[Verbinden met jezelf en de kinderen] docent [Liesbeth Baeten, Liesbet Dufour & Ann Van de Kerckhove] studiegebied [onderwijs] bachelor in het [kleuteronderwijs] campus [Brugge] academiejaar 2022-2023
Legende van de gebruikte iconen
Legende van de gebruikte iconen
Denkvraag
Opdracht/Oefening
Leerdoelen
Beeld/geluidsfragment
Formule
Voorbeeld
Extra informatie
Website
Niet vergeten
[Verbinden met jezelf en de kinderen]
2
Inhoudsopgave
Inhoudsopgave Legende van de gebruikte iconen .................................................................................................. 2 Inhoudsopgave ............................................................................................................................. 3 Inleiding 7 1
Communicatie ................................................................................................................ 9
1.1
Wat is communicatie? .............................................................................................................. 9
1.1.1
Het communicatiemodel........................................................................................................... 9
1.1.2
Belang van verbinding ............................................................................................................ 11
1.1.3
Metafoor van de ijsberg.......................................................................................................... 11
1.2
Ruis in de communicatie......................................................................................................... 14
1.2.1
Aan de kant van de zender ..................................................................................................... 14
1.2.2
Aan de kant van de ontvanger ................................................................................................ 15
1.3
Inhouds- en betrekkingsniveau in de communicatie.............................................................. 15
1.4
Belang van non-verbale communicatie .................................................................................. 16
1.4.1
Het aandeel van lichaamstaal in de communicatie is aanzienlijk .......................................... 16
1.4.2
Lichaamstaal heeft vaak meer effect dan woorden ............................................................... 17
1.4.3
Onbewuste of bewuste communicatie?.................................................................................. 17
1.4.4
Bedoelde of niet-bedoelde communicatie? ............................................................................ 17
1.4.5
Hetzelfde lichaamssignaal kan meerdere betekenissen hebben ............................................ 18
1.4.6
Bewust gebruiken van lichaamstaal leidt tot efficiëntere communicatie .............................. 18
1.5
Voorwaarden voor effectieve communicatie ......................................................................... 19
1.5.1
Acceptatie ............................................................................................................................... 19
1.5.2
Empathie ................................................................................................................................. 19
1.5.3
Authenticiteit .......................................................................................................................... 20
1.6
Oefeningen ............................................................................................................................. 21
1.6.1
Hoe ziet jouw communicatiegedrag eruit? ............................................................................. 21
1.6.2
Situatiebeschrijving ................................................................................................................. 23
2
Geweldloze communicatie ............................................................................................ 24
2.1
Wat is geweldloos communiceren? ........................................................................................ 24
[Verbinden met jezelf en de kinderen]
3
Inhoudsopgave
2.2
Uitgangspunten van geweldloze communicatie..................................................................... 25
2.3
Verdieping ............................................................................................................................... 30
2.3.1
Giraf en jakhals ....................................................................................................................... 30
2.3.2
Drie manieren om geweldloos aan de slag te gaan ............................................................... 32
2.4
Oefeningen ............................................................................................................................. 33
2.4.1
Waarneming of oordeel? ........................................................................................................ 33
2.4.2
Evalueren of waarnemen? ...................................................................................................... 34
2.4.3
Gevoel of quasi-gevoel? .......................................................................................................... 35
2.4.4
Behoeften ontdekken .............................................................................................................. 36
2.4.5
Heldere verzoeken formuleren................................................................................................ 37
3
Kwaliteiten en talenten ................................................................................................ 39
3.1
Inleiding .................................................................................................................................. 39
3.2
Wat is talent............................................................................................................................ 40
3.3
Wat is het verschil met kwaliteiten ........................................................................................ 40
3.4
Kernkwadrant van Ofman....................................................................................................... 41
3.5
Op zoek naar je talent............................................................................................................. 43
3.6
Talenten inzetten .................................................................................................................... 44
3.7
Talenten ontwikkelen ............................................................................................................. 45
3.8
Opdrachten en oefeningen ..................................................................................................... 46
4
Veerkracht ................................................................................................................... 48
4.1
Inleiding .................................................................................................................................. 48
4.2
Een veranderende samenleving ............................................................................................. 48
4.3
Een veerkrachtige leerkracht .................................................................................................. 49
4.4
Wat is veerkracht? .................................................................................................................. 49
4.5
Het diabolomodel ................................................................................................................... 50
4.5.1
Zelfzorg ................................................................................................................................... 51
4.5.2
Zelfontplooiing ........................................................................................................................ 56
4.5.3
Verbondenheid........................................................................................................................ 57
4.6
De link met stress ................................................................................................................... 58
4.7
