TEL_10-2015 by Stichting Vakinformatie Siergewassen

10 Vakblad voor de groenvoorziening | 37e jaargang | 7 mei 2015

Wilde Weelde Veldesdoorn bestand tegen extremen Plastic recyclen tot drijvende parken Hoe verwijder je groene aanslag?

Voorplaat.indd 1

30-04-15 15:23

593914_.indd 2

30-4-2015 13:01:32

Inhoud

Nummer 10 | 7 mei 2015

Nieuws 4 5 6 7 8

Nieuwe toelating voor XenTari WG Eenderde hoveniers denkt klussen niet af te krijgen voor einde lage btw-tarief ’Stijging kosten chemische onkruidbestrijding relatief’ Uitgesproken: Betrek burgers, maar blijf als gemeente zelf ook nadenken Tuin en Landschap online

Sortiment 10 Bloemen van inheemse bomen 14 Dikke plus voor veldesdoorn bij veranderend klimaat 10

Bedrijf en Organisatie 20 Besparen op beheerkosten door ander openbaar groen 22 Aan de slag op het Franse landgoed La Trousse 27 Zo zit dat: Wat is wijsheid, reorganiseren vóór of na 1 juli 2015?

Ontwerp en Inrichting 22

30 Nederlandse verzamelingen in Chaumont: 101 pelargoniums en vreemdsoortige groenten

Aanleg en Onderhoud 34 Leren van elkaars expertise bij aanleg Wilde Weelde Wereld 38 Plastic recyclen tot drijvende parken 40 Groene aanslag verwijderen 45 Werk in uitvoering: Verplaatsen bijenorchissen

Machines en Gereedschap 30

46 Kubota U10-3 snel van smal naar stabiel

Service

Foto voorplaat Peter Bennink

51 Gespot: Handboek grasveldinsecten, Ecologie en beheersing 52 Leveranciersnieuws 54 Agenda en cursussen 55 Groene Gast: Harrie Boerhof

Inhoud.indd 3

TuinenLandschap l 10 l 2015

3 30-04-15 15:23

Nieuws

Nieuwe toelating voor XenTari WG Foto Alpha Communications

Narcissensmiley in bloei

Langs de Burgemeester s’Jacoblaan in Bussum lachen de narcissen je letterlijk toe. De reusachtige smiley is ontworpen door Mark Kino van bureau Ruimte in Amersfoort. Bloembollenleverancier JUB Holland uit Noordwijkerhout heeft de duizend Narcissus ’Carlton’ geleverd. Vorig jaar oktober zijn de bollen geplant met behulp van omwonenden. Het symbool van de lach heeft een straal van 3 m en een beplante rand van 20 cm. De smiley zal elk voorjaar opnieuw tot bloei komen. Behalve in Bussum bloeien er ook twee smileyfiguren in Amersfoort. V.l.n.r.: beleidsadviseur Groen en Spelen Ilse van Woudenberg, wethouder Nen van Ramshorst en Mark Kino. <

In de collegevergadering van het Ctgb van 22 april is de herregistratie van XenTari afgerond. De toelating van het bestrijdingsmiddel voor eikenprocessierups liep op 30 april af, maar de nieuwe registratie is 1 mei ondertekend. Het middel wordt toegelaten als insectenbestrijdingsmiddel in veel verschillende teelten en onder meer in openbaar groen. Daar is XenTari WG veruit het meest gebruikte preventieve middel tegen eikenprocessierups. De werkzame stof is de bacterie Bacillus thuringiensis ssp. Aizawai. In het proces van de herregistratie, die voor tien jaar geldig is, is het etiket van XenTari uitgebreid. Voor de bestrijding van eikenprocessierups is het meest van belang dat het middel nu ook toegelaten is voor sierbeplanting. Dat betekent dat het ook toegepast mag worden in particuliere tuinen, uiteraard wel alleen door mensen die in het bezit

zijn van een spuitlicentie, want het betreft een middel voor professioneel gebruik. Toepassing in de bosbouw is verdwenen van het etiket, net als alle driftreducerende maatregelen. Daarmee kent geen enkele toepassing meer een wachttijd. Bij het besluit tot herregistratie worden respijttermijnen gegeven voor opgebruik van verpakkingen met het oude etiket. Oude verpakkingen mogen worden afgeleverd tot 1 november 2015 en mogen worden opgebruikt tot 1 mei 2016. Gebruikers mogen dus nog één jaar lang de verpakkingen met het oude etiket opmaken volgens de op dat etiket vermelde voorschriften. De nieuwe registratie is juist op tijd voor het eikenprocessierupsenseizoen. De eerste bespuitingen hebben vorige week plaatsgevonden en de bespuitingen gaan drie tot vier weken door, totdat de rupsen brandharen ontwikkelen. <

Commentaar

Tarief Aan alle leuke dingen komt een eind, ook aan het verlaagde btw-tarief op hoveniersdiensten. De VHG doet in een brief aan de Tweede Kamer en het kabinet nog een laatste poging om de partijen gunstig te stemmen, met als insteek dat de lage btw een stimulans is voor de vergroening van particuliere tuinen. Maar staatssecretaris Wiebes van Financiën lijkt onverbiddelijk. Het feestje is voorbij, de koek is op. Over de vraag wat het verlaagde btw-tarief de groensector heeft opgeleverd, zijn de meningen verdeeld. Volgens sommige hoveniers waren veel klanten nauwelijks op de hoogte van het btw-voordeel van 15% op arbeidskosten. Anderen zeggen er juist leuke opdrachten mee binnen te hebben gesleept. De vraag blijft natuurlijk of ze die opdrachten niet tóch wel zouden hebben binnengehaald, maar misschien op een ander moment.

TuinenLandschap l 10 l 2015

NieuwsPag_4-5_A_def.indd 4

Buiten kijf staat dat een groot aantal particulieren het verlaagde btw-tarief heeft aangegrepen om de tuin op te laten knappen. Veel bedrijven rekenen zelfs op een flinke dip na 1 juli en hebben hun personele bezetting er al op afgestemd. Daarnaast levert zo’n einddatum altijd weer de nodige hoofdbrekens op; lukt het wel om alle opdrachten voor 1 juli af te krijgen? Want na 1 juli geldt onverbiddelijk weer het oude vertrouwde tarief van 21%. Zoals altijd zal er mondjesmaat best wat worden gesjoemeld met dateringen van facturen om toch nog 6% te kunnen rekenen. Beter lijkt echter om de klant gewoon duidelijkheid te geven, en werkzaamheden voor 1 juli op 6% te zetten, en die na 1 juli op 21%. Of zoals één hovenier op sociale media suggereert: gewoon in juli lekker lang op vakantie gaan en na de vakantie weer het normale 21%-tarief rekenen. Ralph Mens vakredacteur

30-04-15 15:23

Eenderde hoveniers denkt klussen niet af te krijgen voor einde lage btw-tarief Minder dan de helft van de opdrachtgevers van hoveniers weet dat de 6%-btw regeling op 1 juli afloopt. Daarbij geeft eenderde van de hoveniers aan dat opdrachten niet voor 1 juli kunnen worden afgerond. Dat blijkt uit onderzoek door Werkspot onder aangesloten hoveniers. Zoals bekend loopt de huidige lage btw-regeling op 1 juli van dit jaar af. Kwam er vorig jaar op de valreep nog een half jaar verlenging van de tijdelijke maatregel, onlangs schreef staatssecretaris Wiebes dat er deze keer echt een einde komt aan de regeling. Uit onderzoek van online klussensite Werkspot blijkt dat meer dan de helft van de opdrachtgevers niet weet dat de maatregel op 1 juli afloopt. En dat terwijl in het eerste kwartaal van dit jaar driekwart van

de hoveniers nog klussen heeft binnengehaald van klanten die van het lage btw-tarief willen profiteren. De staatssecretaris is in zijn brief heel helder: het verlaagde btw-tarief geldt voor werkzaamheden die vóór 1 juli 2015 worden afgerond. Voor werkzaamheden die na 30 juni worden afgerond, geldt het btw-tarief van 21%. Dit geldt ook als opdrachtgevers voor 1 juli 2015 een vooruitbetaling hebben gedaan voor werkzaamheden die na 30 juni 2015 worden afgerond. Naast de groep van 30% die aangeeft dat het niet gaat lukken om alle opdrachten voor 1 juli af te ronden, is er nog een groep van 40% die denkt dat het misschien gaat lukken. Slechts 29% is ervan overtuigd dat ze de klussen op tijd afkrijgen.

Onderscheid De VHG zegt in een reactie dat het belangrijk is onderscheid te maken tussen aanleg- en onderhoudswerkzaamheden. „Voor werkzaamheden op basis van een onderhoudscontract geldt dat sprake is van een doorlopende prestatie. Als de afrekening voor deze werkzaamheden betrekking heeft op een periode die begint voor 1 juli en eindigt na 1 juli - bijvoorbeeld op 31 december 2015 - moet de afrekenperiode worden gesplitst. Voor het deel van de werkzaamheden dat plaatsvindt voor 1 juli, mag het verlaagde btw-tarief worden toegepast. Voor het deel dat na 1 juli plaatsvindt, geldt het algemene btw-tarief (21%).” Volgens de VHG hebben de meeste ondernemers begin dit jaar, in combinatie met het indexeren van de onderhouds-

contracten, hun opdrachtgevers al geattendeerd op het verschil in btw-tarief voor en na 1 juli. Het is wel mogelijk dat sommige ondernemers dit nog moeten doen. Bij aanlegwerkzaamheden moeten ondernemers hun opdrachtgevers de komende weken tijdig informeren over het einde van de btw-regeling. Om te voorkomen dat op de gehele offerte het algemene tarief van 21% btw moet worden toegepast, kunnen volgens de VHG afspraken worden gemaakt over het opknippen van de opdracht en het uitvoeren van een tussentijdse oplevering voor de werkzaamheden die voor 1 juli zijn uitgevoerd. De VHG gaat ondernemers de komende weken via de Ondernemershelpdesk attenderen op het einde van de btw-regeling. <

Silent Pitches op Week van de Openbare Ruimte Foto Wendy Bakker

Op de dag Ruimte & Groen van de Week van de Openbare Ruimte konden de deelnemers via een koptelefoontje de pitches van verschillende kennis- en adviesbureaus beluisteren, zoals van het Norminstituut Bomen. Tijdens de pauzes was er ruim de mogelijkheid om de deskundigen te spreken en kennis te delen. Als deelnemer kon je drie werkateliers bezoeken met een keuze uit acht thema’s als burgerparticipatie, assetmanagement, goed beheer van kwalitatief groen, slimme combinaties tussen zorg en groen en EMVI-criteria. In deze workshops werden de deelnemers daadwerkelijk aan het werk gezet en was er ruimte voor uitwisseling van ervaringen en inzichten. De dag trok ruim 150 beleidsmakers en adviseurs uit het gemeentelijk groendomein. <

TuinenLandschap l 10 l 2015

NieuwsPag_4-5_A_def.indd 5

5 30-04-15 15:23

Nieuws

Gemeenten die overgaan op niet-chemisch beheer, moeten rekening houden met een stijging van kosten voor onkruidbestrijding. Dat staat in het rapport ’Inventarisatie onkruidbestrijding op verhardingen’ van adviesbureau Tauw. Tauw heeft de kosten voor chemische en niet-chemische methoden voor verhardingen met elkaar vergeleken.

In het algemeen zijn kosten voor niet-chemische methoden hoger dan die voor chemische bestrijding, €0,13/m² tegenover €0,04/m². Veel gemeenten die al niet-chemisch werken, komen uit rond €0,11/m². Ook melden gemeenten een dalende prijstrend voor niet-chemische onkruidbestrijding. Er zijn al gemeenten die niet-chemisch beheer voor dezelfde of lagere kosten uitvoeren. Het rapport geeft aan dat kosten voor niet-chemisch beheer aanzienlijk kunnen worden gereduceerd door het beheer

slim aan te pakken. Voorbeelden zijn het combineren van onkruidbestrijding en vegen in de uitbesteding en het per situatie inzetten van de beste techniek, in plaats van standaard inzetten op één techniek voor alle situaties. In de praktijk werken gemeenten al met een mix van chemische en niet-chemische bestrijdingsmethodes. Ongeveer de helft van het door gemeenten beheerde verharde oppervlak wordt al chemievrij beheerd. Het aanstaande verbod op chemische bestrijdingsmiddelen, dat moet ingaan vanaf het groeiseizoen van 2016, heeft hiervoor dan ook geen financiële gevolgen. In het rapport van Tauw wordt er verder op gewezen dat het budget voor onkruidbestrijding vaak minder dan 1% uitmaakt van het totale budget voor het beheer van de openbare ruimte. Een stijging van deze kosten heeft dus een relatief gering effect. <

Foto Ronald Bakker

’Stijging kosten chemische onkruidbestrijding relatief’

Rijksmuseumtuin afgerond Met de oplevering van de tuin rond de nieuwe Philipsvleugel is de Rijksmuseumtuin helemaal af. In de tuin staan eeuwenoude markante bouwwerken als de Groninger Herenpoort (1621), een tuinkoepel uit Haarlem, vazen en beelden in een klassiek podium van groen. Hiervoor zijn 7.336 vaste planten, 16.720 bollen, 400 m buxushaag, 11 bomen en 7 meerstammige solitaire boompjes aangeplant. Levendig middelpunt in de tuin is het verzonken zitplein met groot schaakbord. De museumtuin is ontworpen door Copijn Tuin - en Landschapsarchitecten. <

c o l u m n

Nu even niet Het is vrijdagmiddag en ik ben druk in de weer om zaken af te ronden. Vanmiddag om twee uur wil ik thuis zijn want mijn zoon viert zijn tiende verjaardag. De telefoon gaat. Ik spreek met een relatie waarvoor we een schetsmatig tuinplan hebben ontwikkeld. Hij gaat een nieuw huis bouwen in een bestaand park. Hij meldt: „De aannemer heeft net gebeld. Hij gaat volgende week beginnen dus ik wil met jou vanmiddag even rondlopen om te beoordelen welke beplanting nog te hergebruiken is.” Ik sla op tilt. Ik wil de klant niet teleurstellen maar ook mijn zoon niet. De radertjes draaien snel en ik kies gelukkig voor mijn zoon. „Dan kom je maar zaterdag of zondag”, stelt mijn klant. Ik vertel hem graag van dienst te willen zijn maar op zo’n korte termijn niet te kunnen plannen. Vanaf aanstaande maandag heb ik weer ruimte in mijn agenda. Ziedend en tierend hangt hij op. Ik blijf verbouwereerd achter.

Ben ik nu een klant kwijt? Ik voel me ook trots en fier want ik heb voor mezelf gekozen. Te vaak voel ik mij tegenwoordig als een soort van goedkope hoer die alles doet om klanten te behouden: zet daarbij te vaak mijn eigen normen en waarden aan de kant. Op Koningsdag gaat drie keer achter elkaar de telefoon. Even later meldt mijn telefoon een e-mailbericht van een bestaande relatie: „Nadat ik drie keer heb gebeld en je niet aan de lijn krijg, stuur ik maar een mailtje.” De consument van 2015 is volledig van God los. Waar houdt de grens van het toelaatbare op voor een kleine zelfstandig ondernemer? Moet je 365 dagen per jaar en 24 uur per dag beschikbaar zijn om nog klantvriendelijk te worden genoemd? Ik denk het niet. Eet nog liever droog brood.

Bart Hoes tuinontwerper Jack van Haperen ontwerper/hovenier Ruud Vermeer hovenier

Jack van Haperen sales@formaverde.nl TuinenLandschap l 10 l 2015

NieuwsPag_6-7-8.indd 6

30-04-15 15:23

Betrek burgers, maar blijf als gemeente zelf ook nadenken

Foto Ronald Bakker

Ik erken volmondig dat sinds de bal meer bij de samenleving ligt, veel positieve initiatieven van de grond zijn gekomen. Burgers adopteren bijvoorbeeld een stukje ’openbaar’ groen en nemen hier het beheer over. De wereld is misschien ook wel te complex geworden om dit

Loslaten neemt zulke vormen aan dat gemeenten weglopen van hun verantwoordelijkheid

Deze kolom valt onder redactionele verantwoordelijkheid van vhg.

geheel vanaf het gemeentehuis te besturen. De vraag is alleen: waar liggen regie en (eind)verantwoordelijkheid? Met de ’regisseursrol’ wordt vaak juist bedoeld dat de gemeente de regie loslaat. Daarbij wordt vergeten dat er flink getrokken en geduwd moet worden om daadwerkelijk iets van de grond te krijgen, en dat, anderzijds, niet elk initiatief dat binnenkomt zonder meer moet worden goedgekeurd. Tegenwoordig moeten minstens vier knip- en plaksessies in de stal hebben plaatsgehad voordat de gemeente zelf iets durft te vinden. Het loslaten neemt soms zulke grote vormen aan dat gemeentebesturen weglopen van hun verantwoordelijkheid en geen besluiten meer durven te nemen. Al dan niet uit angst voor de publieke opinie besteden raadsleden besluitvorming, bijvoorbeeld over de herinrichting van een straat of plein, uit

aan de burger en geven alleen nog formeel hun zegen. Ik vind dat ruimte moet worden gegeven aan de ontwikkelkracht van burgers, maar tegelijkertijd dat de overheid haar verantwoordelijkheid moet nemen om het overzicht te bewaren en keuzes te maken. Dit vraagt om een heldere koers en inzicht in de eigen kwaliteiten van de gemeente. Dit zijn voorwaarden om initiatieven tot hun recht te laten komen en te voorkomen dat er een lappendeken aan ontwikkelingen ontstaat. Een prachtig voorbeeld hiervan is de Landschapsvisie Vianen waarbij een plattelandsfunctionaris is aangesteld die aan de hand van bouwstenen (’tips’) burgers helpt met hun initiatieven, maar tegelijkertijd, met de visie in de hand (’spelregels’), de landschappelijke kwaliteit bewaakt.’’

