graduaat maatschappelijk werk - sociologie by hogeschoolvives

Sociologie docent Nele Cox studiegebied sociaal-agogisch werk graduaat in het maatschappelijke werk academiejaar 2022-2023

Inhoudsopgave 1

INLEIDING ........................................................................................................................................ 3

CASUS 1 : Charlotte en haar ouders ................................................................................................ 5

SOCIOLOGIE : een wetenschap van de samenleving....................................................................... 6 3.1

Inleiding : wat zal je leren in dit hoofdstuk? ........................................................................... 6

3.2

Wat is sociologie? .................................................................................................................... 6

3.3

ACTOR en SYSTEEM ................................................................................................................. 7

3.3.1

Actorperspectief : mensen maken de samenleving (sociale constructie)....................... 8

3.3.2

Systeemperspectief : de samenleving ‘maakt’ de mensen (sociale bepaaldheid) ........ 11

3.4

Besluit .................................................................................................................................... 20

1 INLEIDING In dit OLA (onderwijsleeractiviteit) maken jullie kennis met de sociologische invalshoek. Sociologie levert een belangrijke bijdrage tot een beter inzicht in onze plaats in de samenleving en hoe ons denken en handelen door haar worden beïnvloed. Wat de socioloog kritisch analyseert, is immers wat in het alledaagse leven als vanzelfsprekend wordt ervaren. Omdat sociologie leert te relativeren én te relateren, fenomenen te situeren en verbanden te leggen, is ze onmisbaar voor iedereen die met het sociale handelen van mensen en groepen te maken heeft en daarvan ook wat wil begrijpen. Sociologie reikt op zich geen oplossingen aan voor maatschappelijke problemen, maar door gebruik te maken van onze sociologische kennis kunnen we sociale problemen efficiënter en effectiever tot een oplossing brengen. (Vranken, J., 2004) Opbouw van de cursus Net als bij de andere OLA’s van casus 1 zullen we de leerinhouden linken aan de casus van Charlotte en haar ouders. Na deze inleiding wordt de casus van Charlotte beschreven. De cursus bestaat uit vier hoofdstukken, die telkens op dezelfde manier opgebouwd zijn. Elk hoofdstuk vat aan met een korte schets van wat in het hoofdstuk aan bod komt. Daarna komen de nieuwe leerinhouden aan bod. Aan het einde van het hoofdstuk wordt de leerstof toegepast op de casus van Charlotte (‘Terug naar het verhaal van….’). Aan het einde van elk hoofdstuk vind je een beknopte samenvatting van de essentie uit dit hoofdstuk. In het eerste hoofdstuk krijg je een zicht op wat centraal staat in de sociologische wetenschap. De constante wisselwerking ‘actor-systeem’ staat centraal in dit hoofdstuk. De begrippen micro-mesomacro worden verduidelijkt. We bekijken de verschillende types van sociaal handelen en sluiten het hoofdstuk af door te wijzen op het belang van sociologie voor sociaal werkers. In het tweede hoofdstuk bekijken we de structurele dimensie en de culturele dimensie van de georganiseerde samenleving. Dit is een uitgebreid hoofdstuk, waarin je vertrouwd geraakt met specifieke begrippen die in de sociologie gehanteerd worden. In het derde hoofdstuk zien we dat de structurele en culturele dimensie onlosmakelijk verbonden zijn, en vorm krijgen in instituties. Hier zal voor jou duidelijk worden hoe belangrijke maatschappelijke noden/behoeften binnen een samenleving ‘geregeld’ worden. Gezien het belang voor toekomstige sociaal werkers, zoomen we even dieper in op ‘het gezin’ als belangrijke institutie. In het vierde hoofdstuk bekijken we het gegeven ‘socialisatie’. We staan stil bij de manier waarop mensen deel worden van het samenlevingsgeheel waartoe ze behoren. Hoe worden de geldende

waarden en normen in het samenlevingsverband doorgegeven aan de mensen die er deel van uitmaken? En hoe wordt het denken en handelen van mensen/groepen hierdoor bepaald? Eén ding is zeker : eens je je doorheen deze cursus hebt geworsteld, zal je de wereld met andere ogen bekijken! Je zal dingen zien die je voorheen niet zag ; je zal verklaringen vinden voor zaken die voorheen onverklaarbaar leken. Er is veel kans dat heel wat ‘vanzelfsprekendheden’ plaats zullen moeten maken voor meer complexe denkoefeningen. Veel zaken zijn immers helemaal niet wat ze op het eerste zicht lijken!

De lessen De lessen worden aangewend om de leerstof toegankelijk te maken. We maken gebruik van voorbeelden, illustraties, videomateriaal, spelmateriaal….. die ervoor moeten zorgen dat abstracte theoretische concepten voor jullie helemaal duidelijk worden. Voortdurend vertrekken we van het centraal gegeven : waarom is dit van belang voor ons als sociaal werker én wat kunnen wij hiermee doen? Bronvermelding Deze cursus is gebaseerd op een aantal belangrijke basiswerken in de sociologie. We hebben deze samengebracht met oog voor wat relevant is voor de sociaal werker als basiswerker. We kunnen niet om een aantal belangrijke theoretische concepten heen, maar proberen deze telkens zo bevattelijk en praktisch mogelijk te duiden. Volgende werken vormden een belangrijke inspiratiebron voor deze cursus : Bracke, P., Van de Putte, B., Van Houtte, M., & Vermeersch, H. (2018). Sociologie. Een hedendaagse inleiding. Gent: Academia Press. Denuwelaere, M., & Vanderstichele, R. (2017-2018). Sociologie. 1 BaO - 1BaTP. VIVES, Studiegebied Sociaal Agogisch Werk, onuitgegeven cursus. Verbruggen, A., Maelstaf, H., Stevens, F., & Desnerck, G. (2016). Sociologische verbeelding als kracht. Gent : Academia Press. Vranken, J. (2019). Niemand is een eiland. Een inleiding in de sociologie. Leuven: Uitgeverij Acco.

