàòî Ï×È íà ÷îâåê îò íàñåëåíèåòî.

104

íà ñðåäíîòî îáðàçîâàíèå è ñïåöèàëèçèðàíèòå çà èçñëåäâàíå è ðàçâèòèå îáëàñòè – äîêòîðàíòóðè, íàó÷íà êàðèåðà, çàåòîñò ñ ÍÈÐÄ. Ïðîáëåìúò ñå çàñèëâà îò 10 ïúòè ïî-íèñêîòî ó÷àñòèå íà áúëãàðñêèòå ðàáîòíèöè â ïðîäúëæàâàùî îáó÷åíèå â ñðàâíåíèå ñ òåõíèòå êîëåãè îò ÅÑ-15.

ÔÈÃÓÐÀ 86. ÈÍÄÅÊÑ ÍÀ ÔÀÊÒÎÐÈÒÅ, ÇÀÒÐÓÄÍÈËÈ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÀÒÀ ÄÅÉÍÎÑÒ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÑÊÈÒÅ ÈÍÎÂÀÒÈÂÍÈ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß ÏÐÅÇ 2006 Ã. Ïðåêèòå ðàçõîäè çà èíîâàöèè ñà ïðåêàëåíî âèñîêè Öåíàòà íà ôèíàíñèðàíåòî å ïðåêàëåíî âèñîêà Ëèïñà íà ÿñíà äúðæàâíà ïîëèòèêà â ñôåðàòà íà èíîâàöèèòå Ëèïñà íà èçòî÷íèöè íà ôèíàíñèðàíå Ïðåêàëåíî ãîëÿì èêîíîìè÷åñêè ðèñê Ëèïñà íà ñèãóðíà çàùèòà íà èíòåëåêòóàëíàòà ñîáñòâåíîñò Âúçäåéñòâèå íà íàöèîíàëíîòî çàêîíîäàòåëñòâî è ñòàíäàðòè Íàëè÷èå íà ïðåäïðèÿòèÿ, äîìèíèðàùè íà ïàçàðà Ïðîáëåìè ïðè íàìèðàíåòî íà ïàðòíüîðè çà èíîâàöèîííà äåéíîñò Ëèïñà íà êâàëèôèöèðàí ïåðñîíàë Ëèïñà íà ïîòðåáèòåëñêè èíòåðåñ êúì íîâèòå ñòîêè è óñëóãè Ëèïñà íà ïîçíàíèÿ â ñôåðàòà íà èíîâàöèèòå Ëèïñà íà èíôîðìàöèÿ çà ïàçàðèòå Ëèïñà íà èíôîðìàöèÿ çà òåõíîëîãèèòå Îðãàíèçàöèîííè ïðå÷êè âúâ ôèðìàòà

Â ãîëÿìà ñòåïåí

Â ñðåäíà ñòåïåí

Â ìàëêà ñòåïåí

Çàáåëåæêà: Èíäåêñúò å èç÷èñëåí êàòî ñðåäíà ïðåòåãëåíà îò äåëà íà ïðåäïðèÿòèÿòà, ïîñî÷èëè ñúîòâåòíèÿ ôàêòîð è ñòåïåí çà çàòðóäíåíèå. Òåãëàòà íà ñòåïåíèòå íà çàòðóäíåíèå ñà 3*(â ãîëÿìà ñòåïåí), 2*(â ñðåäíà ñòåïåí) è 1*(â ìàëêà ñòåïåí). Èçòî÷íèê: Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

Âèñîêî ìÿñòî ñðåä ôàêòîðèòå, çàòðóäíÿâàùè èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà, çàåìàò íåäîáðîòî êà÷åñòâî íà áèçíåñ è êîíêóðåíòíàòà ñðåäà è ëèïñàòà íà ÿñíà äúðæàâíà ïîëèòèêà â ñôåðàòà íà èíîâàöèèòå. Îòíîñèòåëíî íèñêîòî êà÷åñòâî íà îáùàòà áèçíåñ ñðåäà â ñòðàíàòà, îñîáåíî ïî îòíîøåíèå íà êîíêóðåíöèÿòà è ñúçäàâàíåòî íà íîâè ïðåäïðèÿòèÿ, å ïðè÷èíà è çà ìàëêèÿ äÿë íà èíîâàòèâíèòå ôèðìè â Áúëãàðèÿ. Îöåíêàòà çà ëèïñà íà ÿñíà äúðæàâíà ïîëèòèêà â ñôåðàòà íà èíîâàöèèòå âåðîÿòíî å ñú÷åòàíèå îò âèæäàíåòî íà ïðåäïðèÿòèÿòà çà îáùàòà ïàçàðíà ñðåäà è îò ñðàâíèòåëíî ìàëêèÿ ôèíàíñîâ àíãàæèìåíò â òàçè ñôåðà. Ïîòðåáíîñòèòå íà ïðåäïðèÿòèÿòà îò èíîâàöèè è î÷àêâàíèÿòà èì êúì ïðàâèòåëñòâîòî â òàçè îáëàñò íàäõâúðëÿò ìíîãîêðàòíî âúçìîæíîñòèòå íà ìëàäàòà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà íà ñòðàíàòà. Íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà çàåäíî ñ äåéñòâèÿòà çà ïîäîáðÿâàíå íà áèçíåñ ñðåäàòà ùå áúäàò îñíîâåí îïðåäåëÿù ôàêòîð çà ñêîðîñòòà è íàñîêàòà íà ðàçâèòèå íà áúëãàðñêàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà. Íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà ïîäîáðÿâà ñâîåòî ïðåäñòàâÿíå âúâ âñè÷êè íàïðàâëåíèÿ – ìîìåíòúò çà (âúç)äåéñòâèå å íàñòúïèë. Âúïðåêè ñúùåñòâåíîòî èçîñòàâàíå îò ñðåäíèòå çà ÅÑ ñòîéíîñòè ïî ïîâå÷åòî ïàðàìåòðè íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà ïðåç ïîñëåäíèòå äâå ãîäèíè ñå çàáåëÿçâà ïîäîáðåíèå. Ñúâêóïíèÿò èíîâàöèîíåí ïðîäóêò ñå ïîêà÷âà, ïðåäïðèåìà÷åñòâîòî ñå ðàçâèâà è äåëúò íà ìàëêèòå è ñðåäíèòå ïðåäïðèÿòèÿ ñå ïîâèøàâà. Ïðèòîêúò íà ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè íàðàñòâà èçïðåâàðâàùî ñïðÿìî ñòðàíèòå îò ÅÑ-10, áàíêîâîòî ôèíàíñèðàíå è äîñòúïúò äî ÷óæäåñòðàííè ôèíàíñîâè ðåñóðñè çà ôèðìèòå ñå ïîêà÷âàò óñòîé÷èâî. Äåëúò íà êîíêóðñíî-ïðîåêòíîòî ôèíàíñèðàíå íà ÍÈÐÄ îò äúðæàâàòà ñå ïîâèøàâà, êàêòî è äîñòúïúò äî åâðîïåéñêèòå ðàìêîâè ïðîãðàìè çà íàóêà è èçñëåäâàíèÿ. Ñïðÿ ñïàäúò â I N N O VAT I O N . B G

105

ñðåäíîòî îáðàçîâàíèå, à áðîÿò íà äîêòîðàíòèòå è çàâúðøâàùèòå òî÷íè è èíæåíåðíè íàóêè ñå óâåëè÷àâà. Íà ïðàêòèêà âñè÷êè ïðåäïðèÿòèÿ ñ íàä 10 äóøè ïåðñîíàë âå÷å ñà ñâúðçàíè ÷ðåç ÈÊÒ êúì ãëîáàëíàòà ìðåæà. Òåçè, ìàêàð è ñëàáè, ïîëîæèòåëíè ñèãíàëè ïîäñêàçâàò, ÷å å íàñòúïèë ìîìåíòúò çà ðåøèòåëíè äåéñòâèÿ ïî ëèíèÿ íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà çà îãðàíè÷àâàíå íà âúçïèðàùîòî äåéñòâèå íà ôàêòîðèòå, çàòðóäíÿâàùè èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà, çà ñúçäàâàíå íà ïîëîæèòåëíà ñðåäà çà ðàçâèòèå íà èíîâàöèèòå è çà èçãðàæäàíå íà áúäåùèÿ îáëèê íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà. ÒÀÁËÈÖÀ 6. ÒÐÈÒÅ ÍÀÉ-ÃÎËÅÌÈ ÏÐÅÄÈÇÂÈÊÀÒÅËÑÒÂÀ ÏÐÅÄ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÀÒÀ ÑÈÑÒÅÌÀ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÈß È ÏÐÅÄÏÐÈÅÒÈ ÌÅÐÊÈ Â ÒÅÕÅÍ ÎÒÃÎÂÎÐ Ïðåäèçâèêàòåëñòâà

Ïðåäïðèåòè ìåðêè

Ñúçäàâàíå íà çíàíèå: íèñêè èíâåñòèöèè â èíîâàöèè, îñîáåíî â ÍÈÐÄ, îò ïðåäïðèÿòèÿòà

Ïðåäïðèåòè ñà ñïåöèôè÷íè ìåðêè (åäíà èëè ïîâå÷å, íî íåäîñòàòú÷íè)

Íåäîñòàòú÷íè óñèëèÿ çà ïîäïîìàãàíå íà Íÿìà ïðåäïðèåòè ñïåöèôè÷íè ìåðêè ÷îâåøêèÿ ïîòåíöèàë çà èíîâàöèè ÷ðåç (âåðîÿòíî ñå îáñúæäàò, íî íÿìà îáó÷åíèå ïðåç öåëèÿ æèâîò ïðèçíàöè çà ïîäãîòîâêà íà ðåàëíà ïîëèòèêà) Èíäóñòðèàëíà ñòðóêòóðà ñúñ çàåòîñò ïðåäèìíî â íèñêîòåõíîëîãè÷íè è íàìàëÿâàùà â ñðåäíî âèñîêîòåõíîëîãè÷íè ïðîèçâîäñòâà è ñïàä â èçíîñà íà âèñîêîòåõíîëîãè÷íè ïðîäóêòè

Ðàçðàáîòâà ñå ïîëèòèêà (ïëàíèðàíè è íîâîâúâåäåíè ìåðêè – íàïðèìåð àíîíñèðàíå â Íàöèîíàëíàòà ïðîãðàìà çà ðåôîðìè ïî Ëèñàáîíñêàòà ñòðàòåãèÿ è äð.)

Èçòî÷íèê: European Innovation Progress Report (2006).

Ïúðâèòå ãîäèíè îò ÷ëåíñòâîòî íà Áúëãàðèÿ â ÅÑ ùå áúäàò ðåøàâàùè çà îôîðìÿíåòî íà îáëèêà è ôóíêöèîíàëíîñòòà íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà è çà äúëãîñðî÷íàòà ñòðóêòóðà è êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà. Ðàçëè÷íèÿò îïèò â äîãîíâàùîòî ðàçâèòèå íà ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ, îò ïðåäèøíè ðàçøèðÿâàíèÿ êàòî Ãúðöèÿ, Èðëàíäèÿ, Èñïàíèÿ è Ïîðòóãàëèÿ ïîêàçâà, ÷å îñâåí íà÷àëíèòå óñëîâèÿ è âúíøíèòå îãðàíè÷åíèÿ çà óñïåøíîòî èíòåãðèðàíå íà ñòðàíèòå â ÅÑ îò ñúùåñòâåíî çíà÷åíèå ñà è ïðèëàãàíèòå ïîëèòèêè. Íà ðàçïîëîæåíèå íà Áúëãàðèÿ è íà îñòàíàëèòå ñòðàíè – íîâè ÷ëåíêè íà ÅÑ, ñà ìíîãî ïî-ìàëêî ðåñóðñè â ñðàâíåíèå ñ íàëè÷íèòå çà ñòðàíèòå îò ïðåäèøíè ðàçøèðÿâàíèÿ, à ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà – äèñòàíöèÿòà çà ïðåîäîëÿâàíå íà èçîñòàâàíåòî, ñà ìíîãî ïî-ãîëåìè, êîåòî íàëàãà îùå ïî-âíèìàòåëíî ïðèîðèòèçèðàíå è ïîäãîòîâêà íà íàöèîíàëíèòå ïîëèòèêè. Âúâ âðúçêà ñ òîâà è íà áàçàòà íà íàïðàâåíèòå äî ìîìåíòà èçâîäè Èíîâàöèè.áã 2007 ïðàâè íÿêîëêî ãðóïè ïðåïîðúêè, êîèòî öåëÿò äà ïîäïîìîãíàò äèñêóñèÿòà çà èçãðàæäàíåòî íà óñïåøíà íàöèîíàëíà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà.

106

Ê ÀÐÅ 5. ÂÈÆÄÀÍÅÒÎ ÇÀ ÍÀÖÈÎÍÀËÍÀÒÀ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÀ ÑÈÑÒÅÌÀ È ÏÎËÈÒÈÊÀ ÍÀ ÍÎÑÈÒÅËÈÒÅ ÍÀ ÍÀÃÐÀÄÀÒÀ “ÈÍÎÂÀÒÈÂÍÎ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈÅ ÍÀ ÃÎÄÈÍÀÒÀ”

Åâãåíè Ìàíàõîâ, èçïúëíèòåëåí äèðåêòîð íà „Äåéçè òåõíîëîäæè· – ôèðìàòà, íîñèòåë íà íàãðàäàòà çà èíîâàòèâíî ïðåäïðèÿòèå íà ãîäèíàòà 2006, îðãàíèçèðàí îò Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè·, îïðåäåëè íàïðàâåíîòî äîñåãà îò äúðæàâàòà â îáëàñòòà íà èíîâàöèèòå êàòî êðàéíî íåäîñòàòú÷íî: „Çà ñúæàëåíèå ñàìî ñå ãîâîðè çà âèñîêîòåõíîëîãè÷íè èíêóáàòîðè ó íàñ, à â Ãåðìàíèÿ íàïðèìåð òå ñà îáùîïðèåòà ïðàêòèêà. Òàì ìàëêèòå ôèðìè ñòàðòèðàò îò èíêóáàòîðè, â êîèòî èì ñå îñèãóðÿâàò ìíîãî èçãîäíè óñëîâèÿ çà íàåì, çà ïîëçâàíå íà òåõíèêà, àäâîêàòñêè óñëóãè è ïð.· Ïîäîáíà å ñèòóàöèÿòà â Òàéâàí, Êèòàé, ÑÀÙ, êúäåòî ñúùî èìà èíîâàöèîííè öåíòðîâå, â êîèòî ôèðìèòå èìàò äîñòúï äî èíôîðìàöèÿ è ðàçëè÷íè óñëóãè, çà êîèòî èíà÷å òðÿáâà äà ïëàùàò ìíîãî ñêúïî. Åâãåíè Ìàíàõîâ å óáåäåí, ÷å íå å ðàáîòà è íà ïðàâèòåëñòâîòî äà äàâà òåçè ïàðè, íî òî ìîæå äà îñèãóðè êàòî ìèíèìóì èíôðàñòðóêòóðà, êîÿòî äà ïîçâîëÿâà è íà ìàëêèòå, è íà ãîëåìèòå ôèðìè äà ðàáîòÿò ëåñíî. Òîé äàâà çà ïðèìåð Òàéâàí, êúäåòî èìà èçêëþ÷èòåëíî äîáðå ðàçâèòà ñòðóêòóðà îò ôèðìè, êîèòî ñà â ïîñòîÿíåí êîíòàêò, îáìåíÿò íîó-õàó è èäåè, ìåæäó òÿõ òå÷å íåïðåêúñíàò ïîòîê îò íîâà èíôîðìàöèÿ íà ïîíèñêè öåíè. Òîâà ïîçâîëÿâà è íà ìàëêèòå ôèðìè äà èìàò äîñòúï äî íåÿ. „Àêî íå ðàçïîëàãàò ñ òàêàâà èíôîðìàöèÿ è àêî íÿìàò ðàâåí ñòàðò, ìàëêèòå íèêîãà íÿìà äà ñòàíàò ãîëåìè·, óáåäåí å Åâãåíè Ìàíàõîâ. Êàäðîâèÿò ïîòåíöèàë å íåäîñòàòú÷åí. Çà èçïúëíèòåëíèÿ äèðåêòîð íà „Äåéçè òåõíîëîäæè· íàé-ãîëåìèÿò ïðîáëåì ïðåä ðàçâèòèåòî íà òåõíîëîãèèòå â Áúëãàðèÿ ñè îñòàâàò êàäðèòå è ñïîðåä íåãî å ìèò, ÷å â ñòðàíàòà èìà äîáúð èíæåíåðåí êàäðîâè ïîòåíöèàë. * * * „Çà ðàçëèêà îò äúðæàâèòå – ÷ëåíêè íà ÅÑ, â Áúëãàðèÿ èíîâàöèîííèÿò ïðîöåñ å ìíîãî ïî-áàâåí·, îáîáùàâà è Ïåòúð Ïåòðîâ, óïðàâèòåë íà „Ïîéíò åë – Áúëãàðèÿ· – ôèðìàòà, ïîáåäèòåë â êîíêóðñà çà èíîâàòèâíî ìàëêî ïðåäïðèÿòèå 2005. „Íåïðåêúñíàòî æèâååì íà ðúáà íà ðèñêà è ïîñòîÿííî áÿãàìå ïðåä ôèíàíñîâà âúëíà öóíàìè, êîÿòî ìîæå äà íè çàñòèãíå, àêî íå ðåèíâåñòèðàìå ãîëÿìà ÷àñò îò ïîëó÷åíèòå ïðèõîäè.· Âúïðåêè ÷å „Ïîéíò åë – Áúëãàðèÿ· ó÷àñòâà â òðè åâðîïåéñêè ïðîåêòà, ôèðìàòà å â ñúñòîÿíèå íà ïîñòîÿííî èçïèòàíèå. Òÿ å äëúæíà äà èíâåñòèðà ñîáñòâåíè ñðåäñòâà çà ðåàëèçèðàíå íà ïðîåêòà. Åäâà ñëåä íåãîâîòî çàâúðøâàíå ïîëó÷àâà ñðåäñòâàòà îò ñïå÷åëåíèÿ êîíêóðñ. Çàòîâà Ïåòúð Ïåòðîâ ïðåäëàãà íà ôèðìèòå, çàåëè ñå ñ èíîâàòèâíà äåéíîñò, äîêàòî ïîëó÷àò ïàðèòå îò åâðîïðîãðàìèòå, äà èì áúäàò ãàðàíòèðàíè îò äúðæàâàòà êðåäèòè ñ íèñêà ëèõâà ñðåùó äæèðîñâàíå íà äîãîâîðà çà ðåàëèçàöèÿ íà ïðîåêòà. Èçòî÷íèê: â-ê “Êàïèòàë”, áðîé 43, 29.10.2005 ã.

Îñèãóðÿâàíå íà ïî-ãîëÿì ïîëèòè÷åñêè, àäìèíèñòðàòèâåí è ôèíàíñîâ ðåñóðñ çà îñúùåñòâÿâàíå íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà Îïèòúò íà ðàçâèòèòå èíîâàöèîííè ñèñòåìè â Åâðîïà (Ôèíëàíäèÿ, Øâåöèÿ, Ãåðìàíèÿ, Äàíèÿ, Àâñòðèÿ) ñî÷è, ÷å óñïåõúò íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà äà ñúçäàäå ðàñòåæ è çàåòîñò è äà ïîäîáðè êîíêóðåíòîñïîI N N O VAT I O N . B G

107

ñîáíîñòòà íà èêîíîìèêàòà çàâèñè îò àíãàæèìåíòà íà íàé-âèñîêî ïîëèòè÷åñêî ðàâíèùå. Îáèêíîâåíî òîçè àíãàæèìåíò ñå ðåàëèçèðà â òðèúãúëíèêà ìåæäó ìèíèñòðèòå íà èêîíîìèêàòà, íàóêàòà è òåõíîëîãèèòå è ôèíàíñèòå ïîä ïðÿêîòî íàáëþäåíèå íà ìèíèñòúð-ïðåäñåäàòåëÿ. Ïðåç 2005 è 2006 ã. Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ ïðèå ïîðåäèöà îò êîìþíèêåòà, êîèòî îòðåæäàò âàæíî ìÿñòî íà èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà âúâ âñè÷êè îñòàíàëè ïîëèòèêè íà ÅÑ, âêëþ÷èòåëíî ïî îòíîøåíèå íà ïðàâèëàòà çà óïðàâëåíèå íà Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå. Áåøå ñúçäàäåí è ñïåöèàëåí ïîñò íà âèöåïðåçèäåíò, êîéòî îòãîâàðÿ çà ðàçâèòèåòî íà ïðåäïðèÿòèÿòà è èíäóñòðèÿòà. Â òàçè íàñîêà â Áúëãàðèÿ âå÷å èìà èçãðàäåíà áîãàòà èíñòèòóöèîíàëíà èíôðàñòðóêòóðà ÷ðåç ñúçäàäåíèòå Íàöèîíàëåí èíîâàöèîíåí ñúâåò, Ñúâåò çà èêîíîìè÷åñêà ïîëèòèêà, Ñúâåò çà èêîíîìè÷åñêî ðàçâèòèå è Êîíñóëòàòèâåí ñúâåò çà ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè è ôèíàíñèðàíå ïîä ïðåäñåäàòåëñòâîòî íà ìèíèñòúðà íà èêîíîìèêàòà è åíåðãåòèêàòà, Íàöèîíàëåí ñúâåò çà íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ, ïðåäñåäàòåëñòâàí îò ìèíèñòúðà íà îáðàçîâàíèåòî è íàóêàòà, Êîíñóëòàòèâåí ñúâåò çà èíôîðìàöèîííî îáùåñòâî, ðúêîâîäåí îò ïðåäñåäàòåëÿ íà Äúðæàâíàòà àãåíöèÿ çà èíôîðìàöèîííè è êîìóíèêàöèîííè òåõíîëîãèè è Ñúâåò çà çàùèòà íà èíòåëåêòóàëíàòà ñîáñòâåíîñò, ðúêîâîäåí îò ìèíèñòúðà íà êóëòóðàòà. Íåîáõîäèìî å èíîâàöèèòå äà çàåìàò ïðèîðèòåòíî ìÿñòî â äíåâíèÿ ðåä è â ïîëèòèêèòå, ðàçðàáîòâàíè è êîíñóëòèðàíè îò òåçè ñúâåòè. Ê ÀÐÅ 6. ÏÎËÈÒÈ×ÅÑÊÈ ÀÍÃÀÆÈÌÅÍÒ ÊÚÌ ÈÍÎÂÀÖÈÈÒÅ ÍÀ ÍÀÉ-ÂÈÑÎÊÎ ÐÀÂÍÈÙÅ ÂÚÂ ÔÈÍËÀÍÄÈß

“Êàòî ìèíèñòúð-ïðåäñåäàòåë àç ëè÷íî âîäÿ Ïðîãðàìàòà çà ðàçâèòèå íà èíôîðìàöèîííîòî îáùåñòâî íà ôèíëàíäñêîòî ïðàâèòåëñòâî. Èíîâàöèèòå ñà âèñîêî â íàøèÿ ïîëèòè÷åñêè äíåâåí ðåä êàêòî âúâ Ôèíëàíäèÿ, òàêà è â ÅÑ. Ìîÿò ëè÷åí àíãàæèìåíò â òàçè íàñîêà êàòî ìèíèñòúð-ïðåäñåäàòåë èçïðàùà ñèëåí ñèãíàë, ÷å èíîâàöèèòå è ðàçâèòèåòî íà èíôîðìàöèîííîòî îáùåñòâî ñà âàæíè ïðèîðèòåòè çà ïðàâèòåëñòâîòî.” Ìàòè Âàíõàíåí, ìèíèñòúð-ïðåäñåäàòåë íà Ôèíëàíäèÿ, ðå÷ íà Äåíÿ íà èíîâàöèèòå â Áðþêñåë, 9 íîåìâðè 2006 ã. Èçòî÷íèê: Ïðåññëóæáà íà ïðàâèòåëñòâîòî íà Ðåïóáëèêà Ôèíëàíäèÿ, 2006.

