nieuws
Poster ijk l e d n e i r v brein aar k l e t e m leren Veranderingsproces op de Jan Ligthartschool
‘Om een lerende school te kunnen zijn, moet je mensen faciliteren’ Column Jeroen Busscher
‘Deze tijd vraagt van ons anders te leren leren’
Actuele ontwikkelingen en activiteiten in het onderwijs in Den Haag en omgeving.
53
Juni 2018
Lerende in leerlingende een leren school Masterclass Dr. Kagan bij Dalton Voorburg
‘Ons brein is nooit méér actief dan bij sociale structuren’
Van de redactie
Interview
Het belang van samenwerken wordt binnen scholen erkend. Zonder samenwerking is het lastig om verbetering van het onderwijs voor elkaar te krijgen. Leraren kunnen bovendien veel van elkaar leren. De leerlingen hebben hier direct profijt van, want zo zegt een van de geïnterviewden in deze HCO Nieuws: “Lerende leerlingen centraal stellen vraagt om lerende leraren in een lerende school”. De grote vraag die veel scholen bezighoudt is: hoe geef je vorm aan het samenwerken en leren in een team? In HCO Nieuws dit keer aandacht voor het thema. Uit onderzoek blijkt dat onze hersenen vooral actief zijn bij sociale structuren, zo houdt de Amerikaanse Dr. Kagan ons voor. Hij ontwikkelde coöperatieve werkvormen waarmee zowel leerlingen als leraren actief met elkaar kunnen leren. Een andere onderzoeker, prof. Hargreaves, helpt u op weg met 10 basisprincipes voor professioneel samenwerken in het onderwijs. We kijken niet alleen naar wat internationale experts erover te vertellen hebben. In de praktijk zijn veel onderwijsprofessionals hard bezig om vorm te geven aan hun lerende school. De doelen, prioriteiten en aanpak zijn verschillend. Ieder zoekt zo zijn weg, passend bij de eigen visie en situatie. Zij delen in dit magazine hun ervaringen en “geleerde lessen”. Van de invoering van het schoolbrede programma PBS op de P.H. Schreuderschool, tot het ontwikkelen van een goede zorgstructuur voor peuters in het stadsdeel Laak. Tot slot: naar aanleiding van de positieve reacties op onze vorige editie publiceren we ook dit keer een poster voor uw eigen praktijk.
Kort nieuws
Lerende leerlingen in een lerende school!
Yvonne Zwaneveld, Tamara van Wingerden, Cynthia van Dijk en Azahara van Bergen leren om deze nieuwe aanpak in de school te
gekregen, dan was ik vast gemotiveerder
realiseren.’
geweest”.’
Het team wijdde een studiedag aan het thema
Bijeenkomsten met Hargreaves in Nederland
en bracht het geleerde direct in de praktijk. Elke
Lerend team
Op woensdag 26 september is professor Andy Hargreaves te gast op de
groep heeft bijvoorbeeld een datamuur in het
Wat opvalt, is het tempo waarin de school
lokaal. Tamara: ‘Daarop maken we de groei van
de nieuwe visie in de praktijk brengt en
het leren voor de leerlingen zichtbaar. Kinderen
deze zichtbaar wordt. Wat is het geheim
kans om niet alleen kennis te nemen van zijn verhaal, maar ook met hem
daarbij? Hoe maak je het leren van de
zien nu letterlijk wat ze al kennen of kunnen,
van dit succes? Tamara denkt dat een sterke
samen te werken in de vertaling van deze inzichten naar uw eigen school.
leerlingen zichtbaar in de school? Op de WSKO
en wat voor hen de volgende stap is.’
gezamenlijke focus meespeelt: ‘Tijdens de
Meer informatie en inschrijven kan via www.aanmelder.nl/hargreaves.
John F. Kennedy in ‘s-Gravenzande hielden
Hoe betrek je leerlingen bewust bij hun
conferentie die Bazalt, HCO en RPCZ organiseren over het thema Samen
eigen leerproces? Wat motiveert leerlingen
werken aan professionaliteit in het NBC in Nieuwegein. U hebt dan de
teamvergaderingen houden we vaak Werken met doelen en succescriteria
halverwege een pitstop en gaan we alle
Op vrijdag 28 september komt Hargreaves naar
HCO is dit schooljaar gestart met een Raad van Kinderen. Elk school-
deze vragen de leraren bezig. Zij hernieuwden
Het team ziet dat in het afgelopen jaar de
groepen rond. Iedereen deelt dan in zijn
Den Haag voor een masterclass voor leiding-
jaar volgt een nieuwe groep 7 of 8 leerlingen uit (de omgeving van)
hun visie op onderwijs en gingen er praktisch
houding van de leerlingen is veranderd. Kinderen
eigen lokaal een succes en een puzzel met
gevenden in het voortgezet onderwijs. Deze
Den Haag. De eerste Raad bestond uit leerlingen van groep 7 van OBS
mee aan de slag. HCO Nieuws nam een kijkje
raken eraan gewend om zelf na te denken over hun
collega’s.’ Yvonne vult aan: ‘We proberen
masterclass wordt georganiseerd door het HCO in
Erasmus. Zij brachten advies uit over hoe medewerkers nog beter
veel uit. We ontdekken samen wat werkt
samenwerking met een aantal schoolbesturen in
kunnen samenwerken. Bekijk het online jaarverslag op
bij de school en sprak de stuurgroep leden en
leerdoelen en ze formuleren samen succescriteria. Cynthia van Dijk, leraar in groep 5: ‘Pas heb ik met
wel en wat niet. Nu moeten we daarin
het voortgezet onderwijs, onder andere met Lucas
www.hco.nl/raadvankinderen.
mijn groep een filmpje gemaakt over een spreek-
ook keuzes gaan maken.’
in het afgelopen jaar begeleidde.
Onderwijs en Rijnlands Lyceum. Kijk voor meer informatie op www.hco.nl/hargreaves.