Oefeningen ............................................................................................................................. 61
4.7.1
Reflectievragen zelfzorg.......................................................................................................... 61
[Verbinden met jezelf en de kinderen]
4
Inhoudsopgave
4.7.2
Reflectievragen soulsearching ................................................................................................ 61
4.7.3
Omdenken ............................................................................................................................... 61
5
Feedback geven en ontvangen ...................................................................................... 63
5.1
Wat is feedback?..................................................................................................................... 63
5.2
Positieve en negatieve feedback: kritiek en waardering ........................................................ 64
5.3
Effecten van feedback ............................................................................................................ 64
5.4
Het Johari-venster als hulpmiddel bij het geven van feedback .............................................. 65
5.5
Hoe feedback geven?.............................................................................................................. 66
5.5.1
Beschrijven van het gedrag..................................................................................................... 66
5.5.2
Beschrijven van het effect ....................................................................................................... 67
5.5.3
Beschrijven van gewenst gedrag ............................................................................................ 67
5.5.4
Nagaan hoe de feedback overkomt ........................................................................................ 67
5.6
Hoe feedback ontvangen? ...................................................................................................... 67
5.6.1
Hoe reageer je op waardering of positieve feedback? ........................................................... 67
5.6.2
Hoe reageer je op kritiek of negatieve feedback? .................................................................. 67
5.7
Een checklist bij het beoordelen van feedback ...................................................................... 68
5.7.1
De gever .................................................................................................................................. 68
5.7.2
De ontvanger .......................................................................................................................... 68
5.8
Oefeningen ............................................................................................................................. 69
5.8.1
Feedback: goed of slecht gegeven? ........................................................................................ 69
5.8.2
Feedback geven ...................................................................................................................... 71
5.8.3
Deels onterechte kritiek weerleggen ...................................................................................... 72
6
Reflecteren .................................................................................................................. 73
6.1
Wat is reflecteren en waarom is het nuttig? .......................................................................... 73
6.2
Vijf fasenmodel van Korthagen............................................................................................... 74
6.3
SMART-doelstellingen formuleren ......................................................................................... 75
7
Werken in groep........................................................................................................... 77
7.1
Wat is samenwerken?............................................................................................................. 77
7.1.1
Samenwerken in een onderwijscontext .................................................................................. 77
7.1.2
Kenmerken van een vlotte samenwerking .............................................................................. 78
7.1.3
Verschillende rollen binnen samenwerking ............................................................................ 79
[Verbinden met jezelf en de kinderen]
5
Inhoudsopgave
7.2
Communicatie in groepen ...................................................................................................... 81
7.2.1
Gevolgen van toenemende groepsgrootte ............................................................................. 81
7.2.2
Kenmerken van communicatie in groepen ............................................................................. 82
7.2.3
Besluitvorming in groepen begeleiden ................................................................................... 84
8
Bibliografie................................................................................................................... 88
Bijlagen 89
[Verbinden met jezelf en de kinderen]
6
4
Veerkracht Leerdoelen Na het bestuderen van dit hoofdstuk moet je het volgende kunnen: x
uitleggen wat veerkracht is;
x
het belang van leerkracht in de huidige maatschappij en binnen de job als leerkracht motiveren;
4.1
x
het diabolomodel toelichten;
x
concrete tips aangeven hoe jij (en anderen) hun veerkracht kunnen verhogen.
Inleiding
Thema’s zoals mentale gezondheid en veerkracht vinden steeds meer ingang in onze samenleving. Praten over negatieve gevoelens of psychische klachten is al een stuk minder taboe. Dat is een positieve evolutie. Toch blijven de cijfers over mentale klachten, depressie, burn-out of suïcidepogingen hoog en de wachtlijsten om gepaste hulp te krijgen lang. Daarom vinden we het belangrijk om in deze cursus stil te staan bij het hoe en wat van mentaal welbevinden. Goed in je vel (en hoofd) zitten is nodig om ‘fris’ voor de klas te kunnen staan. Bovendien zal je ook je kennis en ervaring doorgeven aan je leerlingen: je geeft bijvoorbeeld lessen sociale vaardigheden, traint kinderen om weerbaar te worden of begeleidt een leerling die kampt met faalangst.
4.2
Een veranderende samenleving
De toegenomen aandacht voor mentaal welbevinden sluit aan bij een samenleving die razendsnel evolueert: we weten instant wat er aan de andere kant van de wereld gebeurt, indien we een vraag hebben kan Google die meteen voor ons oplossen of we krijgen een hongertje en tien minuten later kan een flitsbezorger onze boodschappen afleveren aan de deur. Al deze evoluties zorgen tegelijkertijd ook voor een grote hoeveelheid prikkels die dagelijks op ons afkomen: je krijgt voortdurend meldingen op je telefoon, als je een halfuur onbereikbaar bent worden mensen ongerust, het vrolijke maar ook tragische wereldnieuws komt meteen bij ons binnen en op sociale media spuien mensen hun mening zonder rekening te houden met de ander. Ook de uitdagingen in onze geglobaliseerde samenleving zijn niet min: een klimaatcrisis, energieonzekerheid, een pandemie, instabiliteit van financiële markten… Deze thema’s zijn allemaal met elkaar verbonden. Het besef van complexiteit en voortdurende verandering kan ons wel eens te veel worden, ontmoedigen of frustreren. Een laatste invloed is dat de westerse mens zich steeds meer losmaakt van tradities, religie, ons dorp en familie. Hierdoor hebben we een stuk vrijheid gewonnen want we kunnen zelf keuzes maken over ons leven. Maar dit heeft ook een keerzijde: de samenleving is steeds meer gericht op het individu, er is minder ruimte voor bronnen van zingeving en we worden meer verantwoordelijk voor ons eigen
[Verbinden met jezelf en de kinderen]
48
geluk, wat een zware last is om dragen. Want verantwoordelijk voor je eigen geluk is ook verantwoordelijk voor je eigen falen. Al deze veranderingen komen bovenop de dagelijkse kleine en grote ups en downs die we in een mensenleven ervaren. We kunnen dus stellen dat het leven steeds complexer is geworden. Om onze weg hierin te vinden is het nodig dat we veerkracht ontwikkelen.