NieuwsPag_6-7-8.indd 7

Gerwin Gabry Sociaal geograaf/planoloog bij KuiperCompagnons, Rotterdam

www.tuinenlandschap.nl

vhg

Vergroening De tijdelijke lage btw op bouw en renovatie stopt per 1 juli aanstaande. Staatssecretaris Wiebes van Financiën is er duidelijk over. Nu de economische crisis gedaan lijkt, bekommert de politiek zich om andere thema’s zoals veiligheid, vluchtelingen en zorg. Ook al is het definitieve einde nabij, toch doen we als VHG nog een uiterste poging om de tijdelijke lage btw op hoveniersdiensten voortgezet te krijgen. Onlangs hebben we hiervoor een brief verzonden naar onder andere de fracties in de Tweede Kamer. We hebben hierin uiteen gezet, dat de lage btw wat ons betreft nu ingestoken moet zijn op verduurzaming door vergroening. Oplossingen tegen de klimaatverandering, voor meer biodiversiteit en de gezondheid van mensen moeten niet alleen in de

Egbert Roozen directeur vhg e.roozen@vhg.org

Foto KuiperCompagnons

„De Nederlandse planningstraditie - stedenbouw, landschapsarchitectuur en planologie - staat internationaal hoog aangeschreven. Door participatie steeds meer voorop te stellen, dreigen we echter het kind met het badwater weg te gooien. Samenwerking met burgers vraagt juist om een sterke, zelfbewuste overheid die de regie weer oppakt.

openbare ruimte gevonden worden. Ook de particuliere tuin kan hierin een ferme rol vervullen. Bovendien hebben we met het concept van De Levende Tuin een geweldig handvat om deze vergroening inhoud te geven. Onze brief laat zien hoe we proactief op allerlei niveaus aan het lobbyen zijn geweest voor vergroeningsmaatregelen. En dat de lage btw hiervoor een effectieve stimuleringsmaatregel is gebleken. Ik zou u van harte willen aanbevelen de brief eens te lezen (te vinden op www.vhg.org). Dan wordt duidelijk waar een relatief kleine branche groot en belangrijk in kan zijn.

TuinenLandschap l 10 l 2015

7 30-04-15 15:23

Tuin en landschap o

nline

www. tuinenlandschap. nl

Van onderstaande berichten staat een uitgebreide versie op de site van TuinenLandschap

Landschapsarchitecten onderscheiden met lintje

Saskia van Loenen @SaskiaWaterland Leuke weetjes door @bomenconsulent bij opening #Springsnow over de iep in A’dam. Rode iepen op de Wallen, olifanten Artis dol op takken iep.

Bij de jaarlijkse lintjesregen zijn twee gerenommeerde stad- en landschapsarchitecten gedecoreerd. Winny Maas en Riek Bakker zijn beiden benoemd tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw.

Henriette Former @HFormer Vandaag #EarthDay2015 en #zaaidag voor vlinders en bijen. Dus 150 zonnebloemen gezaaid in struintuin! @Bijenlint

Nieuwe boktor gevaar voor Prunus en Populus De boktor Aromia bungii is door de Europese plantenbeschermingsdienst Eppo op de lijst van quarantaine-organismen geplaatst. Dat meldt Stichting Ravon. De kever kan grote schade aanrichten in Prunus en Populus.

Lucie Nijsen @Mastergardens Yes! opdracht binnen van een prachtig landgoed in de duinen #makes my day #tuinontwerp #beplanting

Rooflife finalist voor Startup Awards

OperatieSteenbreek @OpSteenbreek Op weg naar Den Haag waar vanmiddag de statuten van #operatiesteenbreek worden getekend

Rooflife is een van de drie finalisten van de TEDxAmsterdamWomen Startup Awards. Onderdeel van de finale is een Kickstarter campagne om fondsen te werven voor de start-up. De jury roemde de presentatie en voorziet een grote markt voor Rooflife.

Alternatief voor BGL, VAR verdwijnt Er komt een alternatief voor het wetsvoorstel Beschikking geen loonheffingen (BGL). Dat schrijft staatssecretaris Wiebes van Financiën maandag in een brief aan de Tweede Kamer. De VAR verdwijnt. Volgens het kabinet werkte de VAR schijnzelfstandigheid in de hand.

Verdwijnen VAR-verklaring goede zaak tuinenlandschap.nl De VAR verdwijnt en er komt een alternatief voor de Beschikking geen loonheffingen (BGL). Is deze nieuwe constructie met modelovereenkomsten voor zzp’ers een vooruitgang wat u betreft?

Vincent in bloei op Keukenhof

Discussieer mee in de tuinenlandschap-groep

75% Foto Keukenhof

zei ja tegen de stelling:

nee

Het bloembollenmozaïek naar een zelfportret van Vincent van Gogh staat in bloei op de Keukenhof. Het mozaïek heeft een oppervlakte van 250 m² en bestaat uit verschillende kleuren tulpen en blauwe druifjes. Van Gogh is dit jaar het thema van de Keukenhof vanwege zijn 125e sterfdag.

’Werkgever moet hoveniers verplichten om zich te controleren op teken’ Stem mee over de volgende peiling:

’Hovenier moet klant duidelijk laten weten als hij opdracht niet voor einde laag btw-tarief afkrijgt'

Ni u op de Bij sommige artikelen in dit blad staan icoontjes, deze verwijzen naar extra informatie op de website eu Tuin Foto’s Filmpjes Dossiers Documenten en links naar websites Praat mee ws enL bri ands ef chap 8 TuinenLandschap Landschap l 110 0 l 2015

NieuwsPag_6-7-8.indd 8

30-04-15 15:23

594391_.indd 9

29-4-2015 16:49:31

Sortiment

Bloemen van inheemse bomen De boom is bekend. Zijn bloemen bijzonder. Tenminste als je de tijd neemt om er eens aandachtig naar te kijken. Dan ontdek je de meest boeiende vormen. De bloei van inheemse bomen is een bekende en onbekende wonderlijke wereld. Tekst Bert Maes Beeld Bert Maes, Klaas Everards

lle inheemse bomen vormen bloemen en vruchten, maar voor je het weet zijn de iepen, haagbeuken, essen en wilgen al weer uitgebloeid en zijn de vruchten verdwenen voor je er erg in hebt. Als je kans ziet om de bloemen goed te bekijken, zul je je verbazen over de variatie aan vormen. Bloemen hebben over het algemeen kroonbladen, kelkbladen, meeldraden en stampers. Dan is het, zoals bij de lindesoorten, herkenbaar en te overzien. Anders wordt het bij bloemen van onder meer de eik, beuk, hazelaar, berk en de els. Deze zijn eenslachtig, de mannelijke en vrouwelijke bloemen zitten apart van elkaar in een boom. De boomsoort kan ook tweehuizig zijn, waarbij de vrouwelijke en mannelijke bloemen in aparte gescheiden bomen voorkomen, zoals bij de es, wilg en populier. Ook zijn

Zwarte els, Alnus glutinosa, behoort tot de berkenfamilie en heeft vergelijkbare bloeiwijzen. De boomsoort bloeit in februari-maart. De kleine vrouwelijke katjes zijn vuurrood.

er bomen die tweehuizig zijn, maar soms ook weer niet. De es en de wegedoorn zijn hier voorbeelden van. Bovendien komt het voor dat een mannelijke exemplaar in de loop van enkele jaren verandert in een vrouwelijke. Deze geslachtsverandering is

bij de gagelstruik geconstateerd. De inheemse boombloemen bieden een wonderlijke wereld van onverwachte vormen die zich in de evolutie hebben ontwikkeld. Hier worden er letterlijk enkele onder de loep genomen.

Zomereik - Quercus robur Bloeitijd: 4-5, eenhuizig, mannelijke en vrouwelijke bloemen gescheiden maar vlak bij elkaar. Mannelijk bloemen: in 2-4 cm lange hangende aarvormige katjes, geelgroen, 5-8 delig langwerpige gewimperde bloemdekblaadjes, kroon en kelk niet te onderscheiden, 6-8 helmhokjes waarin stuifmeel zich ontwikkelt. Vrouwelijk bloemen: rondachtig en opgericht, rood, onopvallend, 2-5 bloemen aan een opgericht aartje op een bloembodem, vele minuscule schubjes die zich tot eikelnap ontwikkelen, 5-7 delig viltig bloemdek rondom vruchtbeginsel, 1-3 stijlen, bij aanvang drie vruchtbeginsels, ĂŠĂŠn ontwikkelt zich tot eikel.

TuinenLandschap l 10 l 2015

Boombloemen.indd 10

30-04-15 15:24

Beuk - Fagus sylvatica Bloeitijd: 5, eenhuizig. Mannelijke bloemen: langgesteeld rondachtig katje, soms meer dan twintig bloemen, 5-16 gele meeldraden omgeven door 5-6 langwerpige, langharige bloemdekbladen. Vrouwelijke bloemen: kortgesteeld rondachtig, meestal twee bij elkaar, vier vruchtbeginsels, elk drie geel- of roodachtige stempels, bloem omgeven door vier langgeschubde omhulsels, groeien uit tot houtige stekelige bolsters rond de beukennootjes.

Hazelaar - Corylus avellana Bloeitijd: 2, soms eerder, eenhuizig. Mannelijke bloemen: in spiralen aan aarvormig katje, helmvormig schutblad (waarop nog twee voorblaadjes) hangt over meeldraden, elk bloempje vier meeldraden. Vrouwelijke bloemen: felrode stempels, twee per vruchtbeginsel, steken er als inktvissententakels bovenuit, katjes omgeven door harige schutbladen (één schutblad en twee voorblaadjes), groeien uit tot vruchtomhulsels met franjes van de hazelnoot.

Zachte berk - Betula pubescens Bloeitijd: 4-5, eenhuizig, bloemen in grote lijnen vergelijkbaar met die van de hazelaar. Vrouwelijke bloemen: drie vrouwelijke bloemen op één driedelig schutblad dat verhout, valt later op in rijpe katjes met de gevleugelde vruchten, elk vruchtbeginsel twee stijlen.

< TuinenLandschap l 10 l 2015

Boombloemen.indd 11

11 30-04-15 15:24

Haagbeuk - Carpinus betulus Bloeitijd: 4-5, berkenfamilie, eenhuizig. Vrouwelijke bloemen: hangende katjes, lange driedelige, langgewimperde schutbladen, vruchtbeginsels eindigen in twee felrode stijlen, waarvan topjes net buiten het lange schutblad komen.

Es - Fraxinus excelsior Bloeitijd: 4-5, bloei weinig opvallend, tweehuizig vaak ook eenhuizig, wel eens mannelijk en vrouwelijk bloemen in één bloeiwijze, behoort tot de olijffamilie maar es heeft gevleugelde vruchten. Mannelijke bloemen: in bundels, twee meeldraden, purperode helmhokjes. Vrouwelijk bloemen: purperrood, één vruchtbeginsel, twee vruchtbladen, één stijl en twee stempels, soms vierdelig schutblad, bloemen zelden een kelk of kroon, vierdelig.

Iepen - Ulmus Bloeitijd: 3-4, eenhuizing, vruchten in april al tevoorschijn, bloemen in bundeltjes bij elkaar. Bloemen kelkvormig rood aangelopen, gewimperde bloempjes 4-6-tallig, geen afzonderlijke kroon of kelk, stampers één vruchtbeginsel en twee geveerde stempels. Gladde iep - Ulmus minor: foto rechts: bloemen vrijwel zittend. Ruwe iep - Ulmus glabra: bloemen kortgesteeld. Fladderiep - Ulmus laevis: foto links: bloemen langgesteeld.

TuinenLandschap l 10 l 2015

Boombloemen.indd 12

30-04-15 15:24

Gele kornoelje - Cornus mas Bloeitijd: 2-3, tweehuizig, bloemen tweeslachtig, bloem met kroon en bijzonder kleine kelk, kroon felgeel met langbehaarde bloemsteel, kelk, kroon en meeldraden 4-tallig, ĂŠĂŠn stamper en een onderstandig vruchtbeginsel. Foto links: langgesteelde bloempjes en zeer korte kelkbladen. Foto rechts: 4-tallige bloempjes.

Spaanse aak Acer campestre Bloeitijd: 4-6, eenhuizig soms tweehuizig, minst opvallende bloei door groengele kleur bloemdek, dezelfde kleur voor smalgewimperde kelk en kroon, opvallend verdikte bloembodem, bloemen 5-tallig, acht meeldraden, 2-stempelige stamper met 2-hokkig vruchtbeginsel. Foto links: detail van stamper met twee stijlen.

Taxus - Taxus baccata Bloeitijd: 3-4, meestal tweehuizig. Vrouwelijke bloemen: onopvallend, klein en groen, zaadknop zonder kelk of kroon, wel schutbladen om bloem. Mannelijke bloemen: klein, lichtbruine bolvormige kegeltjes, bundeltje meeldraden, enkele omhullende blaadjes

TuinenLandschap l 10 l 2015

Boombloemen.indd 13

13 30-04-15 15:24

Sortiment

Dikke plus voor veldesdoorn bij Acer campestre heeft met Magnolia kobus gemeen dat hij Boom van het Jaar 2015 is. Niet in Nederland maar in Duitsland. Het predicaat ’boom van het jaar’ is daar bestemd voor inheemse boomsoorten. De veldesdoorn verdiende onder meer deze eretitel omdat hij opgewassen is tegen extremen in het stadsklimaat. Tekst en beeld Ton Stolk

e veldesdoorn komt als autochtoon gewas in Nederland slechts spaarzaam voor, en dan vaker als struik in heggen en bosranden dan als boom. Hij is onder meer nog in het IJsseldal, het Maasheggenlandschap in de omgeving van Boxmeer, Cuijk en Mook en in de bossen van Zuid-Limburg te vinden. Veel algemener is hij in gemengd bosplantsoen en in blokgroen en hagen in gemeentelijke plantsoenen en tuinen. Acer campestre is als kleine tot middelgrote boom in straten en plantsoenen tot op heden geen groot product voor boomkwekers. Wel doet een aantal selecties mee in het Gebruikswaardenonderzoek Straatbomen. Een nieuw geluid, waaruit blijkt dat de veldesdoorn als straatboom meer aandacht verdient, komt uit Duitsland. Daar is hij in de KLimaArtenMatrix Stadtbäume (KLAM) opgenomen als een favoriete boomsoort voor de toekomst in stedelijke beplantingen. Dat heeft Acer campestre te danken aan een reeks eigenschappen die in het kader van klimaatverandering als zeer positief worden aangemerkt. Zo verdraagt de boom intensieve zonnestraling, lichtweerkaatsing en hitte: kenmerken van de moderne stad met veel steen en glas. Maar misschien nog belangrijker: hij tolereert veel droogte en verdraagt tijdelijk in water staan – tot zo’n zes weken. Maar permanent natte voeten veroorzaakt afsterven van wortels met verwelkingsziekte (Verticillium) tot gevolg.

Straatboom sinds 1953 Met de introductie in 1953 van de selecties ’Elsrijk’ en ’Zorgvlied’ is de veldesdoorn pas echt tot straatboom ver-

heven. C.P. Broerse, toenmalig directeur Dienst Plantsoenen in Amstelveen, zag in de meer uniforme groei van deze klonen een grote meerwaarde ten opzichte van gezaaide bomen. Toch worden ook nu nog wel zaailingveldesdoorns als straatboom toegepast. De ’Naamlijst van Houtige Gewassen’ telt inmiddels meer dan 25 cultivars, deels van Nederlandse herkomst. Maar er staan ook enkele oude cultivars uit de 19e eeuw tussen die, hoewel weinig gekweekt tot sommige nauwelijks meer, nog altijd aan alle gebruikseisen voldoen, zoals bijvoorbeeld ’Nanum’ (1874), ’Postelense’ (1896), en ’Schwerinii’ (1897). Maar ’Elsrijk’ is, samen met ’Queen Elizabeth’ en ’Red Shine’, momenteel de meest toegepaste selectie van de veldesdoorn, geeft Arie Idema van Boomkwekerij M. van den Oever als toelichting op het sortiment. Een voordeel van die drie is dat ze op eigen wortel kunnen worden gekweekt door vermeerdering via stek of ook wel afleggen. Idema: ,,Dat lukt bij de andere cultivars wellicht ook, maar vanwege de kleine aantallen worden ze geënt of geoculeerd op een zaailingonderstam.’’ Het relatief grote aantal cultivars is mogelijk omdat Acer campestre zeer variabel is. Ideaal voor kwekers om hierin naar nieuwe, afwijkende typen te zoeken. De variatie binnen de soort manifesteert zich ook in de ziektegevoeligheid. De veldesdoorn kan last hebben van aantastingen door meeldauw, spint of galmijt.