Ïîâèøàâàíåòî íà ïîëèòè÷åñêèÿ àíãàæèìåíò êúì èíîâàöèèòå ñëåäâà äà ñå èçðàçè è â òðè äðóãè íàñîêè:  Çà îñúùåñòâÿâàíå íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà è ïðåäâèä íàðàñòâàùîòî çíà÷åíèå íà èíîâàöèèòå â ïîëèòèêèòå íà ÅÑ å íåîáõîäèìî äà ñå ñúçäàäå äîïúëíèòåëåí àäìèíèñòðàòèâåí êàïàöèòåò íà íàöèîíàëíî è ðåãèîíàëíî ðàâíèùå çà êîîðäèíàöèÿ è ïîäêðåïà íà ìåðêèòå ïî èçïúëíåíèåòî íà Íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñòðàòåãèÿ. Îñîáåíî ñïåøíî òðÿáâà äà ñå ðàáîòè ïî ñúçäàâàíåòî íà êàïàöèòåò çà ðàçâèòèå è èçïúëíåíèå íà èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà íà ðåãèîíàëíî ðàâíèùå (ðàéîíè çà ïëàíèðàíå). Ðåãèîíèòå ùå áúäàò îñíîâíèòå èçïúëíèòåëè íà èíîâàöèîííàòà ñòðàòåãèÿ íà ÅÑ ñ ïîäêðåïàòà íà ñðåäñòâà îò Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå. Â òàçè íàñîêà ïðèîðèòåòíî òðÿáâà äà áúäå ïîäêðåïåíî èçãðàæäàíåòî íà Íàöèîíàëíà ìðåæà íà Ðåãèîíàëíèòå èíîâàöèîííè ñòðàòåãèè93 â ñòðàíàòà êúì ìèíèñòúðà íà èêîíîìèêàòà è åíåðãå-

Â ìîìåíòà â Áúëãàðèÿ ñå ïîäãîòâÿò Ðåãèîíàëíè èíîâàöèîííè ñòðàòåãèè çà âñè÷êè ðàéîíè çà ïëàíèðàíå, êîèòî ùå áúäàò ãîòîâè äî íà÷àëîòî íà 2008 ã. Þæåí öåíòðàëåí ðàéîí âå÷å èìà èçðàáîòåíà ÐÈÑ ïðåç 2004 ã.

108

òèêàòà, êîÿòî äà îáåäèíè ðàçðàáîòâàíèòå â ìîìåíòà äîêóìåíòè ñ íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà. Ïî òîçè íà÷èí ùå ñå îñèãóðÿò ïî-äîáðà ñúâìåñòèìîñò è êîîðäèíàöèÿ íà èíîâàöèîííèòå ïîëèòèêè íà åâðîïåéñêî, íàöèîíàëíî è ðåãèîíàëíî ðàâíèùå.  Ïîâèøàâàíå íà êîíêóðñíî-ïðîåêòíîòî ôèíàíñèðàíå, íàñî÷åíî êúì èíîâàöèè, èçñëåäâàíèÿ è òåõíîëîãè÷íî ðàçâèòèå êàêòî ïî ëèíèÿ íà íàöèîíàëíèÿ áþäæåò (ôîíä „Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ” è Íàöèîíàëåí èíîâàöèîíåí ôîíä), òàêà è ÷ðåç Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå íà ÅÑ. Ñïîðåä ïîñëåäíèòå îôèöèàëíî íàëè÷íè ðàç÷åòè ïî Íàöèîíàëíàòà ñòðàòåãè÷åñêà ðåôåðåíòíà ðàìêà94 âúïðåêè ñúùåñòâåíîòî óâåëè÷àâàíå íà ñðåäñòâàòà çà èçñëåäâàíå è òåõíîëîãè÷íî ðàçâèòèå ïî ëèíèÿ íà Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå â Áúëãàðèÿ ñ îêîëî 150 % ãîäèøíî çà ïåðèîäà 2007 – 2013 ã. ñïðÿìî 2004 – 2005 ã., òå îñòàâàò ñðàâíèòåëíî íèñúê ïðèîðèòåò êàòî äÿë îò ïðåäâèäåíèòå îáùî ãîäèøíè ñðåäñòâà – 2 %, èëè ïî-ìàëêî, îòêîëêîòî ñå ïðåäâèæäà çà ðàçâèòèå íà òóðèçúì. Ñúùåâðåìåííî èíâåñòèöèèòå â íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêà è ðàçâîéíà äåéíîñò âå÷å èçîñòàâàò îò ïëàíèðàíèòå ïî Èíîâàöèîííàòà ñòðàòåãèÿ íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ – ñ îêîëî 40 – 60 ìëí. ëâ. â àáñîëþòåí ðàçìåð è ñ íàä 0,20 % îò ÁÂÏ – â îòíîñèòåëåí.  Òðÿáâà äà ñå îáúðíå ñïåöèàëíî âíèìàíèå íà èíôîðìàöèîííîòî îñèãóðÿâàíå íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà. Íàëè÷íèòå ïîêàçàòåëè è èçñëåäâàíèÿ íà íàöèîíàëíî è åâðîïåéñêî ðàâíèùå îòðàçÿâàò ñúñòîÿíèåòî íà èíîâàöèîííàòà ñèñòåìà â íàé-äîáðèÿ ñëó÷àé ñ äâå ãîäèíè çàêúñíåíèå. Íàïðèìåð äàííèòå çà èíâåñòèöèèòå â ÍÈÐÄ çà 2005 ã. ñå ïóáëèêóâàò â êðàÿ íà 2006 è íà÷àëîòî íà 2007 ã. Ïðè äèíàìè÷íîòî ðàçâèòèå íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà å íåîáõîäèìî äà ñå âúâåäå ïîíå åäíî ãîäèøíî èçâàäêîâî èçñëåäâàíå íà ôèðìèòå â Áúëãàðèÿ, êîåòî äà äàâà ïðåäñòàâà çà òåêóùîòî ñúñòîÿíèå íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà. Òî òðÿáâà äà ñå ñú÷åòàå ñ ðàçðàáîòâàíåòî íà íàöèîíàëíî ñïåöèôè÷íà ìåòîäîëîãèÿ çà àíàëèç íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò â ñòðàíàòà. Ñúùåñòâóâàùèòå åâðîïåéñêè è ìåæäóíàðîäíè ñðàâíåíèÿ, ìàêàð ÷å ñà ïîëåçíè çà îïðåäåëÿíå íà îáùîòî ñúñòîÿíèå íà èíîâàöèèòå â ñòðàíàòà, íå îò÷èòàò ìåñòíèòå îñîáåíîñòè è ÷åñòî äàâàò ïðîòèâîðå÷èâè ñèãíàëè çà òåíäåíöèèòå è ïîñîêàòà íà ðàçâèòèå íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà. Ïîäîáðÿâàíå íà êîîðäèíàöèÿòà ìåæäó ñòðàòåãè÷åñêèòå äîêóìåíòè, ïîëèòèêèòå, àäìèíèñòðàòèâíèòå è ôèíàíñîâèòå èíñòðóìåíòè, êîèòî âëèÿÿò âúðõó íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà. Çà äà ãåíåðèðà ðàñòåæ, èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà ñå íóæäàå îò ïîñëåäîâàòåëíîñò è ñâúðçàíîñò ñ îñòàíàëèòå ñòðàòåãè÷åñêè ïðèîðèòåòè95. Òîçè èçâîä å â îñíîâàòà íà óñèëèÿòà íà Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ äà îñèãóðè ïðèñúñòâèåòî íà èíîâàöèèòå âúâ âñè÷êè îñòàíàëè ïîëèòèêà íà Îáùíîñòòà – îò ðàçøèðÿâàíå äî îêîëíà ñðåäà, ñèãóðíîñò è âúòðåøåí ðåä. Ñïîðåä ðåäèöà åâðîïåéñêè àíàëèçàòîðè96 ÅÑ âñå îùå å äàëå÷ îò ïîñòèãàíåòî íà íåîáõîäèìàòà ïîñëåäîâàòåëíîñò è ñâúðçàíîñò íà ïîëèòèêèòå ñè ïî îòíîøåíèå íà èíîâàöèèòå, êîåòî ïðåäïîëàãà Áúëãàðèÿ äà ðàçðàáîòè 94 95 96

Êúì 14 ñåïòåìâðè 2006 ã. Aghion, Ph., A Primer on Innovation and Growth, Bruegel Policy Brief, October 2006. Ïàê òàì. I N N O VAT I O N . B G

109

ñîáñòâåí ïîäõîä â òàçè íàñîêà è äà èçáÿãâà áåçêðèòè÷íîòî ïðèëàãàíå íà ÅÑ èíèöèàòèâè â òàçè ñôåðà.  Â ñòðàíàòà ñà ïðèåòè èëè ñå ïîäãîòâÿò ðåäèöà ñòðàòåãè÷åñêè äîêóìåíòè, êîèòî èìàò ïðÿêî îòíîøåíèå êúì èíîâàöèèòå è èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà: Èíîâàöèîííà ñòðàòåãèÿ íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ (ïðèåòà), Íàöèîíàëíà ñòðàòåãèÿ çà íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ 2005 – 2013 (ïðèåòà îò ÌÑ, î÷àêâà îäîáðåíèå â Íàðîäíîòî ñúáðàíèå), Íàöèîíàëíà ñòðàòåãèÿ çà íàñúð÷àâàíå íà ìàëêèòå è ñðåäíèòå ïðåäïðèÿòèÿ 2007 – 2013 (ïðîåêò), Íàöèîíàëíà ñòðàòåãèÿ çà ðàçâèòèå íà êëúñòåðèòå (ïðîåêò), Ñòðàòåãèÿ çà ðàçâèòèå íà èíôîðìàöèîííîòî îáùåñòâî (ïðèåòà), Íàöèîíàëíà ñòðàòåãèÿ ïî çàåòîñòòà (ïðèåòà), Íàöèîíàëíà ñòðàòåãèÿ çà ïðîäúëæàâàùî ïðîôåñèîíàëíî îáó÷åíèå è äð. Íåîáõîäèìî å èëè ÷àñò îò òÿõ – íàïðèìåð òåçè ïîä ðúêîâîäñòâîòî íà åäíî ìèíèñòåðñòâî, äà áúäàò îáåäèíåíè êúì Èíîâàöèîííàòà ñòðàòåãèÿ, èëè äà áúäå îñèãóðåíà îðãàíè÷íà ñâúðçàíîñò ìåæäó îòäåëíèòå ñòðàòåãè÷åñêè äîêóìåíòè – êàêòî íà ñúäúðæàòåëíî, òàêà è íà ðàâíèùå ìåõàíèçìè íà èçïúëíåíèå. Çà öåëòà ìîæå äà áúäå íàïðàâåí ñïåöèàëåí ïðåãëåä íà îòäåëíèòå ñòðàòåãèè è ïðåäëîæåíèÿ çà òÿõíîòî ïî-äîáðî èíòåãðèðàíå.  Ðåäèöà äúðæàâíè ïîëèòèêè èçâúí èíîâàöèîííàòà èìàò ñúùåñòâåí åôåêò âúðõó èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà è òðÿáâà äà ñå èçïîëçâàò ïî-öåëåíàñî÷åíî çà ïîñòèãàíå íà ïî-âèñîêà èíîâàöèîííà àêòèâíîñò â ñòðàíàòà. Íàïðèìåð íà áàçàòà íà ÿñíî îòêðîÿâàíå íà èíîâàöèîííèòå ïðåäèìñòâà íà ñòðàíàòà ïîëèòèêàòà ïî îòíîøåíèå íà ÷óæäåñòðàííèòå èíâåñòèöèè ñëåäâà äà áúäå íàñî÷åíà êúì ïðèâëè÷àíå íà èíîâàöèîííî (ÍÈÐÄ) èíòåíçèâíè ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèòîðè â ñòðàíàòà. Êúì 2006 ã. îò 100-òå íàé-èíîâàòèâíè êîìïàíèè â ñâåòà97 ïî-ìàëêî îò ïîëîâèíàòà ïðèñúñòâàò íà áúëãàðñêèÿ ïàçàð, êàòî ïîâå÷åòî îò òÿõ èìàò òúðãîâñêè îôèñè, à íå ïðîèçâîäñòâåíè è/èëè ÍÈÐÄ äåéíîñòè. Èíâåñòèöèîííàòà ïîëèòèêà òðÿáâà äà áúäå äîïúëíåíà ñ àäåêâàòíà äàíú÷íà è áþäæåòíà ïîëèòèêà ïî îòíîøåíèå íà ÍÈÐÄ. Â òîçè àñïåêò çàïî÷íàëàòà ðàáîòà íà Àãåíöèÿòà çà íàñúð÷àâàíå íà èíâåñòèöèèòå ïî ïðèâëè÷àíå íà èíâåñòèöèè â íàé-áúðçîðàçâèâàùèòå ñå â ñâåòîâåí è åâðîïåéñêè ìàùàá âèñîêîòåõíîëîãè÷íè îáëàñòè êàòî áèîòåõíîëîãèèòå, ÈÊÒ, çäðàâåîïàçâàíå, åíåðãèéíà åôåêòèâíîñò â áúäåùå ñëåäâà äà ñå ðàçøèðè. Çà äà áúäå êîíêóðåíòíà íà âîäåùèòå íîâè ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ â òàçè îáëàñò, Áúëãàðèÿ òðÿáâà äà ðàçðàáîòè ñîáñòâåíà ñèñòåìà çà äàíú÷íè îáëåê÷åíèÿ è ïîäïîìàãàíå íà ÍÈÐÄ â ñòðàíàòà ïî ïðèìåðà íà ×åõèÿ, Óíãàðèÿ è Åñòîíèÿ. Ïîäîáíà ñòðàòåãèÿ ùå áúäå ïîäêðåïåíà è îò ÅÑ ïðåäâèä íîâèòå ïðàâèëà çà äúðæàâíè ïîìîùè â îáëàñòòà íà èíîâàöèèòå98 è íàñúð÷àâàíåòî íà èçïîëçâàíåòî íà ñèñòåìàòà íà îáùåñòâåíè ïîðú÷êè çà ñòèìóëèðàíå íà èíîâàöèèòå â ñòðàíèòå ÷ëåíêè99. Íåîáõîäèìà å íîâà öÿëîñòíà êîíöåïöèÿ çà ïðîìåíè â íîðìàòèâíàòà áàçà, êîÿòî äà îñèãóðè áëàãîïðèÿòíà ñðåäà è óñëîâèÿ çà óñïåøíî ôóíêöèîíèðàíå íà èíîâàòèâíèòå ñòðóêòóðè è îðãàíèçàöèè, äà ñòèìóëèðà âçàèìîäåéñòâèåòî è êîîïåðèðàíåòî ìåæäó íàó÷íèòå, îáðàçîâàòåëíèòå, ïðîèçâîäñòâåíèòå è áèçíåñîðãàíèçàöèèòå çà îáëåê÷àâàíå òðàíñôåðà íà òåõíîëîãèè, çà ðàçâèòèå ïàçàðà íà èíòåëåêòóàëíè ïðîäóêòè è çà óëåñíÿâàíå ìîáèëíîñòòà êàêòî â ðàìêèòå íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà, òàêà è íà ìåæäóíàðîäíî íèâî. 97 98 99

Êëàñàöèÿ íà ñï. “ÁèçíåñÓèéê” è Áîñòúíñêàòà êîíñóëòàíòñêà ãðóïà çà 2006 ã. Ïðåç ìåñåö íîåìâðè 2006 ã. Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ ïóáëèêóâà íîâà Ðàìêà çà äúðæàâíàòà ïîìîù çà íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ, ðàçâîéíà äåéíîñò è èíîâàöèè. Communication from the Commission Cohesion Policy in Support of Growth and Jobs: Community Strategic Guidelines, 2007 – 2013, Brussels, 05.07.2005, COM(2005) 0299.

110

 Äîáðàòà ðàáîòà íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà èçèñêâà òÿñíà êîîðäèíàöèÿ è ñúãëàñóâàíîñò ìåæäó îñíîâíèòå äúðæàâíè, êîíêóðñíî-ïðîåêòíè èíñòðóìåíòè çà ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèè, èçñëåäâàíèÿ è òåõíîëîãè÷íî ðàçâèòèå – Íàöèîíàëíèÿ èíîâàöèîíåí ôîíä è ôîíä „Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ”. Äâàòà ôîíäà ïîäïîìàãàò ðàçëè÷íè åòàïè íà èíîâàöèîííèÿ ïðîöåñ, êîåòî èçèñêâà äîïúëíÿåìîñò íà òåõíèòå äåéñòâèÿ ïî îòíîøåíèå íà ïðèîðèòåòíèòå îáëàñòè è ìåõàíèçìèòå íà ôèíàíñèðàíå. Ïî-òÿñíîòî âçàèìîäåéñòâèå ìåæäó äâàòà ôîíäà ùå îñèãóðè è ïðåëèâàíå íà åêñïåðòèçà è çíàíèå, êîåòî ùå çàòâúðäè òÿõíîòî èíñòèòóöèîíàëíî èçãðàæäàíå. Íàïðèìåð ôîíä „Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ”, êîéòî èìà ïî-áîãàòà èñòîðèÿ è íàòðóïàí îïèò, ìîæå äà ïîäïîìîãíå èíñòèòóöèîíàëíîòî óêðåïâàíå íà Íàöèîíàëíèÿ èíîâàöèîíåí ôîíä.  Ïî-ïðåöèçíî íàñî÷âàíå è êîîðäèíàöèÿ íà ñðåäñòâàòà çà èíîâàöèè ïî Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå íà ÅÑ âúòðå â ñòðàíàòà è ñ äðóãè ïðîãðàìè íà åâðîïåéñêî ðàâíèùå. Ñðåäñòâàòà îò åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå ùå îêàæàò ãîëÿìî âëèÿíèå âúðõó óêðåïâàíåòî è ðàçâèòèåòî íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà ïðåç ïåðèîäà 2007 – 2013 ã. Òå ìîãàò äà ïðîìåíÿò îáëèêà è ðàçâèòèåòî íà íàöèîíàëíàòà èêîíîìèêà, íî ìîãàò è äà âëîøàò ñúçäàäåíè äèñáàëàíñè è çàâèñèìîñò îò ìèíàëîòî. Ïîðàäè òàçè ïðè÷èíà Èíîâàöèè.áã 2007 çàïî÷âà è çàâúðøâà íàñòîÿùèÿ àíàëèç ñ ïðåïîðúêè èìåííî êúì èçïîëçâàíåòî íà Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå íà ÅÑ çà ñòèìóëèðàíå íà èíîâàöèèòå â ñòðàíàòà.  Íàöèîíàëíàòà ñòðàòåãè÷åñêà ðåôåðåíòíà ðàìêà100 è íåéíèòå îïåðàòèâíè ïðîãðàìè ïðåäâèæäàò ôèíàíñèðàíå çà èíîâàöèè ïî ïî÷òè âñè÷êè äîêóìåíòè ñ èçêëþ÷åíèå íà ÎÏ „Îêîëíà ñðåäà” è ÎÏ „Òðàíñïîðò”. Îñíîâíàòà ÷àñò îò ôèíàíñèðàíåòî â òàçè îáëàñò å ñúñðåäîòî÷åíà â ïðèîðèòåò 1 „Ðàçâèòèå íà èêîíîìèêà, áàçèðàíà íà çíàíèåòî, è èíîâàöèîííèòå äåéíîñòè” íà ÎÏ „Ðàçâèòèå íà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà”. Âîäåùàòà ðîëÿ íà òàçè ÎÏ âúâ ôèíàíñèðàíåòî íà èíîâàöèè å îïðàâäàíà ïðåäâèä îñíîâíîòî ïðåäèçâèêàòåëñòâî ïðåä íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà – óêðåïâàíå íà èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ è òåõíèòå èíâåñòèöèè â èçñëåäâàíèÿ è ðàçâèòèå. Ïîñëåäîâàòåëíîñòòà è ñâúðçàíîñòòà, êîÿòî èçèñêâà èíîâàöèîííàòà ïîëèòèêà, çà äà ãåíåðèðà ðàñòåæ, íàëàãàò èçãðàæäàíåòî íà îðãàíè÷íè âðúçêè ìåæäó ðàçëè÷íèòå ìåðêè çà ïîäïîìàãàíå íà èíîâàöèèòå è ñúîòâåòíèòå åëåìåíòè íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà. Ñëåäîâàòåëíî ìåðêèòå çà ïîäïîìàãàíå íà èíîâàöèèòå ïî ÎÏ „Êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò” òðÿáâà äà áúäàò îáâúðçàíè ñ ìåðêèòå ïî ÎÏ „Ðàçâèòèå íà ÷îâåøêèòå ðåñóðñè”, ÎÏ „Ðåãèîíàëíî ðàçâèòèå” è Íàöèîíàëíèÿ ñòðàòåãè÷åñêè ïëàí çà ðàçâèòèå íà ñåëñêèòå ðàéîíè. Òîâà ùå ïîçâîëè äà ñå èíòåãðèðàò îòäåëíèòå ìåðêè êàêòî ïî åòàïè íà èíîâàöèîííèÿ ïðîöåñ, òàêà è ïî ðàçëè÷íè ãåîãðàôñêî-òåðèòîðèàëíè ðàâíèùà (íàöèîíàëíî, ðåãèîíàëíî è ìåñòíî). Åäèí âúçìîæåí ïðàêòè÷åñêè ïîäõîä å ñúçäàâàíåòî íà âçàèìîñâúðçàíè ìåæäèííè çâåíà ìåæäó îïåðàòèâíèòå ïðîãðàìè. Ðåàëèçèðàíåòî íà ïîäîáíî âçàèìíî ñâúðçâàíå íà ïðîãðàìèòå ùå ïîçâîëè ìàêñèìàëíà ãúâêàâîñò è îòâîðåíîñò íà ôèíàíñèðàíåòî îò åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå – òúð100