HCO-adviseur Azahara van Bergen die het team
Landelijke netwerkbijeenkomst Kopklassen
beurt houden. We maakten een goede en een foute versie en stelden onszelf de vraag: wat
Feedback oefenen
Ruim 30 Kopklasleerkrachten en coördinatoren uit het hele land bezochten
Directeur van de school Tamara Wingerden: ‘We
valt op?’ Yvonne vult aan: ‘Zonder succescriteria
Een van de puzzels die de leraren bezighield
op vrijdag 20 april de landelijke netwerkbijeenkomst Kopklassen bij het
hebben hier een klein en fijn team dat gewend
hebben kinderen vaak geen idee wanneer iets
was: hoe geef je op de juiste manier feed-
Onderwijscafé VO Formatief evalueren, hoe doe je dat?
HCO. De deelnemers volgden een divers rogramma met o.a. een lezing van
is kennis te delen met elkaar. De lijnen zijn kort,
goed is. Het mooie is dat zelfs de kleuters de
back? Azahara: ‘Uit de nulmeting kwam
Samira Bouchibti en een good practice van een leerkracht uit Amsterdam.
ook richting ouders en we willen transparant zijn
betekenis hiervan al doorgronden. Pas kwamen
naar voren dat er binnen de school veel
Ruim 40 docenten uit het voortgezet onderwijs kwamen op dinsdag
HCO-adviseurs
over de ontwikkeling van de leerlingen. Vanuit
leerlingen uit groep 8 voorlezen bij de kleuters.
werd geprezen en feedback op taakniveau
10 april naar het eerste Onderwijscafé VO van het HCO. Tijdens dit café
verzorgden een work-
die basis wilden we anderhalf jaar geleden een
Vervolgens gaven de kleuters gerichte feedback op
werd gegeven: “Dat heb je goed of fout
stond het thema Formatief evalueren centraal. Docenten Anke
shop over de onderwijs-
nieuwe weg inslaan met onze visie op onderwijs.’
wat bij dit voorlezen zo goed ging: “Jij las de titel
gedaan”. Terwijl we toe willen naar meer
zo mooi voor” en “Het was heel goed dat je de
zelfregulerende feedback, waarbij je vragen
Swanenberg (Liemers College, Zevenaar) en Eugenie Zwanenburg (Veurs
behoeften van getrau-
Lyceum, Voorburg) deelden hun ervaringen met deze aanpak. Na een
matiseerde leerlingen.
Leerlingen meer verantwoordelijk maken
plaatjes in het boek duidelijk aan ons liet zien”.’
stelt op zo’n manier dat de leerlingen zelf
pizzaproeverij namen de deelnemers deel aan een rondetafelgesprek.
Ook was er volop ruimte
Een aantal leraren was bij het congres met
Azahara: ‘Prachtig om te zien hoe jullie lerende
gaan nadenken of ze op de goede weg zijn.’
Wilt u ook een onderwijscafé bezoeken? Kijk voor een actueel
voor ontmoeting en
John Hattie geweest en raakte enthousiast van
kleuters serieus nemen. Op deze manier wordt
Ook voor de feedback puzzel bedacht het
overzicht op www.hco.nl/onderwijscafe.
inspiratie opdoen.
het gedachtegoed om leerlingen meer eigen
het geven van peer feedback heel gewoon voor
team een originele manier om aan de slag
verantwoordelijkheid te geven in hun leerproces.
de kinderen.’
te gaan: Wie is de feedback Mol? Cynthia: ‘Wekelijks is één collega de feedback Mol,
Yvonne Zwaneveld, leraar in groep 7: ‘We hadden
Colofon
Redactie: Lieke de Jonge, Anna-Marie Kooiman, Brenda van der Meer, Susanne Reiss, Marjolein Wennekers
het idee dat de leerlingen heel erg voor de leer-
Ouders betrekken
de andere weten niet wie. Deze Mol gaat
HCO Nieuws is een uitgave van het
Eindredactie: Gaby Ammerlaan Tekstuele bijdragen: Nico van der Meer
kracht werkten. Maar je wilt eigenlijk dat een
Op de WSKO John F. Kennedy bedacht het team
actief oefenen met feedback geven aan
HCO en verschijnt 3x per jaar.
Redactieadres: communicatie@hco.nl
leerling het voor zichzelf doet. Met deze aanpak
ook een originele manier om de ouders te betrek-
collega’s. De andere doen mee, want er
Postadres: Postbus 53509,
Fotografie: Bart van Vliet Vormgeving: Inc. Communicatie & design
kunnen we dat stimuleren.’ In mei 2017 verzorgde
ken bij deze ontwikkelingen. Het team organiseerde
wordt natuurlijk volop “gemold”. Zo zijn
adviseur Azahara een introductie over Leren Zichtbaar
een ouderavond waarbij elke leraar een korte
we uiteindelijk allemaal praktisch bezig te
Bezoekadres: Zandvoortselaan 146,
Blijf op de hoogte van onze activiteiten en de actuele ontwikkelingen in het onderwijs in Den Haag en
Maken. Daar raakte het hele team enthousiast van.
workshop gaf over een van de onderwerpen:
leren van en met elkaar.’ Azahara: ‘Lerende
Den Haag
omgeving. Volg HCO op social media of meld u aan voor een HCO e-nieuwsbrief via www.hco.nl/nieuwsbrief.