We streefden een zorgvuldige bronvermelding na. Het is echter niet uitgesloten dat bij het integreren van materiaal vanuit deze diverse bronnen sommige zaken aan onze aandacht ontsnapt zijn. Mocht iemand bij het doornemen van de cursus getuige zijn van een foutieve of ontbrekende bronvermelding : laat het ons horen en we zetten dit recht! (nele.cox@vives.be ; heidi.detailleur@vives.be )

2 CASUS 1 : Charlotte en haar ouders In casus 1 gaan we op weg met onderstaand verhaal. Ook in dit OLA zullen we telkens teruggrijpen naar dit gezin om zaken te illlustreren, toe te passen, concreter te maken. Charlotte wordt geboren in het gezin van Wim en Lieve. Wim is bankbediende en Lieve geeft Frans en Economie in het eerste en tweede middelbaar. Lieve vertroetelt haar dochtertje graag. Bij de minste kik neem Lieve Charlotte in de armen. Charlotte vindt het niet fijn om in haar wiegje te blijven liggen en spendeert haar tijd het liefst dicht bij mama. Wim vindt dit niet altijd even fijn. Als Charlotte ’s nachts huilt dan moet je haar even laten huilen tot ze vanzelf in slaap valt. Lieve kan hier niet mee om en staat bij het minste geluidje aan de wieg van Charlotte. Dit leidt tot veel discussies tussen Lieve en Wim. Vooral de ouders van Wim mengen zich heel vaak in deze discussie en kiezen partij voor hun zoon. Na drie maanden thuis moet Lieve opnieuw aan het werk. Ze vonden een crèche dichtbij. Lieve ziet ertegenop om weer te gaan werken en vooral om Charlotte af te geven aan een verzorgster die ze niet zo goed kent. De week voor de start in de crèche piekert Lieve over alles wat Charlotte kan overkomen: wat als ze haar niet horen wenen, wat als ze moet braken en de verzorgsters zien het niet, wat als ze loszittende speeltjes in haar mond steekt,… Vol weemoed brengt Lieve Charlotte naar de crèche. Ze heeft het moeilijk om Charlotte achter te laten en kan haar tranen amper bedwingen. Zeker als Charlotte op haar beurt begint te huilen. Wanneer ze op het punt staat te vertrekken, polst ze nog eens bij de verzorgsters of ze af en toe een berichtje kunnen sturen hoe het met Charlotte gaat. Met twee kleintjes rond de benen en terwijl ze een pamper van een ander kleintje ververst, antwoordt de verzorgster ‘daar doen wij niet aan mee’ zonder Lieve aan te kijken. Lieve vertrekt met een wrang gevoel naar het werk. De weken passeren. Charlotte wordt omringd door kindjes die ouder zijn dan haar. Af en toe gaat er een vertrouwd gezichtje weg uit de crèche om de eerste stap naar school te zetten. Hoe ouder Charlotte wordt, hoe moeilijker ze het lijkt te vinden om afscheid te nemen van vriendjes. In de crèche leren ze heel wat zaken waaronder ook zonder pamper de dag doorbrengen. Lieve merkt dat Charlotte thuis gedrag vertoont die ze zelf nooit zou goedkeuren. Zo komt ze al eens met een scheldwoord thuis. Wanneer ze Charlotte afhaalt in de crèche ziet ze dagelijks andere ouders. Sommige ouders hebben, naar de mening van Charlotte, een vreemde opvoedingsstijl. Zij probeert Charlotte bijvoorbeeld algemeen Nederlands te leren maar merkt dat andere kinderen dialect praten en woorden hanteren

die zij nooit zou toelaten. Charlotte stelt, tot vervelens toe voor Wim, de crèche voortdurend in vraag. Charlotte wil hierover in discussie gaan maar heeft het gevoel dat Wim hier niet voor openstaat, waardoor ze nog meer aandringt bij hem om hierover te praten. Zeker nu ze merkt dat ook Charlotte meer en meer tegen haar zin naar de crèche gaat.

3 SOCIOLOGIE : een wetenschap van de samenleving 3.1 Inleiding : wat zal je leren in dit hoofdstuk? In dit hoofdstuk ontdek je wat centraal staat in de wetenschap ‘sociologie’ , ook wel ‘maatschappijleer’ of ‘samenlevingskunde’ genoemd. Je komt te weten hoe deze wetenschap zich onderscheidt van andere (mens)wetenschappelijke disciplines. Kijken met een sociologische blik betekent dat je voortdurend oog hebt voor de wisselwerking tussen actoren (individuen, groepen…) en het samenlevingsgeheel waarvan ze deel uitmaken. We bekijken waarom sociologische basiskennis van belang is voor sociaal werkers.