Bladkleuren De eerste Nederlandse groenbladige straatboomselecties van Acer campe-

stre zijn ’Elsrijk’ en ’Zorgvlied’, waarbij deze laatste de mindere is gebleken van ’Elsrijk’. Deze wordt volop gekweekt. De kroon wordt kegelvormig tot breed eirond en is dichtvertakt. De lobben van de bladeren zijn zelf ook weer gelobd. Is licht tot tamelijk meeldauwgevoelig. Sinds het verschijnen van de twee boomselecties van Broerse volgden er uit binnen- en buitenland een hele reeks groenbladige cultivars. Dat zijn onder meer: ’Arends’, ’Commodore’, ’Geessink’, ’Huibers Elegant’, ’Lienco’ (kwekersrech-

TuinenLandschap l 10 l 2015

Veldesdoorn.indd 14

30-04-15 15:24

n bij veranderend klimaat

Variabel in groeivorm zijn de zaailingbomen: Waddinxveen, geplant in 1989.

telijk beschermd), ’Marjolein’ en ’Queen Elizabeth’. Rond 1980 verschenen enkele roodbladige selecties. Daarvan zijn ’Red Shine’ en ’Royal Ruby’ het bekendst. De zogenoemde roodbladige cultivars lopen extra rood uit en houden die kleur langer vast. Maar hun blad is ’s zomers zonder uitzondering donkergroen. Bij ’Royal Ruby’ gebeurt dit sneller dan bij ’Red Shine’. Deze boom heeft een open, eironde kroon, wordt zo’n 8 tot 10 m hoog en krijgt in de zomer bronsrode vruchten.

Het blad is kleiner dan van ’Royal Ruby’. Van beide verkleurt het blad in de herfst naar geel. Alle roodbladige selecties zijn meeldauwgevoelig. De bontbladige selecties zijn overwegend kleine struiken, die veelal op een stam veredeld worden. Uit 1859 dateert de cultivar ’Pulverulentum’ met variabel wit gespikkeld blad dat gevoelig is voor zonnebrand. Hij vormt echter makkelijk takken met groen blad. Het is een breedgroeiende struik met een hoogte van 2,5 m. ’Carnival’ is een compacte struik

(3 m hoog) met vrij groot blad met veel crèmewit. Aanplant in halfschaduw voorkomt bladschade door zonnebrand. ’Silver Celebration’ is een soort uit ’Carnival’. De bladeren hebben slechts zeer smalle, witbonte randjes. ’Magic Spring’, een bontbladige soort uit ’Royal Ruby’, combineert als kleine boom het rood uitlopen met crèmewit gevlekt blad dat later in de zomer gewoon donkergroen wordt. Volle zon veroorzaakt in het voorjaar verbrand blad.

TuinenLandschap l 10 l 2015

Veldesdoorn.indd 15

15 30-04-15 15:24

Groeivormen Bol-veldesdoorn zijn in feite dichtvertakte struiken, die wel geënt of geoculeerd worden op een stam. Een oudje in deze groep is Acer campestre ’Nanum’ (ook wel ’Compactum’ genoemd). Na vele jaren kan de kroon 4 m hoog en breed zijn. Lastig is de ’bastvernauwing’ waardoor takken afsterven. Wat de oorzaak daarvan is, is onduidelijk. Een recentere bolvorm is ’Anny’s Globe’. Ook deze heeft groen blad. De zuilvormen van de veldesdoorn profiteren nog weinig van de groeiende interesse voor zuilbomen. Toch zijn ’Fastigiatum’ en ’Green Column’ (synoniem: Farlake’s Column’) bepaald geen nieuwkomers meer. Wellicht gaat het hier om een en dezelfde selectie. Beide hebben een stijlopgaande, dichte vertakking en donkergroen blad. Ze hebben een rode herfstkleur en verlangen enige

correctiesnoei omdat er soms takken van het rechte spoor afraken. Ook de zuilvorm ’William Caldwell’ vertoont sterke overeenkomst met ’Fastigiatum’. Wat breder, eerder smal piramidaal tot eirond, maar wel stijlopgaande en dichtvertakt is ’Senator’. De twijgen zijn dun, het blad is relatief klein. Positief aan deze cultivar is dat hij vrijwel vrij blijft van meeldauw, spint en galmijt.

Bruikbaar postuur Een tendens in de groenvoorziening is om bomen toe te passen die niet zo heel groot (hoog en breed) worden. Acer campestre sluit hier met zijn rustige groei beter op aan dan bijvoorbeeld Acer platanoides en Acer pseudoplatanus, die ook veel hoger worden. Zijn kroon blijft relatief klein. Een hoogte van 8 tot 10 m bereikt hij pas na zo’n 25 tot 30 jaar.

De kroon is dan hoogrond, dus beduidend hoger dan breed. Voor Nederland geldt voor vrijstaande veldesdoorns 15 m hoogte zo ongeveer als maximum. Hij is daardoor bruikbaar in smallere straten en in tuinen. Voor het gebruik als straatboom zijn tolerantie voor strooizout, luchtverontreiniging en ozon nuttige eigenschappen. Direct in de volle zeewind kan je hem beter niet zetten, maar waar de harde, zoute wind wat gebroken is, voldoet hij als boom zeer zeker. Ook enige bodemverdichting rondom de boom is niet snel een probleem. Dat heeft te maken met zijn wortelstructuur. De veldesdoorn ontwikkelt allereerst een verticale beworteling tot ongeveer 1 m diepte. Aan het oppervlak vormt hij slechts een fijn wortelgestel van adventiefwortels.

Kenmerken Acer campestre groeit in zijn natuurlijke verspreidingsgebied vooral in bosranden en houtwallen in de nabijheid van rivieren en beken. Hij houdt van een lichte standplaats, alleen in zijn jeugd verdraagt hij enige schaduw. Verder verlangt hij veel warmte. Optimaal is een standplaats op een kalk- en leemhoudende, goed vochthoudende bodem. Hij neemt echter met bijna elk bodemtype genoegen met pH-waarden van zwak zuur tot alkalisch, mits het niet om zeer schrale en droge zandgrond gaat. De schors op de stam kleurt op latere leeftijd naar donkergrijsbruin en is dan ruw gegroefd en gedeeld tot kleine rechthoeken. De fraaie kurklijsten op takken ontwikkelen zich lang niet bij alle exemplaren. Het blad is in de zomer donkergroen. De herfstkleur goudgeel, soms met wat rood, en blijft lang tot in november. Het blad is niet groot (5-10 cm breed), met drie of vijf stompe lobben waarmee het blad tot maximaal de helft wordt ingesneden. De bladsteel met melksap is ongeveer net zo lang als de bladschijf. De bloei is gelijk met het uitlopen van het blad in april, in een zeer laat voorjaar begin mei. De bloemen zijn groenig geel, met tien tot twintig bijeen in staande tuilen. De zaden zitten twee aan twee bij elkaar en hebben vleugels die bijna in een lijn staan. Bij sommige zaailingen kleuren die zaadvleugels in juni-juli prachtig rood wat op afstand de indruk geeft of de boom vol met rode bloemen zit.

TuinenLandschap l 10 l 2015

Veldesdoorn.indd 16

30-04-15 15:24

Acer campestre ’Elsrijk’ in Cuijk in 1990 geplant.

Acer campestre ’Green Column’ in Valburg in 2002 geplant.

Acer campestre ’Huibers Elegant’ in Cuijk in 2002 geplant.

Acer campestre ’Queen Elizabeth’ in Nijmegen in 1997 geplant. <

TuinenLandschap l 10 l 2015

Veldesdoorn.indd 17

17 30-04-15 15:25

594392_.indd 18

29-4-2015 16:50:03

594393_.indd 19

30-4-2015 13:39:27

Bedrijf en Organisatie

Besparen op beheerkosten door ander openbaar groen De Databank Gemeentelijk Groenbeheer biedt gedetailleerde informatie over het groenbeheer door gemeenten. Dat maakt het voor gemeenten mogelijk om zichzelf met andere te vergelijken. Maar het geeft ook goed inzicht in veranderingen in samenstelling, kwaliteit en kosten van het gemeentelijk groen. Wat is er de afgelopen jaren veranderd?

Tekst Joop Spijker Beeld Alterra, WUR

e laatste tien jaar is het totale areaal van het basisgroen – struikbeplanting, bomen, gras en plantperken – met meer dan 10% toegenomen. Dat mag opvallend genoemd worden, gezien de bezuinigingsslagen die de Nederlandse gemeenten hebben moeten maken. Gemeenten hebben nu gemiddeld bijna 39 m2 basisgroen per inwoner. Dit is exclusief het groen op begraafplaatsen en sportvelden. Binnen dit areaal basisgroen treden opvallende verschuivingen op. Begin deze eeuw was het areaal struiken met meer dan 40% van het totale areaal basisgroen nog het meest voorkomend binnen de bebouwde kom. Dit aandeel is in 2013 gezakt tot circa 24%. Het areaal gras is in dezelfde periode toegenomen van 60% naar 75%, waarvan eenderde deel bestaat uit ruw gras en tweederde uit gazon. Het aantal bomen in de bebouwde kom blijft min of meer constant op ruim 0,4 boom per inwoner.

De kosten voor de verschillende beheercategorieën stedelijk groen. Voor elke beheercategorie is de index in 2004 op 100 gesteld.

Beheerkosten De kosten die de gemeenten uittrekken voor het beheer, liggen gelijk aan die van 2005. In de periode 2005-2009 stegen de kosten van ruim €34 naar €39 per inwoner. Vanaf 2010 wordt een daling van de kosten ingezet die in 2013 weer terug op het niveau van €34 per inwoner is. Gemeenten onderhouden daarvan in 2013 echter beduidend meer basisgroen dan in 2005. Dit is mogelijk gemaakt doordat de beheerkosten per vierkante meter basisgroen met ruim 15% zijn gedaald in de periode 2005-2013. De daling is vooral bereikt door een andere samenstelling van het groen. Het aandeel relatief dure struikbeplantingen is afgenomen en dat van gras is toegenomen. Daarbij zijn er ook veranderingen opgetreden in de eenheidsprijzen van de verschillende beheercategorieën, maar deze tonen een verschillend beeld. Gras is met name in de periode 2005-2010 goedkoper geworden – de eenheidsprijzen zijn circa 20% gedaald – en sinds die tijd stabiel in prijs. Bij struikbeplantingen zijn de eenheidsprijzen sinds 2010 gedaald met ongeveer 10%. Bomen laten een heel ander beeld zien. De eenheidsprijzen stijgen gestaag sinds 2007.

Beeldkwaliteit Sinds 2008 zijn in de beeldkwaliteit geen grote verschuivingen opgetreden. Alleen bij struikbeplantingen is de gemiddelde kwaliteit licht gedaald van iets beter dan B-kwaliteit naar iets lager dan B-kwaliteit. Conclusie is dat de gemeenten de besparingen vooral hebben bereikt door omvorming. Dit kan dus ook een omvorming van gazon naar ruw gras zijn. Een omvorming die eenvoudig bereikt kan worden door de maaifrequentie te verlagen tot 1-3 maal per jaar. De wijze waarop de uitvoering van het beheer is georganiseerd, verschilt sterk tussen gemeenten. Er zijn regiegemeenten, gemeenten die het uitvoerende werk in het groen volledig wegzetten op de markt, en gemeenten die vrijwel al het werk laten uitvoeren door een eigen dienst. Tussenvormen komen het meeste voor. De cijfers in de Databank wijzen erop dat het aandeel uitbesteed werk enigszins groter wordt, bijvoorbeeld doordat gemeenten geen vacatures vervangen, of incidenteel doordat een gemeente de eigen buitendienst verzelfstandigt tot een uitvoeringsbedrijf. Het effect van deze wijzigingen op

TuinenLandschap l 10 l 2015

Databank groenbeheer.indd 20

30-04-15 15:24

Het areaal groen binnen de Nederlandse steden is per inwoner toegenomen. De beheerkosten zijn gedaald. De prijs voor gras is gedaald, die voor bomen laat de laatste jaren een gestage stijging zien.

de gemiddelde gemeentelijke beheerkosten van het groen is niet vastgesteld.

Meerwaarde stedelijk groen Interessant is dat er ondanks de bezuinigingen in de gemeentelijke politiek, veel aandacht is voor de waarden van groen. In 2014 is een enquĂŞte gehouden onder de leden van de DGG over dit onderwerp. Hierin geeft meer dan 80% van de gemeenten aan dat zij de verschillende waarden van groen van belang achten voor het groenbeleid. De meest genoemde waarden in het gemeentelijk beleid zijn biodiversiteit en gezondheid/welbevinden van bewoners en werkenden. Daarnaast zijn de bijdrage aan de visuele kwaliteit van de openbare ruimte en de toeristische waarde door veel gemeenten genoemd. Dit geldt ook voor de rol van groen voor de waterhuishouding, de cultuurhistorie, het stadsklimaat en de luchtkwaliteit. Aan andere functies wordt minder waarde gehecht. De meerwaarde van groen speelt echter een grotere rol in het beleid dan in het beheer. Enige uitzondering daarop is biodiversiteit. Meer dan 80% van de gemeenten die biodiversiteit als beleidsdoelstelling heeft, houdt hier ook in het beheer rekening mee. Een meerderheid van de gemeenten (60%) geeft aan dat zij eveneens invulling geven aan de visuele kwaliteit van de openbare ruimte in het beheer. Bijna de helft van de gemeenten houdt rekening met de in het beleid onderkende waarde van groen en gezond-

Databank Gemeentelijk Groenbeheer De Databank Gemeentelijk Groenbeheer (DGG) is een benchmark met kengetallen over gemeentelijk groen en groenbeheer. De benchmark is in 1998 opgezet door Alterra, Wageningen UR en bestaat nu vijftien jaar. Al die tijd gebruiken beheerders van gemeentelijk groen met succes de cijfers om het groenbeheer verder te professionaliseren. De databank telt nu zestig leden verspreid over het gehele land. De leden ontvangen een individuele rapportage en daarnaast een algemene rappor-

tage. Deze geeft een overzicht van de situatie bij alle gemeenten. Behalve de situatie in het laatste boekjaar worden eveneens allerlei trends getoond zoals de ontwikkeling van kosten. Het project wordt begeleid door een klantenraad die sinds 2014 onder voorzitterschap van Dennis de Heer van gemeente Hoorn staat. Meer informatie op www.databankgroenbeheer.nl. Voor vragen kunt u terecht bij projectleider ir. J.H. Spijker (0317) 48 49 90, joop.spijker@wur.nl.

heid/welbevinden, groen en waterhuishouding en groen en toeristische kwaliteiten. Bij stadsklimaat en luchtkwaliteit is dit minder dan 20%. Wel geven de gemeenten in ruime meerderheid (>80%) aan dat zij bij bezuinigingen rekening houden met de waarden van het groen. Het effect van de bezuinigingen op de waarden van groen wordt echter verschillend geduid. De ene helft van de gemeenten geeft aan dat de bezuinigingen leiden tot aantasting van de waarden van het groen. De andere helft geeft aan dat in hun gemeenten de waarden van groen hierdoor niet zijn geraakt. <

TuinenLandschap l 10 l 2015

Databank groenbeheer.indd 21

21 30-04-15 15:24

Bedrijf en Organisatie Een week met Terra MBO Groningen

Aan de slag op het Franse landgoed La Trousse Al zo’n vijftien jaar steken de tweedeklassers van Terra MBO Groningen een week lang de handen uit de mouwen op het Franse landgoed La Trousse. Dit jaar ging Tuin en Landschap met ze mee. Met zijn allen motorkettingzagen, snoeien, kantjes steken én boomklimmen. Hoe ervaren de studenten zo’n week en wat leren ze ervan? Tekst en beeld Miranda Vrolijk

aags voordat de tweedeklassers naar Frankrijk vertrekken, post docent Martin Knol een foto op Facebook van kasteel La Trousse met daaronder ’Koffertje pakken! Zaterdag gaan we weer naar ons favoriete kasteel in Frankrijk om de bloemetjes buiten te zetten’. Dit leverde meer dan honderd likes op en de vraag van oud-leerlingen – sommigen zijn al meer dan tien jaar van school af – wanneer ze weer met zijn allen naar het kasteel afreizen voor een reünie. Het illustreert de impact die de werkweek op de leerlingen heeft. Al zo’n vijftien jaar organiseert Terra MBO Groningen voor de tweede klassen van de opleiding Tuin, Park en Landschap

een werkweek naar Château La Trousse in Lizy sur Ourcq, zo’n 80 km ten oosten van Parijs. Het 18 ha grote landgoed (16 ha binnen de muren en 2 ha daarbuiten) wordt dan stevig onder handen genomen. Met de eigenaren van het landgoed – het is verdeeld in 36 appartementen – heeft de school een deal gesloten: de leerlingen zorgen ervoor dat het groen er weer tiptop bij ligt en in ruil daarvoor krijgen ze kost en inwoning.