4.3
Een veerkrachtige leerkracht
Ook als leerkracht is een gezonde portie veerkracht van belang. De evoluties die we hierboven schetsten, komen immers ook het onderwijs binnen: leerkrachten worden geacht toegankelijk en bereikbaar te zijn voor ouders, leerlingen zoeken zelf (betrouwbare of onbetrouwbare) informatie op, discussies met ouders leven verder op sociale media, actuele discussies vinden hun weg naar het klaslokaal enzoverder. Daar bovenop heb je steeds vaker een diverse groep voor je waarvoor één aanpak niet volstaat en krijg je ook te maken met nieuwe vakken en eindtermen, een pak administratie, afstemming en samenwerking met externen… Allemaal zaken die de job boeiend en uitdagend maken maar ook voor extra belasting kunnen zorgen. Goed waken over jouw balans is dus niet onbelangrijk.
4.4
Wat is veerkracht?
Voor we concrete tips gaan bekijken, zoomen we eerst even uit en onderzoeken we wat veerkracht precies is. Veerkracht wordt door Michael Portzky (2016) omschreven als de mate waarin je in staat bent om je aan te passen aan stress en tegenslag en het vermogen om te herstellen van ingrijpende gebeurtenissen. Het gaat over de mate waarin je kan ‘terugveren’ en doorgroeien. Ook woorden als weerbaarheid, wendbaarheid of aanpassingsvermogen worden gebruikt om hetzelfde aan te duiden. Het leven zit vol kleine en grote uitdagingen. x Mensen met een hoge veerkracht laten minder snel de moed zakken: ze maken vooral gebruik van positieve emoties. Ze zijn optimistisch en zetten problemen in een ruimer perspectief. Ze stellen doelen en zoeken afleiding in dingen waar ze energie uit halen. Ze gaan door, wat er ook gebeurt. Meer nog, ze komen vaak sterker uit moeilijke situaties. x Bij mensen met weinig veerkracht stapelt de stress zich snel op. Elke bijkomende uitdaging weegt door en soms stijgt de spanning al op voorhand als ze weten dat er mogelijks een zware uitdaging zit aan te komen. Veerkracht kan hierbij een beschermende en herstellende functie vervullen. x Veerkracht vormt een buffer tegen stressoren en moeilijke ervaringen. x Veerkracht zorgt voor herstel van je mentaal welbevinden wanneer dit een deuk heeft gekregen: je kan terugveren na tegenslagen. Op de we website ‘gezond leven’ wordt dit uitgelegd a.d.h.v. een springveer. [Verbinden met jezelf en de kinderen]
49
Dit is iemands veer(kracht).
veerkracht als buffer Een sterke veer heeft meer gewicht nodig om te kunnen samenduwen. Wanneer iemand geconfronteerd wordt met stress, tegenslagen of veranderingen, geraakt een veerkrachtig persoon minder makkelijk uit evenwicht.
veerkracht als hersteller Een sterke veer zal vlot terugkeren naar de oorspronkelijke vorm wanneer het gewicht erop verdwijnt. Dat is de herstelfunctie van veerkracht.
Dit is een beschermende of bufferfunctie van veerkracht.
Veerkracht beschermt ons dus tegen lichamelijke en psychische gezondheidsproblemen, vergroot ons gevoel van gelijk en welzijn, maakt ons meer bevlogen en zorgt voor meer zelfvertrouwen en doorzettingsvermogen. Veerkracht is ook veranderlijk en kan van moment tot moment in ons leven verschillen. Veerkracht is niet aangeboren en moet zich dus ontwikkelen. Dit proces speelt zich af in interactie met belangrijke anderen, binnen en buiten jouw gezin. In wat volgt bekijken we welke factoren bijdragen aan veerkracht en gaan we ook in op technieken om je veerkracht te trainen.
4.5
Het diabolomodel
We kiezen ervoor om met het Diabolomodel van dr. Séverine Van De Voorde aan de slag te gaan omdat het een samenhangend overzicht biedt van de belangrijkste methoden om veerkracht in al zijn aspecten in kaart te brengen en te versterken. Alle recente en effectieve inzichten op vlak van lichamelijke gezondheid, emotioneel welzijn, mentale weerbaarheid, gedragsmatige en sociaalcommunicatieve competenties zijn erin verwerkt.
[Verbinden met jezelf en de kinderen]
50
Het model is opgebouwd uit zeven sleutels die elk een andere toegangspoort naar meer veerkracht openen. De sleutels zijn gegroepeerd in drie thema’s: zelfzorg, zelfontplooiing en verbondenheid. Je zal hier ook verschillende onderwerpen in terugvinden die eerder reeds aan bod kwamen in deze syllabus. -
De onderste driehoek is de driehoek van zelfzorg en bestaat uit drie sleutels die vooral te maken hebben met aanpassingen die we kunnen doen om beter zorg te dragen voor onszelf. Zelfzorg is de basis om te werken aan veerkracht.