3.2 Wat is sociologie? In de sociologie bestuderen we het samenleven van mensen. De maatschappij is iets wat wij allemaal kennen, want elk van ons maakt er deel van uit. Het gaat dus om het bestuderen van iets wat ons zeer vertrouwd is. Een krachtige metafoor om uit te drukken wat sociologie in beeld brengt, is het volgende : mochten we vissen zijn, dan zou sociologie ons in staat stellen te zien dat we in water zwemmen. Het sociale is namelijk voor de mens wat het water is voor de vis. Het is zo alomtegenwoordig en vanzelfsprekend dat we er ons niet van bewust zijn. Maar net als water levensnoodzakelijk is voor de vis, zo wezenlijk is het sociale verbonden met wie wij als mens zijn. (Verbruggen, Maelstaf, Stevens, & Desnerck, 2016) Sociologie bestuderen betekent een manier van kijken aanleren. We kijken naar de werkelijkheid, die we reeds kennen, maar nu met een welbepaalde bril. We zien mensen allerhande gedrag stellen, allerhande zaken ondernemen, organisaties en systemen ontwikkelen…. Wanneer we naar dit samenleven kijken met een sociologische bril, zullen we proberen om wetmatigheden of ‘patronen’ te vinden in dit alles. We willen ‘boven’ het individuele gaan kijken, en van daaruit verklaringen vinden waarom mensen doen wat ze doen ; of waarom de samenleving eruitziet zoals ze eruitziet. Deze specifieke zienswijze wordt ook wel ‘sociale verbeelding’ genoemd. We kijken hoe het geheel van relaties waar mensen deel van uitmaken een invloed uitoefent op de levensloop van mensen én de keuzes die ze hierin maken. Een voorbeeld : Vandaag de dag studeren heel veel 18-jarigen verder ; veel meer dan dit het geval was 50 jaar terug. Als we de verklaring louter op individueel niveau zouden zoeken, dan gaan we kijken naar de intelligentie van deze jongeren. Zijn deze jongeren zoveel intelligenter dan 50 jaar geleden, en is dat dus de verklaring voor het toegenomen aantal hogeschoolstudenten? Je voelt dat deze verklaring geen steek houdt. Er moet meer in het spel zijn dan enkel het element ‘persoonlijke intelligentie’. We kijken naar onze samenleving (en haar beroepenstructuur) op vandaag. Er is heel veel vraag naar 6

hooggeschoolde werknemers. De productie van en het omgaan met kennis staat centraal in onze hedendaagse samenleving. Dit samenlevingsgegeven, waar jullie als student deel van uitmaken, heeft een weerslag op jullie ‘persoonlijke’ wensen en keuzes. Doordat je net op vandaag, in deze samenlevingsvorm, 18 jaar bent is de kans veel groter dat je gaat verder studeren dan dat je 50 jaar geleden 18 was. Jouw ‘persoonlijke’ beslissing is dus veel minder individueel dan je op het eerste zicht zou denken.

De sociologie houdt zich dus bezig met het verklaren van gedrag van individuen en groepen mensen, vanuit de maatschappelijke invloeden die ze ondergaan. Dit betekent dat we individuele gebeurtenissen zullen begrijpen en verklaren vanuit het geheel van sociale relaties waar mensen deel van uitmaken. Er zijn nog andere wetenschappelijke disciplines die eveneens de menselijke samenleving bestuderen, maar daar wordt vertrokken vanuit een ander gezichtspunt. In de psychologie staat het individueel gedrag van mensen centraal. De economie houdt zich bezig met de manier waarop mensen productie en verdeling van schaarse goederen regelen. De politicologie onderzoekt de manier waarop mensen vormgeven aan de toekomst.

3.3 ACTOR en SYSTEEM Het studiegebied van de sociologie kan worden omschreven als : het sociale als feit. Dit gegeven houdt twee dingen in : -enerzijds : het sociale handelen -anderzijds : datgene wat de context en het resultaat is van dat sociale handelen, sociale systemen.

Wanneer we hieronder kijken naar het sociale handelen, zullen we spreken van een ‘actorperspectief’. We bekijken hierbij hoe actoren (individuen, groepen) samen vorm geven aan het maatschappelijk geheel of ook :het systeem. De actoren bouwen als het ware samen dat maatschappelijk systeem, vandaar de term : sociale constructie. Wanneer we hieronder kijken naar de sociale systemen, zullen we spreken van ‘systeemperspectief’. Vanuit dit perspectief zullen we vooral gaan kijken hoe het handelen van actoren (individuen, groepen…) beïnvloed wordt, aangestuurd wordt… door het grotere geheel waarvan ze deel uitmaken.

Daarom spreken we daar van ‘sociale bepaaldheid’ : in hoeverre en op welke manier is het gedrag van actoren bepaald, beïnvloed door het grotere geheel waar die actoren deel van uitmaken.

Gaandeweg zal duidelijk worden dat deze beide perspectieven zeer nauw met mekaar verbonden zijn, eigenlijk niet los van mekaar kunnen gezien worden. Om didactische redenen zullen we de beide perspectieven hieronder toch even uit mekaar halen, om verder opnieuw te verduidelijken hoe ze steeds onlosmakelijk verbonden zijn.