Twintig leerlingen Dit jaar kozen twintig studenten (niveau 2, 3 en 4) voor de werkweek (gaan ze niet mee dan werken ze die week op hun stagebedrijf). De dag van vertrek,

Onder het genot van radio Drenthe - meegenomen van huis - bouwen Robert Janssen, Koen Vogelzang en Patrick Hummel in de ommuurde moestuin constructies waarlangs frambozen kunnen groeien.

zaterdag 28 maart, begint al vroeg met het inladen van de bus met gereedschap en planten. Alles, van motorkettingzagen, kruiwagens en bosmaaiers tot touw om de fruitbomen te leiden, graszaad en handschrepels gaat mee. Ook appelbomen, frambozenstekken, lelietjes der dalen en stokrozen verdwijnen onderin de bus. Elk jaar plant de school wel wat nieuws aan op het landgoed legt Martin Knol uit. Zo is er naast de tennisbaan een grote vasteplantenborder aangelegd en zijn er diverse Liquidambar styraciflua aangeplant. Daarnaast is er jaren geleden door een van de docenten een laan met Juglans nigra getraceerd, destijds totaal overwoekerd, maar inmiddels door Terra MBO Groningen helemaal vrijgezet. Ook het productiebos met voornamelijk essenopslag verandert door toedoen van de school langzaam maar zeker in een wat natuurlijker bos met een meer gevarieerdere vegetatie. De dagen na aankomst zien er allemaal ongeveer hetzelfde uit – behalve de woensdag wanneer er een trip naar Parijs op het programma staat met onder meer een bezoek aan de Jardin des Plantes (de botanische tuin). ’s Ochtends bij het ontbijt van stokbrood - gebracht door een van de bewoners - inventariseren de drie docenten de klussen. Naast Martin Knol zijn dat Aschwin Pater – de ’zaagdocent’ en Michiel Boerman de ’klimdocent’. De leerlingen kunnen op een lijst intekenen waar ze aan de slag willen. Het kantjes afsteken van de grasparterres, het aanvullen van de grindpaden, het voorjaarsklaar maken van de vasteplantenborders, het snoeien van het fruit en het zagen in het productiebos zijn jaarlijks terugkerende klussen. Dit jaar wor-

TuinenLandschap l 10 l 2015

Week mee met AOC Terra.indd 22

30-04-15 15:25

Bij de vijver wiedt Gertjan Wierenga de beplanting rondom de rotspartijen. Een klus die hij vorig jaar ook heeft gedaan: sommige leerlingen gaan meerdere keren mee met de werkweek. Op de achtergrond kasteel La Trousse dat net als het koetshuis en de bijgebouwen nu verdeeld is in diverse appartementen.

den ook de seringen langs de oprijlaan flink gedund, in de moestuin worden de oude appelbomen vervangen en er komen extra frambozen. Het maken van de constructies daarvoor was volgens Robert Janssen, niveau 4, een leuke klus. „Hoewel niemand dat wilde doen.’’ Janssen heeft voor de opleiding aan AOC Terra gekozen nadat hij het eerst op Larenstein heeft geprobeerd. Dat beviel hem slecht, hij wilde liever met de handen de grond in. Dat is ook precies wat deze werkweek volgens hem interessant maakt: „Gewoon lekker de hele week met zijn allen buiten bezig zijn.’’

Witte perziken Voor Niek de Jonge zijn het vooral alle nieuwe dingen die hij op La Trousse kan leren. De eerste dagen was hij vooral in de historische moestuin en de boomgaard te vinden om te snoeien: witte perziken, oude leiperen, kersenbomen. Hij heeft ze allemaal onder handen genomen. Op zijn stagebedrijf Booiman van Dijk Tuinen in Groningen is hij door een collega enthousiast gemaakt voor het boomklimmen. Aan het einde van de eerste totaal verregende werkdag is hij dan ook de eerste die zich bij docent Michiel Boerman meldt om na een korte instructie in een van de lindes te klimmen. Dat

Docent Martin Knol geeft aanwijzingen aan Wouter Wijngaard hoe het leifruit te snoeien. La Trousse is rijk aan fruit: in de historische moestuin - waarvan nu slechts een beperkt gedeelte als productietuin in gebruik is - staan witte perziken, peren, appels en wat kleinfruit. De boomgaard staat vol kersenbomen. blijkt hem goed te liggen, want al snel lukt het hem de tweede tak te bereiken. Of hij er ook wat mee gaat doen, wellicht een opleiding tot European Treeworker, dat weet hij nog niet. Wat hij wel weet, is dat hij na dit jaar, De Jonge doet niveau 2, wil instromen bij niveau 3.

Mark de Jong, niveau 3, loopt stage bij een grote groenvoorziener. De eerste werkdag heeft hij een groot deel van de Buxus-hagen in de historische moestuin met de heggenschaar gefatsoeneerd. Dit heeft hij zo strak en snel gedaan, - „op mijn stagebedrijf laten ze me ook vaak

TuinenLandschap l 10 l 2015

Week mee met AOC Terra.indd 23

23 30-04-15 15:25

de hagen snoeien’’ -, dat de docenten besluiten dat hij ook maar de Ligusterhaag rondom het herdenkingsmonument voor de Eerste Wereldoorlog moet knippen. Dat bevindt zich aan het begin van de oprijlaan langs de openbare weg. Dit lokt de plaatselijke gendarmes om een kijkje te komen nemen op het kasteel naar wat er allemaal die eerste week in april gaande is.

Buschauffeur Harry De dagen eindigen steevast met een pot bier in de keuken, waarna een gepensioneerde traiteur uit het dorp het avondeten komt brengen en Martin Knol het daarna tijd vindt voor een les plantenkennis met – dan nog – kale wintertakken. ’s Avonds wordt van het door de buschauffeur Harry overal op het terrein verzamelde snoeiafval een kampvuur gebouwd. De touringcarchauffeur van Lanting Reizen werkt vrijwillig de hele week met de studenten mee. Daarmee heeft hij het helemaal gemaakt. Het is ook Harry die zowel maandagavond als de woensdag de leerlingen en docenten naar Parijs brengt. Daags na de werkweek post een van de leerlingen dan ook op Facebook: ’Heerlijke werkweek gehad met de hele klas veel beleefd en gezien. Bedankt iedereen (en zeker Harry) voor deze mooie week!’

Het landgoed heeft een stuk bos dat vroeger als productiebos fungeerde. AOC Terra probeert om dit bos wat natuurlijker te maken door met name de wildgroei aan essen en kersenbomen te verwijderen. Dit betekent veel zaagwerk voor de leerlingen. Op de foto Mark de Jong en Patrick Jansema.

Weer of geen weer: aan het eind van de dag geeft docent Michiel Boerman klimles voor wie dat wil. Links Niek de Jonge.

Het voorplein is ingericht als een klassieke Franse tuin. Rechts de toren en de oude oranjerie. Het afsteken van de gazons en het aanvullen van het grind (hier door Max Palstra) gebeurt elk jaar.

www.tuinenlandschap.nl TuinenLandschap l 10 l 2015

Week mee met AOC Terra.indd 24

Kijk op de website voor meer foto’s

30-04-15 15:25

594394_.indd 25

29-4-2015 16:52:14

594395_.indd 26

30-4-2015 13:39:53

Zo-zit-dat

Wat is wijsheid, reorganiseren vóór of na 1 juli 2015? Omdat het bedrijfseconomisch slecht gaat in zijn bedrijf overweegt hovenier Jan Mensing* voor een aantal medewerkers ontslag aan te vragen. Voor deze mensen heeft hij al enige tijd te weinig werk. Hij vraagt zich af wat er onder het nieuwe ontslagrecht per 1 juli 2015 verandert en of hij beter vóór die datum ontslag kan aanvragen.

Tekst Tessa Viragh | Beeld Peter Moorman

er 1 juli 2015 wijzigt het ontslagrecht aanzienlijk. Dan gaan namelijk de nieuwe ontslagregels in die onderdeel zijn van de Wet werk en zekerheid. Twijfelt u als werkgever of u voor of juist na 1 juli moet reorganiseren? Hieronder volgen de belangrijkste verschillen tussen het huidige en het nieuwe ontslagrecht samengevat om u te helpen bij het maken van deze keuze.

Bedrijfseconomisch ontslag vóór 1 juli 2015 ▸ Jan kan het ontslag zowel aan de kantonrechter of aan het UWV verzoeken. ▸ Bij het UWV kan na toestemming zonder vergoeding de arbeidsovereenkomst worden opgezegd; een werknemer moet zelf naar de rechter stappen als hij recht op een vergoeding meent te hebben. ▸ De ontslagroute via de kantonrechter ligt minder voor de hand bij bedrijfseconomische redenen, omdat de kantonrechter een ontslagvergoeding zou kunnen toekennen op basis van de kantonrechtersformule.

▸ Tegen de beslissing van de kantonrechter of het UWV is geen hoger beroep mogelijk.

Bedrijfseconomisch ontslag ná 1 juli 2015 ▸ Voor ontslag wegens bedrijfseconomische omstandigheden kan Jan alleen nog maar bij het UWV terecht. ▸ Vanaf 1 juli is Jan bij beëindiging een transitievergoeding aan de werknemers verschuldigd als het dienstverband ten minste twee jaar heeft geduurd. Deze vergoeding bedraagt eenderde maandsalaris per dienstjaar gedurende de eerste tien jaar van het dienstverband. Een uitzondering is mogelijk voor werkgevers met maximaal 25 werknemers met een zodanig slechte positie dat hun voortbestaan in gevaar komt. Hiervoor geldt een zware bewijslast. ▸ De transitievergoeding is Jan straks ook verschuldigd bij het niet verlengen van arbeidsovereenkomsten voor bepaalde

tijd die langer dan twee jaar hebben geduurd. ▸ Vanaf 1 juli moet er meer dan voorheen aantoonbaar aan herplaatsing van de medewerker zijn gewerkt. ▸ Vanaf 1 juli is hoger beroep mogelijk, zaken kunnen daardoor langer duren en tot onverwachte uitkomsten leiden.

Conclusie Indien Jan vóór 1 juli 2015 een ontslagaanvraag indient bij het UWV, hoeft hij geen vergoeding te betalen aan de werknemer als het ontslag verleend wordt. Als hij vóór 1 juli 2015 een verzoek om toestemming van UWV of ontbinding door de kantonrechter heeft gedaan, dan is het oude recht van toepassing en hoeft hij eveneens geen transitievergoeding te betalen. Voor alle beëindigingen vanaf 1 juli 2015 geldt uiteraard het nieuwe recht. <

Tessa Viragh is juridisch adviseur bij Grant Thornton, E Tessa.viragh@gt.nl

Hoe-zit-dat?

* Deze naam is fictief

Heeft u vragen of problemen die geschikt zijn voor bespreking in de rubriek Zo-zit-dat, laat het de redactie weten. Met behulp van een deskundige trachten wij het juiste antwoord of de juiste aanpak van uw probleem te vinden. TuinenLandschap l 10 l 2015

Zo-zit-dat.indd 27

27 30-04-15 15:25

DE KANT-EN-KLARE PLANTENMAT Begraafplaatsen

Taluds

Boomspiegels

Plantvakken

Bloembakken

Bedrijfstuinen

Particuliere tuinen

Rotondes

3 AAR VRAAG N TIS ONS GRA TIE INFORMA PAKKET!

Snel en gemakkelijk aan te leggen

Direct het gewenste resultaat

Hele jaar door leverbaar

WERKWIJZE 1

Zorg ervoor dat de ondergrond egaal en onkruidvrij is.

Minimum aan onderhoud Kosten besparend

Leg de plantenmatten één voor één.

De plantenmat doet vanaf nu wat hij moet doen: de bodem bedekken.

Covergreen Nederland BV • Postbus 139 • 7450 AC Holten • T +31 (0) 548-365 071 • F +31 (0) 548-361 285

594396_.indd 28

30-4-2015 13:40:52

VERKRIJGBAAR IN DIVERSE SOORTEN

Covergreen® Vinca minor

H 5-20 cm Zon / Half schaduw Bloeikleur: Blauw

Covergreen® Waldsteinia

H 5-15 cm Half schaduw/Schaduw Bloeikleur: Geel

H 10-20 cm Half schaduw/Half zon Bloeikleur: Wit

Covergreen® Euonymus

H 20-45 cm Zon/Half schaduw Mooie rode herfstkleur

Covergreen® Vinca minor Getrude Jekyll

Covergreen® Hedera

Covergreen® Sedum

H 2-7 cm Zon Zeer geschikt voor dakbegroeiing

H 10-25 cm Zon/Half schaduw/ Schaduw

NIEUW

Covergreen® Rosa Robin

H 20-40 cm Zon Bloeikleur: Rood

Covergreen® Rosa Sterre

H 20-40 cm Zon Bloeikleur: Wit

Geranium

H 20-30 cm Zon/Half schaduw Bloeikleur: Wit/roze

KOSTENBESPARING MONEY CUMULATIVE

Wie rekent, volgt de groene lijn van Covergreen®.

TIME

Onze plantenmatten hebben een hogere aanschafwaarde dan reguliere bodembedekkers, maar uiteindelijk bespaart u geld met Covergreen®. Een investering waard? Jazeker. De snelle aanplant, lange levensduur en minimaal onderhoud geven direct een duurzaam en kostenefficiënt effect.

info@covergreen.nl • www.covergreen.nl

594396_.indd 29

Volg ons, like ons!

30-4-2015 13:40:55

Ontwerp en Inrichting

Nederlandse verzamelingen in Chaumont:

101 pelargoniums en vreemdsoortige groenten Buitengewone tuinen of verzamelaarstuinen: het internationale tuinfestival in het Franse Chaumont-sur-Loire zet dit jaar de plant centraal. Twee in Nederland gevestigde tuinen landschapsontwerpers hebben een winnend ontwerp gemaakt: in de één kun je dwalen tussen sterkgeurende Pelargonium en in de ander proeven van een zwarte tomaat of paarse bloemkool. Vandaag, 7 mei, is de officiële opening. Tot en met 1 november kunt u de 25 plantenverzamelingen gaan bekijken. Tekst Miranda Vrolijk Beeld van de ontwerpers

Katarina Brandt www.ludiclandscapes.com

Impressie van ’101 Pelargoniums’.

De keuze voor Pelargonium was snel gemaakt: de landschapsontwerper heeft zelf al een kleine verzameling bijzondere Pelargonium-cultivars. „Bovendien heb ik er goede jeugdherinneringen aan, mijn oma had er altijd veel in de vensterbank staan.’’ Daarnaast valt de festivalperiode, eind april tot en met oktober, precies samen met de tijd dat de kamerplant in het redelijk zonnig, warme Chaumont buiten kan staan.

Colageur

oor landschapsontwerper Katarina Brandt uit Amsterdam is het de tweede keer dat ze een festivaltuin heeft ontworpen voor Chaumontsur-Loire. De eerste keer was in 2009, toen was het thema ‘kleuren’. Samen met Anouk Vogel ontwierp ze destijds een tuin met een volledig zwartwit beplantingsschema als ode aan kunstenaar Escher. De beplanting stond in die tuin centraal en dat is dit jaar niet anders, met dit verschil dat de organisatie er de komende editie expliciet om heeft gevraagd. Aan de hand van het thema ’Verzamelaarstuinen of buitengewone tuinen’ werden ontwerpers opgeroepen om zo veel mogelijk bijzondere en aparte planten en cultivars te gebruiken. Voor Brandt – die bij bureau Loos van Vliet in Haarlem werkt, maar daarnaast ook voor zichzelf is begonnen – een uitgelezen kans om zich te profileren op het festival.

Pelargonium, synoniem voor ouderwets en burgerlijke huisvlijt, is een veronachtzaamde plant geworden. En dat is volledig onterecht volgens Brandt. „In het geslacht Pelargonium zit zoveel variatie in bloeikleur en –vorm, in bladtexturen en bovenal in geuren; zo’n diverstiteit zie je maar zelden in één plantengeslacht. Neem bijvoorbeeld de cultivar ’Cola Bottles’ die naar cola geurt, dat is toch bijzonder?’’ Wat Pelargonium verder een fascinerende plant maakt, zijn de eetbare bloemen, en met het blad kan gekookt of gebakken worden, Brandt heeft bijvoorbeeld het sterkgeurende en zoetsmakende blad van ’Chocolate Peppermint’, verwerkt in koekjes net zoals je dat met vanille kan doen. Niet alleen de plant zelf, maar ook de cultivarnamen fascineren de landschapsontwerper. „Dat zijn net kleine gedichten. Neem ’Meadowside Midnight’, ’Angeleye’s Orange’ of

’101 Pelargoniums’ vlak na de aanleg.

TuinenLandschap l 10 l 2015

NederlandseDeelnemersChaumont.indd 30

30-04-15 15:25

Het ontwerp ’101 Pelargoniums’ van Katarina Brandt.