-
De bovenste driehoek is die van de zelfontplooiing. Om ons te kunnen aanpassen aan de snel veranderende maatschappij is het nodig dat we onszelf blijven ontwikkelen op persoonlijk vlak. De sleutels in deze driehoek richten zich dan ook op persoonlijke groei.
-
De zevende sleutel is de spil van het model en verbindt alle sleutels met elkaar: verbondenheid. Verbonden zijn met jezelf, met belangrijke anderen en met een hogere macht is waar het allemaal om draait.
4.5.1
Zelfzorg
Om te kunnen omgaan met de vele informatie en prikkels die dagelijks op ons afkomen is het nodig om ons eigen stresssysteem te kennen en te weten waar onze grenzen liggen. Bovendien voer je binnen je functie als leerkracht een aantal zorgende taken uit. Zorgen voor een ander kan je pas als je ook goed voor jezelf zorgt. Maar dat is niet altijd zo evident. -
Voor de klas staan en met leerlingen in interactie gaan kost (maar geeft gelukkig ook) heel wat energie: je bent voortdurend met verschillende opdrachten tegelijk bezig (lesgeven, klasmanagement, administratie, teamwerk…), er komen heel wat prikkels op je af en je bent steeds kleine en grotere beslissingen aan het nemen.
[Verbinden met jezelf en de kinderen]
51
-
Bovendien verricht je op dagelijkse basis emotionele arbeid: dat betekent dat je je eigen emoties soms aan de kant moet schuiven om te voldoen aan de eisen die bij je job als leerkracht horen. Voorbeeld Je blijft vriendelijk en beleefd wanneer een ouder jou kwaad aanspreekt tijdens het inloopmoment. Je eigen verontwaardiging of boosheid slik je voor een deel in en je probeert begrip te tonen en in gesprek te gaan. Je blijft rustig wanneer een leerling blijft ‘nee’ zeggen op jouw vraag om zich te verplaatsen voor het groepswerk. De neiging om te zuchten duw je weg en je herhaalt je vraag op een rustige manier.
Uiteraard mag je jouw emoties tonen in de klas: kwaad zijn of een ergernis ervaren is niet verboden! Je kiest wel een uitingsvorm van emoties die past binnen jouw professioneel functioneren en bijdraagt aan de sfeer en het functioneren van de groep. Geweldloos of verbindend communiceren is hierbij al een grote hulp maar vraagt (zeker in het begin) ook investering en energie.
4.5.1.1
Lichamelijke gezondheid
De eerste sleutel die leidt tot veerkracht via zelfzorg is zorg dragen voor onze lichamelijke gezondheid. Topsporters zeggen wel eens dat hun lichaam hun tempel is maar eigenlijk is deze leuze voor iedereen van tel. Ons lichaam is de basis voor onze mentale gezondheid en toch negeren we het vaak. In onze cultuur vinden we vooral dat ons lichaam moet luisteren naar ons hoofd. Dat dit een illusie is, merk je aan de burn-outs en stressgerelateerde chronische aandoeningen waarbij het lichaam de stekker uittrekt als er niet naar wordt geluisterd. Lichamelijke gezondheid bereik je door het volgen van de basisregels voor een gezond en fit lichaam op vlak van beweging, voeding, verzorging en slaap. We gaan hier niet uitgebreid op in maar sommen een aantal uitgangspunten op. x
Luister naar je lichaam en slaap voldoende.
x
Eet gevarieerd en drink voldoende water. Wat dat concreet inhoudt, vind je handig samengevat in de vernieuwde voedingsdriehoek.
x
Probeer dagelijks dertig minuten tot een uur in beweging te zijn. Matig intensief bewegen volstaat. De bewegingsdriehoek helpt je op weg. Website Op www.gezondleven.be vind je toegankelijk en onderbouwd advies en concrete tips om met de verschillende driehoeken aan de slag te gaan.
[Verbinden met jezelf en de kinderen]
52
Daarnaast is het van belang om aandacht te besteden aan lichamelijk stressbeheer: jouw stress afvoeren door bewust te ademen en matig intensief te bewegen brengt je al een heel eind. Opdracht/Oefening: minimomentjes Jouw lichaam geeft je signalen over hoe het gesteld is met je energiehuishouding. Een paar mini-momenten per dag stilstaan bij de vraag “hoe is het eigenlijk met me?” is geen overbodige luxe. Doe een snelle body-scan: ga bewust door je lichaam en geef aandacht aan wat je voelt. Misschien voel je opeens hoe gespannen jouw schouders staan? Ga even op de rem staan en denk na: wat heb ik nu nodig? En hoe kan ik daar in deze situatie zo goed mogelijk voor zorgen?