Âàðèàíò êúì 14 ñåïòåìâðè 2006 ã. I N N O VAT I O N . B G

111

ñåùèòå ôèíàíñèðàíå ùå èìàò ìíîæåñòâî òî÷êè çà äîñòúï äî íåãî, êîåòî ïîâèøàâà øàíñîâåòå çà ïî-ïúëíî óñâîÿâàíå íà ñðåäñòâàòà ïî âñè÷êè ïðîãðàìè.  Òðÿáâà äà ñå ïîñòèãíå ïðåöèçåí áàëàíñ ìåæäó ïî-âèñîêàòà óñâîÿåìîñò íà ñðåäñòâàòà è íàñî÷âàíåòî èì êúì ïî-ñëîæíè, íî ñòðàòåãè÷åñêè âàæíè è óñòîé÷èâè ïðîåêòè. Íîðìàëíî å ïðåç ïúðâèòå 2 ãîäèíè îò äåéñòâèåòî íà åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå â ñòðàíàòà äà ñå òúðñè ìàêñèìàëíî óñâîÿâàíå íà ñðåäñòâàòà ïî ïîäîáèå íà îïèòà â íîâèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ îò 2004 ã. Îáèêíîâåíî îáà÷å, ïî-êðàòêîñðî÷íèòå è ëåñíè çà ïîäãîòîâêà ïðîåêòè ñ âèñîêà ñòåïåí íà óñâîÿåìîñò ñà ñâúðçàíè ñ ïî-ìàëúê ïîëåçåí åôåêò çà ðàñòåæà è ðàçâèòèåòî íà ñòðàíàòà. Ñëåäîâàòåëíî â ñôåðàòà íà èíîâàöèèòå Áúëãàðèÿ òðÿáâà äà íàñî÷âà âñå ïî-ãîëÿì äÿë îò åâðîïåéñêèòå ñðåäñòâà êúì ïî-ñëîæíè ïðîåêòè ïî èçãðàæäàíå íà èíîâàöèîííà èíôðàñòðóêòóðà (èíêóáàòîðè, òåõíîëîãè÷íè ïàðêîâå, öåíòðîâå çà òðàíñôåð íà òåõíîëîãèè, èíñòðóìåíòè çà ôèíàíñèðàíå – íàöèîíàëíè è ðåãèîíàëíè, ÈÊÒ è äð.) çà ñìåòêà íà ïðåêèòå èíâåñòèöèè â ðàçâèòèå íà èíîâàöèîííèÿ êàïàöèòåò íà îòäåëíè ïðåäïðèÿòèÿ. Ñúùîòî âàæè è çà ñðåäñòâàòà, îòäåëÿíè çà ðàçâèòèå íà ÷îâåøêèÿ êàïèòàë – ïðåíàñî÷âàíåòî òðÿáâà äà ñå äâèæè îò èíâåñòèöèè â îáó÷åíèå êúì èíâåñòèöèè â îáðàçîâàíèå.  Ïîñòèãàíåòî íà ìàêñèìàëåí åôåêò îò ñðåäñòâàòà ïî Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå èçèñêâà äîáðà êîîðäèíàöèÿ îñâåí âúòðå â ñòðàíàòà è ñ äðóãèòå ïðîãðàìè íà ÅÑ çà ïîäïîìàãàíå íà èíîâàöèèòå, èçñëåäâàíèÿòà è òåõíîëîãè÷íîòî ðàçâèòèå – ïðîãðàìà „Êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò è èíîâàöèè” è Ñåäìà ðàìêîâà ïðîãðàìà çà íàóêà, òåõíîëîãè÷íî ðàçâèòèå è äåìîíñòðàöèîííè äåéíîñòè. Íàïðèìåð ñúñ ñðåäñòâà íà íàöèîíàëíèÿ áþäæåò èëè åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå òðÿáâà äà áúäå ìàêñèìàëíî ñòèìóëèðàíî è ïîäïîìîãíàòî ó÷àñòèåòî íà ÷àñòíèÿ ñåêòîð (ïðåäïðèÿòèÿ, íåïðàâèòåëñòâåíè îðãàíèçàöèè, áèçíåñ ñäðóæåíèÿ è äð.) â ðàìêîâèòå ïðîãðàìè íà ÅÑ. Ìíîãî ÷åñòî òå ñà îñíîâàòà çà ðàçðàáîòâàíå è ïîäãîòîâêà íà äåéíîñòè è ìåðêè ïî åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå çà ñëåäâàùèÿ áþäæåòåí ïåðèîä. Íàïðèìåð ðåàëèçèðàíèòå â Áúëãàðèÿ Ðåãèîíàëíè èíîâàöèîííè ñòðàòåãèè, ôèíàíñèðàíè ïî Øåñòàòà ðàìêîâà ïðîãðàìà íà ÅÑ, èìàò çà îñíîâíà öåë ïîäãîòîâêàòà íà ìåñòíèòå è ðåãèîíàëíèòå âëàñòè íà ñòðàíàòà çà ïðîâåæäàíå íà èíîâàöèîííà ïîëèòèêà è ñúçäàâàíå íà ïèëîòíè èíîâàöèîííè ïðîåêòè çà ôèíàíñèðàíå îò åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå. Îïèòúò â äîãîíâàùîòî èêîíîìè÷åñêî ðàçâèòèå íà ðåäèöà ñòðàíè â ñâåòà ïîêàçâà, ÷å îñíîâíàòà öåë íà íàöèîíàëíàòà ïîëèòèêà ïî óïðàâëåíèåòî íà ñðåäñòâàòà çà èíîâàöèè, ïðåäâèäåíè ïî Êîõåçèîííèÿ è Ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå íà ÅÑ, íàöèîíàëíèÿ áþäæåò è Ðàìêîâèòå ïðîãðàìè íà ÅÑ, òðÿáâà äà áúäå ñúçäàâàíåòî íà èíñòèòóöèîíàëíè èíñòðóìåíòè, êîèòî ïîäîáðÿâàò:  „âðúçêèòå ñúñ ñâåòîâíàòà ãðàíèöà íà òåõíîëîãè÷íî ðàçâèòèå;  âðúçêèòå ñ ïàçàðèòå (è âçèñêàòåëíè, ïëàòåæîñïîñîáíè ïîòðåáèòåëè);  ïðåäëàãàíåòî íà íåîáõîäèìèòå óìåíèÿ, óñëóãè è äðóãè âõîäÿùè ðåñóðñè çà ðàçâèòèå íà èíîâàöèèòå;  ìåñòíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà è ìðåæè”101. 101

Fagerberg, J., M. Godinho, Innovation and Catching-up, The Oxford Handbook of Innovation, Oxford University Press, 2005, p. 536.

112

Ïðèëîæåíèå 1. Ïðîôèë íà áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ

I N N O VAT I O N . B G

113

Èíîâàöèîíåí ïðîôèë102 Ïðåç ïîñëåäíèòå íÿêîëêî ãîäèíè áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà ÿñíî ïîêàçà òåíäåíöèè íà ñòàáèëèçàöèÿ è ðàñòåæ. Ñòîéíîñòèòå íà îñíîâíè ìàêðîèêîíîìè÷åñêè ïîêàçàòåëè êàòî ÁÂÏ, ïðåêè ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè è âàëóòåí ðåçåðâ ñå ïîâèøàâàò ñ óñòîé÷èâè òåìïîâå. Áåçðàáîòèöàòà íàìàëÿâà, à ÷àñòíèÿò ñåêòîð çàïî÷íà äà ðàçãðúùà ñâîÿ ïîòåíöèàë. Â òàçè ñèòóàöèÿ êëþ÷îâî áúäåùî ïðåäèçâèêàòåëñòâî å ïîâèøàâàíåòî íà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà íà èêîíîìèêàòà. Îñíîâåí ôàêòîð â òàçè íàñîêà, êúì êîéòî å íàñî÷åíà è ïîëèòèêàòà íà ÅÑ, ñà èíâåñòèöèèòå â èíîâàöèè. Çà äà ñå ïðîñëåäÿò ðàçâèòèåòî è èíîâàöèîííàòà ñòðóêòóðà íà èêîíîìèêàòà, å íåîáõîäèìî äà ñå ñúñòàâè èíîâàöèîíåí ïðîôèë íà ïðåäïðèÿòèÿòà â ñòðàíàòà. Ñúñòàâÿíåòî ìó ñå áàçèðà ïðåäèìíî íà ñúáðàíèÿ åìïèðè÷åí ìàòåðèàë îò ïðîâåäåíîòî ïðåç 2006 ã. èçñëåäâàíå íà ïðåäïðèÿòèÿòà ïî ìîäåëà íà èíîâàöèîííîòî ïðîó÷âàíå íà Îáùíîñòòà (Community Innovation Survey). Â ïðîöåñà íà ðàáîòà áÿõà èäåíòèôèöèðàíè íÿêîëêî ïðîìåíëèâè, êîèòî ïîçâîëÿâàò ïðèëàãàíåòî íà ïî-ñëîæíè ñòàòèñòè÷åñêè èíñòðóìåíòè çà îáðàáîòêà è íà áàçàòà íà êîèòî ìîãàò äà ñå õàðàêòåðèçèðàò ìîìåíòíîòî ñúñòîÿíèå è ðàçâèòèåòî íà èíîâàöèîííèòå ïðîöåñè â ñòðàíàòà. Òåçè ïðîìåíëèâè ñà äåâåò: • ïðåäîñòàâÿíå íà ïàçàðà íà èíîâàöèîííè ïðîäóêòè; • ðàçðàáîòâàíå íà èíîâàöèîííè ïðîäóêòè; • ïðåäîñòàâÿíå íà ïàçàðà íà èíîâàöèîííè ïðîöåñè; • ðàçðàáîòâàíå íà èíîâàöèîííè ïðîöåñè; • ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ôèðìèòå; • çíà÷åíèå íà îñúùåñòâåíèòå èíîâàöèîííè äåéíîñòè çà ôèðìàòà; • äúðæàâíà ïîäêðåïà â ðàçâèòèåòî íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò ñðåä ôèðìèòå; • ôàêòîðè, çàòðóäíÿâàùè èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ôèðìèòå; • ïðè÷èíè çà ëèïñà íà èíîâàöèîííà äåéíîñò. Ñúáðàíèÿò åìïèðè÷åí ìàòåðèàë îò ïðîâåäåíèòå îò ìàðêåòèíãîâà è ñîöèîëîãè÷åñêà àãåíöèÿ “Âèòîøà Ðèñúð÷” ïî ïîðú÷êà íà Åâðîïåéñêèÿ èíîâàöèîíåí öåíòúð èçñëåäâàíèÿ ïðåç 2004 è 2006 ã. ïîçâîëÿâà äà ñå ïðîñëåäè ðàçâèòèåòî íà ïîäáðàíèòå 9 ïîêàçàòåëÿ ïðåç èçìèíàëèòå 2 ãîäèíè. Ôèðìèòå, ïðåäîñòàâèëè èíîâàòèâíè ïðîöåñè èëè ïðîäóêòè ïðåç 2006 ã., ñà 19,2 %103 îò ïðåäïðèÿòèÿòà â ñòðàíàòà. Èçñëåäâàíåòî ïðåç 2004 ã. ðàçêðè, ÷å èíîâàòèâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ â ñòðàíàòà ïðåäîñòàâÿò íà ïàçàðà ïðåäèìíî ïðîäóêòîâè èíîâàöèè è ïî-ìàëúê áðîé ïðîöåñíè. Çà ñðàâíåíèå äàííèòå çà ÅÑ ðåãèñòðèðàò ïðîòèâîïîëîæíà òåíäåíöèÿ. Ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò åâðîïåéñêèòå áèçíåñ îðãàíèçàöèè ïðåäîñòàâÿò ñìåñåí òèï èíîâàöèè. Â òîâà îòíîøåíèå â Áúëãàðèÿ ñå çàáåëÿçâà ïðèäâèæâàíå êúì óâåëè÷àâàíå íà ïðåäîñòàâåíèòå íà ïàçàðà ïðîöåñíè èíîâàöèè – 10,1 % ïðåç 2004, 11,8 % ïðåç 2006 ã.

Òàçè ÷àñò íà äîêëàäà ïðåäñòàâÿ îïèò çà ïðèëàãàíå íà ïî-ñëîæåí ñòàòèñòè÷åñêè àíàëèòè÷åí èíñòðóìåíòàðèóì çà èçñëåäâàíå íà èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà â Áúëãàðèÿ íà áàçàòà íà äâå ïðîó÷âàíèÿ, ïðîâåäåíè îò ìàðêåòèíãîâà è ñîöèîëîãè÷åñêà àãåíöèÿ “Âèòîøà Ðèñúð÷” ïî ïîðú÷êà íà Åâðîïåéñêèÿ èíîâàöèîíåí öåíòúð êúì Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè” ïðåç 2004 è 2006 ã. Ïîðàäè ïèëîòíèÿ õàðàêòåð íà èçñëåäâàíåòî íåãîâèòå ðåçóëòàòè è èçâîäè ñà äèñêóñèîííè, íå ñà äèðåêòíî ñðàâíèìè ñ ðåçóëòàòèòå è èçâîäèòå â îñíîâíîòî òÿëî íà ïóáëèêàöèÿòà. Òå èìàò çà öåë ðàçâèòèå íà èíñòðóìåíòàðèóìà çà àíàëèç íà èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ, äèñêóñèÿ è ïîäãîòîâêà íà äîêëàä Èíîâàöèè.áã 2008. 103 Èç÷èñëÿâà ñå íà áàçàòà íà îòãîâîðèëèòå ñ „ÄÀ” ôèðìè íà ïîíå åäèí îò âúïðîñèòå: „Ïðåç 2005 ã. âàøàòà ôèðìà ïðåäîñòàâÿëà ëè å íà ïàçàðà èíîâàöèîííè (íîâè èëè çíà÷èòåëíî óñúâúðøåíñòâàíè) ïðîäóêòè (ñòîêè èëè óñëóãè)?” è „Ïðåç 2005 ã. âàøàòà ôèðìà âúâåëà ëè å èíîâàöèîííè (íîâè èëè çíà÷èòåëíî óñúâúðøåíñòâàíè) ïðîèçâîäñòâåíè ìåòîäè èëè ìåòîäè çà äîñòàâêà èëè ïðîäàæáà íà ñòîêè èëè óñëóãè, êîèòî ñà íîâè çà ôèðìàòà èëè çà îòðàñúëà?” 102

114

Èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò íà áúëãàðñêèòå ôèðìè å ðàçëè÷íà ñïîðåä áðîÿ íà çàåòèòå â òÿõ. Â ìèêðîôèðìèòå áðîÿò íà ïðîäóêòîâèòå èíîâàöèè å òðè ïúòè ïî-ìàëúê, îòêîëêîòî â ãîëåìèòå, à çà ïðîöåñíèòå èíîâàöèè òîâà ñúîòíîøåíèå íàðàñòâà äî 1 êúì 4.

ÔÈÃÓÐÀ 87. ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÀ ÏÈÐÀÌÈÄÀ ÍÀ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈßÒÀ Â ÑÒÐÀÍÀÒÀ (%) Îáùî èíîâàòèâíè ôèðìè 25,6

2003

19,2

2005

10,1 11,8

17,2 25,0 Ôèðìè, ïðåäîñòàâèëè íà

Ôèðìè, ïðåäîñòàâèëè íà

ïàçàðà èíîâàöèîííè

ïðîäóêòè

ïðîöåñè

Èçòî÷íèê: Âèòîøà Ðèñúð÷, Ôîíäàöèÿ ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 88. ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÅÍ ÐÀÄÀÐ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÑÊÈÒÅ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß – 2006 Ã. (%)

Ïðè÷èíè çà ëèïñà íà èíîâàöèîííà äåéíîñò Ôàêòîðè, çàòðóäíÿâàùè èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ôèðìàòà

Ïðåäîñòàâÿíå íà ïàçàðà íà èíîâàöèîííè ïðîäóêòè

Íå áåøå íóæíî, çàùîòî ïàçàðíèòå óñëîâèÿ íå ãî èçèñêâàò 53,9

Ðàçðàáîòâàíå íà èíîâàöèîííè ïðîäóêòè

62,7 Ïðåäèìíî ôèðìàòà 17,2

Ïðåêèòå ðàçõîäè çà èíîâàöèè ñà ïðåêàëåíî âèñîêè

31,6

11,8 5,7

Äúðæàâíà ïîäêðåïà â ðàçâèòèåòî íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò ñðåä ôèðìèòå Ïîâèøàâàíå êà÷åñòâîòî íà ñòîêèòå 63,3 è óñëóãèòå Çíà÷åíèå íà îñúùåñòâåíèòå èíîâàöèîííè äåéíîñòè çà ôèðìàòà

Ïðåäîñòàâÿíå íà ïàçàðà íà èíîâàöèîííè ïðîöåñè Ðàçðàáîòâàíå íà

30,4

èíîâàöèîííè ïðîöåñè 65,3 Ïðåäèìíî ôèðìàòà

Ñîáñòâåíè èçòî÷íèöè íà ôèðìàòà Ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ôèðìèòå

Èçòî÷íèê: Âèòîøà Ðèñúð÷, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

I N N O VAT I O N . B G

115

Âñå îùå áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ íå âèæäàò äîñòàòú÷íî äîáðè óñëîâèÿ çà ðàçðàáîòâàíå íà èíîâàöèîííè ïðîäóêòè è ïðîöåñè. Îñíîâíàòà ÷àñò îò ïðåäñòàâåíèòå èíîâàöèè ñà îïðåäåëåíè êàòî íîâè åäèíñòâåíî çà ñàìàòà ôèðìà, ò.å. èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ïðåäïðèÿòèÿòà å îðèåíòèðàíà êúì ïðîäóêòè, êîèòî âå÷å ñúùåñòâóâàò íà ïàçàðà. Òîâà å ïðèçíàê çà ïîäîáðÿâàíå íà åôåêòèâíîñòòà íà òÿõíàòà äåéíîñò, íî íå è çà âúâåæäàíåòî íà óíèêàëíè, íîâè ïðîäóêòè. Ïî-ìàëúê å áðîÿò íà èíîâàöèèòå, îðèåíòèðàíè êúì âúòðåøíèÿ è ìåæäóíàðîäíèÿ ïàçàð. Ðàçðàáîòâàíåòî íà èíîâàòèâíèòå ïðîäóêòè è ïðîöåñè â ñòðàíàòà ñå îñúùåñòâÿâà îñíîâíî îò ñàìèòå ôèðìè. Èíòåðåñ ïðåäñòàâëÿâà ôàêòúò, ÷å ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò ôèðìèòå ñ ïî-íèñúê îáîðîò ðàçðàáîòâàò ñàìè ñâîèòå èíîâàöèîííè ïðîäóêòè è ïðîöåñè, äîêàòî îðãàíèçàöèèòå ñ ãîäèøåí îáîðîò íàä 2 000 000 ëâ. ñà îðèåíòèðàíè êúì ñúòðóäíè÷åñòâî ñ ÷óæäè ïàðòíüîðè. Äðóãà ïðîìåíëèâà, êîÿòî äàâà ïðåäñòàâà çà èíîâàöèîííèÿ ïðîôèë íà áúëãàðñêèòå ôèðìè, å ôèíàíñèðàíåòî íà òÿõíàòà èíîâàöèîííà äåéíîñò. Êàêòî ðàçðàáîòâàíåòî íà èíîâàöèèòå â Áúëãàðèÿ å ñúñðåäîòî÷åíî â îòäåëíàòà ôèðìà, òàêà è ôèíàíñèðàíåòî íà íîâîâúâåäåíèÿòà ñå èçâúðøâà ïðåäèìíî ñúñ ñîáñòâåíè ñðåäñòâà. Åòî çàùî êàòî ïðèîðèòåòåí ôàêòîð çà èíîâàöèîííèÿ íàïðåäúê ñå îïðåäåëÿò ñúòðóäíè÷åñòâàòà ìåæäó ìåñòíè è ÷óæäåñòðàííè îðãàíèçàöèè. Äðóã ôàêòîð ñúñ ñèëíî äåéñòâèå å ñòàáèëèçèðàíå è ïîäîáðÿâàíå íà âðúçêàòà ìåæäó íàóêà è áèçíåñ. Êúì ìîìåíòà áëèçî 70 % îò áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ôèðìè äåêëàðèðàò ëèïñà íà òàêîâà ñúòðóäíè÷åñòâî. Ïðèåìàíåòî íà Áúëãàðèÿ â ÅÑ íàëàãà åâðîïåéñêèòå ñòàíäàðòè çà êà÷åñòâî. Òîâà å îñíîâíàòà ïðè÷èíà èíîâàòèâíèòå ôèðìè äà èçïîëçâàò ñâîèòå íîâîâúâåäåíèÿ èìåííî çà ïîäîáðÿâàíå íà ïðåäëàãàíèòå îò òÿõ ñòîêè è óñëóãè. Çà èçìèíàëèòå 2 ãîäèíè ñòîéíîñòòà íà òîçè ïîêàçàòåë áåëåæè ðúñò íàä 10 ï.ï. Ïðåç 2006 ã. 5,7 % îò èíîâàòèâíèòå ôèðìè â Áúëãàðèÿ ñà ïîëó÷èëè äúðæàâíà ïîäêðåïà çà èíîâàöèîííà äåéíîñò. Íàöèîíàëíèÿò èíîâàöèîíåí ôîíä å ïîäïîìîãíàë ïîëîâèíàòà îò òÿõ. Îñòàíàëèòå ôèðìè ñà ïîëó÷èëè ïîäêðåïà îò ðàçëè÷íè åâðîïåéñêè ïðîãðàìè êàòî Øåñòàòà ðàìêîâà ïðîãðàìà, ïðîãðàìà “Åâðèêà” è äð. Ïðàâè âïå÷àòëåíèå, ÷å äúðæàâíàòà ïîäêðåïà å ïîëó÷åíà ïðåäèìíî îò ôèðìè, êîèòî èìàò âèñîê ãîäèøåí îáîðîò – íàä 500 000 ëâ. Èìàéêè ïðåäâèä ôàêòà, ÷å íàä 90 % îò áúëãàðñêèòå ôèðìè ñà ìèêðî- è ìàëêè, òîçè îáîðîò å òðóäíîäîñòèæèì çà ïîâå÷åòî ïðåäïðèÿòèÿ. Âèñîêèÿò ãîäèøåí îáîðîò íà ôèðìèòå ãàðàíòèðà è ñèãóðíîñò çà îñúùåñòâÿâàíå íà ôèíàíñèðàíàòà èíîâàöèîííà äåéíîñò. Ïðåç 2006 ã. ïðåäñòàâèòåëèòå íà èíîâàòèâíèòå ôèðìè â Áúëãàðèÿ ñå îáåäèíÿâàò îêîëî ñòàíîâèùåòî, ÷å ïðåêèòå ðàçõîäè çà îñúùåñòâÿâàíå íà èíîâàöèîííà äåéíîñò ñà ïðåêàëåíî âèñîêè. Çà ñðàâíåíèå ïðåç 2004 ã. ôàêòîðúò, çàòðóäíèë â íàé-ãîëÿìà ñòåïåí ðàçðàáîòâàíåòî íà ïàçàðíî îðèåíòèðàíè íîâîâúâåäåíèÿ, å áèë ëèïñàòà íà ôèíàíñèðàíå. Äîïúëíèòåëíî ôèðìèòå îïðåäåëÿò êàòî åäèí îò âîäåùèòå ôàêòîðè, îêàçàë îòðèöàòåëíî âëèÿíèå âúðõó òÿõíàòà èíîâàöèîííà äåéíîñò, ëèïñàòà íà ÿñíà äúðæàâíà ïîëèòèêà â ñôåðàòà íà èíîâàöèèòå – 31,5 %. Çà äà ñå ïîëó÷è öÿëîñòíà ïðåäñòàâà çà èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò íà ôèðìèòå â ñòðàíàòà, òðÿáâà äà ñå îáúðíå âíèìàíèå è íà îðãàíèçàöèèòå, êîèòî íå èçâúðøâàò èíîâàöèîííà äåéíîñò. Òå ñúñòàâëÿâàò 80 % îò áúëãàðñêèòå ôèðìè. Îñíîâíàòà ïðè÷èíà, èçòúêâàíà îò òÿõ, å ëèïñàòà 116

íà íåîáõîäèìîñò îò ïàçàðíî îðèåíòèðàíè íîâîâúâåäåíèÿ. Ñïîðåä òåçè îðãàíèçàöèè ïàçàðíèòå óñëîâèÿ â ñòðàíàòà íå ãî èçèñêâàò. Èçðàçåíàòà â íà÷àëîòî òåíäåíöèÿ ïî-ãîëåìèòå ôèðìè äà ïðåäëàãàò íà ïàçàðà ïîâå÷å èíîâàöèè îò ïî-ìàëêèòå ñå çàïàçâà è òóê. Îñíîâíàòà ÷àñò ñðåä ìèêðîôèðìèòå (64 %) íå ñà âúâåëè èíîâàòèâíè ïðîäóêòè èëè ïðîöåñè ïðåç èçìèíàëàòà ãîäèíà, à ïðè ãîëåìèòå ôèðìè òîçè äÿë å ïî÷òè äâà ïúòè ïî-íèñúê (38,5 %) Ïðèñúåäèíÿâàíåòî êúì ÅÑ è èíòåãðèðàíåòî íà èêîíîìèêàòà íà Áúëãàðèÿ ñ òàçè íà îñòàíàëèòå ÷ëåíêè ñå î÷àêâà äà ñå ïðåâúðíå â êàòàëèçàòîð ÔÈÃÓÐÀ 89. ÑÚÒÐÓÄÍÈ×ÅÑÒÂÎ ÍÀ ÔÈÐÌÈÒÅ ÏÐÈ ÑÚÇÄÀÂÀÍÅ ÍÀ ÈÍÎÂÀÖÈÈ (%) Ñ ìåñòíè ôèðìè-îðãàíèçàöèè 16,7

Íå çíàå - Íå îòãîâîðèë 5,9

Ñ ìåæäóíàðîäíè ôèðìè-îðãàíèçàöèè 14,2 Íå 63,2

Èçòî÷íèê: Âèòîøà Ðèñúð÷, Ôîíäàöèÿ “Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè·, 2006.