’Bird Dancer’, prachtig.’’ Tijd dus om deze fascinerende plant uit het verdomhoekje te halen in de ’Tuin van 101 Pelargoniums’. Bij Kwekerij van der Velde in Heerde, gespecialiseerd in Pelargonium, heeft ze 100 verschillende cultivars uitgezocht. En dat is nog maar een selectie, want deze kweker biedt een assortiment aan dat bestaat uit honderden verschillende cultivars. De 101e cultivar ’Mårbacka’ komt van kwekerij Gluggstorps handelsträdgård in Zweden, het geboorteland van Brandt, vanwege haar gelukkige jeugdherinneringen. De lay-out van de festivaltuin is eenvoudig: in 101 plantenbakken worden de cultivars tentoongesteld, per plantenbak, één cultivar. „Ik wilde zo min mogelijk materialen gebruiken, want het gaat in deze tuin om de planten’’, verklaart Brandt. De bakken verschillen in hoogte: ze zijn 50, 75 of 100 cm hoog. Brandt heeft de 101 bakken zo in de tuin neergezet dat er een soort labyrint is ontstaan, waarin de bezoeker kan dwalen. „En hier en daar zijn handen door het blad kan laten gaan, de geur opsnuiven en zich verbazen over de bloeivorm.’’

Industriële uitstraling De kegelvormige plantenbakken zijn door Brandt in samenwerking met GWW-PRO in Waalwijk ont-

Internationaal tuinenfestival Chaumont-sur-Loire Wanneer 23 april t/m 1 november Thema Buitengewone tuinen of verzamelaarstuinen Aantal festivaltuinen 25, waarvan 3 op uitnodiging zijn ingericht, 1 door de CCVS, de beheerder van de Franse Nationale Plantencollecties, in deze tuin aandacht voor Bougainvillea en Lantana. Eén door de botanische tuinen van de Franssprekende landen, en één door de Zuid-Afrikaanse ontwerper Leon Kluge met een verzameling aan planten met eetbare bladeren. De overige 22 zijn door middel van een

competitie door een jury uitgekozen. Die jury stond dit jaar onder leiding van Patrick Blanc, bekend van de groene vegetatiewanden. Onder de 22 onder meer een tuin vol vleeseters en een ode aan de plantenjagers, beide van onze zuiderburen. Een geheime zwarte tuin, uiteraard een tuin vol blauwe bloeiers, een tuin met cactussen, een verfplantentuin, een ode aan het klavertje vier, een tuin met mos in de hoofdrol en één waarin allerlei coniferen zijn toegepast, maar dan met een twist.

worpen. De landschapsontwerper legt uit dat ze op zoek was naar een materiaal met een metallic uitstraling. „Zomers hangen steden in Nederland en Frankrijk vol met Pelargonium ter verfraaiing, die romantische eenzijdige uitstraling wilde ik koste wat het kost voorkomen, ik heb daarom meer voor een industriële look gekozen.’’ Boven-

TuinenLandschap l 10 l 2015

NederlandseDeelnemersChaumont.indd 31

31 30-04-15 15:25

dien wilde ze een licht en vouwbaar materiaal zodat de plantenbakken gemakkelijk naar Frankrijk te transporteren waren. Uiteindelijk heeft GWW-PRO ze uitgevoerd in zwart polyethyleen dat buigzaam is. „In Chaumont hoefden we ze alleen in elkaar te vouwen en op hun plek te zetten.’’ De kegels zijn gevuld met substraat en houtsnippers. Water geven gebeurt met vier sprinklers. „Elke bak voorzien van bijvoorbeeld een druppelslang is niet nodig, want pelargoniums hebben erg weinig water nodig. Ze komen oorspronkelijk uit Zuid-Afrika en zijn gewend aan droge omstandigheden.’’ De poëtische namen van de cultivars zijn uitgevoerd in cortenstalen en gegalvaniseerde stalen platen op de bakken. Het is de enige informatie die Brandt over de cultivars aan haar bezoekers geeft. Niks over herkomst of toepassing, de namen zijn volgens haar intrigerend genoeg. „De bezoeker kan in de tuin zijn eigen ontdekking doen.’’ Hoe de 101 cultivars zich houden buiten, is ook voor Brandt vooralsnog een verrassing. Het overgrote deel heeft ze zelf nog nooit toegepast. „Een festival als in Chaumont is een uitgelezen kans om hiermee te experimenteren.’’

Eten en gegeten worden

Jeroen Marseille www.marseillebuiten.nl

Impressie van ’À table’.

Was voor Brandt het thema ‘Verzamelaarstuinen’ een directe aanleiding om mee te doen aan het tuinenfestival, voor ontwerper Jeroen Marseille en zijn samenwerkingspartner Monika Popczyk was dit niet het geval. Beiden hebben een eigen bureau, respectievelijk Marseille Buiten in Utrecht en poLA in Madrid (www.po-la.com). Ze kennen elkaar van

hun tijd bij Karres en Brands in Hilversum, en wilden gewoon graag een keer meedoen aan het festival in Chaumont-sur-Loire. „Vanwege de status, het is echt een internationaal festival, op hoogtijdagen trekt het zo’n 3.000 tot 5.000 bezoekers per dag.’’ Daarnaast legt Marseille uit, dat hij en Popczyk de deelname als een studieopgave zagen, een oefening waarbij ze veel vrijer te werk konden gaan omdat ze met een stuk minder randvoorwaarden te maken hadden dan in hun dagelijks werk dat vooral in de openbare ruimte plaatsvindt. „Máár het thema ’Verzamelaarstuinen’ lag ons wel, het is namelijk heel concreet, in vergelijking met de wat zweverige thema’s van andere jaren.’’ In hun tuin ’Aan tafel!’ draait het allemaal om eten en gegeten worden. Geïnspireerd op de rijkelijk gedekte tafels van Italiaanse familiediners staat midden in de tuin een grote houten tafel (12 m lang, 3,60 m breed en 2,50 m hoog). In het tafelblad groeit een keur aan groenten, kruiden en fruit. Sommige daarvan staan op ons dagelijks menu zoals de rode tomaat, maar de meeste daarvan zijn ’extraordinair’, zoals zwarte en peervormige tomaten (Solanum lycopersicum ’Indigo Rose’ en S. lycopersicum ’Red Pear’), chocolade paprika’s (Capsicum annum ’Sweet Chocolate’), paarse bloemkool (Brassica oleracea ’Violetto di Sicilia’) en witte aubergine (Solanum melongena var. ovigerum). „Wij vinden alle planten extraordinair’’, legt Marseille uit. „Als je inzoomt op een normale plant wordt hij vanzelf bijzonder. Daarnaast zijn ’bijzondere’ planten dat alleen, omdat we andere normaal vinden. Zonder dun geen dik. Dat verschil hebben we uitvergroot, door ze hier naast elkaar te plaatsen.’’ De eetbare planten zijn voor een

Voor ’À table’ zijn honderden plantjes in het tafelblad geplant.

TuinenLandschap l 10 l 2015

NederlandseDeelnemersChaumont.indd 32

30-04-15 15:25

Het ontwerp ’À table’ van Jeroen Marseille en Monika Popczyk.

groot deel gekocht bij Vreeken’s Zaden in Dordrecht. Die heeft de zaden per post naar Popczyk in Spanje verstuurd, zij heeft de zaden opgekweekt en meegenomen naar Frankrijk. Een ander deel is afkomstig van kwekerij Bastin in het Limburgse Aalbeek.

Vleeseters als lampionnen In het ontwerp zijn meer contrasten te ontdekken. Zo hangen boven de tafel lampionnen van Nepenthes alata, de vleesetende bekerplant. „Dat zijn pas echt aliens, ze doen iets heel geks’’, verklaart Marseille. „Zij eten als groen vlees, terwijl de mens als vlees groen eet.’’ Ook laten de Nepenthes zien dat planten op verschillende manieren afhankelijk kunnen zijn van insecten: voor de meeste planten zijn ze cruciaal voor de voortplanting terwijl ze bij vleeseters zelf als voedsel dienen. De Nepenthes heeft Marseille bij J.M.Plants in Rijsenhout gekocht, gespecialiseerd in de bekerplant. „Je weet niet wat je ziet, daar hangen drie hallen vol met vleeseters.’’ Deze kweker heeft hem ook geadviseerd welke soort het beste buiten kan worden toegepast, want in principe is Nepenthes een kamerplant. „We hangen ze pas vlak voor de opening op 7 mei buiten, anders is het nog veel te koud.’’ De planten in het tafelblad hebben een doorwortelbare ruimte van zo’n 40 cm die bestaat uit grond en compost. Een druppelslang voorziet de gewassen

van water. Aan de kopse kanten van de tafel bevinden zich diverse lades die de bezoeker open kan trekken. Ze zijn gevuld met onder meer compost, schillen of lege doppinda’s en maken het composteringsproces zichtbaar. Marseille legt uit: „Het is de cyclus van het eten: de planten geven niet alleen ons eten, maar ook zichzelf.” Daarnaast heeft de tafel een nokconstructie waarlangs draden zijn gespannen. Diverse klimmers zullen hierlangs worden geleid, mini-kiwi’s (Actinidia arguta ’Issai’), witte komkommers (Cucumis sativus ’White Wonder’), kousenband (Vigna unguiculata subsp. sesquipedalis) en donkerbloeiende Oost-Indische kers (Nasturtium tropaeolum ’Black Velvet’) bijvoorbeeld. „Het is geen platte moestuin, maar een driedimensionaal object.’’ De tafel staat dan ook bewust los in de ruimte. „Je hoeft nergens in, maar je kunt erom heen lopen of aan de tafel gaan zitten om de planten beter te bekijken’’, legt de ontwerper uit. Bij de vormgeving van de tafel hebben de ontwerpers zich weinig aangetrokken van de afwijkende vorm van het grondoppervlak. De restruimte die na het plaatsen van de rechthoekige tafel overbleef, is op een halfverhard pad na, ingeplant met een bloemrijk prairiemengsel door kwekerij Lageschaar in Aalten. „We hopen dat de tafel een soort pleisterplaats wordt, dat bezoekers zich verwonderen over de eetbare planten, er gaan zitten om een boterham te eten, en wellicht uiteindelijk ook van de oogst uit het tafelblad.’’

TuinenLandschap l 10 l 2015

NederlandseDeelnemersChaumont.indd 33

33 30-04-15 15:25

Aanleg en Onderhoud

Leren van elkaars expertise bij aanleg Wilde Weelde

De Wilde Weelde Wereld op de Tuinen van Appeltern wordt hèt uithangbord van de vakdfvereniging voor ecologisch groen. De aanleg doen de leden uiteraard zelf, waarbij specialisten op allerlei gebied hun vakkennis met elkaar delen. Tekst Peter Bennink I Beeld Peter Bennink, Tom van Duuren, Margo van Beem, Moniek de Bakker, Emiel Versluis

In het speelbos bouwt hoveniersbedrijf De Twee Heren ’vogelnesten’. Mede-eigenaar Barry Bimmerman: „Zonder gedetailleerd plan beginnen we gewoon. Dan nemen we af en toe afstand, krijgen we nieuwe ideeën en komen we tot een verrassend resultaat.”

TuinenLandschap l 10 l 2015

Wilde Weelde Wereld.indd 34

30-04-15 15:25

Jasper Helmantel van de Cruydt Hoeck (rechts) en Jos Groen van De Bolderik (links) mengen zaden die zij hebben geleverd voor de ’spiraalakker’ op de achtergrond. De spiraalakker was een eenmalige actie in het voorjaar van 2013, voordat de aanleg van de Wilde Weelde Wereld begon. De akker bestaat uit drie spiralen ingezaaid met akkeronkruiden en granen.

e Wilde Weelde is een bonte verzameling van hoveniers, ontwerpers, kwekers en andere bedrijven die met groen te maken hebben. De verbindende kracht is het streven naar natuurlijk groen waarin ecologie en duurzaamheid centraal staan. Gezamenlijk werkt de vereniging aan de Wilde Weelde Wereld, een 5.000 m2 grote voorbeeldtuin in de Tuinen van Appeltern. Verantwoordelijk voor de aanleg is Martijn van de Loo van Soontiëns Tuincentrum en Hoveniersbedrijf uit Eindhoven. „We hebben veel verschillende specialismen binnen de vereniging. Sommigen hebben verstand van inheemse planten, anderen van het vlechten van wilgentenen, de aanleg van bloemenweides of het maken van natuurlijke speelplaatsen. Bij elke klus zijn de experts leidend. De rest van de ’handjes’ meldt zich na een oproep op de website bij Moniek de Bakker, die de vrijwilligers coördineert”, legt Van de Loo uit. De Bakker (van Tuin van de Buren): „De leden leren op zulke werkdagen veel van elkaar. Niet alleen van het werk waar ze op dat moment mee bezig zijn, maar ook over wilde planten of houtconstructies en alles waar ze het maar over hebben met elkaar. Zeker voor zzp’ers en andere kleine bedrijven is dat een heel waardevolle kans om kennis op te doen.” Van de Loo doet zelf met zijn bedrijf veel van het grove en voorbereidende werk en de technisch lastiger onderdelen van de tuin. Soontiëns is een van de weinige grotere hoveniersbedrijven die is aangesloten bij de vereniging, en het materieel en de ervaring in huis heeft voor bijvoorbeeld

grondverzet, het plaatsen van stelconplaten of het maken van een brug. De aanleg van de Wilde Weelde Wereld gebeurt op vrijwillige basis door de leden. Het plan was dan ook om het aanlegwerk zoveel mogelijk in de maanden november, december, januari en februari te doen, wanneer de meeste deelnemers het rustig hebben op hun eigen bedrijf. Het weer viel echter vaak tegen de afgelopen twee winters en in de Appelternse klei valt niet veel te beginnen als die te nat is. De aanleg verschoof daarom grotendeels naar de maanden februari, maart en april, juist de drukste tijd van het jaar. Toch waren genoeg leden bereid de handen uit de mouwen te steken. Van de Loo schat dat in totaal een kleine vijftig bedrijven meewerken aan het project (op een ledenaantal van 185). Een stuk of acht daarvan vormen de harde kern van de aanlegploeg.

Materiaal Niet alleen omdat het budget beperkt is, maar vooral omdat het helemaal in de geest van de Wilde Weelde past, worden voor de aanleg van de tuin overal gebruikte materialen vandaan gehaald. Van een opgedoekte vestiging van betonfabriek Betonson kreeg de vereniging grote betonblokken die ze als zitelementen gebruiken en als stapstenen in de vijver. De stapelmuur is gemaakt van 10.000 stoeptegels die over waren bij gemeenten uit de buurt en over de vijvers liggen bruggen gemaakt van gebruikte meerpalen en varkensroosters.

> TuinenLandschap l 10 l 2015

Wilde Weelde Wereld.indd 35

35 30-04-15 15:25

Andere elementen in de tuin zijn gesponsord, zoals het rubberen vijverfolie door Firestone pondliner en de waterdoorlatende bestrating door Aquaflow. Daarnaast hebben verschillende bedrijven, waaronder Boomrooierij Weijtmans, geholpen met zaken als transport. Van de Loo: „We letten bij het materiaalgebruik vooral op duurzaamheid en dat kan verschillende vormen hebben. Het kan gaan om de levensduur van het product, de impact op het milieu van fabricage, transport en het winnen van de grondstoffen, hoe goed het product te recylen is of hoe iets bijdraagt aan het ecosysteem.”

Geen geitenwollensokkentuin

Kevin Spikmans, Martijn van de Loo en Marsay Deeben (v.l.n.r.) van Soontiëns tuincentrum en hoveniers plaatsen een van de 15 m lange meerpalen die als liggers dienen voor de twee bruggen over de vijvers. Tussen de palen komen gebruikte stalen varkensroosters te hangen. De brug op de foto bestaat uit twee horizontale liggers met roosters ertussen, de andere bestaat uit twee brugdelen die schuin de vijver in lopen en elkaar in het midden tegenkomen.

In oktober 2014 is de kleidam gebouwd die de natuurlijke vijver in tweeën deelt. De dam is gebouwd op een fundering van pallets en kastanjehouten palen en afgewerkt met klei waarin elzen zijn geplant.

In het groeiseizoen wordt er vooral onderhoud gedaan door de leden. Dat is een mooie gelegenheid om vragen van het publiek te beantwoorden en de boodschap van de Wilde Weelde over te brengen.

Samen met ontwerper Emiel Versluis ziet Van de Loo erop toe dat de tuin in de geest van het ontwerp gerealiseerd wordt. „We willen hier laten zien dat een ecologische tuin niet rommelig, marginaal of geitenwollensokkenachtig hoeft te zijn. Je kunt een tuin met gebruikte materialen ook een eigentijdse uitstraling geven. Het gaat erom dat mensen anders leren nadenken over de verschillende verschijningsvormen van duurzaamheid en ecologie. Dat geldt voor hoveniers, deels zelfs binnen de Wilde Weelde, maar zeker bij het grote publiek”, aldus Van de Loo. Met de Wilde Weelde Wereld, eerst op de Floriade en nu ook in Appeltern, heeft de Wilde Weelde een uitgebreide showroom waarin de mogelijkheden van natuurlijk hovenieren geshowd worden. Versluis: „Tot nog toe was de vereniging er vooral voor de leden onderling. Met deze tuin richten we ons voor het eerst nadrukkelijk op de buitenwereld.” De Wilde Weelde doet het onderhoud in de tuin zelf, dat is meteen een mooie gelegenheid om vragen van bezoekers te beantwoorden. Door direct in contact te staan met het publiek in Appeltern hoopt Versluis de ’lichtgroene’ mensen, die wel belangstelling hebben voor ecologie en duurzaamheid, maar niet goed weten hoe ze daarmee kunnen werken, te bereiken. Om dezelfde reden organiseert de Wilde Weelde allerlei activiteiten in de tuin zoals workshops, rondleidingen en bedrijfsuitjes. De voorbeeldtuin heeft ook zeker een commerciële functie en de eerste opdrachten van enthousiast geworden bezoekers zijn al binnen. Wanneer de Wilde Weelde Wereld helemaal klaar is, is nog niet duidelijk, met de Tuinen van Appeltern zijn daarover geen afspraken gemaakt. Wel is afgesproken dat de tuin minimaal vijf jaar blijft liggen en dat het een steeds veranderend voorbeeld zal zijn van hoe je ecologisch en duurzaam te werk kunt gaan in de tuin.