Azahara: ‘Als trainer viel het mij direct op dat op
feedback, doelen stellen, datamuur en succescriteria.
leerlingen centraal stellen vraagt om een
T: 070 448 28 28
deze school een daadkrachtig en gemotiveerd team
Tamara: ‘Er hing een hele positieve sfeer. Een vader
lerende leraar in een lerende school. Dat
E: info@hco.nl
werkt, dat ook kritische vragen stelt en samen wil
zei na af loop: “Had ik maar zo op school les
kun je hier heel goed zien.‘
2505 AM Den Haag
I: www.hco.nl
HCO maakt deel uit van de Bazalt Groep en werkt daarin samen met partners Bazalt en RPCZ.
juni 2018 | HCO nieuws
3
Veranderingsproces in beeld
Masterclass
Op weg naar een professionele lerende cultuur
Begin april was Dr. Spencer Kagan in Nederland. Tijdens het landelijke event Kagan Experience op vrijdag 13 april gingen 250 leraren praktisch aan de slag met zijn coöperatieve leerstructuren. Daags ervoor was Kagan te gast bij Scholengemeenschap Dalton Voorburg voor een exclusieve masterclass. Een groep van 45 leraren van deze school en andere Dalton scholen in de regio konden kennismaken met de nieuwste inzichten op het gebied van breinvriendelijk onderwijs. HCO Nieuws schoof aan.
Op de Jan Ligthartschool in de Haagse Schilderswijk valt het direct op: overal hangen professioneel opgemaakte posters, onder meer met een tijdspad van veranderingsprocessen per vakgebied. In gesprek met directeur Christine Leenders blijkt al snel dat deze professionele
Christine Leenders
cultuur niet alleen van de buitenkant zichtbaar is maar ook daadwerkelijk nageleefd wordt.
‘Sinds we vijf jaar geleden kennis maakten met de coöperatieve leerstructuren, is dit nu een unieke kans voor onze school om met Kagan zelf aan de slag te gaan.’ Met deze woorden verwelkomt rector Paul Hendriks de Amerikaanse expert op het gebied van onderwijs,
Christine vertelt: ‘Sinds 1985 werk ik op deze
Wat doet de school nu concreet anders?
vakken. Maar ook de LKP-leerkrachten worden
psychologie en coöperatief leren. Kagan start zijn verhaal met een serie
school. In al die jaren heb ik diverse culturen
Kenmerkend is het visualiseren van de proces-
natuurlijk meegenomen in de schoolbrede
foto’s van leerlingen van over de hele wereld. Wat hebben ze gemeen?
gezien. Van familiaire, tot ambtelijke (alles
sen. Christine: ‘Door te laten zien wat je gaat
aanpak en scholing. We maken gebruik van
‘Kijk naar de uitdrukking op hun gezichten, hun lichaamstaal. Ze zijn
overleggen), tot (vriendjes-)politieke culturen.
veranderen, begrijpen mensen dit ook beter. De
onderwijssubsidies en nemen in de begroting
actief en betrokken… Onze hersenen zijn nooit méér actief dan bij
Maar je kunt een school ook als een bedrijf zien
jaarplanning (in kleuren met betekenissen) hangt
een ruim budget op voor professionalisering,
sociale structuren,’ legt Kagan uit. ‘Dat werkt vervolgens een beetje
waar kwaliteit hoog in het vaandel staat.’ Sinds
door de hele school en daar wordt niet van
maar soms moet je ook accepteren dat je langer
als dominostenen: als ons brein eenmaal engaged is volgen er
ongeveer zes jaar werkt de school daarom bewust
afgeweken. Loopt het toch een enkele keer
over processen doet.’
automatisch allerlei andere processen.’
aan een professionele lerende cultuur. ‘Het is
anders, dan is dat gelijk te merken aan onrust
een baan, het is werk. Daar hoort verantwoorde-
in de school. De jaarplanning voor 2018-2019
Wat zou je wens voor de toekomst zijn?
Tegen de stroom in zwemmen
lijkheid en leiderschap bij, geen geroddel of
was in maart al klaar.
‘De tijd en ruimte hebben om samen de stap
Hoe moeten we dan lesgeven om ons brein optimaal te laten werken?
leerlingen mee te laten oefenen. Dat kan ook iets heel eenvoudigs zijn.
geklaag.’ Vanaf het begin is de cultuuromslag
Om een lerende school te kunnen zijn, moet
te maken naar ontwerpend leren. En verder
‘Als we negeren hoe ons brein het liefste leert, is dat een beetje als
Kagan noemt als voorbeeld Take off Touch down (Stijgen & Dalen): ga
iets geweest van de hele schoolgemeenschap.
je mensen faciliteren. Teamleiders hebben een
de taken nog meer verdelen en verantwoor-
tegen de stroom in zwemmen, alles wordt lastiger,’ aldus Kagan. Uit de
allemaal staan… als je lesgeeft in het VO…als je al werkt met coöperatieve
Directie, leerkrachten, maar ook ondersteunend
dagdeel per week de tijd om aan hun taken
delijkheden langzaam uitbouwen. Zo krijgen
recente inzichten vanuit hersenonderzoek heeft Kagan 6 principes voor
structuren…als je niet voor de klas staat…enzovoort. Hiermee kom je op
personeel en ouders. ‘We hebben een school-
te werken. En essentieel: leerkrachten zijn op
bijvoorbeeld de taal- en Nt2-coördinator
breinvriendelijk leren afgeleid: voeding, veiligheid, sociaal, emoties,
eenvoudige wijze tegemoet aan het principe voeding: je pompt meer
brede aanpak om succes op leer- en gedrags-
maandagmiddag van kwart voor 2 tot kwart voor
volgend jaar ook de verantwoordelijkheid over
aandacht en prikkels. Hij licht deze toe met voorbeelden en actuele
bloed en meer zuurstof naar het brein. Het belang van bewegen om
gebied te bevorderen. Gedrag van leerlingen,
5 vrij geroosterd voor direct toepasbare scholing
een deel van de financiën.’
dilemma’s: ‘De aandacht krijgen en vasthouden is een ware uitdaging
goed te kunnen leren wordt nog steeds onderschat volgens Kagan.
maar ook van leerkrachten. Het gevoel van
en de uitwerking daarvan in professionele
Christine sluit af met: ’Geloof in je team, gun
voor ons als leraren.’