4.5.1.2
Energiebeheer
Energiebeheer houdt in dat we bewuste keuzes maken over waar we onze energie in steken zodat ons stresssysteem niet overbelast raakt. De hoeveelheid energie die we per dag ter beschikking hebben is immers beperkt en werkt volgens het principe van een batterij: x
Er zijn activiteiten die energie kosten. Dit zijn energievreters: situaties, activiteiten of mensen die ons leeg zuigen, waar we moe van worden of waar we tegenop zien. Bijvoorbeeld ruzie maken of in de file staan.
x
Er zijn activiteiten die energie geven. Dat zijn opladers: situaties, activiteiten of mensen die ons blij, enthousiast en energiek maken. Je kijkt ernaar uit en de tijd vliegt wanneer je ermee bezig bent. Bijvoorbeeld sporten of creatief bezig zijn.
x
Er zijn ook activiteiten die de energie stabiel houden. Dat zijn rustbrengers: situaties waarin we ontspanning en rust ervaren. Bijvoorbeeld door een bad te nemen.
Het is geen probleem dat er veel energie buitengaat, zolang er genoeg binnenkomt. Er is dan een balans tussen de draaglast en draagkracht. Dit betekent ook dat je je energie moet doseren en dus soms (of regelmatig) keuzes moet maken. Zeker op momenten dat het heel druk is zoals een stage-of examenperiode is het belangrijk om hier bewust mee om te gaan. De prioriteitenmatrix van Eisenhouwer kan hier een houvast bieden. Je ordent je todo’s in vier kwadranten op basis van hoe belangrijk en hoe dringend ze zijn.
[Verbinden met jezelf en de kinderen]
53
4.5.1.3
Mindset
Mindset slaat op het zorg dragen voor onze mentale gezondheid door het installeren van overtuigingen en gedachten die ons vooruithelpen. Vaak zijn het immers niet de omstandigheden die ervoor zorgen dat ons stressniveau stijgt maar wel de manier waarop we naar de omstandigheden kijken. Een leuke, helpende gedachte zorgt dat je je goed voelt en helpend gedrag stelt. Een onaangename, niet-helpende gedachte zorgt dat je je niet goed voelt en leidt tot niet-helpende gedrag. Voorbeeld David en Myriam zullen binnenkort voor het eerst een stageles geven. De situatie is voor hen hetzelfde maar de manier waarop ze dit benaderen, verschilt. David
Myriam
Niet-helpende gedachte
Helpende gedachte
Het gaat niet lukken, ik zal afgaan als
Het is normaal dat ik zenuwachtig ben
een gieter daar vooraan. De kinderen
voor mijn eerste les. Maar ik ben goed
gaan vragen stellen en ik zal het
voorbereid. Ik doe het gewoon en als
antwoord niet weten.
de leerlingen vragen stellen, toont het hun interesse. Ik kan ook zaken opzoeken als ik het niet meteen weet.
Niet-helpende gevoelens
Helpende gevoelens
Zenuwachtig, buikpijn, angstig.
Positief gespannen, alert, zelfvertrouwen, nieuwsgierig.
Niet-helpend gedrag
Helpend gedrag
Aarzelt, komt niet uit zijn woorden en
Spreekt rustig, kijkt de klas aan en
raakt zijn draad kwijt.
houdt rekening met de reacties, kan zich focussen.
Het voorbeeld toont aan hoe krachtig gedachten zijn want ze bepalen mee hoe mensen zich voelen en gedragen. Extra informatie De kracht van gedachten kan je ook zien in het zogenaamde placebo-effect. Pillen, zonder werkzame bestanddelen, hebben een positief effect enkel en alleen door de positieve verwachting of overtuiging die de patiënt heeft.
[Verbinden met jezelf en de kinderen]
54
In ‘Kijken naar leerlingen’ ga je dieper in op de fixed en growth mindset die hier bij aanleunen. 4.5.1.3.1
Niet-helpende gedachten
De inzet van helpende gedachten klinkt wellicht logisch maar is toch niet altijd makkelijk te realiseren. Zonder dat we er ons van bewust zijn, sluipen ook niet-helpende, irrationele gedachten ons denken binnen- en zij beïnvloeden evenzeer ons gedrag. Dit irrationele denken kan je ook ‘piekeren’ noemen. Veel voorkomende irrationele gedachten zie je hieronder opgesomd. In de laatste kolom vind je alternatieve, helpende gedachten. Doorgeslagen perfectionisme Dwingende gedachten Overdrijvingen of rampdenken Generalisaties
Gedachten lezen
Toekomst voorspellen Zwart-wit denken
Ik moet in alle opzichten perfect zijn. Als ik een fout maak, ben ik niets waard. Het is niet 100% dus het is mislukt. Het moet zo, het kan niet anders. Het is onvermijdelijk. Dat hoort nu eenmaal zo. Als dat gebeurt, is dat een ramp. Dat is verschrikkelijk. Mijn hele stage is om zeep. Zo gaat dat nu altijd. Iedereen zal wel weer tegenwerken. Dat is overal zo. Ze zullen wel weer denken! Die zal me zeker belachelijk maken. Dat ziet ze zeker niet zitten. Het zal wel altijd zo blijven. Dat zal wel nooit veranderen. Dat zal ik wel nooit leren. Het is het een of het ander. Je doet iets goed of helemaal niet. Wie niet voor mij is, is tegen mij.