TuinenLandschap l 10 l 2015

Wilde Weelde Wereld.indd 36

30-04-15 15:25

De Wilde Weelde Wereld is weliswaar nog niet voltooid, maar kan al wel volop gebruikt en bekeken worden. De tuin biedt kinderen tal van speelmogelijkheden. Niet alleen in het speelbos, maar ook in de natuurlijke vijver waar ze met schepnetjes kunnen vissen of over de betonblokken springen.

Wilgen vlechten Beeldend kunstenaar Jan van Schaik (links op de foto), ook wel bekend als Jan de Wilgenman is een specialist in wilgen vlechten en lid van Wilde Weelde. Hij deelt zijn kennis met andere leden bij het maken van vlechtwerken voor de natuurlijke speelplek. De wilgenconstructies zijn volgens van Schaik uiterst geschikt als speelelement. „Je hebt meteen resultaat”, en erg voorzichtig hoeven de kinderen niet te zijn met de vlechtwerken, vindt hij. „De wilg is een pionier, die als eerste ergens voet aan de grond krijgt en vervolgens opgevolgd wordt door andere soorten. Vergankelijkheid hoort er dus bij. Kinderen moeten gewoon met de takken kunnen spelen.” Van Schaik maakt een levend speelhutje in de vorm van het nest van een winterkoninkje. De gebruikte wilgentenen komen van een griend in Gemeente Maas en Waal. Ze zijn gesneden door een van de laatste griendhakkers die ons land rijk is. De tenen hebben mooie punten omdat de hakker ze met één slag gekapt heeft. Dat maakt het makkelijker om ze in elkaar te vlechten. Het materiaal moet zo vers mogelijk zijn, maar zeker niet ouder dan een week. Van Schaik: „Anders droogt de bast in en groeien ze niet meer uit als ze in de grond staan.”

< TuinenLandschap l 10 l 2015

Wilde Weelde Wereld.indd 37

37 30-04-15 15:26

Aanleg en Onderhoud

Plastic recyclen tot drijvende park Waarom zou je de kilo’s plastic die jaarlijks via de Rotterdamse rivieren in de Noordzee terechtkomen niet hergebruiken? De Recycled Park Foundation zet in op het recyclen van het plastic tot de bouwstof van drijvende platforms waarop vaste planten, grassen en bomen kunnen groeien. Daarmee worden de ’dode’ havens meteen een stuk levendiger. Tekst Miranda Vrolijk Beeld WHIM Architecture

rof geschat verdwijnt er jaarlijks zo’n 500.000 kg plastic via de Nieuwe Maas en de Nieuwe Waterweg de Noordzee in. Dit afval wordt aangevoerd uit Duitsland, Nederland en België. Sinds bekend is dat plastics in de oceanen verweren tot microdeeltjes die de voedselketens ernstig vervuilen, groeit de wereldwijde interesse hoe het probleem van plastic afval op te lossen. Architect Ramon Knoester van WHIM Architecture in Rotterdam houdt zich al jaren bezig met het plasticprobleem. Het idee voor het ’Recycled Park’ werd drie jaar geleden geboren. Daarin combineert hij het verminderen van het plastic afval in zee met de groeiende interesse voor het drijvend bouwen. In het kort gaat het om het opvangen van het plastic voordat het in de zee komt, het vervolgens recyclen tot een bouwstof voor drijvende platforms, die als basis dienen voor allerlei soorten groen. Gemeente Rotterdam ondersteunt momenteel diverse initiatieven om de havens - behept met kilometers harde kades - met groen te verfraaien. Knoester werkt voor de gemeente nu aan een prototype voor de drijvende platforms. Dit gebeurt in samenwerking met onder meer Wageningen

Universiteit en HEBO maritiemservice. Voor het werven van financiële steun is de Recycled Island Stichting opgericht (www.recycledpark.com).

Zonlichtbestendig Inmiddels liggen de eerste vier bigbacs met plastic afval uit de havens van Rotterdam bij Wageningen Universiteit. Die onderzoekt of de verschillende soorten plastic waaruit het afval bestaat samen gerecycled kunnen worden tot een nieuw materiaal of dat ze beter uitgesorteerd kunnen worden en apart verwerkt. Ook wordt gekeken of er een natuurlijke vezel aan kan worden toegevoegd, zodat er een composiet ontstaat. Daarnaast zoekt de universiteit naar de beste recycle-techniek. Uiteindelijk moet dit een bouwstof opleveren die stootbestendig is, lang meegaat én zonlichtbestendig is. „Met name dit laatste is belangrijk’’, benadrukt Knoester, „Omdat we natuurlijk willen voorkomen dat het plastic alsnog in het water terechtkomt.’’ Onder meer onder invloed van de zon breekt het plastic dat in de oceanen drijft namelijk af tot de gevreesde microdeeltjes, die altijd blijven bestaan. Het opvangen van het plastic uit de Nieuwe Maas en de Nieuwe Waterweg gebeurt in samenwerking met HEBO maritiemservice. Dit bedrijf ruimt in opdracht van het Havenbedrijf al plastic op uit de havens van Rotterdam. Dit gebeurt echter incidenteel, wanneer het plastic de scheepvaart hindert. „Het is dan ook de frustratie van dit bedrijf dat ze soms te laat komen, omdat het water voortdurend in beweging is, is het plastic soms al verdwenen naar de zee’’, zegt Knoester. Het doel van de Recycled Island Stichting is om ál het plastic op te vangen. Samen met HEBO, die het havengebied goed kent, zijn de locaties bepaald waar de zes platforms moeten komen die het plastic structureel gaan opvangen. Die platforms zijn een opschaling van de plastic visser die door Royal Haskoning, ISI en SK International is ontwikkeld, bedoeld om zwerfvuil uit de rivieren te halen. „De platforms in de havens zullen groter en robuuster moeten worden omdat het richting de Noordzee nogal kan spoken’’, legt Knoester uit.

Zeshoekige platforms

Door het aaneenschakelen van een reeks drijvende platforms kan een volwaardig park ontstaan.

Van het gerecyclede plastic wil de Recycled Island Stichting zeshoekige drijvende platforms maken. De opbouw kan uit verschillende lagen bestaan, gemaakt van de diverse soorten gevonden plastics. De precieze opbouw is echter nog afhankelijk

TuinenLandschap l 10 l 2015

RecycledPark.indd 38

30-04-15 15:26

parken

Met de drijvende groenvoorzieningen gemaakt van gerecyclede plastics kunnen de ’dode’ havens worden verlevendigd.

van het onderzoek van Wageningen: welke plastics zitten in het afval? En welke bouwstoffen zijn daarvan te maken? Het streven is in ieder geval om al het plastic dat uit de havens gevist wordt in de drijvende platforms te verwerken. De zeshoeken zijn zo’n 10 m2 groot en gemakkelijk aan elkaar te schakelen. Ze verschillen in diepte van 0,5 tot 2 m zodat er verschillende soorten groen in kan worden toegepast, van lage beplanting tot bomen. Knoester denkt dan aan één boom per bak. „Te vergelijken met de zeeboeien waarin bomen groeien van kunstenaar Jorge Bakker.’’ Daarvan is in januari dit jaar het tweede prototype in de Rijnhaven te water gelaten. In de bakken zou een opbouw kunnen komen vergelijkbaar met die van een daktuin. Het streven is in ieder geval zo veel mogelijk divers groen toe te passen om zo – door het aaneenschakelen van een reeks drijvende platforms – een volwaardig park te kunnen creëren. „Waar mensen ook gewoon doorheen kunnen wandelen.’’

Onder water De bodem van de bakken wordt zo ruw mogelijk uitgevoerd, hierdoor wordt ook ónder water iets extra’s toegevoegd. „Net zoals je dat bij woonboten ziet gebeuren, kunnen algen en mosselen

zich hier vestigen, daarnaast biedt het vissen een schuilgelegenheid. En daar ontbeert het aan in de Rotterdamse havens.’’ Knoester kijkt ook of het mogelijk is de wortels van bepaalde boom- en plantensoorten door de bodems van de platformen te laten groeien om zo de onderwaterhabitat te stimuleren. Welke soorten hiervoor geschikt zouden kunnen zijn, daarover zou hij graag in gesprek willen met kwekers. Knoester werkt ook samen met Urban-Green, het bedrijf dat onlangs in opdracht van gemeente Rotterdam en Rijkswaterstaat een eerste drijvend plantsoen in de Nieuwe Maas te water heeft gelaten. Na dit eerste prototype van voornamelijk hout zullen er nog twee volgen dit jaar. Knoester hoopt dat Urban-Green voor de derde zijn bouwstof van gerecyclede plastics zal gebruiken. Mocht de plastic-toevoer in de rivieren ’opdrogen’ – wat natuurlijk de beste oplossing is voor de zeevervuiling – dan ziet Knoester nog steeds een toekomst voor de drijvende platforms. „We bouwen steeds meer drijvende woningen, omdat het water meer de ruimte krijgt. Mensen met een drijvende woning hebben ook behoefte aan drijvende groenvoorzieningen.’’ Voor de platforms zou dan in plaats van het gerecyclede plastic een natuurlijk composiet kunnen worden gebruikt. <

De drijvende platforms verschillen in diepte van 0,5 tot 2 m zodat er verschillende soorten groen in kan worden toegepast.

TuinenLandschap l 10 l 2015

RecycledPark.indd 39

39 30-04-15 15:26

Aanleg en Onderhoud

Gebruik in de directe omgeving van water zeker geen synthetische middelen en beter nog gebruik alleen een hogedrukspuit om van groene aanslag af te komen.

Ervaringen uit de praktijk

Groene aanslag verwijderen In het voorjaar, wanneer het tuinseizoen voor de meeste mensen begint, worden veel middelen gebruikt om groene aanslag, algen en mos te verwijderen. Hoveniers vertellen over de voor- en nadelen van de verschillende biologische en synthetische middelen.

Tekst en beeld Dick van Doorn

TuinenLandschap l 10 l 2015

Groene aanslag.indd 40

30-04-15 16:12

’Biomix ATM kun je ook in de omgeving van water toepassen’ Het grote verschil tussen Dimanin Ultra, Bio Alg Forte en Biomix ATM is volgens Nic Smeets, directeur van Smeets Hoveniersbedrijf, natuurlijk dat Biomix ATM natuurvriendelijker is dan de andere twee middelen. „Ik werkte in het verleden veel met Dimanin Ultra, de afgelopen dertig jaar meestal met Biomix ATM en nu weer meer met Dimanin Ultra”, aldus Smeets. „Ieder van deze middelen heeft zo z’n voor- en nadelen. Zo werkt Biomix ATM goed, maar wel trager dan de andere twee middelen en kun je het middel eigenlijk alleen boven de 10ºC gebruiken. En van Biomix ATM heb je ook meer nodig dan van de andere twee middelen. Groot voordeel van Biomix ATM is wel dat je minder hoeft op te passen met vijver- en waterpartijen in de buurt.” Dimanin is volgens Smeets een middel dat zeer afdoende werkt. De Ultra-versie bevat 330 g/l werkzame stof. Smeets: „Met een lichtere concentratie ben je wel beperkter, die werkt bijvoorbeeld niet afdoende in februari als het nog erg koud

kan zijn.” Volgens de hovenier kun je anti-groenaanslag middelen het beste zo vroeg mogelijk in het jaar gebruiken. Zijn ervaring is dat in februari of in het jaar daarvoor in oktober/november (preventief) het beste effect geeft. Bio Alg Forte heeft in de naamgeving ’Bio’, maar is geen biologisch middel. Voordeel van Bio Alg Forte is dat je er erg weinig van nodig hebt, 50 ml op 10 l water is genoeg.” Als Smeets synthetische middelen toepast op bijvoorbeeld tuinsets, terrassen, vlonders of bestrating spoelt hij deze oppervlaktes, na enige tijd of als het buitenseizoen begint, weer na. „Zeker bij oppervlaktes waarvan gegeten kan worden of waar met blote voeten op gelopen wordt. En synthetische middelen gebruik ik absoluut niet in de omgeving van water.” In principe zou het volgens Smeets wellicht ook zonder middelen kunnen. „Als je bijvoorbeeld naar de Tuinen van Appeltern kijkt, die gebruiken uitsluitend de hoge drukspuit.”

iddelen die vaak worden toegepast, zijn bijvoorbeeld Dimanin, Bio Alg Forte, Biomix ATM en Cito global herbicide (Cito) en Ultima. Dimanin en Bio Alg Forte zijn beide synthetisch. Het zijn quaternaire ammoniumverbindingen. Dimanin bevat de werkzame stof benzylC8-18-alkyldimethylchloriden en Bio Alg Forte bevat didecyldimethylammoniumchloride. Biomix ATM werkt volgens een natuurlijk principe op enzymenbasis. Cito global herbicide heeft als werkzame stof azijnzuur en glycine. Al is het een natuurlijke herbicide tegen (lever)mossen, algen en onkruid, het heeft wel een N-nummer en is dus licentieplichtig. „Je kunt Cito global herbicide vergelijken met Ultima dat ook met zuren werkt, grotendeels natuurlijke ingrediënten heeft en ook licentieplichtig is”, aldus Paul Derikx, salesmanager hoveniers bij Mertens Groep uit Horst. Ultima

Synthetische middelen, hier is Dimanin Ultra gebruikt, werken het snelst.

bestaat voor 97% uit (biologisch) pelargonzuur en voor 3% uit maleïne hydrazide, een synthetische kiemremmer.

Combimiddelen meer verkocht „Ultima en Cito, die vooral als herbicide gebruikt worden, hebben allebei tevens een werking tegen algen en mossen.” De salesmanager hoveniers van Mertens Groep merkt dat deze combimiddelen steeds meer verkocht worden aan zowel hoveniers als groenvoorzieners. Volgens Derikx werken ook de synthetische middelen Dimanin en Bio Alg Forte op vrijwel dezelfde manier. „Dimanin is in 2009 onder de anti-groenaanslag middelen als beste getest door de Consumentenbond. Volgens de bond is dit middel bij gebruik op betontegels het enige product waarbij de tegels nog maandenlang schoon blijven.”

Biomix ATM is volgens Derikx het enige middel dat naast algen mossen en atmosferisch vuil (roet en stof e.d.) aanpakt. „Dat komt omdat de enzymen van dit biologische middel de voedingsbodem van groene aanslag, mossen en algen aanpakt.” Biomix ATM adviseert hij toe te passen tussen 17 en 25ºC. „Boven temperaturen van 25ºC heeft een bespuiting uitvoeren geen/weinig zin.” Voordeel van de beide synthetische middelen is dat je ze allebei bij lage temperaturen, dus vroeg in het voorjaar, kunt inzetten. Volgens Derikx vanaf zo’n 10ºC maar bij voorkeur als het wat warmer, zonniger weer is. Een voordeel van zowel de synthetische middelen als Biomix ATM is dat je ze niet na hoeft te spoelen. Sommige hoveniers en groenvoorzieners doen dit echter wel. Derikx: „Mijn advies is om dit niet te snel

TuinenLandschap l 10 l 2015

Groene aanslag.indd 41

41 30-04-15 16:12

Allerlei oppervlakten, van tuinsets tot bestrating zitten na de winter vaak onder een laag groene aanslag.

te doen na het opbrengen, anders kan het middel zijn werk niet doen.”

Synthetisch werkt sneller De synthetische middelen geven sneller zichtbaar resultaat dan de biologische middelen, aldus Derikx. Na één à twee weken is bij de synthetische middelen al resultaat te zien, bij Biomix ATM na zo’n drie à vier weken. „Net als voor synthetisch middelen geldt dat bij biologische middelen het van belang is dat je ze toepast bij zonnig of bewolkt weer zonder regen. Zodoende kunnen de werkzame stoffen goed in de groenaanslag, mossen en het atmosferische vuil trekken.” Volgens Derikx zijn er in de groep quaternaire ammoniumverbindingen enkele honderden productnamen bekend. ,,Je zou kunnen aannemen dat er steeds een verandering is in een ander gehalte werkzame stof. Als je echter flink moet betalen voor een product waar een laag gehalte werkzame stof in zit, dan schiet wel je kostprijs omhoog. Ik adviseer producten eens te toetsen via de website van het Ctgb om te checken welke producten welke gehaltes aan werkzame stoffen ze hebben.”