‘Uit onderzoek blijkt dat bewegen de hersencapaciteit versterkt. Het is
‘samen staan we sterk’ is heel duidelijk aan-
leergemeenschappen. Hierdoor wordt de
ze..., laat het gebeuren, zodat je daarna kunt
Maar “Telling ain’t teaching” citeert Kagan Mark Twain. En dus laat hij
ook van belang voor de ontwikkeling van onze executieve functies. En
wezig. Natuurlijk kan het ook zo zijn dat je je
werkdruk minder zwaar ervaren. Dat hoor je
genieten.’
de docenten ervaren hoe je op grond van “practice what you preach“ de
kinesthetische symbolen (handgebaren en andere vormen van lichaam-
niet zo thuis voelt in deze cultuur en daarom is
ook echt terug van de leerkrachten.’
6 principes sneller uit je hoofd leert. Kagan laat zijn publiek opstaan en
staal red.) werken bijvoorbeeld als prikkels die onze hersenen goed
Aan het einde van het gesprek komt een
voegt gebaren toe voor elk van de principes. Door deze met elkaar
kunnen onthouden.’
het team ook wel gewisseld van samenstelling.’
Dr. Spencer Kagan
Bij de Jan Ligthartschool is een, op het voortgezet
Hoe krijg je dat voor elkaar?
leerkracht bij Christine met een vraag over het
gestructureerd in te oefenen, kennen alle deelnemers na vijf minuten
onderwijs gebaseerd, kwaliteitsteam, waarin
‘De LKP-leerkrachten geven de zaakvaklessen. Dat
schoolplein. Nog voordat Christine haar echt
de theorie uit hun hoofd. Tijdens de masterclass laat Kagan de docenten
Breinvriendelijk leren in de praktijk
managementtaken verdeeld zijn. Alle leden
geeft ruimte in het rooster van de groepen. Om
heeft kunnen antwoorden, zegt de leerkracht:
nog verschillende keren, in tweetallen of groepjes, kennismaken met
Na afloop van de masterclass vraag ik de docenten aan mijn tafel wat ze
van dit team hebben een managementcursus
verbinding te houden, is er vijf keer per jaar een
‘Ik regel het wel.’ ‘Kijk, dat bedoel ik nou,’ zegt
zijn coöperatieve leerstructuren.
hebben opgestoken van de middag. ‘Als ik mijn leerlingen actief maak,
gevolgd. Nt2-coördinator Amel el Azaouagh is
projectdag met de hele school rondom deze
Christine. ‘Samen zijn we verantwoordelijk.’
heel fijn dat we de tijd en de ruimte krijgen om ons allemaal echt te ontwikkelen. Voor Nt2 (het
zegt een van hen. ‘Je moet wel echt kijken welke structuur past bij je vak
Kagan is gefascineerd door de werking van onze hersenen. ‘Neurons that
en bij het doel van je les,’ vult een ander aan. ‘De leerlingen vinden het
• Belangrijke mededelingen via mail.
fire together wire together,’ legt Kagan uit. ‘Herhaaldelijk vuren leidt
in ieder geval leuk om samen te werken op deze manier.’
onderwerp dat op dit moment centraal staat red.) nemen we vijf jaar de tijd. Doen we langer over
• Binnen-Buitenkring: Vind je een onderwerp belangrijk
daarbij tot steeds betere verbindingen. Het is een misvatting dat het een
neem dan plaats in de binnenkring; een overleggroep.
een bepaald onderdeel, dan is dat geen enkel
grote ongeorganiseerde warboel in ons hoofd zou zijn. Onze hersenen
Zelf aan de slag met de 6 principes van Kagan Breinvriendelijk leren?
In de buitenkring accepteer je besluiten.
zitten juist heel ingenieus in elkaar.’ Hij noemt ook het belang van het
De docenten van Scholengemeenschap Dalton Voorburg hebben zich
onderscheid tussen fixed en groei mindset. ‘Als we leerlingen lesgeven
de afgelopen jaren geprofessionaliseerd in het werken met coöpera-
over hoe onze hersenen werken, blijkt dat we ze ook leren hoe ze een
tieve leerstructuren. Gecertificeerd trainer Kagan Coöperatief Leren,
fixed mindset kunnen veranderen in een groei mindset. Als leerlingen
Wouter Camps, heeft hen begeleid met behulp van training en
weten dat je je hersenen kunt ontwikkelen zullen ze dit ook eerder doen.’
coaching. Kijk voor meer informatie op www.cooperatiefleren.nl.
Wat zijn verder nog essentiële elementen om te komen tot een professionele cultuur? Niet vergaderen. Geen consensus willen bereiken.
probleem. Liever goed, dan half. De jaarplanning zorgt ervoor dat deze tijd er ook echt is. Vaak loop ik toch nog even binnen bij Christine. Dan zegt ze: “Dat hoef je niet te vragen, het is goed
• Stopwatch aan bij overlegmomenten. Niet roddelen, geen
• Samen bouwen.
familiaire feestjes, niet
• Als directie veel op de werkvloer zijn.
klagen.
• Laat je eigen fouten zien.
zoals je het doet”. Die bevestiging is heel fijn. We zijn allemaal lerende.’
Op de poster aan de binnenzijde van dit magazine vindt u de 6
• Openheid en directe feedback. Niet denken in problemen...
juni 2018 | HCO nieuws
zullen ze beter leren, en daarbij kan ik ze nog veel meer laten bewegen,’ Verbindingen leggen in de hersenen
één van de leden van het kwaliteitsteam: ‘Het is
4
‘Ons brein is nooit méér actief dan bij sociale structuren’
...maar in oplossingen, waar je samen verantwoordelijk voor bent.