ÒÀÁËÈÖÀ 7. ÐÀÇÏÐÅÄÅËÅÍÈÅ ÍÀ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÈß ÏÐÎÔÈË ÍÀ ÁÚËÃÀÐÑÊÈÒÅ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈß ÏÎ ÃÎËÅÌÈÍÀ ÍÀ ÔÈÐÌÈÒÅ È ÎÁÅÌ ÍÀ ÎÁÎÐÎÒÀ (%) ÇàòðóäíåËèïñà íà èíîÔèíàí- Çíà÷åíèå – ÐàçðàÈíîâàÐàçðàÄúðÈíîâàñèðàíå – ïîâèøàâàíèÿ – ïðåêèâàöèè – íå áîòâàñîáñòâå- íå êà÷åñöèîííè áîòâàíå öèîííè æàâíà òå ðàçõîäè áåøå íóæíî, íå îò íè èçòî÷- òâîòî íà ïîäêðå- çà èíîâàöèè çàùîòî ïàçàðïðîäóê- îò ôèð- ïðîöåôèðìàòè ìàòà ñè íèöè íà ñòîêèòå è ïà ñà ïðåêàëåíî íèòå óñëîâèÿ òà ôèðìàòà óñëóãèòå âèñîêè íå ãî èçèñêâàò Ãîäèøåí îáîðîò äî 20 000

28,6

50,0

35,7

80,0

100

20,0

0,0

20,0

77,8

20 001 – 50 000

10,5

75,0

7,9

100,0

100

50,0

0,0

64,7

50 001 – 100 000

8,3

71,4

7,2

66,7

60,0

0,0

20,0

60,8

100 001 – 200 000

12,0

83,3

8,0

100,0

100

57,1

0,0

28,6

62,8

200 001 – 500 000

18,1

60,0

13,4

72,7

88,9

81,3

0,0

31,3

61,5

500 000 – 1 000 0000

20,0

58,8

13,1

63,6

45,0

5,3

44,4

53,8

1 000 001 – 2 000 001

25,4

76,5

16,4

81,8

84,2

61,1

5,6

47,1

54,2

íàä 2 000 000

32,7

47,2

21,6

58,3

93,2

64,3

14,0

26,2

54,4

Ðàçìåð íà ôèðìèòå Ìèêðîôèðìè

12,0

52,4

8,0

57,1

93,9

58,3

2,2

27,3

64,0

Ìàëêè ôèðìè

17,5

67,6

13,3

68,5

87,4

65,5

6,0

34,6

48,9

Ñðåäíè ôèðìè

24,6

61,7

15,1

60,7

94,5

63,5

7,5

28,8

44,9

Ãîëåìè ôèðìè

34,6

77,8

33,3

87,5

92,3

66,7

8,3

38,5

Èçòî÷íèê: Âèòîøà Ðèñúð÷, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

I N N O VAT I O N . B G

117

ÔÈÃÓÐÀ 90. ÔÀÊÒÎÐÈ, ÇÀÒÐÓÄÍßÂÀÙÈ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÀÒÀ ÄÅÉÍÎÑÒ ÍÀ ÔÈÐÌÈÒÅ Â ÑÒÐÀÍÀÒÀ (%) Ëèïñà íà ÿñíà äúðæàâíà ïîëèòèêà â

38,1

ñôåðàòà íà èíîâàöèèòå

31,5 34,4

Ïðåêàëåíî ãîëÿì èêîíîìè÷åñêè ðèñê 21,6 Ëèïñà íà ñèãóðíà çàùèòà íà

19,6

èíòåëåêòóàëíàòà ñîáñòâåíîñò

18,1

Âúçäåéñòâèå íà íàöèîíàëíîòî

25,4

çàêîíîäàòåëñòâî è ñòàíäàðòè

17,6 13,4

Ëèïñà íà êâàëèôèöèðàí ïåðñîíàë

11,8 Ïðîáëåìè ïðè íàìèðàíåòî íà ïàðòíüîðè çà

12,7

èíîâàöèîííà äåéíîñò

7,4

Ëèïñà íà ïîòðåáèòåëñêè èíòåðåñ êúì

13,4

íîâèòå ñòîêè è óñëóãè

4,9 9,6

Ëèïñà íà èíôîðìàöèÿ çà òåõíîëîãèèòå 4,9

11,3

Ëèïñà íà èíôîðìàöèÿ çà ïàçàðèòå 3,4

2006

11,7

Îðãàíèçàöèîííè ïðå÷êè âúâ ôèðìàòà

2004

2,9 0

Èçòî÷íèê: Âèòîøà Ðèñúð÷, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

çà ðàçâèòèå íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ôèðìèòå â ñòðàíàòà. Ðàçøèðÿâàíåòî íà ïàçàðèòå áúðçî ìîæå äà ðàç÷óïè êàïñóëèðàíèÿ íà÷èí íà ñúçäàâàíå íà ïàçàðíî îðèåíòèðàíè íîâè ïðîäóêòè è ïðîöåñè è ñå î÷àêâà äà äîâåäå äî ïîâèøàâàíå íà ñúòðóäíè÷åñòâîòî ìåæäó îðãàíèçàöèèòå è íàó÷íèòå èíñòèòóòè. 31 % îò ôèðìèòå â ñòðàíàòà ñïîäåëÿò, ÷å ñà ðàçðàáîòèëè ïðåäëîæåíèòå îò òÿõ íà ïàçàðà èíîâàöèè â ñúòðóäíè÷åñòâî ñ äðóãè îðãàíèçàöèè.

Êëúñòåð àíàëèç Ñúñòîÿíèåòî íà èíîâàöèîííîòî ðàçâèòèå íà ñòðàíàòà çàâèñè îò ðàçëè÷íè èêîíîìè÷åñêè ôàêòîðè íà ìèêðî- è ìàêðîíèâî. Çà î÷åðòàâàíåòî íà åäíà ïî-ïúëíà è ÿñíà êàðòèíà íà áúëãàðñêèÿ èíîâàöèîíåí ïîòåíöèàë èçïîëçâàíèòå ïî-ãîðå ñòàíäàðòíè ñòàòèñòè÷åñêè è åìïèðè÷íè èíäèêàòîðè è àíàëèòè÷íè òåõíèêè äî ãîëÿìà ñòåïåí ñà îãðàíè÷àâàùè, òúé êàòî ðàçãëåæäàò èçîëèðàíîòî âëèÿíèå íà îòäåëíè ôàêòîðè. Êëàñèôèêàöèÿòà íà åëåìåíòèòå íà åäíà ñúâêóïíîñò âúç îñíîâà íà ìíîæåñòâî ïðèçíàöè áè èìàëà ïî-ãîëÿìî ïîçíàâàòåëíî çíà÷åíèå. Åòî çàùî çà öåëèòå íà àíàëèçà å ïîäõîäÿùî ïðèëàãàíåòî íà îáîáùàâàùè ìíîãîìåðíè ñòàòèñòè÷åñêè ìåòîäè êàòî êëúñòåð àíàëèçà104. 104

Òîé ïðåäîñòàâÿ âúçìîæíîñò âíèìàíèåòî äà ñå ôîêóñèðà âúðõó îïðåäåëåí áðîé îòêðîèëè ñå ãðóïè îò åäèíèöè è äà ñå ñðàâíè òÿõíîòî ðàçâèòèå ïî êîíêðåòíè ôàêòîðè. Ïî ñâîÿòà ñúùíîñò êëúñòåðíèÿò àíàëèç ïðåäñòàâëÿâà ïîðåäèöà îò ïðàêòè÷åñêè èç÷èñëèòåëíè ïðîöåäóðè, êîèòî ãðóïèðàò n íà áðîé íàáëþäàâàíè åäèíèöè èëè îáåêòè â k íà áðîé ãðóïè – êëúñòåðè, êàòî ñå èçïîëçâàò p íà áðîé ïðèçíàêà. Îòíåñåíèòå îáåêòè âúâ âñåêè êëúñòåð ñà ïîäîáíè ïîìåæäó ñè è ñà ðàçëè÷íè îò îáåêòèòå, ãðóïèðàíè â äðóãèòå êëúñòåðè.

118

Ïðè îñúùåñòâÿâàíåòî íà êëúñòåðíèÿ àíàëèç ñå íàëîæè åäíà ÷àñò îò èçïîëçâàíèòå äîòóê ïðîìåíëèâè äà áúäàò çàìåíåíè ñ âîäåùè äî ïî-ÿñíè ðåçóëòàòè ïðè îáðàáîòêà ïî êîíêðåòíàòà ïðîöåäóðà. Òàçè ÷àñò îò îòïàäíàëèòå ïðîìåíëèâè ñå èçìåðâà ïî ñêàëè, êîèòî íå ñà ïîäõîäÿùè çà èçïîëçâàíèÿ àíàëèç è èìà îïàñíîñò äà äîâåäàò äî íåàäåêâàòíè îöåíêè. Ïîäáðàíèòå çà êëúñòåð àíàëèçà ïðîìåíëèâè – ôàêòîðè ñà: • ïðåäîñòàâÿíå íà ïàçàðà íà èíîâàöèîííè ïðîäóêòè èëè ïðîöåñè; • èçðàç íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ôèðìèòå; • ãîäèøíè ðàçõîäè çà êàïèòàëîâè èíâåñòèöèè íà ôèðìàòà çà 2006 ã.; • ðàçìåð íà ðàçõîäèòå çà èíîâàöèîííà äåéíîñò – ïðîöåíò îò îáîðîòà; • ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ôèðìèòå; • äúðæàâíà ïîäêðåïà â ðàçâèòèåòî íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò ñðåä ôèðìèòå; • îñíîâåí ïàçàð íà ôèðìèòå; • ãîëåìèíà íà ôèðìèòå ïî áðîé çàåòè ëèöà; • îñíîâåí ñåêòîð íà äåéíîñò íà ôèðìèòå. Ïîðàäè íåõîìîãåííîñòòà íà íàáëþäàâàíèòå ïðîìåíëèâè ñå íàëîæè ïðåäâàðèòåëíî äà áúäå îïðåäåëåí î÷àêâàíèÿò áðîé íà êëúñòåðèòå. Òúé êàòî èíîâàöèèòå â ñòðàíàòà ñà â íà÷àëåí ñòàäèé íà ñâîåòî ðàçâèòèå, íå ñå íàáëþäàâà òî÷íî îïðåäåëåí ðåä, ïî êîéòî äà ïðîòè÷àò ïðîöåñèòå, âîäåùè äî òÿõíîòî ñúçäàâàíå. Ðàçíîîáðàçèåòî íà íà÷èíèòå è ñðåäñòâàòà çà èçâúðøâàíå íà èíîâàöèîííà äåéíîñò íè äàâàò ïðàâîòî äà ïðèåìåì õèïîòåçàòà, ÷å áåç ïðåäâàðèòåëíî îãðàíè÷åíèå íà êëúñòåðíèòå ãðóïè áèõà ñå îáðàçóâàëè ãîëÿì áðîé êëúñòåðè, êîèòî ùå áúäàò èçïúëíåíè ñ ìàëúê íà áðîé ôèðìè, à íèñêèòå áàçè áèõà ïîïðå÷èëè íà äîñòîâåðíîñòòà íà àíàëèçà. Ïðèåòî áå ðåøåíèå òåõíèÿò áðîé äà áúäå 6, òúé êàòî îò íàïðàâåíè ïðåäè òîâà îïèòè çà îöåíêà áå óñòàíîâåíî, ÷å òîçè áðîé ïîçâîëÿâà àíàëèçúò äà ñå ðàçãúðíå íàé-ïúëíî è äà ïðåäîñòàâè òî÷íè è àäåêâàòíè äàííè105. Ïî-âèñîêèÿò áðîé íà î÷àêâàíèòå ãðóïè äàâà âúçìîæíîñò çàëîæåíèòå â àíàëèçà ôàêòîðè äà èçÿâÿò â ïî-ãîëÿìà ñòåïåí ñâîåòî ðàçíîîáðàçèå. Èçâúðøåíèÿò êëúñòåð àíàëèç âêëþ÷è 89 îò èçñëåäâàíèòå ôèðìè â ñòðàíàòà. Òîé ðàçäåëè íàáëþäàâàíàòà ñúâêóïíîñò â òðè îñíîâíè ãðóïè. Âúïðåêè íåãîëåìèÿ áðîé íà ïðåäñòàâåíèòå èíîâàòèâíè ïðîäóêòè è ïðîöåñè ïðåç èçìèíàëàòà ãîäèíà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ôèðìèòå ñå ðàçâèâà âúâ âñåêè îò îáîñîáåíèòå êëúñòåðè. Íàé-ãîëåìèÿò êëúñòåð å âòîðèÿò. Òîé ãðóïèðà ïðåîáëàäàâàùàòà ÷àñò îò èçïîëçâàíèòå â àíàëèçà ôèðìè. Ðàçâèâàíàòà èíîâàöèîííà äåéíîñò â íåãî å íàñî÷åíà îñíîâíî êúì ÍÈÐÄ, ïðåäîñòàâåíà îò äðóãè ôèðìè. Òîâà ïîäêðåïÿ èçëîæåíàòà òåçà, ÷å îñíîâíàòà ÷àñò îò ôèðìèòå â ñòðàíàòà, ðàçâèâàùè èíîâàöèîííà äåéíîñò, ðåàëíî èçïîëçâàò âå÷å íàëîæåíè íîâîâúâåäåíèÿ, çà äà ïîäîáðÿò åôåêòèâíîñòòà íà ñâîÿòà ðàáîòà, à íå ñúçäàâàò èëè âúçíàìåðÿâàò äà ñúçäàäàò íà ïî-êúñåí åòàï ñâîè èíîâàòèâíè ïðîäóêòè. Ðàçìåðúò íà ðàçõîäèòå çà èíîâàöèîííî ðàçâèòèå ñðåä òåçè ôèðìè å ìåæäó 6 % è 10 % îò òåõíèÿ îáîðîò. Òàçè ãðóïà èçðàçÿâà ñïåöèôèêàòà íà îñíîâíàòà ÷àñò îò ôèðìèòå â ñòðàíàòà è ñå ïîä÷èíÿâà íà òåçàòà, ÷å èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò å çàâèñèìà ïðÿêî îò ðàçìåðà íà ôèðìàòà. Îðãàíèçàöèèòå, ïîïàäíàëè òóê, ôèíàíñèðàò ñàìè ñâîÿòà èíîâàöèîííà äåéíîñò. Îñíîâíàòà äåéíîñò íà òåçè ôèðìè å ïðåäèìíî ïðîèçâîäñòâî è ðàçïðîñòðàíåíèå, à îñíîâåí ïàçàð – íàöèîíàëíèÿò.

105

Òóê å ìÿñòîòî äà ñå îòáåëåæè, ÷å òîçè êîíêðåòåí áðîé íà êëúñòåðèòå èìà ñìèñúë ñàìî çà ïîëó÷åíèòå äàííè îò òîâà èçñëåäâàíå è ïðè ïîâòîðíîòî ìó ïðîâåæäàíå èìà ãîëÿìà âåðîÿòíîñò òîé äà íå áúäå àäåêâàòåí. I N N O VAT I O N . B G

119

120 Ïðèäîáèâàíå íà ìàøèíè è îáîðóäâàíå, ñâúðçàíè ñ èíîâàöèèòå 50 000 – 100 000 31 % – 40 %

Èçðàç íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ôèðìèòå

Ãîäèøíè ðàçõîäè çà êàïèòàëîâè èíâåñòèöèè íà ôèðìàòà çà 2006 ã.

Ðàçìåð íà ðàçõîäèòå çà èíîâàöèîííà äåéíîñò – % îò îáîðîòà

51-250 Ïðîèçâîäñòâî è ðàçïðîñòðàíåíèå

Îïåðàöèè ñ íåäâèæèìè èìîòè, íàåìîäàòåëíà äåéíîñò è áèçíåñ óñëóãè

Íàöèîíàëåí

Ïðîèçâîäñòâî è ðàçïðîñòðàíåíèå

51-250

Íàöèîíàëåí

Íå

Ñîáñòâåíè èçòî÷íèöè íà ôèðìàòà

Ñîáñòâåíè èçòî÷íèöè íà ôèðìàòà Íå

Íàä 40 %

50 000 – 100 000

6 % – 10 %

100 001 – 200 001

51-250

Íàöèîíàëåí

Íå

Äà

3 Äà

11 % – 20 %

20 001 – 50 000

Îáó÷åíèå íà ïåðñîíàëà, ñâúðçàíî êîíêðåòíî ñ èíîâàöèèòå

Äà

Ïðåðàáîòâàùà ïðîìèøëåíîñò

51-250

Ðåãèîíàëåí

Äà

Õîòåëè è ðåñòîðàíòè

11-50

Ðåãèîíàëåí

Íå

Ôîíäîâå è Ñîáñòâåíè èçòî÷íèöè íà ïðîãðàìè íà ÅÑ ôèðìàòà

11 % – 20 %

200 001 – 500 001

ÍÈÐÄ, ÍÈÐÄ, Ïðèäîáèâàíå íà ïðåäîñòàâåíà îò ïðåäîñòàâåíà îò íåìàòåðèàëíè äðóãà ôèðìà äðóãà ôèðìà àêòèâè

Äà

Èçòî÷íèê: Âèòîøà Ðèñúð÷, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

Îñíîâíà äåéíîñò íà ôèðìèòå

Ãîëåìèíà íà ôèðìèòå ïî áðîé çàåòè ëèöà

Îñíîâåí ïàçàð íà ôèðìèòå

Äúðæàâíà ïîäêðåïà â ðàçâèòèåòî íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò ñðåä ôèðìèòå

Äðóãè

Äà

Ïðåäîñòàâÿíå íà ïàçàðà íà èíîâàòèâíè ïðîäóêòè èëè ïðîöåñè

Ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ôèðìèòå

Ôàêòîðè/Êëúñòåð ¹

Êëúñòåð

ÒÀÁËÈÖÀ 8. ÐÅÇÓËÒÀÒÈ ÎÒ ÊËÚÑÒÅÐ ÀÍÀËÈÇÀ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÑÊÈÒÅ ÈÍÎÂÀÒÈÂÍÈ ÔÈÐÌÈ (FINAL CLUSTER CENTERS)

Ïðîèçâîäñòâî è ðàçïðîñòðàíåíèå

51-250

Ðåãèîíàëåí

Íå

Ñîáñòâåíè èçòî÷íèöè íà ôèðìàòà

Íàä 40 %

100 001 – 200 000

Ìàðêåòèíãîâè äåéíîñòè

Äà

Â òðåòèÿ êëúñòåð ñà ñúñðåäîòî÷åíè ïî-ìàëúê áðîé ôèðìè. Îðãàíèçàöèèòå, ïîïàäíàëè òóê, íå ñå îòëè÷àâàò ñúùåñòâåíî îò îñíîâíàòà ãðóïà ôèðìè, ïîïàäíàëè âúâ âòîðèÿ êëúñòåð. Ñïåöèôèêàòà íà òàçè ãðóïà ñå êðèå âúâ âèñîêèòå îáåìè èíâåñòèöèè â èíîâàöèîííà äåéíîñò. Ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò ôèðìèòå òóê ñà äåêëàðèðàëè, ÷å èçðàçõîäâàò â ðàçâèòèåòî íà èíîâàöèîííàòà ñè äåéíîñò íàä 40 % îò ñâîÿ îáîðîò. Âúïðåêè ïî-ìàëêèÿ áðîé íà ôèðìèòå, òàçè ãðóïà ìîæå äà ñå îïðåäåëè êàòî ïî-âèñîêîèíîâàòèâíà â ñðàâíåíèå ñ îñòàíàëèòå. Ïåòèÿò êëúñòåð ñå ñúñòîè ïðåäèìíî îò ìàëêè ôèðìè ñ ðàçìåð ìåæäó 11 è 50 çàåòè, êîèòî ñà îðèåíòèðàíè êúì ðåãèîíàëíèòå ïàçàðè. Òàçè ãðóïà ñå îòêðîÿâà îò âòîðèÿ è òðåòèÿ êëúñòåð ñ èíâåñòèöèÿòà, êîÿòî ïðàâè â îáó÷åíèå íà ïåðñîíàëà, ñâúðçàí êîíêðåòíî ñ èíîâàöèèòå. Îïðåäåëÿù ôàêòîð çà òîâà å, ÷å òåçè ôèðìè ñà ñúñðåäîòî÷åíè ïðåäèìíî â òóðèñòè÷åñêèÿ ñåêòîð è âèñîêîòî êà÷åñòâî íà ïåðñîíàëà, ñ êîéòî ðàáîòÿò, ãåíåðèðà ïî-âèñîêè ïðèõîäè. Êàòî îñíîâåí àêöåíò âúâ âñè÷êè êëúñòåðè ìîæå äà ñå îòáåëåæè íèñêàòà äúðæàâíà ïîäêðåïà. Ôèðìèòå, ïîëó÷èëè àêòèâíà ïîìîù îò äúðæàâàòà ïðè ðàçðàáîòâàíå íà ñâîèòå èíîâàöèè, ñà ïîä 6 %. Åäèíñòâåíî â ÷åòâúðòèÿ êëúñòåð ñå îòêðîÿâà íàìåñàòà íà äúðæàâàòà, íî ïîðàäè ìàëêèÿ áðîé ôèðìè, ïîïàäíàëè â òîçè êëúñòåð, èíòåðïðåòàöèÿòà íà äàííèòå å òâúðäå ðèñêîâàíà. Ïðåîáëàäàâàùàòà ÷àñò îò îáîñîáåíèòå ãðóïè ïîñî÷âàò, ÷å ðàçâèâàíàòà îò òÿõ èíîâàöèîííà äåéíîñò å íàñî÷åíà êúì ïðèäîáèâàíåòî íà ìàøèíè è îáîðóäâàíå, ñâúðçàíè ñ ðàçðàáîòâàíåòî íà íîâè ïàçàðíî îðèåíòèðàíè ïðîäóêòè, êàêòî è ñ ÍÈÐÄ, ïðåäîñòàâåíà îò äðóãà ôèðìà. Òîâà ïîêàçâà, ÷å íèâîòî íà ðàçðàáîòâàíå è âíåäðÿâàíå íà èíîâàòèâíè ïðîäóêòè è ïðîöåñè îò ñòðàíà íà áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ å âñå îùå â íà÷àëåí ñòàäèé íà ðàçâèòèå è ìîæå äà íàðàñòâà ïðåç ñëåäâàùèòå íÿêîëêî ãîäèíè. Â îñòàíàëèòå òðè êëúñòåðà ñå ðàçïðåäåëÿò òâúðäå ìàëúê áðîé ôèðìè, êîåòî å èçðàç íà íà÷àëíèÿ ñòàäèé íà ðàçâèòèå íà èíîâàöèîííàòà ñèñòåìà íà ñòðàíàòà. Âúïðåêè íèñêèÿ äÿë íà ïîïàäíàëèòå â àíàëèçà ôèðìè è íåõîìîãåííàòà èì ñòðóêòóðà ïðåäîñòàâåíèòå îò òîçè ìåòîä äàííè ïîòâúðæäàâàò ðåäèöà èçâîäè è çàêëþ÷åíèÿ, íàïðàâåíè êàêòî â òîçè, òàêà è â ïðåäõîäíèÿ äîêëàä Èíîâàöèè.áã.