3.3.1

Actorperspectief : mensen maken de samenleving (sociale constructie)

3.3.1.1 Ziek door het drinken van cola… Lees het onderstaand artikel aandachtig door.

OOK WIE GEEN COCA-COLA HAD GEDRONKEN, WERD ZIEK

Colacrisis was massahysterie 02 APRIL 2000 OM 00:00 UUR | Bart Dobbelaere (De Standaard) BRUSSEL -- De colacrisis in juni vorig jaar was te wijten aan mass sociogenic illness, een vorm van massahysterie. Tot die conclusie komt de Hoge Gezondheidsraad van België na uitgebreid onderzoek van de colaslachtoffers. De Coca-Colaflesjes stonken misschien wel, giftig waren ze ©pvb niet. Experts van het antigifcentrum, van het Instituut voor volksgezondheid, maar ook specialisten in beschavingsziekten zijn eensluidend. Er was in juni wel degelijk iets mis met enkele colaflesjes en blikjes. Spreken over vergiftiging of gevaren voor de volksgezondheid, is evenwel onzin. De reactie om Coca-Cola een tijdlang uit de rekken te halen, was op zijn minst voorbarig. Op 8 juni werden in Bornem 39 schoolkinderen ziek na het drinken van een flesje cola. Het bedrijf haalde onmiddellijk alle flesjes van 20 cl van de markt. De daaropvolgende dagen werden in vier andere scholen nog eens 210 leerlingen ziek. Uiteindelijk meldden in juni 1.200 mensen dat ze onwel waren geworden na het drinken van frisdrank. Minister van Volksgezondheid Luc Van den Bossche -- net op post na het vertrek van Marcel Colla door de dioxinecrisis -- reageerde op 14 juni met een verbod op colaproducten. De fabrieken in Antwerpen, Duinkerke en Gent werden stilgelegd. Pas op 23 juni mocht Coca-Cola weer produceren. De crisis heeft het bedrijf zo'n vier miljard frank gekost. Coca-Cola schoof na intern onderzoek twee verklaringen naar voren: er zat in sommige flesjes een slecht, stinkend koolzuurgas. En: de blikjes die in Duinkerke werden gemaakt, hadden op paletten gestaan met lichtgiftige stoffen. De commissie die de zaak heeft onderzocht, aanvaardt beide verklaringen. Meteen voegt ze eraan toe dat beide niet de ziektebeelden hebben veroorzaakt. Prof. Isidore Pelc, expert in de medische psychologie: ,,Door de productiefouten van Coca-Cola gingen sommige flesjes of blikjes stinken. Giftig

was de drank niet. De zware buikpijn, misselijkheid, het overgeven en de duizeligheid: het had een andere oorzaak.'' Pelc noemt het mass sociogenic illness, een vorm van massahysterie. ,,Daarvoor moet je de context van de colacrisis kennen. Eén: de dioxinecrisis had ons allemaal extreem gevoelig gemaakt voor onze voeding. Twee: we zaten in de aanloop van verkiezingen, met een nieuwe minister van Volksgezondheid. En zijn voorganger was aan de deur gezet omdat hij te laks had gereageerd. Drie: de meeste coladrinkers -- vooral meisjes -- werden ziek op school, tijdens de examentijd.'' 37 leerlingen uit Bornem die ziek waren geworden, werden onderzocht, net als 34 leerlingen die niet ziek waren geworden. Bleek dat drie zieken die dag geen Coca-Cola hadden gedronken. Bij de niet-zieken zaten dan weer acht leerlingen die wel Cola hadden gebruikt. In andere scholen werd een soortgelijke proef gedaan. Van de 75 leerlingen die ziek waren geweest hadden er 44 geen cola gedronken. Van de 130 jongeren die niet ziek waren geworden, hadden liefst 22 leerlingen wel hun dorst gelest met cola. Prof. Pelc wijst op nog een ander onderzoek. ,,De zieke en niet-zieke leerlingen van Bornem hebben we ook aan een kleine psychologische test onderworpen. Liefst 20 van de 37 zieke leerlingen bleken gevoeliger te zijn dan de gemiddelde leerling. Meer vatbaar dus voor vormen van massahysterie. Bij de 34 niet-zieken waren maar 11 leerlingen psychisch iets minder standvastig.'' Was de colacrisis een heruitgave van Le malade imaginaire van de Franse toneeldichter Molière? Pelc ontkent: ,,Die kinderen waren echt ziek, laat daar geen twijfel over bestaan. Alleen was het niet de cola die hen ziek had gemaakt. Hooguit had bij enkele jongeren de slechte reuk de ziekte in de hand gewerkt.'' Ook als die klachten weken na datum niet helemaal weg waren? ,,Als je moet bewijzen dat je ziek bent, herstel je niet zo gauw.''

 Bovenstaand artikel is een illustratie van hoe actoren (individuen, groepen…) samen de werkelijkheid of ‘het systeem’ gaan construeren, door een bepaalde betekenis te geven aan de zaken. De betekenis ‘we worden ziek door slechte cola’ beïnvloedt mensen in die mate sterk dat er heel wat mensen effectief ziek van worden, terwijl de cola objectief gezien totaal niet ziekmakend is. Door het geven van deze betekenis, en door de manier waarop mensen daarop reageren ontstaat een bepaalde werkelijkheid, waarin steeds meer mensen de ziektesymptomen gaan vertonen.

 Tegelijk schuilt in dit artikel ook enige illustratie van het systeemperspectief. Het gegeven doet zich voor kort nadat er bepaalde voedselschandalen waren. Mensen zijn ook beïnvloed door dit gegeven, en daardoor nog veel meer vatbaar voor de massahysterie.