Tools voor elk principe
Kagan principes op een rij met een voorbeeld van een structuur om
Voor elk principe zijn er tools, ofwel coöperatieve structuren, om
met uw leerlingen of in uw lerarenteam te oefenen. juni 2018 | HCO nieuws
5
Samen met je team breinvriendelijk leren? 1. Voeding;
2. Veiligheid;
Beter gevoede hersenen leren efficiënter
Veilige hersenen denken beter
3. Sociaal; Beter leren door sociale interactie en sociale cognitie
5. Aandacht;
4. Emoties;
6. Prikkels;
Leerstof die aandacht krijgt wordt beter onthouden
Positieve emoties bevorderen het denk- en leervermogen en de creativiteit
Positief Roddelen 1. De leraar stelt een vraag. Iedere leerling heeft een kaart, schrijft daar de eigen naam op en beschrijft of tekent het antwoord op de vraag op de kaart. 2. De leraar zegt: ‘Ga staan, steek je hand omhoog en maak tweetallen.’ 3. De tweetallen begroeten elkaar en de eerste vertelt over de eigen kaart. Daarna vertelt de ander. De leerlingen bedanken elkaar tot slot en ruilen van kaart.
De hersenen zoeken en onthouden bepaalde prikkels
Wat levert het op? •
Je gaat samen in beweging (voeding)
•
Je leert elkaar beter kennen in een veilige setting (veiligheid)
•
Het versterkt de saamhorigheid (sociaal)
•
Het uitwisselen is leuk en roept positieve emoties op (emoties)
•
Je traint aandacht, want je moet het wel goed doorvertellen! (aandacht)
•
Er wordt geoefend met lezen, luisteren en presenteren (prikkels)
4. De leerlingen lopen rond en gaan op zoek naar een nieuwe gesprekspartner. De eerste stelt de vorige gesprekspartner voor door te beschrijven wat er is verteld. 5. Dit gaat zo door tot de leraar roept: ‘Stop’.
Kagan Coöperatief Leren is een gezamenlijk project van
www.cooperatiefleren.nl
Interview
Column In elk HCO Nieuws laten we één of meer experts aan het woord over een actueel onderwijsthema. Deze keer Jeroen Busscher over de veranderende wereld, onderwijs voor de toekomst en leren door zelf dingen anders te doen.
‘Deze tijd vraagt van ons anders te leren leren’ Jeroen Busscher
Focus op gedrag dat goed gaat De P.H. Schreuderschool heeft de afgelopen vier jaar een intensief traject doorlopen met een mooi resultaat: certificering als PBS (Positive Behaviour Support) school. Een gesprek met directeur Judith Reijnen, PBS-coördinator Ilse Hoogerbrugge, leerlingen Özge (11 jaar) en Ibrahim (11 jaar) en Carla Hortensius, PBS-coach HCO.
voor alle kinderen op de school’
De school koos voor de PBS-aanpak, omdat ze veel leerlingen heeft
vraag ik aan de meester of ik naar meester Cor mag en dan pak ik
die extra ondersteuning nodig hebben bij hun sociaal-emotionele
een dweil.’
ontwikkeling. Judith: ‘Vier jaar geleden waren we als school al erg bezig met dit onderwerp. We werkten met de methode De Vreedzame School en
Succesfactoren in de implementatie
het opstellen en uitvoeren van een strafprotocol. Door goede ervaringen
Ilse en Judith geven aan dat een aantal factoren heel waardevol is
van andere SBO-scholen met het benoemen en bekrachtigen van gewenst
geweest in dit implementatieproces. Zo vertelt Ilse: ‘Judith ‘is’ echt
gedrag, raakte ik ervan overtuigd dat we nog meer konden kiezen voor
PBS. Zij heeft voor verankering gezorgd door het aanstellen van een
een positieve insteek.’ Zo werd gestart met het PBS-traject, samen met
PBS-coördinator en het installeren van een stuurgroep. Ook is het een
het team, ouders en leerlingen en onder begeleiding van Carla.
terugkerend thema op studiedagen en in de Bardo gesprekkencyclus
Dat de wereld in verandering is weten we nu
Onderzoek naar onbehagen
Feed-ask
Carla: ‘Vanuit PBS ligt de focus op het gedrag dat goed gaat. Goed
met leerkrachten.’ Judith vult aan: ‘Ook bij het aannemen van nieuwe
wel. We zijn ons zo langzamerhand ook ervan
Sommige dingen daar heb je gewoon niks
Vraag eens aan een collega, vriend, familielid,
gedrag wordt actief aangeleerd met ‘gedragslesjes’. Vervolgens wordt
mensen is deze positieve visie op gedrag een gespreksonderwerp en
bewust dat leerlingen in een andere wereld
mee. Je moet er niet aan denken ze te moeten
leerling of iemand die je nog maar net kent:
gewenst gedrag gezien, beloond, gecomplimenteerd en dus bekrachtigd,
selectiecriterium.’ Verder geeft Judith als succesfactor aan dat in dit
terecht komen. Een wereld waar andere
doen. Rond een kampvuur een Indiase dans
“Hoe zie jij mij?”. Moedig ze aan hun voor-
zodat het toeneemt.’
traject heel erg uitgegaan is van ieders talenten. Vanuit verschillende
kwaliteiten nodig zijn. Wie als leraar denkt
doen, een iglo bouwen of een college over het
oordelen en gevoelens en associaties met je
dat dit geen impact heeft op hoe wij ons
gebruik van Excel volgen. Voor iedereen is het
te delen. Wij hebben het vaak over feedback.
PBS in onze fundering
door PBS-coach Carla is ook een belangrijke succesfactor. Ilse: ‘Carla is
werk doen, zit luidruchtig te slapen. Ook wij
iets anders dat de weerzin oproept. Ik had dat
Maar feedback geven is voor veel mensen lastig.
Het implementeren van PBS is een heel proces, waarin het team van
een PBS’er in hart en nieren. Door haar gedrevenheid en betrokkenheid
moeten veranderen, dat is duidelijk, maar hoe
bijvoorbeeld met familie-opstellingen. Dat leek
Diegenen die enthousiast zijn vinden het vaak
de school samen een hele ontwikkeling doorgemaakt heeft. Judith:
bleef ze gesprekken over PBS en de implementatie ervan in de school
doen we dat?
mij een griezelige zweverige nep-therapie voor
heerlijk om ongevraagd commentaar te leveren.
’Sommige collega’s gingen vanaf de start helemaal mee in de visie.
aanzwengelen.’