Ïàíåëíî èçñëåäâàíå Ïðåäñòàâåíèòå äîòóê àíàëèçè ðàçãëåæäàò èíîâàöèîííàòà äåéíîñò, èçâúðøâàíà îò ïðåäïðèÿòèÿòà, â ðàìêèòå íà öÿëàòà èêîíîìèêà íà ñòðàíàòà. Çà äà ìîæå îáà÷å äà ñå ðàçãëåäàò âúòðåøíîôèðìåíèòå ìåõàíèçìè çà ñúçäàâàíåòî íà èíîâàòèâíè ïðîöåñè è ïðîäóêòè, ñå íàëàãà äà áúäå èçïîëçâàí äðóã òèï àíàëèç. Ïðîâåäåíîòî ñðåä ôèðìèòå èçñëåäâàíå ïðåç 2004 ã. ïðåäîñòàâÿ âúçìîæíîñò ïðåç 2006 ã. äà ñå èçïîëçâà èçñëåäîâàòåëñêà ìåòîäèêà, êîÿòî äà ñå ôîêóñèðà âúðõó ïî-ìàëêà ãðóïà ôèðìè, êîèòî âå÷å ñà ïðåäîñòàâèëè íà ïàçàðà èíîâàöèè. Ïî òîçè íà÷èí áå ðàçðàáîòåíî ïàíåëíî èçñëåäâàíå, âêëþ÷âàùî 9 % îò ôèðìèòå106, êîèòî âå÷å ñà ó÷àñò-

106

Â èçñëåäâàíåòî ïðåç 2004 ã. â èçâàäêàòà ïîïàäíàõà 270 ôèðìè, ïðåäîñòàâèëè ïðåç 2003 ã. èíîâàöèîííè ïðîäóêòè èëè ïðîöåñè. Ôîíäàöèÿ “Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè” çàåäíî ñ àãåíöèÿ “Âèòîøà Ðèñúð÷” óñïÿõà äà ïðîâåäàò èçñëåäâàíå ñðåä 23 îò òÿõ è ïðåç 2006 ã. I N N O VAT I O N . B G

121

âàëè â ïðîâåäåíîòî ïðåç 2004 ã. èçñëåäâàíå è ñà ðàçâèâàëè àêòèâíà èíîâàöèîííà äåéíîñò. Ïðåäèìñòâàòà íà òîçè ìåòîä ñà, ÷å äàâà âúçìîæíîñò äà ñå ïðîñëåäè ðàçâèòèåòî íà èçñëåäâàíèòå ïîêàçàòåëè íà ìèêðîíèâî. Ñ äðóãè äóìè, âúçìîæíî å äà ñå íàáëþäàâà ðàçâèòèåòî âúâ âðåìåòî íà èíîâàöèîííèòå ïðîöåñè, ïðîòè÷àùè â êîíêðåòíà ãðóïà ôèðìè. Äàííèòå, ïîëó÷åíè ÷ðåç òîçè ïîäõîä, ñà ñðàâíèòåëíî áëèçêè äî èçëîæåíèòå â ïðåäõîäíèÿ àíàëèç. Ïîëó÷åíèòå ðåçóëòàòè ïîòâúðæäàâàò äàííèòå çà ïðîìÿíà â ñòðóêòóðàòà è îãðàíè÷àâàíå íà èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò îò ñòðàíà íà áèçíåñ ñåêòîðà ïðåç 2006 ã. ñïðÿìî 2004 ã. Åäâà ïîëîâèíàòà îò îðãàíèçàöèèòå â ïàíåëà, ïðåäîñòàâèëè ïðåç 2004 ã. èíîâàöèîííè ïðîäóêòè, ñà ðàçðàáîòèëè è âíåäðèëè ïðåç 2006 ã. íîâè. Íàé-ñèëåí ñïàä ñå íàáëþäàâà ñðåä ïðîäóêòèòå, êîèòî ñà íîâè íå ñàìî çà ôèðìàòà, íî è çà ìåæäóíàðîäíèÿ ïàçàð. Íà áàçàòà íà ïîëó÷åíèòå ðåçóëòàòè ìîæå äà ñå îòáåëåæè, ÷å áúëãàðñêèòå ôèðìè ùå áúäàò ñèëíî óÿçâèìè ïîä íàòèñêà íà ñâîèòå êîíêóðåíòè îò ïî-ðàçâèòèòå èêîíîìè÷åñêè äúðæàâè. ÔÈÃÓÐÀ 91. ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÀ ÀÊÒÈÂÍÎÑÒ – ÏÐÎÖÅÍÒ ÎÒ ÔÈÐÌÈÒÅ, ÏÐÅÄÎÑÒÀÂÈËÈ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÈ ÏÐÎÄÓÊÒÈ ÈËÈ ÏÐÎÖÅÑÈ ÏÐÅÇ 2003 È 2005 Ã. Ïðåäîñòàâÿëà å èíîâàöèîííè ïðîäóêòè, êîèòî ñà òàêèâà ñàìî çà âàøàòà ôèðìà

52,2

Ïðåäîñòàâÿëà å èíîâàöèîííè ïðîäóêòè, êîèòî ñà òàêèâà íå ñàìî çà âàøàòà ôèðìà, íî è çà áúëãàðñêèÿ ïàçàð

39,1

Ïðåäîñòàâÿëà å èíîâàöèîííè ïðîäóêòè, êîèòî ñà òàêèâà íå ñàìî çà âàøàòà ôèðìà, íî è çà ìåæäóíàðîäíèÿ ïàçàð

21,7

65,2

Ïðåäîñòàâÿëà å èíîâàöèîííè ïðîöåñè 0,0 10,0

20,0

30,0

40,0

50,0

Èçòî÷íèê: Âèòîøà Ðèñúð÷, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006

Äèíàìèêàòà íà ôàêòîðèòå, çàòðóäíèëè èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ôèðìèòå â ïàíåëà îò 2004 äî 2006 ã., äàâà ïîëåçíà èíôîðìàöèÿ çà ðàçâèòèåòî íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà è çà òåñíèòå ìåñòà â íåÿ. Åäèíñòâåíèÿò ôàêòîð, ïîâèøèë ïðåç 2006 ã. âúçïèðàùèÿ ñè åôåêò âúðõó èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà ôèðìèòå îò ïàíåëà, è òî ñ ïî÷òè 50 %, å ëèïñàòà íà êâàëèôèöèðàí ïåðñîíàë. Òîé ñå ïðåâðúùà â ÷åòâúðòèÿ ïî îòíîñèòåëíà òåæåñò ôàêòîð, îãðàíè÷àâàù èíîâàöèîííàòà äåéíîñò, íàðåæäàù ñå íåïîñðåäñòâåíî ñëåä ôèíàíñîâèòå ïðå÷êè (ëèïñà íà ôèíàíñèðàíå, âèñîêè ðàçõîäè è ãîëÿì èêîíîìè÷åñêè ðèñê) Òå ñà ïðèçíàê íà åäíà âñå îùå íåäîáðå ðàçâèòà îáùîèêîíîìè÷åñêà è èíîâàöèîííà ñðåäà â ñòðàíàòà. Îêóðàæàâàù îáà÷å å ñïàäúò, êîéòî îòáåëÿçâàò òåçè òðè ïîêàçàòåëÿ. Òîâà ïðÿêî îòðàçÿâà àêòèâíèòå ïðîöåñè íà ïîäîáðÿâàíå â êîíþíêòóðàòà, êîèòî ïðîòè÷àò íà ìàêðîèêîíîìè÷åñêî ðàâíèùå è äàâàò ïîâîä äà ñå î÷àêâà òåçè òåìïîâå äà ñå çàïàçÿò è ïðåç 2007 ã.

122

60,0

70,0

ÔÈÃÓÐÀ 92. ÔÀÊÒÎÐÈ, ÇÀÒÐÓÄÍÈËÈ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÀÒÀ ÄÅÉÍÎÑÒ ÍÀ ÔÈÐÌÈÒÅ (ÄßË ÍÀ ÎÏÐÅÄÅËÈËÈÒÅ ÊÀÒÎ „ÃÎËßÌÎ” ÒßÕÍÎÒÎ ÇÍÀ×ÅÍÈÅ) 26,7

Ëèïñà íà èçòî÷íèöè íà ôèíàíñèðàíå

39,1 26,7

Ïðåêèòå ðàçõîäè çà èíîâàöèè ñà ïðåêàëåíî âèñîêè

39,1 26,7 30,4

Ïðåêàëåíî ãîëÿì èêîíîìè÷åñêè ðèñê 20,0

Ëèïñà íà êâàëèôèöèðàí ïåðñîíàë

13,0

Ëèïñà íà ñèãóðíà çàùèòà íà èíòåëåêòóàëíàòà ñîáñòâåíîñò

13,3 17,4 6,7

Ïðîáëåìè ïðè íàìèðàíåòî íà ïàðòíüîðè çà èíîâàöèîííà äåéíîñò

8,7 6,7

Âúçäåéñòâèå íà íàöèîíàëíîòî çàêîíîäàòåëñòâî è ñòàíäàðòè

17,4 6,7

Îðãàíèçàöèîííè ïðå÷êè âúâ ôèðìàòà

Ëèïñà íà ïîçíàíèÿ â ñôåðàòà íà èíîâàöèèòå

Ëèïñà íà èíôîðìàöèÿ çà ïàçàðèòå

Ëèïñà íà èíôîðìàöèÿ çà òåõíîëîãèèòå

17,4 0,0 8,7 0,0 8,7 0,0 4,3

Ëèïñà íà ïîòðåáèòåëñêè èíòåðåñ êúì íîâèòå 0,0 ñòîêè è óñëóãè 0,0

2006 13,0

2004

5,0 10,0 15,0 20,0 25,0 30,0 35,0 40,0 45,0

Èçòî÷íèê: Âèòîøà Ðèñúð÷, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

Èíîâàöèîííàòà äåéíîñò, ðàçâèâàíà îò áúëãàðñêèòå ïðåäïðèÿòèÿ, å íàñî÷åíà ïðåäèìíî êúì åêèïèðàíå íà áèçíåñà ñúñ ñðåäñòâà è ñïîñîáè çà ðàçðàáîòâàíå íà ïàçàðíî îðèåíòèðàíè íîâîâúâåäåíèÿ. Êàêòî ñå îòêðîè ïðè êëúñòåð àíàëèçà, è äàííèòå îò ïàíåëíîòî èçñëåäâàíå ïîòâúðæäàâàò, ÷å íàé-çàñòúïåíàòà èíîâàöèîííà äåéíîñò â áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ å ïðèäîáèâàíåòî íà ìàøèíè è îáîðóäâàíå, ñâúðçàíè ñ èíîâàöèèòå. Òîâà îò ñâîÿ ñòðàíà ïðåäïîëàãà, ÷å íàïðàâåíèòå äî òîçè ìîìåíò èíâåñòèöèè â òàçè íàñîêà òðÿáâà ñêîðî äà ðåàëèçèðàò ñâîÿ åôåêò, ò.å. î÷àêâà ñå ïîâèøàâàíå íà äåëà íà âúâåæäàíèòå èíîâàòèâíè ïðîäóêòè è ïðîöåñè â èêîíîìèêàòà ïðåç ñëåäâàùàòà ãîäèíà.

I N N O VAT I O N . B G

123

ÔÈÃÓÐÀ 93. ÕÀÐÀÊÒÅÐÈÑÒÈÊÀ ÍÀ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÀÒÀ ÄÅÉÍÎÑÒ 53,3

Ïðèäîáèâàíå íà ìàøèíè è îáîðóäâàíå, ñâúðçàíè ñ èíîâàöèèòå

65,2 46,7

Ïðèäîáèâàíå íà íåìàòåðèàëíè àêòèâè âúâ âðúçêà ñ èíîâàöèèòå íà ôèðìàòà

17,4 40,0

Òåõíè÷åñêè è ïîäãîòâèòåëíè äåéíîñòè çà îñúùåñòâÿâàíå íà èíîâàöèèòå

26,1

2006 33,3

2004

ÍÈÐÄ, èçâúðøåíà âúâ âàøàòà ôèðìà 34,8 26,7

Ìàðêåòèíãîâè äåéíîñòè êîíêðåòíî ïî ïðåäñòàâÿíå/âúâåæäàíå íà èíîâàöèèòå

65,2 20,0

ÍÈÐÄ, ïðåäîñòàâåíà âè îò äðóãà ôèðìà

8,7 15,6

Îáó÷åíèå íà ïåðñîíàëà, ñâúðçàíî êîíêðåòíî ñ èíîâàöèèòå

47,8 13,3

Äðóãî

4,3 60,0

Íå çíàå/Íå îòãîâîðèë

30,4 0,0

10,0

20,0

30,0

40,0

50,0

60,0

70,0

Èçòî÷íèê: Âèòîøà Ðèñúð÷, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

Ïîäîáíî íà äàííèòå çà öÿëàòà èêîíîìèêà, ñúçäàâàíèòå îò ôèðìèòå, ó÷àñòâàùè â ïàíåëà, èíîâàöèè ñà íàñî÷åíè ïðåäèìíî êúì ðàçøèðÿâàíå íà àñîðòèìåíòà îò ñòîêè è óñëóãè, à ñúùî è êúì óâåëè÷àâàíå íà òÿõíîòî êà÷åñòâî, êîåòî ìîæå ÿñíî äà ñå òúëêóâà êàòî èçðàç íà ïîäãîòâÿíå íà áúëãàðñêèòå ôèðìè çà êîíêóðåíöèÿ ñ ïðåäïðèÿòèÿòà îò îñòàíàëèòå ñòðàíè â ÅÑ. Òîâà å ìîæå áè è åäèí îò ôàêòîðèòå, îïðåäåëÿùè ïîíèæåíîòî ïðåäîñòàâÿíå íà èíîâàöèè îò áèçíåñ ñåêòîðà ïðåç 2006 ã. Òîé å íàñî÷èë ñâîåòî âíèìàíèå êúì ïåðèîäà íà ïúëíîïðàâíî ÷ëåíñòâî íà Áúëãàðèÿ â ÅÑ è êúì íåîáõîäèìèòå èíâåñòèöèè çà íàâëèçàíå íà åäèííèÿ åâðîïåéñêè ïàçàð.

124

ÔÈÃÓÐÀ 94. ÇÍÀ×ÅÍÈÅ ÇÀ ÔÈÐÌÀÒÀ ÍÀ ÎÑÚÙÅÑÒÂÅÍÈÒÅ ÈÍÎÂÀÖÈÎÍÍÈ ÄÅÉÍÎÑÒÈ (ÄßË ÍÀ ÎÏÐÅÄÅËÈËÈÒÅ ÇÍÀ×ÅÍÈÅÒÎ ÊÀÒÎ „ÃÎËßÌÎ”) 66,7

Ðàçøèðÿâàíå íà àñîðòèìåíòà îò ñòîêè è óñëóãè

60,9

Ïîâèøàâàíå êà÷åñòâîòî íà ñòîêèòå è

60,0

óñëóãèòå

60,9 53,3

Óâåëè÷àâàíå íà ïàçàðíèÿ äÿë íà ôèðìàòà

60,9 46,7

Ïîäîáðÿâàíå ãúâêàâîñòòà íà ïðîèçâîäñòâîòî

39,1 40,0

Îñèãóðÿâàíå íà ñúîòâåòñòâèå ñúñ ñòàíäàðòè è

47,8

èçèñêâàíèÿ íà íîðìàòèâíàòà áàçà 40,0 Óâåëè÷àâàíå íà ïðîèçâîäñòâåíèÿ êàïàöèòåò

30,4 33,3

Îïàçâàíå íà îêîëíàòà ñðåäà, çäðàâåòî è 21,7

áåçîïàñíîñòòà íà õîðàòà

26,7

Íàìàëÿâàíå íà ïîòðåáëåíèåòî íà åíåðãèÿ íà 17,4

åäèíèöà ïðîäóêöèÿ

26,7

Íàìàëÿâàíå íà ïîòðåáëåíèåòî íà ìàòåðèàëè íà 17,4

åäèíèöà ïðîäóêöèÿ

2004

21,7

ïðîäóêöèÿ 0,0

2006

26,7

Íàìàëÿâàíå íà ðàçõîäèòå çà òðóä íà åäèíèöà

10,0

20,0

30,0

40,0

50,0

60,0

70,0

Èçòî÷íèê: Âèòîøà Ðèñúð÷, Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, 2006.

Îñúùåñòâåíèòå òðè òèïà àíàëèç â ðàìêèòå íà òîâà êîíêðåòíî èçñëåäâàíå (èíîâàöèîíåí ïðîôèë, êëúñòåð àíàëèç è ïàíåëíî èçñëåäâàíå) î÷åðòàâàò åäíà âñå îùå íåäîáðå ðàçâèòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà â ñòðàíàòà. Ïðîäúëæèòåëíîòî åêèïèðàíå íà áèçíåñà ñúñ ñðåäñòâà è òåõíîëîãèè, ñïîìàãàùè çà ðàçâèòèåòî íà èíîâàöèîííà äåéíîñò, å ñèãóðåí ïðèçíàê, ÷å áèçíåñúò ñåðèîçíî ïðèåìà ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà ÷ëåíñòâîòî íà ñòðàíàòà â ÅÑ. Îñíîâåí âúçïèðàù ôàêòîð ïðåä èíîâàöèîííàòà äåéíîñò íà áúëãàðñêèòå èíîâàòèâíè ïðåäïðèÿòèÿ ñëåä 2007 ã. ùå áúäàò ëèïñàòà íà êâàëèôèöèðàí ïåðñîíàë è îãðàíè÷åíèòå ôèíàíñîâè èíñòðóìåíòè çà ðåàëèçèðàíå íà èíîâàöèîííè ïðîåêòè. Äúðæàâíàòà ïîäêðåïà â òàçè ïîñîêà âå÷å ñå óñåùà, íî íå å äîñòàòú÷åí ôàêòîð â ðàçâèòèåòî íà èíîâàöèîííèÿ ïîòåíöèàë íà èêîíîìèêàòà. Âúïðåêè íèñêîòî íèâî íà ðàçâèòèå íà èíîâàöèîííàòà ñèñòåìà íà ñòðàíàòà íàëèöå ñà ïðåäïîñòàâêè çà ðàñòåæ íà ïàçàðíèòå íîâîâúâåäåíèÿ ïðåç ñëåäâàùèòå äâå ãîäèíè.

I N N O VAT I O N . B G

125

126

Ïðèëîæåíèå 2. Ìåòîäîëîãè÷åñêè áåëåæêè, èçòî÷íèöè íà èíôîðìàöèÿ è îïðåäåëåíèÿ

I N N O VAT I O N . B G

127

Èíîâàöèè.áã ñå îñíîâàâà íà íÿêîëêî ñúùåñòâóâàùè ìîäåëà â ñôåðàòà íà èçìåðâàíåòî è ñúïîñòàâÿíåòî íà èíîâàöèîííè ñèñòåìè: • Åâðîïåéñêîòî èíîâàöèîííî òàáëî (European Innovation Scoreboard) íà Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ å èíñòðóìåíò íà Ëèñàáîíñêàòà ñòðàòåãèÿ çà èêîíîìè÷åñêî, ñîöèàëíî è åêîëîãè÷íî âúçðàæäàíå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, êîéòî ÷ðåç ñúïîñòàâÿíå íà èíîâàöèîííèòå ñèñòåìè íà îòäåëíèòå ñòðàíè ÷ëåíêè è êàíäèäàòêè çà ÷ëåíñòâî ñ èíîâàöèîííèòå ñèñòåìè íà ÑÀÙ, ßïîíèÿ è ñòðàíèòå îò ÅÔÒÀ öåëè äà êîîðäèíèðà èíîâàöèîííàòà àêòèâíîñò íà åâðîïåéñêî ðàâíèùå è äà ñòèìóëèðà èíîâàöèèòå è èíâåñòèöèèòå â íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêà è ðàçâîéíà äåéíîñò. Èíîâàöèè.áã å îïèò çà äîðàçâèâàíå è àäàïòèðàíå íà òîçè èíñòðóìåíò êúì íàöèîíàëíèòå îñîáåíîñòè ïî ïðèìåðà íà ñòðàíè êàòî Âåëèêîáðèòàíèÿ è Åñòîíèÿ107 (http://trendchart.cordis.lu/scoreboards/scoreboard2004/index. cfm). • Íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà èíèöèàòèâà íà ÑÀÙ (National Innovation Initiative – NII) è Èíîâàöèîííèÿò èíäåêñ íà ùàòà Ìàñà÷óçåòñ (Executive Index of the Massachussets Innovation Economy) ñëåäÿò ñúñòîÿíèåòî íà èíîâàöèîííàòà ñèñòåìà íà ñòðàíàòà è ñúîòâåòíî íà ùàòà Ìàñà÷óçåòñ â ìåæäóíàðîäåí ñðàâíèòåëåí àñïåêò ÷ðåç èíîâàöèîíåí èíäåêñ108. Ïðàâèòåëñòâàòà íà îòäåëíèòå ùàòè èçãîòâÿò ñîáñòâåíè èíèöèàòèâè çà åæåãîäåí áåí÷ìàðêèíã è ñòðàòåãèè çà ðàçâèòèå íà ñúîòâåòíèòå ðåãèîíàëíè èíîâàöèîííè ñèñòåìè, íàé-ïîïóëÿðåí îò êîèòî å èíîâàöèîííèÿò èíäåêñ íà ùàòà Ìàñà÷óçåòñ (http://www.mtpc.org/ institute/the_index.htm); • Òàáëîòî íà ÎÈÑÐ çà íàóêà, òåõíîëîãèè è èíäóñòðèÿ (OECD Science, Technology and Industry Scoreboard 2003) å ìîæå áè íàé-îáõâàòíèÿò ñúùåñòâóâàù ìîäåë çà ñðàâíÿâàíå íà íàó÷íèòå, òåõíîëîãè÷íèòå è èíîâàöèîííèòå ïîñòèæåíèÿ íà ñòðàíèòå – ÷ëåíêè íà ÎÈÑÐ. Òî ïðåäñòàâÿ ïðîìåíèòå â õàðàêòåðèñòèêèòå è ôóíêöèîíèðàíåòî íà èíîâàöèîííèÿ ïðîöåñ ïðåç ãîäèíèòå (http://www1.oecd.org/publications/e-book/ 92-2003-04-1-7294/). Èíîâàöèè.áã îáåäèíÿâà 5 ãðóïè ïîêàçàòåëè, êîèòî îïèñâàò íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà è íåéíîòî ôóíêöèîíèðàíå: 1. Ñúâêóïåí èíîâàöèîíåí ïðîäóêò. 2. Ïðåäïðèåìà÷åñòâî è èíîâàöèîííè ìðåæè. 3. Èíâåñòèöèè è ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèèòå. 4. ×îâåøêè êàïèòàë çà èíîâàöèè. 5. Èíôîðìàöèîííà è êîìóíèêàöèîííà èíôðàñòðóêòóðà. Âñÿêà ãðóïà ñúäúðæà íÿêîëêî ñèíòåòè÷íè èíäèêàòîðà. Çà òÿõ è çà íàèìåíîâàíèåòî íà ãðóïèòå ñà èçïîëçâàíè ðàáîòíè äåôèíèöèè, êîèòî ìîãàò äà ñå ðàçëè÷àâàò îò ïîäîáíè ïî-òåñíè íàó÷íè îïðåäåëåíèÿ. Íà ñâîé ðåä èíäèêàòîðèòå ñå ñúñòîÿò îò ðàçëè÷íè íà áðîé ñòàòèñòè÷åñêè ïîêàçàòåëè, ïðåäñòàâåíè â ãðàôè÷íà ôîðìà. Òå ñà ãðóïèðàíè òàêà, ÷å äà äàâàò íàé-ïúëíà ïðåäñòàâà çà ñúîòâåòíèÿ êîìïîíåíò íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà. Ïîêàçàòåëèòå â ãðàôè÷íà ôîðìà ñà èçãðàäåíè âúç îñíîâà íà ìåæäóíàðîäíî ïðèåòè äåôèíèöèè è êîíöåïöèè. Äîêëàäúò èçïîëçâà òåðìèíà èíîâàöèè â ìíîæåñòâîòî ìó çíà÷åíèÿ è ôîðìè. Èíîâàöèÿòà ïðåäñòàâëÿâà âúâåæäàíåòî â óïîòðåáà íà íîâà èëè 107 108

The Estonian Economy, Competitiveness and Future Outlooks: R & D and Innovation Policy Review. Porter, M., and N. Stern, The Challenge to America’s Prosperity: Findings from the Innovation Index, US Council on Competitiveness (1999).