[Verbinden met jezelf en de kinderen]
Uit fouten kan je iets leren. Vallen en opstaan hoort bij het leven. Rusten is belangrijk. Ik gebruik mijn energie voor zaken waar ik vat op heb. Anders is niet slechter. Hoe erg vind ik dit over 5 jaar? Het is zoals het is. Een nieuwe dag is een nieuw begin. Ik ben niet de enige die… Je kan niet goed doen voor iedereen. Je bent even belangrijk als de ander. Ik stel realistische en haalbare doelen. Ook al is het moeilijk, ik blijf het proberen. Als ik oefen, wordt ik beter. Ik mag om hulp vragen.
55
Zelfbeschuldigingen
4.5.2
Wat ben ik toch een mislukkeling. Ik kan ook niets. Ik heb het weer helemaal verkeerd gedaan.
Ik ben een waardevol persoon ook met mijn gebreken. Ik wil de beste worden die ik kan zijn.
Zelfontplooiing
Onder zelfontplooiing begrijpen we dat we onszelf ontwikkelen op persoonlijk vlak. In onze complexe en snel veranderende maatschappij is dat een belangrijke competentie. Levenslang leren hoort er, ook als leerkracht, gewoon bij. De drie sleutels die leiden tot zelfontplooiing zie je hieronder vermeld staan. Elke sleutel sluit aan bij een ander hoofdstuk uit deze syllabus. Dat betekent dat elk thema dat hiervoor werd behandeld, bijdraagt aan het ontwikkelen van onze veerkracht. Om het overzicht te behouden, vermelden we de drie sleutels hieronder maar de concrete uitwerking vind je telkens in de hoofdstukken waarnaar we verwijzen.
4.5.2.1
Emotionele flexibiliteit
De eerste sleutel die leidt tot veerkracht via zelfontplooiing is het ontwikkelen van emotionele flexibiliteit. Dit betekent in de eerste plaats dat je je eigen gevoelens kan herkennen en benoemen maar ook dat je er rekening mee houdt in je dagelijks leven. Zoals we in het thema ‘geweldloze communicatie’ hebben besproken, hangen gevoelens samen met onderliggende behoeftes. Daar goed zicht op hebben, helpt je groeien als persoon. Hierboven zag je immers hoe gevoelens invloed uitoefenen op je gedrag. Gevoelens serieus nemen is dus een eerste stap naar een veerkrachtig leven. Gevoelens hebben immers een signaalfunctie en geven ons feedback over hoe het met ons gaat en welke behoeften wel of niet vervuld zijn. Daarnaast is veerkracht ook het resultaat van de manier waarop we met aangename en onaangename gevoelens omgaan. Gelukkige mensen beleven niet per se meer positieve ervaringen. Ze laten wel de positieve herinneringen doorwegen en accepteren de minder aangename gevoelens die bij het leven horen. Quotes Winston Churchill: “Een pessimist ziet een probleem in iedere mogelijkheid; een optimist ziet een mogelijkheid in elk probleem.” Dalai Lama: “Het is uiterst zeldzaam of bijna onmogelijk dat een gebeurtenis negatief is op alle vlakken.”
[Verbinden met jezelf en de kinderen]
56
4.5.2.2
Communicatie
Effectief communiceren met anderen is een tweede sleutel die leidt tot veerkracht. Het is immers pas in wisselwerking met anderen dat we onszelf ten volle kunnen ontplooien. Onder effectief communiceren begrijpen we enerzijds helder en anderzijds verbindend communiceren. Beide thema’s kwamen eerder al aan bod in deze cursus.
4.5.2.3
Zelfrealisatie
De derde sleutel om tot veerkracht te komen via zelfontplooiing is zelfrealisatie of zelfverwezenlijking. Dit houdt in dat je er naar streeft de meest tevreden versie van jezelf te worden door het beste uit jezelf te halen, rekening houdend met jouw grenzen en beperkingen. Als we onze kwaliteiten en talenten ontplooien en leven naar wat we belangrijk vinden, dan kunnen we een betekenisvol leven leiden. Wanneer we doen wat we goed kunnen, leuk en belangrijk vinden, komt de energie vanzelf binnen. In het hoofdstuk rond kwaliteiten en talenten gingen we dieper in op dit thema.
4.5.3
Verbondenheid
De laatste sleutel om tot veerkracht te komen is verbondenheid. Dat is het gevoel van (diepere) verbinding met jezelf en belangrijke andere zaken zoals mensen, dieren, natuur of een hogere macht. Die verbinding ontstaat wanneer je je gewaardeerd voelt en kracht put uit de relaties die je hebt. Verbinding met jezelf heeft een positieve impact op jouw verbinding met anderen. Omgekeerd zorgt de band met anderen ervoor dat je meer jezelf kan zijn.