De meeste leraren beseffen donders goed
vage figuren. Juist daarom ben ik het een dag
Managers zijn daarom vaak een grote fan van
Andere collega’s waren in het begin wat afwachtend.’ In de eerste fase
dat hen een grote uitdaging wacht. De meeste
zelf gaan ervaren. Juist omdát het onbehagen
feedback. Feed-ask doe je zelf. Ga bewust op
van het traject lag de focus vooral op enthousiasmeren en betrekken van
Lerend team
willen ook wel veranderen. Maar het is best
opriep. De dag was fantastisch. Niet alleen
zoek welke vooroordelen mensen over je heb-
collega’s in het werken met PBS. In de tweede fase lag de focus op het
Trots is Judith op het team: ‘We zijn een lerend team. Iedereen is
lastig de lessen en methoden die je al jaren
betrapte ik mezelf op allerlei vooroordelen,
ben, welk effect je op hen hebt. Het werkt heel
aanleren van vaardigheden en het samen voorbereiden en uitvoeren van
zich bewust van het belang om goed te handelen. Waar voorheen
gebruikt los te laten. Los te moeten laten dat
ook leerde ik onverwachte dingen. Vaak zoeken
bevrijdend. Bovendien zijn mensen doorgaans
PBS-lessen. In de derde fase zijn alle afspraken op papier gezet. Ilse:
een leerkracht zich vooral verantwoordelijk voelde voor zijn of haar
je de belangrijkste kennisbron in de klas bent,
wij naar wat ons leuk lijkt, naar iets dat we
beleefd en geven ze je vooral complimenten.
‘Het doel was om goed vast te leggen wat we als school doen rondom
eigen klas en het gedrag van de kinderen in die klas, voelen we ons
los moeten laten dat uitleggen, corrigeren en
herkennen. Permiteer je eens per jaar iets te
Vaak over zaken die je zelf nog niet gerealiseerd
PBS. Hiermee brengen we de structuur aan in onze werk- en handels-
nu als team verantwoordelijk voor alle leerlingen.’ Uit het medewer-
voordoen steeds minder geschikt zijn om de
doen dat je onbehaaglijk lijkt. De ervaring zal
had. Noem het onontdekte kwaliteiten. Leuk en
wijze. Bij de audit voor de certificering kregen we terug dat PBS echt in
kers tevredenheidsonderzoek blijkt dat PBS ook een stuk handelings-
21st century skills bij te brengen. Hoe leer je iets
je ontzaglijk veel over jezelf en anderen leren.
leerzaam.
onze fundering zit.’
verlegenheid op het gebied van omgaan met ongewenst gedrag heeft
invalshoeken werd het proces aangevuld en versterkt. En de begeleiding
weggenomen. Teamleden voelen zich veilig en er is vertrouwen dat
of iemand op te zoeken? Hoe katalyseer je op
8
‘Gezamenlijk verantwoordelijk
creativiteit? Hoe maak je het enthousiasme vrij
Excursie naar gedrag
We hebben leerlingen jarenlang geleerd te leren.
Wc-les
iemand je komt helpen als dat nodig is. Carla: ‘Na vier jaar PBS zien
van anderen?
Organiseer eens een excursie naar mensen
Deze tijd vraagt van ons anders te leren leren.
Ibrahim en Özge vertellen dat ze zich hier op school veilig voelen,
we dat er minder gedragsproblemen zijn en heerst er een positieve
Hedendaags leren vraagt andere vormen van
die iets specifieks heel goed kunnen, maar
Wie durft? Spelen en uit nieuwsgierigheid op
‘omdat er op deze school heel goed gelet wordt op hoe je je gedraagt’.
sfeer, gericht op kracht en kwaliteit. Dit heeft natuurlijk ook effect
leren. Voor de leerlingen, maar net zo goed
een totaal ander vak hebben. Hoe houdt een
onderzoek uitgaan. Ooit konden we het.
Ibrahim vindt het leuk om op een PBS-school te zitten: ‘Het is leuk om
op de leerontwikkeling van de kinderen’.
voor onszelf.
goochelaar de aandacht vast? Hoe krijgt een
bandjes te verdienen! Morgen krijgen we een beloning, omdat we als
interim manager al die verandering voor elkaar?
Jeroen Busscher is expert op het gebied van
klas 800 bandjes verdiend hebben. We gaan een Marokkaans gerecht
Over PBS
Hoe leren we dan?
Hoe vangt een straatverkoper iemands aan-
organisatiecultuur, teamprocessen en gedrag
koken met mijn moeder.’ Özge vult aan: ‘Je kunt een bandje verdienen
PBS (Positive Behaviour Support) is een effectief gebleken schoolbrede
Er bestaat niet één manier om jezelf te ont-
dacht? Luister naar de ander en probeer te
in organisaties. Hij werkt als trainer, spreker/
als je goed je best doet, of als je een andere leerling helpt. Of als je
aanpak, gericht op het expliciet maken en stimuleren van gewenst
wikkelen tot leraar voor de 21e eeuw. Het
begrijpen wat je hiervan zelf kunt toepassen.
dagvoorzitter en schrijver van management-
aan de goede kant van de trap loopt.’ Eén van de leukste PBS-lessen
gedrag. Het doel van PBS is om de leerprestaties te verbeteren door een
curriculum hiervoor zal je deels zelf moeten
Dus niet wat je al wist, maar dat wat de
boeken voor uiteenlopende organisaties. Zijn
vinden ze de wc-les. Ibrahim: ‘Eerst doet de leerkracht het foute en
sociale omgeving te scheppen die het leren bevordert en gedragspro-
uitvinden. Hieronder geef ik wel een paar
ander anders doet. Zo leer je experimenteren
nieuwe boek De Leer(r)evolutie verschijnt in
goede voorbeeld voor en daarna mogen de leerlingen het goede
blemen voorkomt. Het is een aanpak voor alle leerlingen, met specifieke
tips en voorbeelden.
met je eigen gedrag.