128

çíà÷èòåëíî ïîäîáðåíà èäåÿ, ñòîêà, óñëóãà, ïðîöåñ èëè ïðàêòèêà ñ öåë çàäîâîëÿâàíå íà îïðåäåëåíà ïîòðåáíîñò. Â îòäåëíè ÷àñòè íà äîêëàäà òåðìèíúò å èçïîëçâàí è â ïî-òåñåí ñìèñúë è äåôèíèöèÿ. Ìåæäóíàðîäíè ìåòîäîëîãèè çà îöåíêà íà èíîâàöèîííèÿ êàïàöèòåò Èíîâàöèè.áã ïðåäñòàâÿ ðåçóëòàòèòå çà Áúëãàðèÿ îò ïðèëàãàíåòî íà íÿêîëêî ìåæäóíàðîäíè ìåòîäîëîãèè çà îöåíêà íà èíîâàöèîííèÿ êàïàöèòåò íà ñòðàíèòå: Ìåòîäîëîãèÿòà çà îöåíêà íà çíàíèåòî ïðåäñòàâëÿâà èíòåðàêòèâåí èíñòðóìåíò çà ìåæäóíàðîäíî ñðàâíåíèå ïî ðàçëè÷íè ïîêàçàòåëè, ñúçäàäåí îò Ïðîãðàìàòà çà ðàçâèòèå íà çíàíèåòî íà Ñâåòîâíàòà áàíêà. Òÿ ñå ñúñòîè îò 80 ñòðóêòóðíè è êà÷åñòâåíè èíäèêàòîðà, êîèòî ñúñòàâëÿâàò ÷åòèðèòå ñòúëáà íà èêîíîìèêàòà íà çíàíèåòî: 1. Èêîíîìè÷åñêè ñòèìóëè è èíñòèòóöèîíàëåí ðåæèì. 2. Îáðàçîâàíèå. 3. Èíîâàöèè. 4. ÈÊÒ. Ìåòîäîëîãèÿòà è äàííèòå îò íåÿ ñà äîñòúïíè íà àäðåñà íà Ñâåòîâíàòà áàíêà â èíòåðíåò: http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/WBI/WBIPROGRAMS/KFDLP/ EXTUNIKAM/0,,menuPK:1414738~pagePK:64168427~piPK:64168435~theSitePK:1414721,00.html Åâðîïåéñêîòî èíîâàöèîííî òàáëî (http://trendchart.cordis.lu/) å ðàçðàáîòåíî ïî ïîðú÷êà íà Åâðîïåéñêèÿ ñúâåò â Ëèñàáîí ïðåç 2000 ã. Òî ñå ôîêóñèðà âúðõó âèñîêîòåõíîëîãè÷íèòå èíîâàöèè è ïðåäîñòàâÿ èíäèêàòîðè, êîèòî ñëåäÿò íàïðåäúêà íà îòäåëíèòå äúðæàâè çà ïîñòèãàíå íà öåëèòå îò Ëèñàáîí. Åâðîïåéñêîòî èíîâàöèîííî òàáëî îáõâàùà ÷åòèðè îñíîâíè ãðóïè ïîêàçàòåëè: • ÷îâåøêè ðåñóðñè çà èíîâàöèè (5 ïîêàçàòåëÿ); • ñúçäàâàíå íà íîâî çíàíèå (3 ïîêàçàòåëÿ, îò êîèòî åäèí å ðàçäåëåí íà ïàòåíòè îò Åâðîïåéñêîòî è îò Àìåðèêàíñêîòî ïàòåíòíî âåäîìñòâî); • ðàçïðîñòðàíÿâàíå è ïðèëàãàíå íà çíàíèåòî (3 ïîêàçàòåëÿ); • èíîâàöèîííî ôèíàíñèðàíå, ðåçóëòàòè è ïàçàðè (6 ïîêàçàòåëÿ). Èçïîëçâàò ñå ãëàâíî äàííè îò Åâðîñòàò èëè îò ÷àñòíè èçòî÷íèöè, êîãàòî ëèïñâàò îôèöèàëíè äàííè. Øåñò îò ïîêàçàòåëèòå ñå èçâëè÷àò îò Ñòðóêòóðíèòå ïîêàçàòåëè íà Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ. Îò 2005 ã. çàïî÷íà äà ñå ñëåäè è èíîâàöèîííàòà åôåêòèâíîñò, ò.å. äîêîëêî äîáðå ñòðàíèòå òðàíñôîðìèðàò èíîâàöèîííèòå ñè àêòèâè â èíîâàöèîííè ðåçóëòàòè. Ìàéêúë Ïîðòúð è Ñêîò Ñòúðí èçðàáîòâàò è ïóáëèêóâàò Ìåæäóíàðîäåí èíäåêñ íà íàöèîíàëíèÿ èíîâàöèîíåí êàïàöèòåò â òðè èçäàíèÿ íà Ìåæäóíàðîäíèÿ äîêëàä çà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà (îò 1999; 2001 – 2002; 2004 – 2005). Â ïîñëåäíîòî èçäàíèå àâòîðèòå èçïîëçâàò äàííè îò ïðîâåäåíî èçñëåäâàíå çà èíîâàöèîííèÿ êàïàöèòåò ïðåç 2003 ã. ñðåä ïðåäñòàâèòåëè íà áèçíåñà â 78 äúðæàâè (Executive Opinion Survey). Èíäåêñúò íå ïðèñúñòâà â äîêëàäèòå ñëåä 2004 – 2005 ã. Äàííèòå îò Ìåæäóíàðîäíèÿ äîêëàä çà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà ñà äîñòúïíè íà ñòðàíèöàòà íà Ñâåòîâíèÿ èêîíîìè÷åñêè ôîðóì â Äàâîñ:

I N N O VAT I O N . B G

129

http://www.weforum.org/pdf/Global_Competitiveness_Reports/Reports/gcr_ 2006/gcr2006_rankings.pdf Èíäåêñúò íà èíîâàöèîííèòå ñïîñîáíîñòè íà Êîíôåðåíöèÿòà çà òúðãîâèÿ è ðàçâèòèå íà ÎÎÍ (ÊÒÐÎÎÍ) ñå ïóáëèêóâà íà âñåêè äâå ãîäèíè â Ñâåòîâíèÿ äîêëàä çà èíâåñòèöèèòå (World Investment Report) (http://www. unctad.org/en/docs/wir). Ñïîðåä ïðèåòàòà ìåòîäîëîãèÿ èíäåêñúò èçìåðâà òðè íèâà íà èíîâàöèîííè ñïîñîáíîñòè – âèñîêî, ñðåäíî è íèñêî. Èç÷èñëÿâà ñå êàòî íåïðåòåãëåíàòà ñðåäíà íà: à) èíäåêñà íà òåõíîëîãè÷íàòà äåéíîñò è á) èíäåêñà íà ÷îâåøêèÿ êàïèòàë.

Èíäåêñ íà èíîâàòèâíîñòòà íà ôèðìèòå Â òîâà èçäàíèå íà Èíîâàöèè.áã çà ïúðâè ïúò ñå âúâåæäà èíäåêñ íà èíîâàòèâíîñòòà íà ôèðìèòå â Áúëãàðèÿ. Òîé ñå îñíîâàâà íà ãîäèøíîòî èçñëåäâàíå íà èíîâàòèâíîñòòà íà áúëãàðñêèòå ôèðìè, ïðîâåæäàíî îò ñîöèîëîãè÷åñêà è ìàðêåòèíãîâà àãåíöèÿ “Âèòîøà Ðèñúð÷”, ïî ïîðú÷êà íà Åâðîïåéñêèÿ èíîâàöèîíåí öåíòúð êúì Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”. Òîé ïðèåìà ñòîéíîñòè îò 0 äî 100, êàòî 0 îçíà÷àâà ïðàêòè÷åñêè íèêàêâà èíîâàöèÿ, 100 – ìàêñèìàëíî èíîâàòèâíà ôèðìà. Èíäåêñúò îöåíÿâà èíîâàòèâíîñòòà íà ôèðìèòå ïî òðè ãðóïè ïîêàçàòåëè (ïîäèíäåêñè) – ñâúðçàíè ñ ïðîäóêòîâèòå èíîâàöèè, ïðîöåñíè è îðãàíèçàöèîííè, èëè âúòðåøíè èíîâàöèè, è ìàðêåòèíãîâè èíîâàöèè. Â èíäåêñà òåçè ãðóïè ó÷àñòâàò ñ ðàâíè òåãëà. Òåãëàòà íà âñåêè èíäèêàòîð â ñúñòàâíèòå ïîäèíäåêñè ñà äàäåíè â ñêîáè. 1. Ïðîäóêòîâè èíîâàöèè (1/3) 1.1. Èíîâàöèîííè ïðîäóêòè ñàìî çà ôèðìàòà (1/6) 1.2. Èíîâàöèîííè ïðîäóêòè íå ñàìî çà ôèðìàòà, íî è çà áúëãàðñêèÿ ïàçàð (1/3) 1.3. Èíîâàöèîííè ïðîäóêòè, êîèòî ñà òàêèâà íå ñàìî çà ôèðìàòà, íî è çà ìåæäóíàðîäíèÿ ïàçàð (1/2) 2. Âúòðåøíè èíîâàöèè – ïðîöåñíè/îðãàíèçàöèîííè (1/3) 2.1. Ïðîèçâîäñòâåíè èíîâàöèè (1/2) 2.1.1. Èíîâàöèîííè ïðîèçâîäñòâåíè ìåòîäè, êîèòî ñà íîâè ñàìî çà ôèðìàòà (1/3) 2.1.2. Èíîâàöèîííè ïðîèçâîäñòâåíè ìåòîäè, êîèòî ñà íîâè çà ôèðìàòà è çà îòðàñúëà (2/3) 2.2. Îðãàíèçàöèîííè èíîâàöèè (1/2) 2.2.1. Íîâè èëè çíà÷èòåëíî óñúâúðøåíñòâàíè óïðàâëåíñêè ìåòîäè è ñèñòåìè (1/3) 2.2.2. Çíà÷èòåëíè ïðîìåíè â îðãàíèçàöèÿòà íà ðàáîòà (1/3) 2.2.3. Íîâè èëè çíà÷èòåëíî ïðîìåíåíè âçàèìîîòíîøåíèÿ ñ äðóãè ïðåäïðèÿòèÿ (1/3) 3. Ìàðêåòèíãîâè èíîâàöèè (1/3) 3.1. Çíà÷èòåëíè èçìåíåíèÿ â äèçàéíà èëè îïàêîâêàòà íà ïðîäóêòèòå (1/2) 3.2. Íîâè èëè çíà÷èòåëíî ïðîìåíåíè ìåòîäè çà ïðîäàæáà è ðàçïðîñòðàíåíèå (1/2)

130

Íàëè÷íîñò íà äàííè, èçòî÷íèöè íà èíôîðìàöèÿ, äåôèíèöèè Èíîâàöèè.áã ñúäúðæà âòîðè÷íè ñòàòèñòè÷åñêè è àäìèíèñòðàòèâíè äàííè è äàííè îò íàöèîíàëíè ïðåäñòàâèòåëíè ïðîó÷âàíèÿ íà ïðåäïðèÿòèÿòà, ïðîâåäåíè îò ñîöèîëîãè÷åñêà è ìàðêåòèíãîâà àãåíöèÿ “Âèòîøà Ðèñúð÷”. Èçïîëçâàíè ñà ìíîæåñòâî ñâîáîäíî äîñòúïíè áúëãàðñêè è ìåæäóíàðîäíè èçòî÷íèöè, êîåòî â íÿêîè ñëó÷àè å äîâåëî äî ðàçëè÷íè âðåìåâè õîðèçîíòè è ðàçìèíàâàíèÿ â îïðåäåëåíèÿòà íà èçïîëçâàíèòå ïðîìåíëèâè ïðè ãðàôè÷íî ïðåäñòàâåíèòå ïîêàçàòåëè. Òîâà ïðèëîæåíèå ñèíòåçèðà îñíîâíè îáÿñíèòåëíè áåëåæêè, îïðåäåëåíèÿ è ïîÿñíåíèÿ êúì îòäåëíèòå ãëàâè. Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè” îñúâðåìåíÿâà äîêëàäà åæåãîäíî è ñå ñòðåìè äà ãî ïðåâúðíå â íàäåæäåí è åôåêòèâåí èíñòðóìåíò çà ìîíèòîðèíã íà íàöèîíàëíàòà èíîâàöèîííà ñèñòåìà íà Áúëãàðèÿ.

1. Ñúâêóïåí èíîâàöèîíåí ïðîäóêò 1.1. Èíîâàöèîíåí ïðîäóêò

Íà âñåêè 3 ãîäèíè Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ è Åâðîñòàò ïðîâåæäàò Åâðîïåéñêîòî èíîâàöèîííî èçñëåäâàíå (Community Innovation Survey). Ïðåç 2003 ã. çà ïúðâè ïúò òî áåøå ðåàëèçèðàíî ïèëîòíî â Áúëãàðèÿ îò ÍÑÈ, à äàííèòå áÿõà ïðåäîñòàâåíè çà ïîëçâàíå â íà÷àëîòî íà 2005 ã. Òå ñà äîïúëíåíè ñ ðåçóëòàòèòå îò ñïåöèàëíî íàöèîíàëíî ïðåäñòàâèòåëíî èçñëåäâàíå íà ñîöèîëîãè÷åñêà è ìàðêåòèíãîâà àãåíöèÿ “Âèòîøà Ðèñúð÷” ïî ïîðú÷êà íà Åâðîïåéñêèÿ èíîâàöèîíåí öåíòúð (ÅÈÖ) â Áúëãàðèÿ ïðåç 2004 ã. Àãåíöèÿòà èçïîëçâà è àäàïòèðà ìåòîäîëîãèÿòà íà Åâðîïåéñêîòî èíîâàöèîííî èçñëåäâàíå, çà äà îñèãóðè ìàêñèìàëíà ñúïîñòàâèìîñò ñ äàííèòå íà Åâðîñòàò è ÍÑÈ. Äî 2008 ã. ÅÈÖ è Âèòîøà Ðèñúð÷ ùå ïðîâåäàò îùå 2 íàöèîíàëíè ïðåäñòàâèòåëíè ïðîó÷âàíèÿ çà Áúëãàðèÿ. Èçïîëçâàíè ñà è äàííè îò Ìåæäóíàðîäíàòà îðãàíèçàöèÿ ïî ñòàíäàðòèçàöèÿ (ÌÎÑ). Äàííèòå íà Åâðîñòàò è ÍÑÈ ñà äîñòúïíè íà åëåêòðîíåí àäðåñ: http://epp.eurostat.cec.eu.int/portal/page?_pageid=0,1136250,0_45572555&_ dad=portal&_schema=PORTAL (òåìà Íàóêà è òåõíîëîãèè – Science and technology); ÌÎÑ (http://www.iso.org/iso/en/iso9000-14000/certification/ isosurvey.html). Âúâ âñè÷êè òàáëèöè è ôèãóðè íà òàçè ÷àñò ÅÑ-15 èçêëþ÷âà Èðëàíäèÿ, Ëþêñåìáóðã è Âåëèêîáðèòàíèÿ. Ïðîìèøëåíîñòòà å äåôèíèðàíà ïî NACE – ðàçäåëè C äî E. Ñåêòîðúò íà óñëóãèòå å ïî NACE – ïîäðàçäåë 51, ðàçäåëè I è J, ïîäðàçäåëè 72 è 73, è ãðóïè 74.2 è 74.3. Èíîâàöèîííè ïðåäïðèÿòèÿ ñà òåçè, êîèòî ïðåäîñòàâÿò íà ïàçàðà íîâè èëè çíà÷èòåëíî óñúâúðøåíñòâàíè èíîâàöèîííè ïðîäóêòè (ñòîêè è óñëóãè) è èíîâàöèîííè ïðîöåñè, âêëþ÷èòåëíî ìåòîäè çà ïðåäîñòàâÿíå íà óñëóãè è íà÷èíè çà äîñòàâêà íà ïðîäóêòè. Èíîâàöèîííèòå ïðîäóêòè è ïðîöåñè òðÿáâà äà áúäàò íîâè çà ñàìèòå ïðåäïðèÿòèÿ, íî íå å çàäúëæèòåëíî äà ñà íîâè çà ïàçàðà. Ïðîäóêòîâàòà èíîâàöèÿ å ñòîêà èëè óñëóãà, êîÿòî å íîâà èëè çíà÷èòåëíî óñúâúðøåíñòâàíà ïî îòíîøåíèå íà îñíîâíèòå ñè õàðàêòåðèñòèêè, òåõíè÷åñêà ñïåöèôèêàöèÿ, ïðåäíàçíà÷åíèå, èíêîðïîðèðàí ñîôòóåð èëè äðóãè íåìàòåðèàëíè êîìïîíåíòè. Ïðîöåñíàòà èíîâàöèÿ å óñâîÿâàíåòî íà íîâà èëè çíà÷èòåëíî óñúâúðøåíñòâàíà ïðîèçâîäñòâåíà òåõíîëîãèÿ, íîâè èëè çíà÷èòåëíî óñúâúðøåíñòâàíè ìåòîäè çà ïðåäîñòàâÿíå íà óñëóãè èëè íà÷èíè çà äîñòàâêà íà ïðîäóêòè. I N N O VAT I O N . B G

131

Âèñîêîòåõíîëîãè÷íè îòðàñëè ñïîðåä êëàñèôèêàöèÿ íà ÎÈÑÐ ñà: à) ïðîèçâîäñòâî íà ëåêàðñòâåíè âåùåñòâà è ïðîäóêòè, á) ïðîèçâîäñòâî íà êàíöåëàðñêà è åëåêòðîííîèç÷èñëèòåëíà òåõíèêà, â) ïðîèçâîäñòâî íà ðàäèî-, òåëåâèçèîííà è äàëåêîñúîáùèòåëíà òåõíèêà, ã) ïðîèçâîäñòâî íà âúçäóõîïëàâàòåëíè è êîñìè÷åñêè ñðåäñòâà è òåõíèòå äâèãàòåëè.

1.2. Òåõíîëîãè÷åí ïðîäóêò

Äàííèòå ñà íà Åâðîïåéñêîòî ïàòåíòíî âåäîìñòâî (http://www. european-patent-office.org/index.en.php), Àìåðèêàíñêîòî ïàòåíòíî âåäîìñòâî (http://www.uspto.gov/) è Áúëãàðñêîòî ïàòåíòíî âåäîìñòâî (http://www.bpo.bg/bg/). Ïîðàäè ìíîæåñòâîòî ïðîìåíè â åâðîïåéñêîòî ïàòåíòíî çàêîíîäàòåëñòâî è ïî-ñëîæíîòî èíôîðìàöèîííî îáñëóæâàíå íà Åâðîïåéñêîòî ïàòåíòíî âåäîìñòâî íàëè÷íèòå ïúðâè÷íè àäìèíèñòðàòèâíè äàííè çà ïîäàäåíèòå è ðåãèñòðèðàíèòå ïàòåíòè íå ìîãàò äà ñå èçïîëçâàò. Ïîðàäè òîâà ñà èçïîëçâàíè âòîðè÷íè äàííè íà Åâðîñòàò: http://epp.eurostat.cec.eu.int/portal/page?_pageid=0,1136250,0_45572555&_ dad=portal&_schema=PORTAL (òåìà Íàóêà è òåõíîëîãèè – Science and technology).

1.3. Íàó÷åí ïðîäóêò

Íàöèîíàëíàòà íàó÷íà ôîíäàöèÿ íà ÑÀÙ ïðåäîñòàâÿ íàé-âñåîáõâàòíàòà è äîñòúïíà áàçà äàííè çà ìåæäóíàðîäíî ñðàâíèìà èíôîðìàöèÿ çà íàó÷íè ïóáëèêàöèè è öèòàòè íà íàó÷íà ëèòåðàòóðà. Òÿ îò ñâîÿ ñòðàíà å îñíîâàíà íà äàííè íà Èíñòèòóòà çà íàó÷íà èíôîðìàöèÿ, ÑÀÙ, è ÷àñòíàòà èçñëåäîâàòåëñêà êîìïàíèÿ CHI Research. Êëàñèôèêàöèÿòà íà íàó÷íèòå îáëàñòè, ñïîðåä êîèòî CHI Research ðàçïðåäåëÿ íàó÷íèòå ïóáëèêàöèè è öèòàòè, å ïðåäñòàâåíà â Ïðèëîæåíèå 3. Äàííèòå íà Íàöèîíàëíàòà íàó÷íà ôîíäàöèÿ ñà äîñòúïíè íà àäðåñ: http:// www.nsf.gov/statistics/

2. Ïðåäïðèåìà÷åñòâî è èíîâàöèîííè ìðåæè 2.1. Ïðåäïðèåìà÷åñòâî

Ñèñòåìàòè÷íî ðàçâèòà ìåòîäîëîãèÿ è ñúáðàíè äàííè çà ïðåäïðèåìà÷åñòâîòî â áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà ëèïñâàò. Àãåíöèÿòà çà íàñúð÷àâàíå íà ìàëêèòå è ñðåäíèòå ïðåäïðèÿòèÿ (ÀÍÌÑÏ) å îñíîâåí èçòî÷íèê íà èíôîðìàöèÿ çà ñúñòîÿíèåòî è ðàçâèòèåòî íà ïðåäïðèåìà÷åñòâîòî è ñúçäàâàíåòî íà íîâè ïðåäïðèÿòèÿ. Èçïîëçâàíè ñà äàííè îò Íàöèîíàëíèÿ ñòàòèñòè÷åñêè èíñòèòóò è ñðàâíåíèÿ çà ïðåäïðèåìà÷åñêàòà àêòèâíîñò íà Åâðîïåéñêàòà áàíêà çà âúçñòàíîâÿâàíå è ðàçâèòèå. Ãîäèøíèòå äîêëàäè íà ÀÍÌÑÏ ìîãàò äà áúäàò èçòåãëåíè îò ñëåäíèÿ èíòåðíåò àäðåñ: www.sme.government.bg.