3.3.1.2 ‘Zwarte zaterdag’ wordt ‘zwarte’ maandag Juli, tweede weekend, start van het verlof… Elk jaar weer is er een drukte op de autosnelwegen naar het Zuiden. De media voorspellen weerom : zaterdag wordt een ‘zwarte’ zaterdag, wat betekent dat er ellenlange files zullen zijn op de snelwegen. Wat in de media komt beïnvloedt mensen hun denken en handelen. Niet één , niet twee, maar honderden reizigers besluiten om hun vertrekdag te veranderen. Ze zullen maandag vertrekken om de drukte te ontlopen. Het zal immers veel minder druk zijn… We zien volgende gebeuren : zaterdag is een normale rustige dag ; maandag is de dag met ellenlange files.  Mensen construeren de werkelijkheid door een bepaalde betekenis te geven aan de zaken. Vanuit de betekenis ‘niet gunstig om op zaterdag te rijden’ beslissen ze op maandag te rijden. De betekenis bepaalt dus de manier waarop ze handelen. Door zo te handelen (met velen samen) creëren ze een bepaalde realiteit ; of nog ‘construeren’ ze een bepaald ‘systeem’. Dat systeem is dus niet zomaar wat het is ; het is een creatie van mensen.

3.3.1.3

Arbeidsomstandigheden anno 1920 en anno 2020

1920

2020

Aantal dagen betaald verlof

4 weken (= 20 dagen)

Standaard aantal werkuren per week

48 uur per week

38 uur per week

Merk het grote verschil op in arbeidsomstandigheden tussen 1920 en vandaag. Vandaag heeft iedere werknemer recht op minstens twintig dagen betaald verlof. In 1920 was er geen sprake van betaald verlof. Het aantal werkuren per week voor een voltijdse werknemer ligt vandaag op 38 uur per week ; zo’n honderd jaar geleden werkte men bijna 50 uur per week. Deze verandering in arbeidsomstandigheden kwam er niet zomaar! Gaandeweg ontwikkelde zich bij de werkende bevolking een bewustzijn dat de arbeidsomstandigheden niet OK waren. Er werd een bepaalde betekenis gegeven aan de situatie, namelijk : dit is niet OK, dit is niet rechtvaardig, dit kan anders en beter1. Dat de mensen de realiteit op deze manier bekeken, bepaalde hun handelen : ze

Uiteraard gebeurde dit niet zomaar op één welbepaald moment, dit moeten we beschouwen als een proces!

kwamen op straat om betere arbeidsvoorwaarden te eisen ; vakbonden gingen onderhandelen met de werkgevers. Het resultaat daarvan zijn de arbeidsomstandigheden die we vandaag kennen.  We zien opnieuw hoe de werkelijkheid niet zomaar ‘is wat ze is’ ; maar wel degelijk een ‘constructie’ is van mensen.

3.3.2 Systeemperspectief : de samenleving ‘maakt’ de mensen (sociale bepaaldheid) 3.3.2.1 3.3.2.1.1

Wat hoort er? Wat is normaal? Wat is gepast? (CULTUUR) Zit m’n haar goed??

Bekijk de kapsels hierboven, de linker groep en de rechtergroep. Welke kapsels spreken jou het meest aan ? Uiteraard zullen er persoonlijke verschillen zijn, maar de kans is heel groot dat de meeste huidige studenten een (lichte) voorkeur zullen uiten voor de kapsels rechts. 11

De kapsels in aan de linkerkant zijn typisch voor de periode eind jaren ’80 – begin jaren ’90. Studenten van deze generaties zouden hoogstwaarschijnlijk deze kapsels geprefereerd hebben boven deze uit de rechtse groep.  Hoe we ons haar dragen is in onze beleving een ‘hoogst persoonlijke’ keuze. Wanneer we bij grote groepen gaan kijken wat ze op een bepaald ogenblik ‘mooi’ of ‘gepast’ vinden ; dan zien we dat mensen die deel uitmaken van een zelfde samenlevingsverband ook voor een groot deel dezelfde kapsels als mooi of OK gaan beschouwen. Dit eenvoudig voorbeeld toont hoe actoren (individuen, groepen) in handelen niet louter gestuurd worden door hun persoonlijke motieven, maar ook deels bepaald worden door het groter geheel waarvan ze deel uitmaken.(= sociale bepaaldheid)

3.3.2.1.2 Een begrafenis : stil en ingetogen? Probeer eens met enkele kenmerkende woorden te beschrijven wat jouw houding typeert wanneer je aanwezig bent op een begrafenis/afscheidsritueel van iemand. Bekijk daarna eens onderstaande filmpje….

Het is opmerkelijk hoe anders deze mensen zich gedragen op een begrafenis. Een dergelijk gedrag zouden wij wellicht als ‘ongepast’ of ‘abnormaal’ ervaren. Stel dat daar iemand tussen staat die zich gedraagt zoals wij hier op een begrafenis, dan valt deze daar wellicht geheel uit de toon…  Hier zien we opnieuw hoe het gedrag dat mensen stellen mee vorm krijgt door het groter geheel waarvan ze deel uitmaken.