mei 2018. Zie ook www.jeroenbusscher.nl en
voorbeeld oefenen.’ Özge vult aan: ‘Ook leren we hoe je kunt
interventies voor kinderen die extra ondersteuning nodig hebben.
meld u aan voor zijn inspirerende VLOGbrief.
controleren hoe de wc is achtergelaten. Als het toch vies is,
juni 2018 | HCO nieuws
juni 2018 | HCO nieuws
9
Oog voor peuters en kleuters
Samenwerken? Natuurlijk, maar hoe? Prof. Andy Hargreaves beschrijft in zijn nieuwe boek Collaborative Professionalism waar goede samenwerking aan moet voldoen. In september komt hij naar Nederland
Prof. Andy Hargreaves
om dit gedachtegoed toe te lichten. In deze HCO Nieuws geven we een voorproefje. Het belang van samenwerken wordt binnen
kenmerkt door het nemen van goede besluiten,
schetst in zijn boek verschillende ontwikkelings-
scholen breed erkend. Zonder samenwerking is
je verbinden aan de verbetering, aan het delen
fasen en gaat vooral in op de laatste fase, over de
het niet mogelijk om vernieuwing en verbetering
en verdiepen van expertise en aan een relatie
diepere vormen van collectieve professionaliteit.
van het onderwijs voor elkaar te krijgen.
met de kinderen en ouders waar je voor werkt.
Op basis van zijn onderzoek formuleert hij tien
Er is veel en onweerlegbaar bewijs dat samen-
Het samenwerkende aspect van professionalisme
basisprincipes van collectieve professionaliteit.
werken zowel ten goede komt aan leerlingen
zit vooral in de wijze waarop de professionals
Deze basisprincipes vormen samen een bruikbaar
Op 16 november 2017 openden SBO Merlijn
als aan leraren. Tenminste als je op een goede
samen handelen in plaats van samen praten
uitgangspunt om samenwerken in de context van
en JongLeren de deuren van de eerste
manier samenwerkt.
over hoe het beter kan. Hargreaves
een school vorm te geven.
Haagse speciale peutergroep: Kleine Keet.
Professioneel samenwerken verbetert de prestaBasisprincipes van collectieve professionaliteit
ties van de leerlingen, bevordert dat leraren in het onderwijs willen blijven werken en verbetert de implementatie van veranderingen. De vraag is dus niet meer óf leraren zouden moeten samenwerken, want zoals in elk beroep kan je alleen maar goed je werk doen als de professionals hun kennis delen en uitwisselen. Op papier en in de praktijk Veel scholen hebben het ook in hun schoolvisie of schoolplan als belangrijk uitgangspunt opgenomen: “we willen leren van elkaar en met elkaar”. Tegelijkertijd wordt er in de praktijk soms meer gesproken over samenwerking dan dat er werkelijk wordt samengewerkt en van elkaar wordt geleerd. De grote vraag is daarom hoe en hoe goed leraren, schoolleiding en andere betrokkenen samenwerken. Waar is de samenwerking op gericht en hoe krijgt de samenwerking in de praktijk vorm? Niet alle vormen van samenwerken zijn even effectief of wenselijk. Niet alle vormen van samenwerken zijn geschikt voor de teamleden die ermee werken of voor de opdracht die zij uitvoeren. Professioneel en collectief In zijn nieuwe boek Collaborative Professionalism beschrijft de Engelse onderwijsonderzoeker Andy Hargreaves waar goede samenwerking aan moet voldoen. Zijn werk is gebaseerd op onderzoek in verschillende landen. Hij maakt een onderscheid tussen professioneel samenwerken en collectieve professionaliteit. Het professionele aspect van samenwerking gaat over het met elkaar realiseren van een sterke en
10
Peuters tot bloei
professionele cultuur. Een cultuur die zich juni 2018 | HCO nieuws
De pilot van de speciale peutergroep is tot stand gekomen vanuit de vragen van
• Collectieve autonomie
zij doen. Om professionele ontmoetingen,
Hierbij zijn onderwijsgevenden meer onaf-
waarin ook lastige zaken besproken worden
professionals uit het onderwijs en welzijn.
hankelijk van top-down opgelegde bureau-
en waar eerlijke feedback gegeven wordt aan
Zo vroegen de intern begeleiders van het
cratie, maar minder onafhankelijk van elkaar
elkaar. Er is sprake van gewaardeerde
netwerk Laak zich af wat ze de peuters
• Collectieve doelgerichtheid (Efficacy)
verschillen in opvattingen over ideeën,
Collectieve doeltreffendheid gaat over de
materialen of gedrag van leerlingen.
overtuiging dat we met elkaar een verschil
Jolanda Tol, Ditte Korrubel en team Kleine Keet CJG. Zij kijken op afstand mee. We vinden het
en heeft er zin in om naar Kleine Keet te
belangrijk om het dossier van de peuter vanuit
gaan.’
verschillende brillen te laten bekijken. Eerst
kunnen bieden, voor wie meer zorg en
zaten we met de ouders in een multidiscipli-
Recht doen aan de ontwikkeling
• Gezamenlijk werk uitvoeren
aandacht nodig is. Voor deze HCO Nieuws
nair overleg. Maar dat was overwhelming voor
Elke peuter op de groep vraagt iets anders.
kunnen maken voor onze leerlingen, wat er
Samen aan het werk door bijvoorbeeld samen
geeft trajectbegeleider Jolanda Tol meer
de ouders. Er lag veel nadruk op wat er niet
Jolanda: ‘Vanuit de pilot kijken we wat de
ook gebeurt.
een planning te maken, team teaching, actie-
inzicht in de pilot.
gaat, terwijl we juist willen proberen het kind
behoefte is van de peuters en hoe we daarin
• Gezamenlijk onderzoek
onderzoek, gestructureerde feedback geven,
te stimuleren in zijn ontwikkeling. Er vindt nu
kunnen voorzien. Er zijn op dit moment 8
Samen problemen, situaties en verschillen in
bespreken van leerlingenwerk.