’Handig als je tegelijk onkruiden kunt bestrijden’ Directeur-eigenaar Jan Rozenveld van Rozenveld Hoveniers uit Gieten heeft ervaring met Dimanin en Cito. Dimanin gebruikt Rozenveld echter al lang niet meer. „Prima middel, heb ik goede ervaringen mee, alleen kiezen wij als bedrijf bewust voor biologische middelen.” Voordeel van Cito vindt Rozenveld vooral de snelle werking. „En dat, terwijl het een vrijwel natuurlijk middel is. Een ander voordeel van dit middel is dat het ook onkruid aanpakt. Zeker met het oog op een mogelijk verbod op glyfosaat wordt het wat ons betreft belangrijk dat onze middelen tegen groene aanslag tevens tegen onkruiden werken.” Rozenveld heeft vorig jaar zomer een proef gedaan op zijn eigen oprit die

bestaat uit grijze betonklinkers met zwart alg. „Ik heb een stuk ingespoten met Cito en Green Clean 3 om te vergelijken. Met Cito verdween de zwarte alg als sneeuw voor de zon. Green Clean 3 werkte redelijk, maar dan moest ik ongeveer de dubbele mengverhouding gebruiken als op de gebruiksaanwijzing staat aangegeven. Voordeel van Green Clean 3 is dat je niet over een spuitlicentie hoeft te beschikken. Bij een lichte waas van groenaanslag werkt Green Clean 3 overigens wel.” Cito is een duurder middel volgens Rozenveld, maar dat neemt hij voor lief omdat het ook meteen onkruid bestrijdt.

’Ultima erg goed, maar wel aantal mitsen’

Middelen op basis van zuren tasten de metalen delen van de spuit aan. Kies daarom een aangepaste spuit met roestvrijstalen of kunststof delen, of maak de spuit na gebruik direct schoon.

Visser Tuinen uit Leimuiden gebruikt de anti-groenaanslag middelen Dimanin en Ultima. „Met Dimanin hebben we hele goede ervaringen. Alleen, zoals bij de meeste anti-groenaanslag middelen het geval is, is het wel oppassen dat het niet te hard regent als je het toepast. Anders kan het onvoldoende inwerken op het materiaal”, zegt directeur Wiljan Visser. Wat Visser een groot voordeel vindt van middelen zoals Ultima en Cito is, behalve dat ze (grotendeels) biologisch zijn, ze naast groenaanslag, algen en mossen, onkruiden aanpakken „En dat zal met het oog op een mogelijk verbod op het gebruik van glyfosaat erg belangrijk worden voor onze bedrijfstak.” Wat Visser wel een nadeel vindt aan Ultima is dat het volgens hem stinkt. „En als je het op metaal spuit, dan kan

dat gaan oxideren. Vandaar ook dat de hovenier speciaal voor Ultima andere rugspuiten heeft aangeschaft. Het middel tastte de koperen onderdelen van de traditionele rugspuiten dermate aan dat ze niet meer te gebruiken waren. Visser: „We hebben nu speciale rugspuiten van alleen kunststof, maar nadeel daarvan is dat ze weer minder degelijk zijn.” Visser heeft in het verleden sporadisch diverse andere anti-groenaanslag middelen uitgeprobeerd. „Wat vooral een probleem is, is de slechte werking van veel middelen bij lage temperaturen. Vooral biologische middelen hebben voldoende warmte nodig om goed hun werk te kunnen doen. En soms wil je een oppervlakte al eind van de winter, begin van de lente behandelen.” <

TuinenLandschap l 10 l 2015

Groene aanslag.indd 42

30-04-15 16:12

594398_.indd 43

30-4-2015 13:37:21

NIEUWSBRIEF

TIJD OM DOOR TE GROEIEN! TABLET

MOBIEL

SOCIAL

TABLET Tuin en Landschap is er niet alleen in de papieren versie, maar ook als website en e-magazine. Zo kan je waar en wanneer je wilt via je tablet het laatste vaknieuws lezen.

594399_.indd 39 44 613078.indd

MOBIEL Nu ook het laatste nieuws 24/7 op je smartphone, via de nieuwe en overzichtelijke mobiele website.

NIEUWSBRIEF Op de hoogte blijven van de laatste ontwikkelingen? Door de nieuwsbrief van Tuin en Landschap ben je op de hoogte van wat er in de sector speelt. Meld je nu aan via www. tuinenlandschap.nl/nieuwsbrief en ontvang wekelijks het laatste nieuws per mail.

SOCIAL Volg jouw vakblad ook via social media. We zijn actief op LinkedIn, Twitter (@ tuinenlandschap) en Facebook.

30-4-2015 13:00:40 15-12-2014 13:29:11

Werk in uitvoering

Wat Wie

Tekst Peter Bennink Beeld Waterschap

Brabantse Delta

Zelf een bijzondere aanlegof onderhoudsklus voor deze rubriek? Mail naar

pbennink@hortipoint.nl

Verplaatsen bijenorchissen Prop Beplantingswerken Een grote kraan van Prop Beplantingswerken plant een dikke plag met onder meer bijenorchissen op een dijk aan de Noordlandseweg in Bergen op Zoom. Waterschap Brabantse Delta is hier bezig met het project waterberging VolkerakZoommeer. Voor de versteviging van de dijk moesten flinke hoeveelheden van de beschermde planten elders op de dijk wijken. Nu worden ze met de grote bak voorzichtig op hun nieuwe

plek gelegd, als kinderen in hun wiegje. De planten krijgen een dikke plag mee zodat ze beter aanslaan en vanzelf de noodzakelijke mycorrhizae meekrijgen. Vorig jaar is geschouwd om te zien op welke plekken de dichtheden van de orchissen het hoogst zijn. Daarvandaan zijn de plaggen genomen die hier geplant worden. Als het goed is staan de planten in juni te bloeien op hun nieuwe plek. <

TuinenLandschap l 10 l 2015

wiu bijenorchis.indd 45

45 30-04-15 15:26

Machines en Gereedschap

Kubota U10-3 snel van smal n De U10-3 is de kleinste minigraver van Kubota. Deze machine zonder cabine staat op een onderstel met rupsen die breder en smaller gezet kunnen worden. In de smalste stand gaat de machine door bijna iedere deur en in de breedste stand is hij goed stabiel.

Tekst en beeld Johan Simmelink

Spoorbreedte

Motor

Joys

De rupswielen kun je van 75 cm naar 99 cm breed uitschuiven. Op harde ondergrond druk je met het dozerblad en de giek de rupsen los van de grond. Dan schuif je de rupswielen hydraulisch naar buiten. In de breedste stand is de minigraver bij het draaien veel stabieler. Bij het rijden door een smalle doorgang klap je ook de buitenste delen van het dozerblad in.

Onder de motorkap zit een 3 cilinder Kubota dieselmotor met een vermogen van 7,4 kW (10,2 pk). De motorkap, met daarop de stoel, kan worden weggeklapt. De belangrijkste onderhoudspunten zijn daardoor goed bereikbaar. Ook de brandstoftank met een inhoud van 12 l en de olietank met een inhoud van 12,5 l zitten onder de motorkap.

Voor de tw bedie twee ving. Met h insch 4,0 km

TuinenLandschap l 10 l 2015

Kubota minigraver.indd 46

30-04-15 15:26

Ervaringen

Willem van Etten,

Koen Huisman,

Kees Jonker,

eigenaar loonbedrijf van Etten in Bergschenhoek:

eigenaar van Hoveniersbedrijf Koen Huisman in Delft:

eigenaar van J.Jonker en Zn Hoveniers in Rijnsburg:

„De Kubota U10-3 minigraver gebruiken wij veel bij werkzaamheden voor hoveniers en andere bedrijven met kleine klusjes. Bij hoveniers gaat het vooral om het rooien van struiken. Daarvoor hebben wij de sorteerknijper die aan de giek wordt gekoppeld. Voor het spitten van een tuin en het graven van plantgaten gebruiken we de dieplepelbak. Voor sloopwerk hebben we een kleine sloophamer, die wordt door hydrauliek aangedreven die je met de voet bedient. Alle bakken en de minigraver vervoeren we op een aanhanger of met een kleine vrachtauto. Bij de vrachtauto gebruiken we lange oprijplaten. Bij korte oprijplaten is de helling te steil en de kans op achterover slaan te groot bij deze kleine machine.”

„Wij hebben voor Kubota gekozen omdat dit merk kwaliteit uitstraalt. Het is een betrouwbare machine en kan veel aan voor een machine van dit formaat. Daarnaast kunnen wij met de U10 zelfs binnen door een huis in de achtertuin komen en dat maakt het werken in veel tuinen een stuk gemakkelijker. Het verbreden van de onderwagen gaat heel eenvoudig en snel en daardoor ben je tijdens het draaien weer heel stabiel. Voor het sorteren van puin of plantendelen zoals wortels hebben wij de puinriekbak gekocht. De bananenbak wordt ingezet wanneer we een sleuf moeten graven. En het wisselen van bakken kost weinig moeite en daardoor doe je het ook vlug. De eerste servicebeurt hebben we gezamenlijk met de dealer gedaan, het volgende onderhoud kunnen we heel goed zelf doen.”

„Deze machine neemt ons veel handwerk uit handen en op de smalle stand kunnen we in ieder tuintje komen. Bij het rooien van struiken gebruiken wij de bananenbak en daarna sorteren we de grond uit met de puinriekbak. De grote hendels zitten voor je waardoor je goed zicht hebt op je werk. Bij het draaien blijft de achterkant van de machine binnen de rupsen waardoor je ook minder snel tegen obstakels aankomt. Door het bedieningsgemak leert iedereen heel snel hoe je ermee werkt. Ook het lage gewicht heeft voor ons een rol gespeeld bij de keuze voor deze machine. Dat vinden wij belangrijk bij het vervoer op een aanhangwagen. Bovendien kun je bij het werken in bestaande tuinen met deze machine over een gazon rijden.”

l naar stabiel

en der

Kubota U10-3 Motor 719 cc Vermogen 7,4 kW(10,2 pk) Motortoerental 2.050 t/min Lengte van rupswielen 1.010 mm (hart op hart) Rijsnelheid 0 – 2 km/uur of 0 – 4 km/ uur Opbreekkracht, knikarm 550 kgf Opbreekkracht, graaf bak 1.060 kgf

Joystickbediening

Giek

Voor de bediening van de giek en de bakken zijn de twee buitenste joysticks. Als optie is de joystickbediening op een armleuning leverbaar. Met de twee handels in het midden bedien je de rijaandrijving. De rijsnelheid is maximaal 2,0 km per uur. Met het voetpedaal kun je de tweede rijsnelheid inschakelen en dan is de rijsnelheid maximaal 4,0 km per uur.

Alle hydraulische leidingen zitten in de dichte giek. De hydraulische cilinders zitten aan de bovenkant waardoor ze niet beschadigen tijdens het werk. Aan de giek kun je verschillende soorten bakken koppelen. De meest gebruikte zijn de slotenbak, de dieplepelbak, de banaanbak en de puinriekbak. Voor de bediening van een klembak of hydraulische hamer zit er standaard een extra hydrauliekaansluiting aan het eind van de giek.

▸ Meerman Machines b.v. (010) 435 06 11 www.meerman.nl

TuinenLandschap l 10 l 2015

Kubota minigraver.indd 47

47 30-04-15 15:27

Gespot

Handboek grasveldinsecten, Ecologie en beheersing Voor het eerst is er een compleet en overzichtelijk handboek verschenen over plagen in Europese grasvelden. Geschreven in een toegankelijke stijl raak je geboeid door deze krioelende ’lastpakken’. Voor de vakman is het een onmisbaar naslagwerk dat hem kan helpen bij de determinatie en bestrijding van de plagen. Tekst Wendy Bakker Beeld Henk J. Vlug

e overlast van plagen in grasvelden, heeft de mens over zichzelf uitgeroepen. Want, zo stelt entomoloog Henk J. Vlug in zijn Handboek grasveldinsecten, in natuurgraslanden zorgt het ecologisch evenwicht ervoor dat er weinig sprake is van plaagoverlast. Hoewel klimaat, weer en omgevingsfactoren van invloed zijn op de plaagontwikkeling, is het menselijk ingrijpen de grootste aanjager hiervan. Dat komt omdat het intensieve gebruik en daaraan gekoppeld het beheer en de verzorging van gras op sportvelden, golfterreinen, recreatieterreinen en gazons sterk afwijkt van de natuurlijke graslanden. Deze intensief gebruikte en beheerde grasvelden verkeren veelal in een stressconditie. Het beheer van cultuurgrasvelden met bijbehorende plaagreductie is geen sine-

▸Titel Handboek grasveldinsecten, Ecologie en beheersing ▸Auteur Henk J. Vlug ▸Uitgeverij Wageningen Academic Publishers. ▸E-mail info@WageningenAcademic.com ▸ISBN 978-90-8686-250-4

cure en herkenning van schadebeelden, kennis van de levenscycli van de insecten en de verschillende manieren van bestrijding, als ook van hun predatoren geen overbodige luxe.

Jarenlange kennis beschreven De jarenlange kennis die entomoloog Henk J. Vlug in zijn werkzame leven als onderzoeker heeft opgedaan, heeft hij aan het papier toevertrouwd. Zijn handboek schetst een helder beeld van de oorzaken van plaagoverlast, het schadebeeld en welke insecten daar voor zorgen, als ook hoe je deze zou kunnen bestrijden. Van engerling, ritnaald, bladmineerder, luis tot miljoenpoot: alle ongewervelde schadeverwekkers komen aan de orde. Het boek is ingedeeld in drie secties - inleiding, grasveldinsecten en bestrijding - en wordt afgesloten met bijlagen. De secties op hun beurt zijn ingedeeld in hoofdstukken. In het eerste deel van inleiding gaat de auteur in op de kenmerken van gras en welke stadia van de insecten aan welke plantonderdelen vreten of zuigen. Ook beschrijft hij de verschillende soorten grasvelden met de daarbij behorende risico’s voor aantasting. Het tweede deel van de inleiding vertelt over de lichaamskenmerken van insecten, de verschillende levensstadia, naamgeving en indeling in het insectenrijk. Vanaf sectie 2 begint het echte werk. Dan worden de kevers, vliegen en muggen, vlinders en hun verschillende soorten beschreven op uiterlijke kenmerken,

generaties, verspreiding, eventueel vlucht, lokmiddelen, lokstoffen, levenswijze, schade en natuurlijke vijanden. In de twee hoofdstukken daarna worden de overige insecten en verwante geleedpotigen en ander ongewervelde organismen besproken. De sectie wordt afgesloten met fotomateriaal van de insecten, bestrijding en bemonstering. Niet duidelijk is waarom de auteur gekozen heeft voor foto’s op een plek.

Bestrijding De laatste sectie gaat in op de bestrijding van de schadebrengers, waarbij de meeste pagina’s zijn gewijd aan de biologische bestrijding. Vlug bespreekt eveneens de ecologie van een grasveld en de populatiedynamiek. Hij besteedt het laatste hoofdstuk aan de schadedrempels, het tijdstip en wijze van bemonstering. De opbouw van het boek waarin de inleiding het vertrekpunt vormt voor de verdere verdieping per insectensoort maakt het zeer geschikt als naslagwerk. De benodigde informatie is relatief eenvoudig op te zoeken. Maar het boek zou ook goed gebruikt kunnen worden in groene vakopleidingen. Hoewel op wetenschappelijke leest geschoeid, is het in toegankelijk Nederlands geschreven. Meer beeldmateriaal, de tekst ondersteunend, zou het boek echter nog informatiever en toegankelijker hebben gemaakt. <

TuinenLandschap l 10 l 2015

Gespot-handboekgrasveldinsecten.indd 51

51 30-04-15 15:27

Leveranciersnieuws De informatie in deze rubriek is verstrekt door de leveranciers

Stoer en robuust De Viking Collection van Borek kan het best omschreven worden als stoer en robuust. De meubelen zijn ontworpen door Frans van Rens. De combinatie van aluminium en teakhout maakt het uiterlijk. De schuine belijning zorgt voor een eigen look. De tafel is royaal: 325 cm en biedt ruimte

aan ongeveer tien personen. In de collectie is daarnaast een driepersoons sofa met comfortabele kussens, een lounger, dinerstoelen en bijpassende tafels te vinden. Borek gebruikt uitsluitend volwassen teakhout voor de collectie. Door een geringe opname van vocht werkt het materiaal bijna niet.

Een groep leerlingen van de IMC Weekendschool presenteerde een plan aan de stadsdeelraad Amsterdam Noord om de buitenruimte in hun leefomgeving te verbeteren. Het resultaat is een unieke samenwerking en een speelschip in het Spreeuwenpark. Het speeltoestel is gerealiseerd

na drie ontwerpsessies met de leerlingen. Gezamenlijk met stichting Spin en Samson Urban Elements is het bedacht en gerealiseerd. Een van de uitgangspunten van dit project was om de kinderen op een uitdagende manier kennis te laten maken met politieke besluitvorming en burgerparticipatie.