3.3.2.1.3

Komen eten

Denk aan een eetsituatie zoals deze gewoonlijk bij jullie thuis gaat. Ik vermoed dat de meeste studenten zich het best zullen herkennen in de foto het meest rechts, samen aan tafel, met bord en bestek. Toch kan het ook anders. De linkse foto toont een Senegalese familie, die zitten op de grond en eten samen uit één schotel. Ze bedienen zichzelf met de hand, geen bestek. De Aziatische man op de middelste foto eet grote insecten. Weinigen onder ons zullen dit een voor de hand liggende maaltijd vinden. Maar…. Mochten wij in Senegal zijn opgegroeid, dan vinden we wellicht net de Westerse eetsituatie aan de tafel ‘vreemd’.  Ook dit voorbeeld illustreert dat wat we ‘normaal’ vinden niet zozeer een ‘persoonlijk’ iets is, maar heel sterk mee gevormd wordt door het groter geheel waarvan we deel uitmaken (het systeem).

3.3.2.2 Sociale posities en sociale relaties (STRUCTUUR) 3.3.2.2.1 Gelijke kansen in het onderwijs ? Met de data afkomstig uit JOP3-postmonitor (2013) bekijken we de sociale achtergrond van Vlaamse jongeren tussen de 18 jaar en 30 jaar oud die geen hogere studies hebben aangevat en jongeren die dit wel hebben gedaan (of reeds in het bezit zijn van een diploma hoger onderwijs). Onder hoger

onderwijs wordt verstaan de universiteit of hoger onderwijs buiten de universiteit. De frequenties staan weergeven in tabel 1. 2

Formeel is hoger onderwijs is voor iedereen toegankelijk, zonder onderscheid naar rang of stand…Toch zien we dat niet alle lagen van de bevolking gelijk vertegenwoordigd zijn in het hoger onderwijs. In de bovenstaande tabel zien we dat er een duidelijk verband bestaat tussen het opleidingsniveau van de ouders en de kans dat hun kinderen starten aan hoger onderwijs. Hoe hoger geschoold de ouders, des te groter de kans dat hun kinderen starten aan hoger onderwijs. Eenzelfde verband is vast te stellen tussen de beroepsstatus van de ouders en de kans dat hun kinderen starten aan hoger onderwijs : hoe hoger de beroepsstatus, hoe meer kans dat de kinderen gaan deelnemen aan hoger onderwijs. Bij ouders met migratie achtergrond nemen 43% van de kinderen deel aan het hoger onderwijs. Bij ouders zonder migratie achtergrond neemt een aanzienlijk hoger percentage van de kinderen (nl. 58%) deel aan hoger onderwijs.  Of je al dan niet start aan hoger onderwijs hangt dus niet enkel samen met jezelf en je individuele mogelijkheden als individu ; maar hangt ook samen met de omgeving waarin je opgroeit. Meer specifiek zien we hier dat dit samenhangt met de specifieke positie die ouders innemen in de samenleving. Naargelang deze positie vergroot of verkleint de kans tot deelname aan hoger onderwijs. Een voorbeeld van ‘sociale bepaaldheid’.

De term ‘white collar’ verwijst naar ‘bureaujobs’ ; de term ‘blue collar’ verwijst naar handenarbeid ; de term high-skilled verwijst naar jobs die (veel) aangeleerde vaardigheden vereisen ; de term low-skilled verwijst naar jobs die weinig of geen aangeleerde vaardigheden vereisen.

Pas op!! Sociologen trekken nooit conclusies op individueel niveau! Het gaat om conclusies op groepsniveau. Het is dus best mogelijk dat je zelf voorbeelden kent van studenten hoger onderwijs bij wie ouders eerder laaggeschoold zijn, migratie achtergrond hebben …(of dat je zelf één van hen bent!). Sociologen zullen echter kijken naar cijfers ‘over het geheel’, en als dergelijke sterke verbanden te zien zijn, is dit van betekenis.

3.3.2.2.2 Liefde is blind? Lees aandachtig onderstaand artikel : Sociale segregatie van koppels in België 26 oktober 2015 Joël Girès ’Liefde is blind’, zegt het spreekwoord. Nochtans begin je niet met om het even wie een relatie: koppels lijken vanuit sociaal oogpunt vaak op elkaar. De uitdrukking ’Soort zoekt soort’ lijkt dus beter van toepassing. Dit artikel onderzoekt het fenomeen in België. Relatievorming is een intieme aangelegenheid. Men kan zich dus afvragen wat het te maken heeft met sociale ongelijkheid. Maar koppels vormen zich binnen dezelfde sociale klasse (een fenomeen dat homogamie genoemd wordt). Dit is een indicator van de ongelijkheid van de maatschappij, want dit fenomeen speelt een rol in de reproductie van ongelijkheid van generatie op generatie: het feit dat ouders gelijkaardige sociale posities bekleden vergroot zeer waarschijnlijk de kans dat hun kinderen in sociaal opzicht niet zeer verschillend zijn. Homogamie bevordert de overdracht van economische en culturele mogelijkheden - of gaat het net tegen (de ouders vertonen de tendens om beiden bevoordeeld, of integendeel, benadeeld te zijn). Bovendien maakt homogamie ons bewust van het feit dat een ongelijk systeem gevolgen heeft tot in de meest intieme en affectieve dimensies van het leven. Om de omvang van homogamie in België te vatten, baseer ik mij op een recent onderzoek dat in heel België werd gevoerd [1]. Enkel koppels die onder hetzelfde dak leven [2], komen in aanmerking. Zo worden koppels geselecteerd die reeds een minimaal duurzaam verband hebben en goederen delen. Voor de berekening van homogamie heb ik de ondervraagde personen en hun partners gegroepeerd in vijf categorieën in functie van hun baan [3] (zie tabel 1). Deze categorieën worden hiërarchisch opgedeeld: hoe ’lager’ in de classificatie, hoe lager de financiële inkomsten en het scholingsniveau.