2.2. Èíîâàöèîííè ìðåæè

132

Èíîâàöèîííèòå ìðåæè ñà ïðîñëåäåíè âúç îñíîâà íà äàííè îò ñîöèîëîãè÷åñêè ïðîó÷âàíèÿ: çà ÅÑ – Åâðîïåéñêîòî èíîâàöèîííî èçñëåäâàíå (Community Innovation Survey) 1998 – 2001 ã., ïóáëèêóâàíè ïðåç 2003 ã.; çà Áúëãàðèÿ – íàöèîíàëíî ïðåäñòàâèòåëíî èçñëåäâàíå íà ñîöèîëîãè÷åñêà è ìàðêåòèíãîâà àãåíöèÿ “Âèòîøà Ðèñúð÷” ïî ïîðú÷êà íà Åâðîïåéñêèÿ èíîâàöèîíåí öåíòúð â Áúëãàðèÿ îò 2004 ã. Àãåíöèÿòà èçïîëçâà è àäàïòèðà ìåòîäîëîãèÿòà íà Åâðîïåéñêîòî èíîâàöèîííî èçñëåäâàíå, çà äà îñèãóðè ìàêñèìàëíà ñúïîñòàâèìîñò ñ äàííèòå çà ÅÑ. Äî 2008 ã. ÅÈÖ è Âèòîøà Ðèñúð÷ ùå ïðîâåäàò îùå 2 íàöèîíàëíè ïðåäñòàâèòåëíè ïðîó÷âàíèÿ çà Áúëãàðèÿ.

Äàííèòå çà ÅÑ ñà äîñòúïíè íà åëåêòðîíåí àäðåñ http://epp.eurostat.cec.eu.int/portal/page?_pageid=0,1136250,0_45572555&_ dad=portal&_schema=PORTAL (òåìà Íàóêà è òåõíîëîãèè – Science and technology).

2.3. Òåõíîëîãè÷åí ïàçàð è èçòî÷íèöè íà èíôîðìàöèÿ

Èçïîëçâàíè ñà ñúùèòå èçòî÷íèöè íà äàííè, êàêòî ïðè ñèíòåòè÷íèÿ èíäèêàòîð “Èíîâàöèîííè ìðåæè”.

3. Èíâåñòèöèè è ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèèòå 3.1. Èíâåñòèöèè â ÍÈÐÄ

Èçòî÷íèöè íà òåçè äàííè ñà ÍÑÈ è Åâðîñòàò. Äàííèòå ñà íà ðàçïîëîæåíèå íà èíòåðíåò ñòðàíèöàòà íà Åâðîñòàò, òåìà “Íàóêà è òåõíîëîãèè”: http://epp.eurostat.cec.eu.int/portal/page?_pageid=0,1136250,0_45572555&_ dad=portal&_schema=PORTAL. Ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ âêëþ÷âàò òåêóùèòå ðàçõîäè çà ÍÈÐÄ è ðàçõîäèòå çà ïðèäîáèâàíå íà ìàòåðèàëíè äúëãîòðàéíè àêòèâè, ïðåäíàçíà÷åíè çà ÍÈÐÄ, êîèòî ñà íàïðàâåíè îò íàöèîíàëíè è ÷óæäåñòðàííè ïðåäïðèÿòèÿ íà òåðèòîðèÿòà íà ñòðàíàòà. Ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ ñå ïðàâÿò îò ðàçëè÷íè èêîíîìè÷åñêè ñóáåêòè, êîèòî ñå êëàñèôèöèðàò â ÷åòèðè ñåêòîðà: à) ñåêòîð “Ïðåäïðèÿòèÿ” – îáõâàùà âñè÷êè ôèðìè è îðãàíèçàöèè, ÷èÿòî îñíîâíà äåéíîñò å ïðîèçâîäñòâîòî íà ïàçàðíè ñòîêè è óñëóãè (áåç òåçè, ïîïàäàùè â ñåêòîð “Âèñøå îáðàçîâàíèå”); á) ñåêòîð “Äúðæàâíî óïðàâëåíèå” – îáõâàùà äúðæàâíèòå îðãàíèçàöèè è èíñòèòóöèè, êîèòî íå ïðîäàâàò, à ïðåäîñòàâÿò óñëóãè çà çàäîâîëÿâàíå íà èíäèâèäóàëíèòå è êîëåêòèâíèòå ïîòðåáíîñòè íà îáùåñòâîòî è ñà ôèíàíñèðàíè ïðåäèìíî ñ áþäæåòíè ñðåäñòâà (áåç òåçè, ïîïàäàùè â ñåêòîð “Âèñøå îáðàçîâàíèå”); â) ñåêòîð “Âèñøå îáðàçîâàíèå” – âêëþ÷âà óíèâåðñèòåòèòå, êîëåæèòå, âèñøèòå ó÷èëèùà, íàó÷íîèçñëåäîâàòåëñêèòå ñåêòîðè êúì âèñøèòå ó÷èëèùà è èíñòèòóòñêèòå áîëíèöè; ã) ñåêòîð “Íåòúðãîâñêè îðãàíèçàöèè” – îáõâàùà ôîíäàöèèòå, àñîöèàöèèòå, ñäðóæåíèÿòà è äðóãè, ïðåäîñòàâÿùè íåïàçàðíè óñëóãè. Ðàçõîäè çà ÍÈÐÄ ïî èçòî÷íèöè íà ôèíàíñèðàíå ñå îñúùåñòâÿâàò ÷ðåç ôèíàíñîâè òðàíñôåðè ìåæäó ïðåäïðèÿòèÿòà è îðãàíèçàöèèòå, êëàñèôèöèðàíè â èçáðîåíèòå èêîíîìè÷åñêè ñåêòîðè, à ñúùî è ÷ðåç ñðåäñòâà, ïðåäîñòàâåíè îò ÷óæáèíà. Âúâ âðúçêà ñ òîâà ñå äåôèíèðàò ïåò èçòî÷íèêà íà ôèíàíñèðàíå íà ÍÈÐÄ: à) ñðåäñòâà íà ïðåäïðèÿòèÿòà îò ñòîïàíñêà äåéíîñò; á) áþäæåòíè ñðåäñòâà (áåç òåçè íà âèñøèòå ó÷èëèùà è èíñòèòóòñêèòå áîëíèöè); â) ñðåäñòâà íà âèñøèòå ó÷èëèùà è èíñòèòóòñêèòå áîëíèöè; ã) ñðåäñòâà íà íåòúðãîâñêèòå îðãàíèçàöèè (ôîíäàöèè è àñîöèàöèè); ä) ñðåäñòâà îò ÷óæáèíà. Ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ ïî èêîíîìè÷åñêè åëåìåíòè ñå ïîðàçäåëÿò íà: à) òåêóùè ðàçõîäè çà ÍÈÐÄ – âêëþ÷âàò ñå ðàçõîäèòå çà ìàòåðèàëè, çà âúíøíè óñëóãè, çà ïåðñîíàë è äðóãèòå ðàçõîäè çà äåéíîñòòà. Íå ñå âêëþ÷âàò ðàçõîäèòå çà àìîðòèçàöèÿ; á) ðàçõîäè çà ïðèäîáèâàíå íà äúëãîòðàéíè ìàòåðèàëíè àêòèâè, ïðåäíàçíà÷åíè çà ÍÈÐÄ – âêëþ÷âàò ñå ðàçõîäèòå çà çàêóïóâàíå íà çåìÿ, çà ñòðîåæ è ïîêóïêà íà ñãðàäè, çà îñíîâåí ðåìîíò è çà ïðèäîáèâàíå íà ìàøèíè è îáîðóäâàíå. Ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ ïî âèäîâå íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ áèâàò: à) ðàçõîäè çà ôóíäàìåíòàëíè èçñëåäâàíèÿ – âêëþ÷âàò ðàçõîäèòå çà åêñïåðèìåíòàëíè èëè òåîðåòè÷íè èçñëåäâàíèÿ, èìàùè çà öåë ãëàâíî ïðèäîáèâàíåòî íà íîâè çíàíèÿ çà ñúùíîñòòà íà ÿâëåíèÿòà è íàáëþäàâàíèòå ôàêòè. Ðåçóëòàòèòå îò ôóíäàìåíòàëíèòå èçñëåäâàíèÿ îáèêíîâåI N N O VAT I O N . B G

133

íî íå ñå êîìåðñèàëèçèðàò, à ñà ïðåäìåò íà ïóáëèêàöèè â íàó÷íè ñïèñàíèÿ èëè íà îáìåí ìåæäó çàèíòåðåñîâàíè ëèöà è îðãàíèçàöèè; á) ðàçõîäè çà ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ – îáõâàùàò ðàçõîäèòå çà îðèãèíàëíè èçñëåäâàíèÿ, èçâúðøâàíè ñ öåë ïðèäîáèâàíå íà íîâè çíàíèÿ, êîèòî îáà÷å ñà íàñî÷åíè ãëàâíî êúì ïîñòèãàíå íà îïðåäåëåíè ïðàêòè÷åñêè öåëè è çàäà÷è; â) ðàçõîäè çà åêñïåðèìåíòàëíè ðàçðàáîòêè – âêëþ÷âàò ñå ðàçõîäèòå çà ñèñòåìíè ðàçðàáîòêè, áàçèðàíè âúðõó íàëè÷íèòå çíàíèÿ, ïîëó÷åíè îò íàó÷íèòå èçñëåäâàíèÿ è/èëè îò ïðàêòè÷åñêèÿ îïèò. Öåëòà íà åêñïåðèìåíòàëíèòå ðàçðàáîòêè å äà ñå ïðîèçâåäàò íîâè ìàòåðèàëè, ïðîäóêòè è óñòðîéñòâà; äà ñå âíåäðÿò íîâè ìåòîäè, ñèñòåìè è óñëóãè èëè çíà÷èòåëíî äà ñå óñúâúðøåíñòâàò âå÷å ñúùåñòâóâàùèòå.

3.2. Ìåæäóíàðîäåí òðàíñôåð íà èíâåñòèöèè â ÍÈÐÄ

Äàííèòå çà ïðåêèòå ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè è çà âíîñà â Áúëãàðèÿ ñå ïðåäîñòàâÿò çà ñâîáîäåí äîñòúï îò Áúëãàðñêàòà íàðîäíà áàíêà. Çà äà ñå îñèãóðè ìåæäóíàðîäíà ñðàâíèìîñò, ñà èçïîëçâàíè äàííè îò Êîíôåðåíöèÿòà çà òúðãîâèÿ è ðàçâèòèå íà ÎÎÍ. Çà öåëèòå íà èêîíîìè÷åñêèÿ àíàëèç ÁÍÁ ïóáëèêóâà âíîñà â òàáëèöè “Íà÷èí íà èçïîëçâàíå”. Îñíîâíè ïðèíöèïè ïðè ðàçïðåäåëÿíåòî íà ñòîêèòå â ñúîòâåòíèòå ãðóïè – ïîòðåáèòåëñêè, èíâåñòèöèîííè, åíåðãèéíè è ñóðîâèíè è ìàòåðèàëè, ñà, îò åäíà ñòðàíà, öåëòà íà òÿõíîòî èçïîëçâàíå è, îò äðóãà, ñòåïåíòà íà ïðåðàáîòêàòà èì. Ïðÿêà ÷óæäåñòðàííà èíâåñòèöèÿ â ñòðàíàòà å ìåæäóíàðîäíà èíâåñòèöèÿ, ïðè êîÿòî ïðåêèÿò èíâåñòèòîð, ðåçèäåíò íà ÷óæäåñòðàííà èêîíîìèêà, ïðèäîáèâà äúëãîòðàåí èíòåðåñ â ïðåäïðèÿòèå – ðåçèäåíò íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà (ïðÿêî èíâåñòèöèîííî ïðåäïðèÿòèå). Ïðÿêàòà ÷óæäåñòðàííà èíâåñòèöèÿ âêëþ÷âà êàêòî ïúðâîíà÷àëíàòà òðàíçàêöèÿ, ÷ðåç êîÿòî ñå óñòàíîâÿâà îòíîøåíèåòî ìåæäó ïðåêèÿ èíâåñòèòîð è ïðÿêîòî èíâåñòèöèîííî ïðåäïðèÿòèå, òàêà è âñè÷êè ïîñëåäâàùè òðàíçàêöèè ìåæäó òÿõ109. Äàííèòå ñà äîñòúïíè íà èíòåðíåò ñòðàíèöèòå íà ÁÍÁ è ÊÒÐÎÎÍ: www. bnb.bg è www.unctad.org (ñåêöèÿ ‘Ñòàòèñòèêà’).

3.3. Ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèèòå

109

Äàííèòå çà îáùîòî íèâî íà ôèíàíñîâî ïîñðåäíè÷åñòâî â ñòðàíàòà ñå ïðåäîñòàâÿò îò ÁÍÁ. Äàííèòå çà èçòî÷íèöèòå çà ôèíàíñèðàíå íà èíîâàöèè íà ïðåäïðèÿòèÿòà ñà ñúáðàíè ÷ðåç íàöèîíàëíî ïðåäñòàâèòåëíî ïðîó÷âàíå ïðåç 2004 ã. íà ìàðêåòèíãîâà è ñîöèîëîãè÷åñêà àãåíöèÿ “Âèòîøà Ðèñúð÷” ïî ïîðú÷êà íà Åâðîïåéñêèÿ èíîâàöèîíåí öåíòúð. Íàëè÷íîñòòà íà ðèñêîâ êàïèòàë â ñòðàíàòà å îïðåäåëåíà ïî åêñïåðòíè îöåíêè íà Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”.

Èçòî÷íèê: ÁÍÁ, Ìåòîäîëîãè÷åñêè áåëåæêè çà âíîñà è ïðåêèòå ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè â ñòðàíàòà, äîñòúïíè íà ñòðàíèöàòà íà áàíêàòà: www.bnb.bg

134

4. ×îâåøêè êàïèòàë çà èíîâàöèè 4.1. Íàó÷íà êàðèåðà, çàåòîñò â ÍÈÐÄ è âèñîêîòåõíîëîãè÷íè ñåêòîðè

Èçòî÷íèöè íà äàííèòå ñà ÍÑÈ è Åâðîñòàò. Äàííèòå ñà íà ðàçïîëîæåíèå íà èíòåðíåò ñòðàíèöàòà íà Åâðîñòàò, òåìà “Íàóêà è òåõíîëîãèè”: http://epp.eurostat.cec.eu.int/portal/page?_pageid=0,1136250,0_45572555&_ dad=portal&_schema=PORTAL. Ïåðñîíàëúò, çàåò ñ ÍÈÐÄ, âêëþ÷âà ëèöàòà, ïðÿêî àíãàæèðàíè ñ ÍÈÐÄ, êàêòî è ëèöàòà, îêàçâàùè äèðåêòíà ïîäêðåïà çà ÍÈÐÄ (ìåíèäæúðè, àäìèíèñòðàòîðè, ÷èíîâíèöè) íà òåðèòîðèÿòà íà ñòðàíàòà, èçìåðåíè âúâ ôèçè÷åñêè åäèíèöè èëè â åêâèâàëåíò íà ïúëíà çàåòîñò. Íå ñå âêëþ÷âàò ëèöàòà, íåïðÿêî ñâúðçàíè ñ ÍÈÐÄ, êàòî îõðàíà, ïîðòèåðè, ðàáîòíèöè â ñòîëîâåòå, ñ÷åòîâîäèòåëè è äð. Ïåðñîíàëúò, çàåò ñ ÍÈÐÄ ïî èêîíîìè÷åñêè ñåêòîðè, ñå ðàçïðåäåëÿ àíàëîãè÷íî íà ðàçõîäèòå çà ÍÈÐÄ ñïîðåä âèäà íà ïðåäïðèÿòèÿòà è îðãàíèçàöèèòå, â êîèòî òîé îñúùåñòâÿâà ÍÈÐÄ (âæ. äåôèíèöèèòå çà îáõâàòà íà èêîíîìè÷åñêèòå ñåêòîðè â ïîêàçàòåëÿ “Ðàçõîäè çà ÍÈÐÄ”). Ó÷àñòèåòî â ïðîäúëæàâàùî îáó÷åíèå, èëè êàêòî îùå å èçâåñòíî îáó÷åíèå ïðåç öåëèÿ æèâîò, âêëþ÷âà âñè÷êè ôîðìè íà îáðàçîâàíèå è îáó÷åíèå – êàêòî îáó÷åíèåòî âúâ ôîðìàëíàòà îáðàçîâàòåëíà ñèñòåìà, òàêà è èçâúí íåÿ – ó÷àñòèå â îðãàíèçèðàíè êóðñîâå, ñåìèíàðè, êîíôåðåíöèè, ëåêöèè è äðóãè, â êîèòî ñà ó÷àñòâàëè ðåñïîíäåíòèòå â ðàìêèòå íà 4-ñåäìè÷åí ïåðèîä ïðåäè ïðîâåæäàíå íà èçñëåäâàíåòî.

4.2. Îáðàçîâàòåëíî ðàâíèùå, êà÷åñòâî íà îáðàçîâàòåëíèÿ ïðîäóêò è îáó÷åíèå ïðåç öåëèÿ æèâîò

Èçïîëçâàíè ñà äàííè îò ÍÑÈ è Åâðîñòàò. Çà ïðåäñòàâÿíå íà êà÷åñòâîòî íà ñðåäíîòî îáðàçîâàíèå â Áúëãàðèÿ â ìåæäóíàðîäåí ñðàâíèòåëåí àñïåêò ñà èçïîëçâàíè äàííè îò òåñòîâåòå íà Ìåæäóíàðîäíàòà àñîöèàöèÿ çà îöåíêà íà îáðàçîâàòåëíèòå ïîñòèæåíèÿ (IEA) îò Ïðîó÷âàíèÿòà çà ìåæäóíàðîäíèòå òåíäåíöèè â ìàòåìàòèêàòà è òî÷íèòå íàóêè (TIMSS) ïðåç 1995, 1999 è 2003 ã. TIMSS ðåçóëòàòèòå ñà äîñòúïíè íà èíòåðíåò ñòðàíèöàòà íà Íàöèîíàëíèÿ öåíòúð çà îáðàçîâàòåëíà ñòàòèñòèêà (ÑÀÙ): http://nces.ed.gov/timss/ index.asp

5. Èíôîðìàöèîííà è êîìóíèêàöèîííà èíôðàñòðóêòóðà Äàííèòå, ïðåäñòàâåíè â òàçè ÷àñò, ñà ïîäðîáíî ðàçÿñíåíè â äîêëàäà å-Áúëãàðèÿ 2005 íà Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”, êîéòî ìîæå äà áúäå íàìåðåí íà èíòåðíåò àäðåñ: http://www.bgrazvitie.net/ ebulgaria/

I N N O VAT I O N . B G

135

136

Ïðèëîæåíèå 3. Êëàñèôèêàöèÿ íà íàó÷íàòà ëèòåðàòóðà è öèòàòè

I N N O VAT I O N . B G

137

Êëèíè÷íà ìåäèöèíà

Áèîìåäèöèíñêè èçñëåäâàíèÿ

Õèìèÿ

Çàáîëÿâàíèÿ, ñâúðçàíè ñ ïðèñòðàñòÿâàíèÿ

Àíàòîìèÿ è ìîðôîëîãèÿ

Àíàëèòè÷íà õèìèÿ

Áèîõèìèÿ è ìîëåêóëÿðíà áèîëîãèÿ

Ïðèëîæíà õèìèÿ

Áèîìåäèöèíñêî èíæåíåðñòâî

Îáùà õèìèÿ

Áèîôèçèêà

Íåîðãàíè÷íà è ÿäðåíà õèìèÿ

Áèîëîãèÿ íà êëåòêà, öèòîëîãèÿ è õèñòîëîãèÿ

Îðãàíè÷íà õèìèÿ

Ðàê Ñúðäå÷íî-ñúäîâà ñèñòåìà

Åìáðèîëîãèÿ

Ñòîìàòîëîãèÿ

Ãåíåòèêà è íàñëåäñòâåíîñò

Äåðìàòîëîãèÿ è âåíåðè÷åñêè áîëåñòè

Îáùî áèîìåäèöèíñêî ïðîó÷âàíå

Àëåðãèÿ Àíåñòåçèîëîãèÿ Àðòðèò è ðåâìàòèçúì

Åíäîêðèíîëîãèÿ

Ìèêðîáèîëîãèÿ

Ôèçè÷åñêà õèìèÿ Ïîëèìåðè

Ôèçèêà

Ìèêðîñêîïèÿ

Àêóñòèêà

Äðóãè áèîìåäèöèíñêè èçñëåäâàíèÿ

Ïðèëîæíà ôèçèêà

Èçòî÷íà Åâðîïà/Öåíòðàëíà Àçèÿ

Õèìè÷åñêà ôèçèêà

Ïàðàçèòîëîãèÿ

Ôëóèäè è ïëàçìè

Ôèçèîëîãèÿ

Îáùà ôèçèêà

Âèðóñîëîãèÿ

Äðóãè âèäîâå ôèçèêà

ßäðåíà òåõíîëîãèÿ

ßäðåíà è ôèçèêà íà ÷àñòèöèòå

Ïðîó÷âàíå è óïðàâëåíèå íà îïåðàöèè

Îïòèêà

Íåôðîëîãèÿ

Áèîëîãèÿ

Íàóêè çà Çåìÿòà è Êîñìîñà

Íåâðîëîãèÿ è íåâðîõèðóðãèÿ

Çåìåäåëèå è íàóêà çà õðàíèòå

Àñòðîíîìèÿ è àñòðîôèçèêà

Àêóøåðñòâî è ãèíåêîëîãèÿ

Áîòàíèêà

Îôòàëìîëîãèÿ Îðòîïåäèÿ

Íàóêà çà ìëå÷íèòå ïðîäóêòè è æèâîòíèòå

Íàóêà çà Çåìÿòà è ïëàíåòàðíà íàóêà

ÓÍÃ

Åêîëîãèÿ

Ãåîëîãèÿ

Ïàòîëîãèÿ

Åíòîìîëîãèÿ

Ïåäèàòðèÿ

Îáùà áèîëîãèÿ

Ìåòåîðîëîãèÿ è àòìîñôåðíè íàóêè

Ôàðìàêîëîãèÿ

Îáùà çîîëîãèÿ

Îêåàíîãðàôèÿ è ëèìíîëîãèÿ

Ôàðìàöèÿ

Íàóêè çà ìîðåòî è õèäðîáèîëîãèÿ

Ïñèõèàòðèÿ

Äðóãè áèîëîãè÷íè íàóêè

Ðåíòãåíîëîãèÿ è ÿäðåíà ìåäèöèíà

Äðóãè çîîëîãè÷íè íàóêè

Çäðàâå, ñâúðçàíî ñ îêîëíàòà ñðåäà è ïðîôåñèÿòà Ôåðòèëíîñò Ãàñòðîåíòåðîëîãèÿ Îáùà è âúòðåøíà ìåäèöèíà Ãåðèàòðèÿ Õåìàòîëîãèÿ Èìóíîëîãèÿ