4.5.3.1
Verbinding met jezelf
Soms gebeurt het dat mensen zo bezig zijn met het anderen naar hun zin te maken dat ze niet meer weten wat ze zelf willen of belangrijk vinden. Na een tijd geraken ze vervreemd van zichzelf. Het lijkt wel alsof er vanbinnen niets meer is behalve het lege midden. Een dergelijk gevoel van leegte proberen we te vullen door overdreven voor anderen te zorgen, door druk bezig te blijven, door te eten, te shoppen, roesmiddelen te gebruiken… Mensen die zichzelf niet goed kennen, kunnen zichzelf ook niet waarderen of graag zien. Ook het afbakenen van grenzen, loopt vaak moeilijk. Om dat aan te pakken, kan je het lege midden opnieuw gaan voeden: je doet dan aan soulsearching. In het stuk rond geweldloze communicatie hadden we het al over ‘verbindend communiceren met jezelf’. Dat is hier ook van toepassing: hoe je tegen jezelf praat, draagt al dan niet bij tot verbinding met jezelf. Door zelfcompassie toe te passen kunnen we anders leren omgaan met onze
[Verbinden met jezelf en de kinderen]
57
kwetsbaarheden: we zijn mild voor onszelf en behandelen onszelf met onvoorwaardelijk respect. Op die manier zijn we een goede vriend voor onszelf en creëren we veiligheid. Quote Als je jouw eigen beste vriend bent, ben je nooit alleen.
Zelfcompassie helpt om zelfkritiek te bestrijden. Onszelf niet afbreken of naar beneden halen maar begrip tonen voor factoren waar je geen keuze in had, tevreden zijn met wat je op een dag hebt bereikt, accepteren dat een slechte dag er bij hoort, je onvolkomenheden als een deel van jezelf zien, jezelf niet straffen door niet te eten of jezelf pijn te doen. Spreek tegen jezelf zoals je tegen een goede vriend zou spreken.
4.5.3.2
Verbinding met anderen
Mensen zijn sociale wezens met een fundamentele behoefte aan sociale interactie. Het gevoel ergens bij te horen is een basisbehoefte. Doorheen de afgelopen lockdowns hebben we meer dan ooit beseft hoe belangrijk contact en verbondenheid met andere mensen is. Goede ondersteunende relaties zijn ook een buffer tegen stress. Verbondenheid heeft dus letterlijk een genezende kracht. Extra informatie: Ubuntu, de Afrikaanse filosofie van verbondenheid, samenhorigheid en wederzijdse afhankelijkheid. Een antropoloog die de gewoontes en rituelen van Afrikaanse volkeren bestudeert, verblijft in een dorp en merkt dat ondanks de arme levensomstandigheden, de kinderen heel opgewekt zijn en plezier beleven. Hij besluit om een experiment te doen… Hij vraagt de kinderen of ze een spelletje willen spelen. “Zie je die boom daar? Daar staat een grote mand met lekker eten. Wie het eerst bij de boom is, krijgt de mand.” De man telt tot drie en hij ziet hoe de kinderen elkaar hand nemen en samen naar de boom rennen. Daar gekomen nemen ze de mand, zetten die op de grond en gaan in een kring rond de mand met lekkers zitten. Hij vraagt hun: “Waarom hebben jullie niet geprobeerd om als eerste de mand te bereiken?”. Het oudste kind staat op en zegt: “Wij leven met Ubuntu. Dat betekent dat niemand iets is zonder de anderen. Want geef nu toe: hoe kan één van ons gelukkig zijn als de anderen ongelukkig zijn?”
4.6
De link met stress
We hadden het al een aantal keer over de vele prikkels die op ons afkomen. Onze zintugen registeren deze. Stress kan je biologisch gezien omschrijven als een reactie op prikkels die actie vereisen. Hoe meer prikkels of hoe intenser de prikkels zijn, hoe meer ons stresssysteem geactiveerd wordt.
[Verbinden met jezelf en de kinderen]
58
Extra informatie ‘Overprikkeling’ is een term die aanvankelijk gebruikt werd om uit te leggen wat het met mensen met ADHD of autisme doet wanneer het hen teveel wordt of ‘hun potje overloopt’. Maar ondertussen wordt het woord breder gebruikt. Door de toename aan prikkels op dagelijkse basis zijn er steeds meer mensen die de indrukken doorheen de dag niet verwerkt krijgen en zich overprikkeld voelen.
Een beetje stress of taakspanning is goed voor een productief leven. Milde gevoelens van zenuwachtigheid helpen om een taak tot een goed einde te brengen. Wanneer de spanning te veel wordt en je voortdurend druk, spanning, zorgen of angst ervaart, komt je lijf in een staat van paraatheid. Dat is goed als er gevaar dreigt: zo kunnen we vechten, vluchten of bevriezen als het nodig is. Maar de meeste stressreacties in ons leven komen niet voor in situaties die levensbedreigend zijn. Toch worden dezelfde mechanismen in ons lijf geactiveerd. Ervaar je zo’n intense stress, dan heb je tijd nodig om daarvan te bekomen. Zolang er voldoende hersteltijd en ademruimte is, is er niet meteen een probleem. Wanneer er echter geen ademruimte is, kan veelvuldige en chronische stress tot klachten leiden en is je balans verstoord. Dit kan zich op verschillende manieren uiten. x Emotionele en cognitieve klachten (hart en hoofd): angst, frustratie, concentratieproblemen, piekeren, opgejaagd gevoel, depressieve klachten, onzekerheid, onmacht… x Lichamelijke klachten (lijf): hoofdpijn, spierpijn, vermoeidheid, pijn in de bortskas, ademhalingsproblemen, minder eetlust, trillen, duizeligheid… x
Gedragsmatige klachten (doen): uitvliegen, jezelf afzonderen, alcohol, roken, medicatie,
fouten maken, klagen, huilbuien, impulsief gedrag, jezelf verwaarlozen… Wanneer je leert om je eigen stresssignalen op te merken, ben je al goed op weg om je balans te herstellen. Veerkracht helpt bij het omzetten van toxische stress naar verdraagzame stress. Als de stress gematigd, redelijk voorspelbaar en patroonmatig is, wordt je veerkrachtsysteem sterker. Als de stress te groot is, geraakt je systeem beschadigd. Je lichaam en geest worden dan uitgeput en opgebrand. Hoe weet je nu of jouw stressniveau ok is of er toch sprake is van toxische stress? Met het grenzenmodel van Maarten Van de Broek (2021, Vonk en Visie) proberen we het concreet te maken.