We beginnen eraan door de sociale posities van de leden van de weerhouden koppels te kruisen (ongeacht het geslacht):

Elk hokje van de tabel stelt een type koppel voor. De cijfers in de verschillende hokjes van de tabel vertegenwoordigen de percentages per lijn. Zo is te zien dat 33,5% van de leidinggevende kaders een partner heeft met een gelijkaardige functie (hokje bovenaan links), terwijl slechts 10,1% van hen een laaggeschoolde arbeider of bediende als levensgezel(in) heeft (hokje bovenaan rechts). Omgekeerd heeft slechts 8,1% van de laaggeschoolde arbeiders en bedienden een levensgezel(in) die leidinggevend kaderlid is (hokje links beneden), terwijl 35,6% een koppel vormt met een lid van dezelfde categorie (hokje rechts beneden). De gekleurde bolletjes geven aan of de verschillende soorten koppels waarschijnlijk zijn (blauw) of niet (roze). De omvang van het bolletje geeft een idee van de ’aantrekkingskracht’ (blauw) of de ’afstoting’ (roze) van beide categorieën [4]. Zo ziet men dat de leidinggevende kaders een sterke kans hebben om een koppel te vormen met een ander leidinggevend kaderlid, aangezien het bolletje voor dit type koppels blauw en groot is. Omgekeerd hebben dezelfde kaderleden slechts een lage kans om een koppel te vormen met een laaggeschoolde arbeider of bediende, aangezien het bolletje eveneens groot is, maar roze van kleur. Over het algemeen zien we dat de blauwe bolletjes zich in de hokjes bevinden waar leden van dezelfde categorieën samenkomen (leidinggevenden onder elkaar, middenkaders onder elkaar, laaggeschoolde arbeiders of bedienden onder elkaar, enz.), wat

betekent dat er een grotere kans is op dit soort koppel. Omgekeerd zien we dat de roze bolletjes in hokjes verschijnen waar categorieën samenkomen die sociaal ver van elkaar afstaan (een koppel met een leidinggevend kaderlid en een laaggeschoolde arbeider/ bediende), wat de relatieve zeldzaamheid van dit soort relaties aantoont. Aldus toont deze eerste tabel duidelijk een vorm van sociale segregatie: koppels bestaan vaker uit personen die tot gelijkaardige of nabije categorieën behoren, terwijl koppels die bestaan uit uitersten veel zeldzamer zijn. We wagen ons nu aan dezelfde oefening door de personen te klasseren volgens het niveau van hun diploma:

Hier is eveneens een zeer sterke segregatie op te merken: 66,6% van de personen met een diploma hoger onderwijs vormt een koppel met iemand die eveneens over een diploma hoger onderwijs beschikt, terwijl slechts 1% van hen een koppel vormt met iemand die maximum een diploma lager onderwijs heeft. Omgekeerd is slechts 4,7% van de personen met een diploma lager onderwijs in koppel met iemand met een diploma hoger onderwijs, terwijl zij in 50,7% van de gevallen een koppel vormen met iemand met hetzelfde scholingsniveau. De blauwe bolletjes volgen vrij precies de diagonaal van de tabel, wat aantoont dat er een veel grotere kans is op koppelvorming tussen twee personen met hetzelfde scholingsniveau. Wat is de verklaring voor deze resultaten? Personen die gelijkaardige sociale posities bekleden, hebben meer kans om elkaar te ontmoeten omdat zij eenvoudigweg op dezelfde plaatsen komen [5]. Denk maar aan het onderwijs dat de ontmoetingskansen tussen hooggediplomeerden bevordert, aangezien kortgeschoolden noodzakelijkerwijs minder lang in het onderwijs blijven, en het onderwijs achter zich laten op de leeftijd vóór er vaste relaties worden aangegaan. Dit is ook de reden voor de koppelvorming tussen leidinggevende kaders of vrije beroepen, aangezien er voor deze posities over het algemeen aan de universiteit wordt gestudeerd. Hetzelfde fenomeen van segregatie is op te merken in de openbare ruimte. Enerzijds ontmoeten hooggeschoolden hun partner minder vaak in ’open’ ruimtes (discotheken, buurt) dan in ’gesloten’ en “voorbehouden” ruimtes, waar bepaalde categorieën feitelijk buitengesloten zijn. Denk maar aan de onderwijsinstellingen [6] of op de werkvloer. Anderzijds, hoewel er toch ontmoetingen in de openbare ruimte plaatsvinden, is ook deze in hoge mate gesegregeerd. Zo wonen de leden van de verschillende sociale categorieën niet in dezelfde wijken en gaan ze niet naar dezelfde