Ôèçèêà íà òâúðäèòå âåùåñòâà

Ðàçíîîáðàçíè êëèíè÷íè çàáîëÿâàíèÿ

Äèõàòåëíà ñèñòåìà Õèðóðãèÿ Òðîïè÷åñêà ìåäèöèíà Óðîëîãèÿ Âåòåðèíàðíà ìåäèöèíà 138

Íàóêà çà îêîëíà ñðåäà

Èíæåíåðíè íàóêè è òåõíîëîãèè

Ñîöèàëíè íàóêè

Ïðîôåñèîíàëíè îáëàñòè

Òåõíîëîãèè çà âúçäóøíîòî ïðîñòðàíñòâî

Àíòðîïîëîãèÿ è àðõåîëîãèÿ

Êîìóíèêàöèÿ

Ïðîó÷âàíèÿ ïî îáëàñòè

Îáðàçîâàíèå

Êðèìèíîëîãèÿ

Èíôîðìàöèÿ è áèáëèîòå÷íè íàóêè

Äåìîãðàôèÿ

Çàêîíè

Èêîíîìèêà

Óïðàâëåíèå è áèçíåñ

Îáùè ñîöèàëíè íàóêè

Äðóãè ïðîôåñèîíàëíè îáëàñòè

Ãåîãðàôèÿ è ðåãèîíàëíà íàóêà

Ñîöèàëíà ðàáîòà

Õèìè÷åñêî èíæåíåðñòâî Ãðàæäàíñêî èíæåíåðñòâî Êîìïþòðè Åëåêòðè÷åñêî è åëåêòðîííî èíæåíåðñòâî Îáùî èíæåíåðñòâî Ïðîìèøëåíî èíæåíåðñòâî Íàóêà íà ìàòåðèàëèòå Ìàøèíîñòðîåíå Ìåòàëè è ìåòàëóðãèÿ Äðóãî èíæåíåðñòâî è òåõíîëîãèè

Ìåæäóíàðîäíè îòíîøåíèÿ Äðóãè ñîöèàëíè íàóêè Ïëàíèðàíå è ãðàäñêè ïðîó÷âàíèÿ Ïîëèòè÷åñêà íàóêà è ïóáëè÷íà àäìèíèñòðàöèÿ Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ Ñîöèîëîãèÿ

Ìàòåìàòèêà Ïðèëîæíà ìàòåìàòèêà Îáùà ìàòåìàòèêà Äðóãè íàóêè çà ìàòåìàòèêàòà Âåðîÿòíîñòè è ñòàòèñòèêà

Íàóêè çà çäðàâåòî Ãåðîíòîëîãèÿ è ñòàðååíå Ïîëèòèêà çà çäðàâåòî è óñëóãè Ãðèæè çà äåòåòî Îáùåñòâåíî çäðàâå

Ïñèõîëîãèÿ

Âúçñòàíîâÿâàíå

Ïîâåäåí÷åñêà è ñðàâíèòåëíà ïñèõîëîãèÿ

Ñîöèàëíè ïðîó÷âàíèÿ çà ìåäèöèíàòà

Êëèíè÷íà ïñèõîëîãèÿ

Ïàòîëîãèÿ íà ðå÷òà/åçèêà è àóäèîëîãèÿ

Åâîëþöèîííà è äåòñêà ïñèõîëîãèÿ Åêñïåðèìåíòàëíà ïñèõîëîãèÿ Îáùà ïñèõîëîãèÿ ×îâåøêè ôàêòîðè Äðóãè âèäîâå ïñèõîëîãèÿ Ïñèõîàíàëèçà Ñîöèàëíà ïñèõîëîãèÿ

Èçòî÷íèê: Institute for Scientific Information, Science Citation Index and Social Sciences Citation Index; and CHI Research, Inc. Science & Engineering Indicators – 2004. I N N O VAT I O N . B G

139

140

Ïðèëîæåíèå 4. Äîïúëíèòåëíè äàííè

I N N O VAT I O N . B G

141

ÔÈÃÓÐÀ 95. ÐÀÇÊÐÈÒÈ ÊÎÍÊÓÐÅÍÒÍÈ ÏÐÅÄÈÌÑÒÂÀ110 ÂÚÂ ÂÍÎÑÀ È ÈÇÍÎÑÀ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÈß (1999 – 2004 Ã.) 25,0 20,0 15,0 10,0 5,0 0,0

1999

2000

2001

2002

-5,0

2003

2004

2005

Äðåõè è îáóâêè Öâåòíè ìåòàëè ×óãóí, æåëÿçî è ñòîìàíà Ñóðîâèíè çà ïðîèçâîäñòâî íà õðàíè Õðàíè, íàïèòêè è öèãàðè Õèìè÷åñêè ïðîäóêòè Ðåçåðâíè ÷àñòè è îáîðóäâàíå Ëåêàðñòâà è êîçìåòèêà Åëåêòðè÷åñêè ìàøèíè Ïëàñòìàñè, êàó÷óê Ìàøèíè, óðåäè è àïàðàòè Òðàíñïîðòíè ñðåäñòâà Òåêñòèëíè ìàòåðèàëè

-10,0 -15,0

Èçòî÷íèê: ÁÍÁ è Ôîíäàöèÿ „Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè”.

ÔÈÃÓÐÀ 96. ÁÂÏ ÍÀ ×ÎÂÅÊ ÎÒ ÍÀÑÅËÅÍÈÅÒÎ ÇÀ ÈÇÁÐÀÍÈ ÑÒÐÀÍÈ – ÍÎÂÈ ×ËÅÍÊÈ ÍÀ ÅÑ È ÁÚËÃÀÐÈß (Â ÑÒÀÍÄÀÐÒ ÍÀ ÏÎÊÓÏÀÒÅËÍÀÒÀ ÑÏÎÑÎÁÍÎÑÒ; EU 25 = 100)

100,0 90,0 80,0

ÅÑ-25 ×åõèÿ Åñòîíèÿ Ëàòâèÿ Ëèòâà Óíãàðèÿ Ïîëøà Ñëîâåíèÿ Ñëîâàêèÿ Áúëãàðèÿ Õúðâàòèÿ Ðóìúíèÿ Òóðöèÿ

70,0 60,0 50,0 40,0 30,0 20,0 10,0 0,0

1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 (ï) (ï)

Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, 2006.

110

Ðàçêðèòèòå êîíêóðåíòíè ïðåäèìñòâà ñå èçìåðâàò êàòî ðàçëèêàòà ìåæäó äåëà íà èçíîñà íà ñúîòâåòíàòà ñòîêîâà ãðóïà â îáùèÿ èçíîñ íà ñòðàíàòà è äåëà íà âíîñà íà ñúùàòà ñòîêîâà ãðóïà â îáùèÿ âíîñ íà ñòðàíàòà (Xi/X – Mi/M).

142

ÔÈÃÓÐÀ 97. ÐÅÀËÅÍ ÃÎÄÈØÅÍ ÐÚÑÒ ÍÀ ÁÂÏ ÇÀ ÅÑ-25, ÅÑ-8 È ÁÚËÃÀÐÈß (1995 – 2007 Ã.) 8,0 6,0 4,0 2,0 0,0 1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

-2,0

2004 2005 (ï)

2006 (ï)

2007 (ï)

ÅÑ-25 ÅÑ-15 ÅÑ-8 Áúëãàðèÿ

-4,0 -6,0 -8,0 -10,0

Çàáåëåæêà: Ðåàëíèÿò ðúñò íà ÅÑ-8 å ñðåäíà îò ðúñòà íà îòäåëíèòå èêîíîìèêè. Èçòî÷íèê: Åâðîñòàò, 2006.

ÔÈÃÓÐÀ 98. ÈÍÄÅÊÑ ÍÀ ÈÊÎÍÎÌÈ×ÅÑÊÀ ÑÂÎÁÎÄÀ ÍÀ ÔÎÍÄÀÖÈß “ÕÅÐÈÒÈÄÆ” (2005 – 2006 Ã.)

1,70 1,58

2005 2006 1,65 1,75

1,50

2,00 1,96

2,36 2,1

2,44 2,29

2,34 2,33

Èñïàíèÿ

2,18 2,14

2,43 2,35

Ñëîâàêèÿ

Ëàòâèÿ

2,64 2,41

2,40 2,44

2,31 2,43

Óíãàðèÿ

2,00

2,54 2,49

2,63 2,51

3,00 2,78

2,80 2,8

2,50

2,74 2,88

3,46 3,11

3,00

3,19

3,50

3,58

4,00

1,00

Èðëàíäèÿ

Åñòîíèÿ

Ãåðìàíèÿ

×åõèÿ

Ëèòâà

Ïîðòóãàëèÿ

Ñëîâåíèÿ

Ïîëøà

Ôðàíöèÿ

Õúðâàòèÿ

Ãúðöèÿ

Áúëãàðèÿ

Òóðöèÿ

0,00

Ðóìúíèÿ

0,50

Çàáåëåæêà: Èêîíîìè÷åñêè íàïúëíî ñâîáîäíè äúðæàâè – èíäåêñ ïîä 1,99 ïðè ñêàëà îò 1 äî 5. Èçòî÷íèê: Ôîíäàöèÿ “Õåðèòèäæ”.

ÅÑ-15

ÅÑ-10

Ñòðàíè êàíäèäàòêè

Ñðåäíî çà åâðîïåéñêèòå äúðæàâè

29 14,87

27,97 14

10,78 12

24,63 12,4

12,36

23,6

20,71

40 35 30 25 20 15 10 5 0

ÔÈÃÓÐÀ 99. ÇÀÏÎ×ÂÀÍÅ ÍÀ ÁÈÇÍÅÑ ÄÅÉÍÎÑÒ – ÑÐÀÂÍÅÍÈÅ Ñ ÎÑÒÀÍÀËÈÒÅ ÅÂÐÎÏÅÉÑÊÈ ÄÚÐÆÀÂÈ

Áúëãàðèÿ

Áðîé ïðîöåäóðè (2005)

Áðîé ïðîöåäóðè (2006)

Ðàçõîäè (% îò çàäúëæåíèåòî) (2005)

Ðàçõîäè (% îò çàäúëæåíèåòî) (2006 )

Çàáåëåæêà: Ïîðàäè ëèïñà íà äàííè Êèïúð, Ëþêñåìáóðã è Ìàëòà íå ñà âêëþ÷åíè â èç÷èñëåíèÿòà; ïðè ôîðìèðàíåòî íà ñðåäíèòå ñòîéíîñòè çà åâðîïåéñêèòå äúðæàâè ñà âêëþ÷åíè è Àëáàíèÿ, Ìàêåäîíèÿ, Õúðâàòèÿ, Áîñíà è Õåðöåãîâèíà. Èçòî÷íèê: Doing Business in 2006, Removing Obstacles to Growth, World Bank (äàííèòå ñà îò ÿíóàðè 2004 ã.).

I N N O VAT I O N . B G

143

144

ÈÇÏÎËÇÂÀÍÀ ËÈÒÅÐÀÒÓÐÀ Áîåñ, Ó., À. ×îáàíîâ, Ñ. Ñèìåîíîâà, Ä. Áîæèëîâ, Ôèíàíñèðàíå íà ðèñêîâ êàïèòàë. Ðúêîâîäñòâî íà áúëãàðñêèÿ ïðåäïðèåìà÷, Äúðæàâíà àãåíöèÿ çà èíôîðìàöèîííè òåõíîëîãèè è ñúîáùåíèÿ, 2005. Ãîäèøåí îò÷åò 2005, Áúëãàðñêà àêàäåìèÿ íà íàóêèòå, Ñ., 2006. Ãîäèøåí îò÷åò 2004, Áúëãàðñêà àêàäåìèÿ íà íàóêèòå, Ñ., 2005. Ãîäèøåí îò÷åò 2005, Íàöèîíàëåí öåíòúð çà àãðàðíè íàóêè, Ñ., 2005. Ãîäèøåí îò÷åò 2004, Íàöèîíàëåí öåíòúð çà àãðàðíè íàóêè, Ñ., 2005. Ãîäèøåí îò÷åò 2005, Ôîíä „Íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ”, Ñ., 2005. Äîêëàä çà äåéíîñòòà, Áúëãàðñêà àãåíöèÿ çà èíâåñòèöèè, Ñ., 2005. å-Áúëãàðèÿ 2006, Ôîíäàöèÿ “Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè” Ñ., 2005. å-Áúëãàðèÿ 2005, Ôîíäàöèÿ “Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè” Ñ., 2005. Çàðåâà, È., È. Áåëåâà, Ï. Ëóêàíîâà, Îáðàçîâàòåëíà è ïðîôåñèîíàëíà ïîäãîòîâêà íà íàñåëåíèåòî è ïàçàð íà òðóäà â Áúëãàðèÿ, Èêîíîìè÷åñêè èçñëåäâàíèÿ, êíèãà 3, Ñ., 2004. Èêîíîìèêàòà íà Áúëãàðèÿ ïðåç 2004 ã. (ãîäèøåí äîêëàä), Àãåíöèÿ çà èêîíîìè÷åñêè àíàëèçè è ïðîãíîçè, Ñ., 2005. Èêîíîìè÷åñêè ïðåãëåä, Áúëãàðñêà íàðîäíà áàíêà, àâãóñò 2005. Èíîâàöèîííà ñòðàòåãèÿ íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ è ìåðêè çà íåéíàòà ðåàëèçàöèÿ, Ñîôèÿ, þíè 2004, ïðèåòà îò Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò íà 8.09.2004 ã. Ìåìîðàíäóì íà Ñúþçà íà ó÷åíèòå â Áúëãàðèÿ ïî ïðîáëåìè íà íàóêàòà è âèñøåòî îáðàçîâàíèå, ñâúðçàíè ñ åâðîïåéñêàòà èíòåãðàöèÿ, Íàóêà è âèñøå îáðàçîâàíèå, ÍÀÓÊÀ, êí. 2/2006, òîì XVI. Íàöèîíàëíà ñòðàòåãè÷åñêà ðåôåðåíòíà ðàìêà íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ çà ïðîãðàìåí ïåðèîä 2007 – 2013 ã., ÀÈÀÏ, 2006 ã. (âàðèàíò 14 ñåïòåìâðè 2004). Íàöèîíàëíà ñòðàòåãèÿ çà íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ çà ïåðèîäà 2005 – 2006 ã. (âàðèàíò 15 äåêåìâðè 2004 ã.). Ïåòðîâ, M. è êîëåêòèâ, Èíîâàöèèòå – ïîëèòèêà è ïðàêòèêà, Ôîíäàöèÿ “Ïðèëîæíè èçñëåäâàíèÿ è êîìóíèêàöèè” Ñ., 2004. Ñãóðåâ, Â., Èíîâàöèèòå – êàðàíå íà âîäåíèöà ñ íîñåíà âîäà, ñï. “Èêîíîìèêà”, áð. 5/6, 2006. Ñãóðåâ, Â., Ïðîáëåìè íà ðàçâèòèåòî íà èíîâàöèèòå â Áúëãàðèÿ, ñï. “Àâòîìàòèêà è èíôîðìàòèêà”, 1/2006. Ñòàòèñòè÷åñêè ãîäèøíèê 2005, ÍÑÈ, 2006 ã. Ñòðàòåãèÿ çà ðàçâèòèå íà íàó÷íàòà äåéíîñò â Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ çà ïåðèîäà 2005 – 2006 ã. (âàðèàíò ñåïòåìâðè 2004 ã.). Accessing EU Funds in the New Member States: Best Practice from Europe, Briefing Paper, Economist Corporate Paper, The Economist, March 2005. Abdih, Y., F. Joutz, Relating the Knowledge Production Function to Total Factor Productivity: An Endogenous Growth Puzzle, IMF Working Paper, 2005. Aubert, J., Promoting Innovation in Developing Countries, Conceptual Framework, Policy Research Working Paper, The World Bank, April, 2005. Balasubramanyam, V. N., M. Salisu, D. Sapsford, Foreign Direct Investment and Growth in EP and IS Countries, The Economic Journal, Vol. 106, No. 434. (Jan., 1996), pp. 92-105. Brain Drain form Central and Eastern Europe, European Commission, April 1997. Bulgaria. Science, Research and Technology, OECD, 2004. Bulgaria: Selected Issues and Statistical Appendix, International Monetary Fund, August 2006. Cetindamar D., and A. L. Dahlstrand (2000), The Dynamics of Innovation Financing in Sweden, Venture Capital, 2 (3): 203-221. Chakravorti, B., The New Rules for Bringing Innovations to Market, Harvard Business Review, March 2004. Chellaraj, G., K. Maskus, A. Mattoo, The Contribution of Skilled Immigration and International Graduate Students to U.S. Innovation, Policy Research Working Paper 3588, The World Bank, May 2005. Christensen, C., and M. Raynor, The Innovator’s Solution, Harvard Business School Press (2003). Competitiveness and Future Outlooks of the Estonian Economy, R & D and Innovation Policy Review, Research and Development Council, Tallinn, 2003. Damijan, Knell, Majcen, Rojec, Technology Transfer through FDI in Top 10 Transition Countries: How Important are Direct Effects, Horizontal and Vertical Spillovers? Davila, T., M. Epstein, R. Shelton, Making Innovation Work. How to Manage It, Measure It, and Profit from It, Wharton School Publishing, 2006. DeLong, J., Do We Have a “New” Macroeconomy?, Innovation Policy and the Economy, Volume 4, edited by A. B. Jaffe, J. Lerner and S. Stern, The MIT Press, 2005. I N N O VAT I O N . B G

145

Demekas, D., B. Horvath, E. Ribakova, Y. Wu, Foreign Direct Investment in Southeastern Europe: How (and How Much) Can Policies Help? International Monetary Fund, April 2005. Devereux, B. & J. Lapham (1994), The Stability of Economic Integration and Endogenous Growth. Quarterly Journal of Economics, 109, 299-305. DeVol, R., Bedroussian, Mind to market: A Global Analysis of University Biotechnology Transfer and Commercialization, Milken Institute, 2006. DeVol, R., R. Koepp, J. Ki, State Technology and Science Index, Milken Institute, March 2004. Doing business in 2005, Removing Obstacles to Growth, The International Bank for Reconstruction and Development/The World Bank, 2005. Dulleck, U., N. Foster, R. Stehrer, J. Worz, Dimensions of Quality Upgrading in CEECs, Vienna Institute for International Economic Studies, Working Papers 29, April 2004. Entrepreneurial Innovation in Europe. A Review of 11 Studies of Innovation Policy and Practice in Todayâ€™s Europe, European Commission, European Communities, 2003. EU Monitor, Reports on European Integration, Deutsche Bank Research, July 2005. European Innovation Progress Report 2006, European Commission, Directorate-General for Enterprise and Industry, 2006. Fagerberg, J., D. Mowery, R. Nelson, The Oxford Handbook of Innovation, Oxford University Press, 2005. Friedman. T., The World Is Flat: A Brief History of the Twenty-First Century, Farrar, Traus and Giroux, New York, 2005. Global Trends in Venture Capital 2006 Survey, Technology, Media and Telecommunications, Deloitte and Touche Tohmatsu. IMD World Competitiveness Yearbook 2006. Innovation and Employment in European Firms, European Commission, Directorate-General for Research, 2006. Innovation and Enterprise Creation: Statistics and Indicators, Innovation Papers No 18, European Communities, 2001. Innovation in Services, European Commission, Directorate-General for Enterprise and Industry, 2006. Innovation Policy and the Economy, Volume 4 & 5, edited by A. B. Jaffe, J. Lerner and S. Stern, The MIT Press, 2005. Innovation Tomorrow, Innovation Papers No 28, European Communities, 2003. Innovative America, Council on Competitiveness, 2004. Kortum, S., J. Lerner, Assessing the Contribution of Venture Capital to Innovation, The RAND Journal of Economics, Vol. 31, No. 4. (Winter, 2000), pp. 674-692. Kortum, S., J. Lerner, Does Venture Capital Spur Innovation?, NBER Working Paper No. 6846, 1998. Measuring Innovation: Making Innovation Surveys Work for Developing Countries. Technology Policy Briefs, Volume 4, Issue 1, 2005, Polcuch, E., Lugones, G., Peirano, F. Methodology Report on European Innovation Scoreboard 2005, European Chart on Innovation, May, 2005. Narula, R., B. Portelli, Foreign Direct Investment and Economic Development: Opportunities and Limitations from a Developing Country Perspective, MERIT-Infonomics Research Memorandum series, No. 9, 2004. Neuhaus, M., Foreign Direct Investment: The Growth Engine in Central and Eastern Europe, EU Monitor No. 26, Deutsche Bank, 2005. Nordfors, D., The Role of Journalism in Innovation Systems, Innovation Journalism, Vol. 1, No 7, Nov. 2004. Nordhaus, W., Schumpeterian Profits in the American Economy: Theory and Measurement, Working Paper 10433, NBER, April 2004. OECD, European Commission, Eurostat, Oslo Manual: Proposed Guidelines for Collecting and Interpreting Technological Innovation Data, OECD, 2002. Opennes and Technological Innovations in Developing Countries, Evidence from Firm-Level Surveys, Rita Almedia, Ana Fernandes. Pashev, K., Competitiveness of the Bulgarian Economy, Bulgarian National Bank, August 2003. Porter, M. and N. Stern, The Challenge to Americaâ€™s Prosperity: Findings from the Innovation Index, US Council on Competitiveness, 1999. Puga, D., D. Trefler, Wake Up and Smell the Ginseng: The Rise of Incremental Innovation in Low-Wage Countries, NBER Working Paper Series, National Bureau of Economic Research, August 2005. R & D Priorities in Innovation Policy and Financing in Former Socialist Countries, Vol. 46, NATO Science Series: Science & Technology Policy, ed. W.D.S. Leal Filho and P. S. Gramatikov, January 2005. Rivera-Batiz, L. & P. Romer (1991), Economic Integration and Endogenous Growth, Quarterly Journal of Economics CVI, 531-55. Rogers, E., Diffusion of Innovations, Fifth Edition, Free Press, 2003. Shah, A., Fiscal Incentives for Investment and Innovation, Oxford University Press, 1995. 146

Smart Innovation, European Commission, Directorate-General for Enterprise and Industry, 2006. Science, Technology and Innovation in Europe, European Commission, Eurostat, 2006. Spotlight on South-Eastern Europe, European Bank for Reconstructing and Development, 2004. Strategies of International Scientific Cooperation in South-East Europe, Vol. 30, NATO Science Series: Science & Technology Policy, ed. Pak, N. K., K. Simeonova, E. Turcan, 2000. Technological Capabilities with Different Degree of Coherence: a Comparative Study of Domestic-Oriented vs. Export-Driven Bulgarian Software Companies, Rossitza Rousseva, 2006 UNU-MERIT. The 2006 R & D Scoreboard, The top 800 UK & 1250 Global Companies by R & D Investment, Commentary and Analysis, Volume 1 and 2, DTI, 2006. The Innovation Manifesto, Science Business, Science Business Publishing Ltd., 2006. The Estonian Economy, Competitiveness and Future Outlooks: R & D and Innovation Policy Review. The Measurement of Scientific and Technological Activities, Oslo Manual, Organization for Economic Co-operation and Development, 1997. The PAXIS Manual for Innovation Policy Makers and Practitioners, European Commission, Directorate-General for Enterprise and Industry, 2006. Ulku, H., R & D, Innovation and Economic Growth: An Empirical Analysis, IMF Working Paper, 2004. Von Hippel, E., Democratizing Innovation, The MIT Press, 2005. Wilsdon, J., B. Wynne, J. Stilgoe, We Need to Infuse the Culture and Practice of Science with a New Set of Social Possibilities. The Public Value of Science. Or How to Ensure that Science Really Matters, Demos, 2005. World Economic Outlook, Globalization and External Imbalances, International Monetary Fund, April 2005. World Global Competitiveness Report 2005 â€“ 2006, World Economic Forum, 2005. World Investment Report 2005: Transnational Corporations and the Internationalization of R & D, UNCTAD, 2005. Zerfass, A., Innovation Readiness. A Framework for Enhancing Corporations and Regions by Innovation Communication, Innovation Journalism, Vol. 2, No 8, May 2005.

I N N O VAT I O N . B G

147