▸ Borek | (013) 528 88 66 | www.borek.eu

▸ Samson Urban Elements | (0575) 58 39 11 | www.samson-urban-elements.nl

Meststof voor Buxus

Groene verkeersremmer

Health-Mix is een bladmeststof met spoorelementen van Topbuxus, voor het versterken van Buxus. Het middel zorgt voor een frisgroen en glanzend blad. De emmer bevat bruistabletten die goed zijn voor 100 m² Buxus. Geadviseerd wordt om de hele plant te behandelen, alle zijden goed te raken en

drie tot vijf keer per jaar te behandelen. Het middel is onlangs getest door DLV in een onafhankelijke proef naar middelen ter voorkoming van de schimmel Cylindrocladium Buxicola. De biologische aanpak van Health-Mix kwam beter uit de test dan de meeste chemische middelen.

▸ Topbuxus | (076) 565 11 58 | www.topbuxus.nl

Burgerparticipatie

Gemeente Lingewaal heeft plantenbakken geplaatst die dienst moeten doen als verkeersremmers. Het doel van de bakken is groen uitstralen en veiligheid verbeteren. De bakken zijn gemaakt van polystyreen (piepschuim) en afgewerkt met polyurea coating. Deze coating biedt

bescherming tegen diverse weersinvloeden. De plantenbakken zijn even stabiel en veilig als een betonnen of stalen bak, maar lichter en daarom flexibeler. Omdat de bakken verplaatsbaar moeten zijn, zijn ze voorzien van lepelgaten. Reflectoren maken ze in het donker opvallend.

▸ Greenmax | (0413) 29 44 47 | www.greenmax.eu

TuinenLandschap l 10 l 2015

Leveranciers_1 10.indd 52

30-04-15 15:27

Kort

Hogedrukreinigers Hitachi Power Tools heeft drie nieuwe hogedrukreinigers op de markt gebracht: AW100, AW130 en AW150. De machines werken schoon, stil, sterk, licht en compact en ze zijn thermisch beveiligd. AW100 is het instapmodel. Deze 1.400 W machine is uitgevoerd met een variabele drukregeling. AW130 (1.600 W) en AW150 (2.000 W) kunnen zelf water aanzuigen en hebben wielen. AW150 heeft een slanghaspel met een slang van 10 m. Alle modellen zijn compleet uitgevoerd, hebben een draagbeugel en kunnen aangevuld worden met een breed assortiment ProLine accessoires als zachte borstels en krachtige turbo-spuitmonden.

De duurzame driecomponenten antislip Permagrip vloercoating van Dipaq is verkrijgbaar in elke RAL-kleur. Permagrip is slijtvast en ontwikkeld om hardhout duurzaam antislip te maken. ▸ Dipaq | (078) 842 47 16 | www.dipaq.nl

Life is Unlimited is een modulaire tafel met veel onzichtbaar weg te werken elementen. Voorbeelden van de verwisselbare elementen zijn een bio-ethanolbrander en een houtskoolgrill. ▸ Louise Cohen | 06 47 05 45 95 | www.louisecohen.nl

Yellow Sales is de nieuwe distributeur voor Sunward. Dit Chinese bedrijf bouwt voor de Europese markt rupsgraafmachines, schrankladers en boorinstallaties. ▸ Yellow Sales | 088 032 20 50 | www.yellowsales.com

Collé Rental & Sales heeft een nieuwe website. Op deze site presenteert Collé het assortiment en dienstverlening op gebied van machines voor verhuur en verkoop. Diverse functionaliteiten maken dat de bezoeker eenvoudig een machine kan vinden. ▸ Collé Rental & Sales | (046) 457 41 00 | www.colle.eu

Begin juni start de cursus Speelruimtebeleid. In vijf dagdelen gaan cursisten aan de slag met vraagstukken op gebied van onderhoud, beheer, beleid, bewonersparticipatie en aanbesteding. ▸ Speelruimtebeleid | 3 en 4 juni | www.speelruimte.nl/cursus/speelruimte

▸ Hitachi Power Tools | (030) 308 40 65 | www.hitachi-powertools.nl

Boeken Een boomhut zorgt voor een plek voor bezinning en biedt rust uit de dagelijkse sleur. In het boek Treehouses staan veertig voorbeelden van hedendaagse boomhutten en verschillende opvattingen over de boomhutten. Daarnaast bevat het boek informatie over wonen in bomen en over hoe de hutten het best bevestigd kunnen worden.

Van historische tuinen en privétuinen tot parken en botanische tuinen: groene ruimte in de stad speelt een steeds grotere rol in de hedendaagse stadsinrichting. Greenery in the City onderzoekt nieuwe benaderingen van de groenplanning in vijf Europese landen. Het boek is tweetalig: zowel in het Duits als in het Engels.

▸Treehouses | ISBN 978-3-86922410-7 | €58

▸Greenery in the City | ISBN 9783-86859-362-4 | €22

Steden en landschap moeten duurzaam ontwikkeld worden. Duurzame landschapsarchitectuur schetst met achtergrondverhalen, essays en meer dan veertig voorbeeldprojecten de stand van zaken. Er wordt ingezoomd op zes thema’s: biodiversiteit, energie, kringlopen, klimaat, tijd en water. ▸Duurzame landschapsarchitectuur | ISBN 978-90-75271-713 | €29,90

Het boek Twaalf tuinen geeft een kijkje in de keuken van het tuinontwerpen van de 21ste eeuw. Ontwerpers en eigenaars komen aan het woord. De twaalf tuinen worden in beeld gebracht aan de hand van fotoreportages, plattegrondstekeningen en interviews. In essays wordt ingegaan op de betekenis van de tuin. ▸Twaalf tuinen | ISBN 978-9075271-515 | €27,50

TuinenLandschap l 10 l 2015

Leveranciers_1 10.indd 53

53 30-04-15 15:27

Agenda

Cursussen

Het garenkokerskwartier Expositie, t/m 14 juni, Haarlem

UAVgc Cursus, 20 mei, 2, 17, 30 juni, 9, 22 september, 7 oktober, 11 november, diverse locaties

▸ www.architectuurhaarlem.nl

▸ www.crow.nl

Live with life Expositie, t/m 28 juni, Amsterdam ▸ www.nextcity.nl

Veiligheid van speelgelegenheden Praktijkcursus, 21 mei, Utrecht ▸ www.keurmerk.nl

Freisinger gartentage Beurs, 8 t/m 10 mei, Freising, Duitsland ▸ www.freisingergartentage.de

Burgerparticipatie in de openbare ruimte Cursus, 21 mei, Delft. ▸ www.crow.nl

Stone+tec Vakbeurs, 13 t/m 16 mei, Nuremberg, Duitsland ▸ www.stone-tec.com

Tuinarchitectuur Start cyclus 32 weken, 21 mei, Utrecht of Capelle aan den IJssel.

Jardins & Loisirs Tuinevenement, 14 mei, Chevetogne, België

▸ www.ontwerpacademie.nl

▸ www.la.fete.de.jardinsetloisirs.be

Omgevingsrecht Vijfdaagse opleiding, start 21 mei, Utrecht

Flower show Courson to Chantilly 15 t/m 17 mei, Courson, Frankrijk

▸ www.sbo.nl

▸ www.domaine-de-courson.fr

Ruimtelijk tekenen Meerdaagse cursus, 21 mei, Capelle aan den IJssel

Presentatie vroege zomer en meer 19 t/m 21 mei, Boskoop ▸ www.floralisboskoop.nl

Quick start SketchUp Tweedaagse cursus, 29 mei, Capelle aan den IJssel ▸ www.ontwerpacademie.nl

Seizoensborder Meerdaags atelier, 29 mei, Utrecht ▸ www.ontwerpacademie.nl

Natuursuper Leerlokaal, 29 mei Geldrop, 30 juni Deurne ▸ www.natuursuper.nu

Actuele insectenaantastingen in bomen Cursus, 1 juni, Arnhem ▸ www.cursuscentrumcambium.nl

Kwekerijsafari 2 juni, vanuit Flevopolders ▸ www.cobra-adviseurs.nl

▸ www.ontwerpacademie.nl

Tuinfotografie Meerdaags atelier, 23 mei, Utrecht

Hamburg op weg naar een klimaatactieve stad Driedaags werkbezoek, 20 t/m 22 mei, Hamburg, Duitsland.

▸ www.ontwerpacademie.nl

▸ www.stowa.nl

Inspecteur veiligheid speelgelegenheid Opfriscursus, 25 mei, Zwolle

Boskoopse plantendag 25 mei, Boskoop

▸ www.keurmerk.nl

▸ www.esveld.nl

Erfgoed Conferentie Atlas voor gemeenten, 27 mei, Dordrecht

De Tempelhof Open tuin, 6, 7, 13, 14, 20, 21, 27, 28 juni, 4, 5, 11, 12 juli, Winssen

▸ www.atlasvoorgemeenten.nl

▸ www.huubenadelheid-kortekaas.nl

▸ www.ocbor.nl

Snoeien conform handboek bomen Cursus, 28 mei, 3 juni Capelle a/d IJssel, 10, 17 september Barneveld

Gemeentelijk speelruimtebeleid Cursus, 3 en 4 juni, Utrecht ▸ www.speelruimte.nl

Rode bosmieren in de dagelijkse beheerpraktijk Cursus, 3 juni Wageningen, 10 juni Elp ▸ www.boscursus.nl

Natuurlijk, groen werkt in de stad Kennisatelier, 3 juni, Amersfoort ▸ www.elba-rec.nl

De Uitstap Landgoed De Utrecht Excursie, 5 juni, Hilvarenbeek ▸ www.ontwerpinstituut.nl

Conceptueel ontwerpen Cursus, 11 juni, Capelle aan den IJssel ▸ www.ontwerpacademie.nl

Ontwerpen met beplanting Cursus, 11 juni, Capelle aan den IJssel ▸ www.ontwerpacademie.nl

Over de Prairietuin Cursus, 17, 24 juni, De Wilp ▸ www.siergras.nl

Tuinarchitectuur Proefles, 18 juni, Utrecht of Capelle aan den IJssel ▸ www.ontwerpacademie.nl

Beeldkwaliteit Praktijkmiddag, 24 juni, Ede ▸ www.levende-stad.nl

Bomen en recht Cursus, 3 september, Cuijk ▸ www.cobra-adviseurs.nl

Opzichter/uitvoerder buitenruimte Cursus, 3 september, Arnhem ▸ www.ipcgroen.nl

Coördinator gladheidsbestrijding Opleiding, 9 september, Bunnik, 4 november Zwolle ▸ www.crow.nl

Bomenbeheer van A tot Z Zesdaagse opleiding, 15 september, Doorn ▸ www.ocbor.nl

Siergrassen met hun toepassingsmogelijkheden Cursus, 16 en 23 september, De Wilp ▸ www.siergras.nl

Boomtaxatie Cursus, 22 en 23 september, locatie nog niet bekend ▸ www.ocbor.nl

Colofon Tuin en Landschap is een tweewekelijkse uitgave van de Stichting Vakinformatie Siergewassen en BDUmedia, Vak- en Publieksmedia, Issnnummer 016 533 50 Schipholweg 1 Postbus 9324, 2300 PH Leiden www.tuinenlandschap.nl Secretariaat: Linda Laman en Alice Hoogenboom (071) 565 96 78 tuinenlandschap@hortipoint.nl

Redactie Bakker hoofdredacteur (071 565 96 55 / wbakker@hortipoint.nl ▸ Peter Bennink vakredacteur (071) 565 96 53 / pbennink@hortipoint.nl ▸ Ralph Mens vakredacteur (071) 565 96 52 / rmens@hortipoint.nl ▸ Miranda Vrolijk vakredacteur (071) 565 96 56 / mvrolijk@hortipoint.nl ▸ Alice Hoogenboom redactie-assistent (071) 565 96 79 / ahoogenboom@ hortipoint.nl ▸ Gerdien de Nooy fotograaf ▸ Jenny Mostert, Carolyne de Vries Lentsch, Jolanda de Wekker bureauredacteuren ▸ Diseno vormgeving ▸ Wendy

Abonnementenservice Aanvraag en wijziging abonnement naar BDUmedia, afdeling Vak- en Publieksmedia Postbus 67, 3770 AB Barneveld T (0342) 49 48 44 F (0342) 41 31 41 abonnementen@bdu.nl Abonnementsprijs per jaar: €240 (excl. 6% btw). Studenten en scholieren €180 (25% korting, excl. btw). Buitenlandse abonnees betalen een toeslag voor portokosten. Abonnementen kunnen op elk gewenst tijdstip ingaan, lopen automatisch door, tenzij uiterlijk 2 maanden voor de vervaldatum is opgezegd bij de abonnementenservice. Dit kan schriftelijk, telefonisch of per e-mail. Ook voor informatie over een lopend abonnement kan contact worden opgenomen met de abonnementenservice. Voor inhoudelijke vragen en opmerkingen en voor vragen aan externe auteurs kunt u contact opnemen met de redactie.

Exploitatie BDUmedia, afdeling Vak- en Publieksmedia ▸ Wiljo Klein Wolterink mba uitgever (0342) 49 42 63 Advertentie-exploitatie BDUmedia, afdeling Vak- en Publieksmedia ▸ Gert-Jan Bloemendal media adviseur (0342) 49 48 07 / g.bloemendal@bdu.nl ▸ Ron van de Hoef verkoopleider (0342) 49 42 63 / r.v.d.hoef@bdu.nl Druk BDUprint

©BDUmedia, 2015 Alle rechten voorbehouden Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. Algemene voorwaarden op alle aanbiedingen, offertes en overeenkomsten van BDUmedia zijn van toepassing de voorwaarden, welke zijn gedeponeerd ter Griffie van de Arrondissementsrechtbanken en de KvK. Uitgever en auteurs verklaren dat dit blad op zorgvuldige wijze en naar beste weten is samengesteld; evenwel kunnen uitgever en auteurs op geen enkele wijze instaan voor de juistheid of volledigheid van de informatie. Uitgever en auteurs aanvaarden dan ook geen enkele aansprakelijkheid voor schade, van welke aard ook, die het gevolg is van handelingen en/of beslissingen die gebaseerd zijn op bedoelde informatie. Lezers worden met nadruk aangeraden deze informatie niet geïsoleerd te gebruiken, maar af te gaan op hun professionele kennis en ervaring en de te gebruiken informatie te controleren.

TuinenLandschap l 10 l 2015

Agenda_Cursus3kolom TEL10.indd 54

30-04-15 15:27

Foto Hugo Faber

Groene Gast

Harrie Boerhof Wat maakt deze plek bijzonder? „Het is de tuin van mijn ouderlijk huis. Ik ben hier op de boerderij opgegroeid en heb het later van mijn ouders kunnen kopen. De tuin (1 ha) heb ik in landschappelijke stijl ingericht met gras, solitaire bomen, rododendrons en strakke hagen. De Beilerstroom loopt door mijn tuin en ik heb prachtige buren: een koppel ooievaars dat elk jaar terugkomt.’’

Een hoveniersbedrijf, een groencentrum en tot dit jaar modeltuinen; hoe regelt u dat?

Harrie Boerhof, eigenaar hoveniersbedrijf, groencentrum en kwekerij Harrie Boerhof in Dwingeloo

„Met passie, want dat moet je wel hebben. En ik heb een heel fijn en leuk team van achttien mensen. Ik mag dan wel de kapitein op het schip wezen, maar zij doen het. Ik geef ze ook ruimte en verantwoordelijkheid daarin. Zo heb ik twee ploegen in de onderhoud die alles

zelf regelen. Al mijn teams zijn zelfsturend. Ook de nieuwe vestiging in Drachten. Dat werkt en dat is de kracht. Ik wil er niet als een schoolmeester bij staan.’’

Waarom de modeltuinen gesloten? „Dat heeft wel pijn gedaan, 35 jaar tuingeschiedenis. Je hebt bezoekers die vinden het geweldig, maar ook een groep die strakke, super-de-luxe tuintjes met nieuwe bestratingsmaterialen willen zien. Dat leverde gezeur op en daar word ik niet vrolijk van. We hebben met het team besloten er mee te stoppen: het kost veel tijd en geld en dat kunnen we beter stoppen in een uitgebreider sortiment. Maar de tuinen krijgen wel een nieuwe bestemming. Eind van het jaar komen we met een nieuw plan!’’

Wat motiveert u? „Ik vind tuinontwerpen heel leuk, maar ook het contact met de klanten en natuurlijk het groen. Vroeger wilde ik alsmaar groeien en was ik directeur-manager. Nu ben ik meer bezig met het vak. Ik wil mensen een groenbeleving meegeven. We hebben bijvoorbeeld alle prullaria uit het groencentrum verwijderd en zijn ons gaan richten op een groter sortiment. Bij ons vind je Echium webbii en Quercus ponticum, veertig soorten vlinderstruiken en zestig soorten Acer.’’

Nog tijd voor vakantie? „Reizen is een grote hobby van me, daar maak ik tijd voor. Verleden jaar zijn we naar Afrika geweest. Australië en Nieuw Zeeland staan op de nominatie. En Brazilië, daar heb ik vroeger een half jaar gewoond.’’ <

TuinenLandschap l 10 l 2015

GroeneGast_1pag.indd 55

55 30-04-15 15:27

593916_.indd 56

29-4-2015 16:53:31