cafés [7], wat hun ontmoeting bemoeilijkt. Als men ’communitarisme’ definieert op basis van het feit dat de leden van verschillende categorieën weinig met elkaar trouwen en niet op dezelfde plaatsen komen, dan kan men stellen dat de volledige Belgische bevolking eigenlijk is “gecommunitariseerd”. Nochtans wordt deze term voornamelijk voorbehouden voor de bevolking ’van geïmmigreerde oorsprong’. Zo verklaarde Alain Destexhe (MR) tijdens een uitzending op de RTBF-radio dat we getuige zijn van ’een terugplooien op zichzelf van bepaalde gemeenschappen, van onderlinge huwelijken, van weinig uitwisseling met andere Brusselse bevolkingsgroepen’. Deze framing is op zijn minst twijfelachtig, want zoals wij uitvoerig hebben aangetoond doet nagenoeg de volledige maatschappij aan sociale segregatie. Op te merken valt dat de hogere klassen (universitairen, leidende kaders en vrije beroepen) net zo homogaam zijn als de achtergestelde bevolkingsgroepen… Vertaling naar het Nederlands : Marie-Eve Cosemans & Rob Kaelen Voetnoten [1] Alle gegevens die in dit artikel worden gebruikt komen uit de bundeling van de onderzoeken The European Social Survey (ESS) van 2002 tot 2010. De database is vrij toegankelijk op de website: http://www.europeansocialsurvey.org. [2] Deze keuze houdt in werkelijkheid verband met een beperking van het onderzoek, aangezien de vraag over de situatie van de partner slechts aan de samenwonende koppels werd gesteld. [3] Meer bepaald worden de respondenten gerangschikt volgens hun huidige baan of hun laatste als zij geen baan hebben op het moment van het onderzoek. De partners, op hun beurt, worden volgens hun huidige baan gecategoriseerd. De gebruikte classificatie is een vereenvoudigde versie van de classificatie ESeC (zie https://www.iser.essex.ac.uk/archives/esec). [4] In werkelijkheid toont de aanwezigheid van een bubbel aan dat de over/ondervertegenwoordiging statistisch significatief is ten opzichte van een onafhankelijkheidssituatie tussen lijnen en kolommen. Het volume van de bubbel op zijn beurt toont de graad van significantie aan. [5] Bozon M., De la sexualité au couple. L’espace des rencontres amoureuses pendant la jeunesse, Population, 2012/3, Vol. 67, pp. 453-490. [6] Zie bijvoorbeeld de artikelen Hoe de universiteiten bijdragen aan de ongelijkheid op school en De Belgische universiteit is er een voor de elites. [7] Zie hiervoor het uiterst interessante artikel van Daniel Zamora over de cafés aan het Flageyplein in Brussel : Dans les cafés « branchés » de Bruxelles : la mixité sociale sous contrôle, IEB, 2013.

Bron: Belgisch Observatorium Maatschappelijke Ongelijkheid http://ongelijkheid.be/Sociale-segregatie-van-koppels-in?lang=fr#nb3-1

 Op wie je verliefd wordt, met wie je trouwt, of met wie je een gezin gaat vormen…. Op het eerste zicht lijkt het dat het hier gaat om een hoogst persoonlijke keuze. Wanneer we bovenstaand artikel lezen, zien we dat daar een bepaalde ‘logica’ in te ontdekken valt : de specifieke plaats die jij inneemt in de samenleving heeft een invloed op je partnerkeuze. Opnieuw een illustratie van ‘sociale bepaaldheid’.

3.3.2.2.3

Lang zal je leven

In de bovenstaande tabel zie je hoeveel levensjaren 25 jarige mannen gemiddeld mogen verwachten. We zien dat er een duidelijk verband is tussen het opleidingsniveau en het aantal levensjaren dat men nog kan verwachten op de leeftijd van 25 jaar. Iemand met een diploma hoger onderwijs, kan gemiddeld nog 55 levensjaren verwachten wanneer hij 25 is ; dus gemiddeld wordt die 80 jaar. Iemand zonder diploma, kan gemiddeld nog 47 levensjaren verwachten wanneer hij 25 is ; deze wordt dus gemiddeld 72 jaar. Dit verband kan verklaard worden aan de hand van allerhande factoren (we gaan hier nu niet verder op in) ; maar het is belangrijker te zien dat het diploma dat je behaalt een belangrijke invloed heeft op de levensverwachting – gemiddeld genomen.  Deze tabel geeft je opnieuw een illustratie van het fenomeen ‘sociale bepaaldheid’. Je levensduur staat niet los van de positie die je inneemt in de samenleving.

3.4 Besluit Bovenstaande voorbeelden moeten je helpen om jouw ‘sociologische verbeelding’ aan het werk te zetten. De van nature bestaande neiging om te denken ‘de samenleving is nu éénmaal wat ze is’ wordt tegengesproken door bovenstaande voorbeelden. De samenleving is een constructie van mensen. Ze is het product van sociaal handelen. Mensen geven betekenissen aan de werkelijkheid, handelen op een bepaalde wijze, en creëeren zo samen de samenleving of ‘het systeem’(actorperspectief). Tegelijk zien we hoe het geheel van relaties waar mensen deel van uitmaken hun gedrag, hun keuzes, hun denken – kortom hun hele doen en laten sterk mee gaan bepalen. Veel zaken die op het eerste zicht louter individuele aangelegenheden lijken, blijken dat toch niet zozeer te zijn. Wanneer we gegevens van grote groepen gaan samenleggen, ontdekken we daarin ‘rode draden’, die erop wijzen dat er meer in het spel is dan louter individuele keuzes of voorkeuren (systeemperspectief).