[Verbinden met jezelf en de kinderen]
59
bron: Van gelukkige leraren blijf je graag leren Opleidingen - Vonk en Visie
Je zit op elk moment in één van de drie zones. -
Je zit in je comfortzone als je op je gemak bent, als je dingen doet die je kent en die je gewoon bent.
-
Je bevindt je in de stretch-zone als je dingen doet die niet zo vanzelfsprekend zijn, die spannend of onwennig zijn. Je kan in deze zone terechtkomen omdat je ervoor kiest, bijvoorbeeld door je in te schrijven voor een cursus keramiek. Het kan ook zijn dat je in deze zone terechtkomt door omstandigheden. Je wordt bijvoorbeeld gevraagd om iets te brengen voor de klasgroep. Dat is best spannend, maar het is wel ok. Het gaat niet over jouw grens.
-
Je zit in de stress-zone of paniekzone als het wel over je grens gaat. Soms ga je zelf over je grens, soms laat je over je grens gaan en soms gaan anderen over je grens. In die zone worden stressen angstreacties geactiveerd: je functioneert niet meer optimaal, je komt in varianten terecht van vechten, vluchten of bevriezen. Als jij als stagiair gevraagd wordt te spreken op de infoavond voor ouders en spreken voor een groot publiek van volwassenen bezorgt je angst, dan gaat dit over jouw grens. Vanuit die angst gaat de kans ook groot zijn dat dit niet goed lukt en je doet een ervaring op die de angst versterkt.
Een belangrijke realisatie hierbij is dat er dus twee soorten grenzen zijn. Dat is meteen het verschil tussen ‘je grenzen verleggen’ en ‘je grenzen bewaken’. -
Er is de grens tussen comfort en stretch (1). Dit is een grens om te verleggen als je daarvoor kan en wil kiezen. Door ‘uitstapjes’ te doen in je stretchzone, doe je nieuwe ervaringen op en ga je merken dat er steeds meer zaken zijn waar jij je comfortabel bij voelt. Door die uitstapjes maak je dus je comfortzone groter.
-
Er is ook de grens tussen stretch en stress (2) Deze grens is er één om goed te bewaken. Als je daar over gaat of over laat gaan, leer je niets bij, functioneer je niet goed en doe je negatieve ervaringen op. En als je daar te veel en te lang over gaat, krijg je mogelijks psychische klachten of kom je in een burn-out terecht.
[Verbinden met jezelf en de kinderen]
60
4.7
Oefeningen
4.7.1
Reflectievragen zelfzorg
x
Ben je tevreden over je slaapritme? Zo neen, wat zou je anders willen?
x
Ben je tevreden over je voedingspatroon? Zo neen, wat zou je anders willen?
x
Wanneer kan je mini-momentjes integreren in je dag?
x
Wat werkt voor jou om spanning los te laten: inspannende of ontspannende activiteiten?
x
Welke activiteit wil je wekelijks inplannen om te ontspannen en op te laden?
4.7.2
Reflectievragen soulsearching
Wat wil ik?
Wensen
Wat vind ik belangrijk?
Waarden
Wat heb ik nodig?
Behoeften
Wat doe ik graag? Waar beleef ik plezier aan?
Talenten, interesses en passies
Wat zijn mijn kwaliteiten? Waar krijg ik vaak complimenten over?
Kwaliteiten
Wat motiveert mij?
Drijfveren
Waar haal ik voldoening uit?
Inspiratie- of energiebronnen
In welke situaties bloei ik open en in welke verwelk ik?
Introvert of extravert
Bij welke mensen voel ik me goed en wat zijn voor mij vampieren?
4.7.3
Omdenken
Maak de vicieuze cirkels nu voor jzelf en kijk hoe je de sequens van je eerst cirkel om kunt zetten. Start bij verhaal. Cirkel 1: welk oordeel over jezelf helpt jou allerminst vooruit? Cirkel 2: welke nuttige gedachte wil je in de plaats?
[Verbinden met jezelf en de kinderen]
61
uitkomst
verhaal
uitkomst
zelfperceptie
actie
gevoel
wereldperceptie
[Verbinden met jezelf en de kinderen]
verhaal
zelfperceptie
actie
gevoel
wereldperceptie
62