alleen een MDO plaats als de peuter nog niet
peuters op Kleine Keet. Dat biedt ruimte om
lespraktijk analyseren om zodoende beter te
• Gezamenlijke visie, doel en ambitie
Als een pedagogisch medewerker signaleert
bekend is bij een reguliere peutergroep. Of dit
echt toe te komen aan hun specifieke ontwik-
worden in wat je doet. Leraren denken eerst
Het gaat om een gezamenlijk doel dat verder
dat bij een peuter de taal- of spelontwikkeling
nu de ideale werkwijze is, moet de toekomst
kelingsbehoeften. De pedagogisch medewerker
na in plaats van snel problemen op te lossen.
gaat dan goede resultaten alleen. Het gaat
en/of de sociaal-emotionele ontwikkeling niet
uitwijzen.’
kan dieper ingaan op wat het kind nodig heeft
• Gezamenlijke verantwoordelijkheid
ook om pedagogische doelen gericht op de
De verplichting om elkaar te helpen om goed
ontwikkeling van kinderen als persoon en als
onderwijs voor alle kinderen te realiseren.
deelnemer aan de samenleving.
Het gaat niet over mijn leerlingen, maar over
• Samenwerking met leerlingen
onze leerlingen.
In de diepere vormen van samenwerkende
• Gezamenlijke initiatieven
professionaliteit zijn leerlingen actief betrok-
Het gaat om minder initiatieven, maar
ken in het leerproces en werken ze met de
tegelijkertijd om meer initiatief. Iedereen
leraar samen aan hun ontwikkeling.
doet mee om elkaar te ondersteunen en beter
• Iedereen kent “het grote plaatje”
te worden in je vak.
Iedereen weet waar we op uit zijn. Ze zien
• Wederzijdse dialoog
het voor zich, leven ernaar en realiseren het
Leraren spreken met elkaar over het werk dat
met elkaar.
Over Andy Hargreaves Prof. Andy Hargreaves bezet de Thomas More
aangevende professor in onderwijsverandering.
Brennan Onderwijs Leerstoel op de Lynch School
Hij schrijft en houdt lezingen over duurzame
of Education van het Boston College. Daarvoor
schoolontwikkeling en duurzaam leiderschap.
was hij medeoprichter en directeur van het
Eind september komt Hargreaves naar Nederland
Internationaal centrum voor onderwijsveran-
voor een conferentie en Masterclass. Kijk voor
dering in Ontario. Andy Hargreaves is een toon-
meer informatie op www.hco.nl/hargreaves.
en hoe het zich in hele kleine stapjes kan
voldoende op gang komt, of er zorgen zijn over opvallend gedrag, wordt eerst contact gezocht
Veel betrokkenheid
ontwikkelen. Het gaat dan soms “maar” over
met de ouders. Samen met de ouders kijkt de
Jolanda ervaart dat de pilot geen lineair
het leren zitten op een stoel of fruit leren eten.
pedagogisch medewerker wat deze aan hulp
proces is: ‘Je bent continu met elkaar aan
Het komt voor dat een peuter meer specialis-
kan bieden. Als de ontwikkeling van de peuter
het bijschaven. Wat is op dit moment nodig?
tische ondersteuning nodig blijkt te hebben.
niet vooruitgaat, wordt ook de intern bege-
Waar kunnen we op inspringen? Wat kunnen
Daar moeten we ook eerlijk over zijn om recht
leider of vve-coach betrokken. Vervolgens kan
we zo laten? Dat vraagt om veel betrokkenheid.
te doen aan de ontwikkeling. Dan zoeken we
Jolanda ingeschakeld worden voor observaties
En die is er. Van de pedagogisch medewerkers
contact met partners zoals Kentalis, Viertaal,
op de groep en maakt daar verslag van.
tot de mensen in de stuurgroep: iedereen
IVH en het CJG.’
denkt mee. We leren samen.’ Jolanda heeft Door verschillende brillen
een grote rol in het leggen van de verbin-
Meer weten?
Jolanda: ‘Ik bespreek mijn verslag altijd met
dingen. Zij heeft afstemming met de reguliere
Na de drukbezochte netwerkbijeenkomst van
de ouders, pedagogisch medewerker en intern
peutergroepen, de basisscholen en de speciale
eind vorig jaar organiseert HCO op woensdag-
begeleider of vve-coach. Als we met elkaar
peutergroep. Ook vindt ze het belangrijk om de
middag 20 juni opnieuw een netwerkbijeen-
overeenkomen dat Kleine Keet een geschikte
stuurgroep goed op de hoogte te houden van
komst Zorgstructuur peuters. Jolanda vertelt
plek voor de peuter kan zijn, waar de peuter
de verhalen uit de praktijk: ‘De pedagogisch
tijdens deze bijeenkomst samen met pedago-
tot bloei kan komen, vraag ik de ouders om
medewerkers verdienen de complimenten. Ze
gisch medewerker Sabina Mohan van Kleine
toestemming. Vervolgens gaat mijn verslag met
werken zo hard. Ze hebben echt ogen in hun
Keet over hun ervaringen. Inschrijven kan via
de KIJK-registratie en andere verslagen naar
achterhoofd. Daarnaast zie ik vaak de bezorgde
www.hco.nl/agenda. Wees er snel bij! Er is nu
HCO-orthopedagoog Ditte Korrubel, SMW+ en
gezichten van ouders gaandeweg veranderen in
al veel belangstelling voor de bijeenkomst.
een jeugdverpleegkundige of kinderarts van het
blije gezichten. Hun peuter gaat vooruit juni 2018 | HCO nieuws
11
Agenda
Nieuw in de winkel
Kijk voor meer informatie en aanmelding op Feedback is fantastisch
Activiteitengids Feedback is fantastisch
www.hco.nl/agenda
18 juni 2018 Taalsessie 4: Ik heb enkele anderstalige leerlingen in de klas – wat kan ik voor hen doen om de lessen beter te begrijpen? 20 juni 2018 Netwerkbijeenkomst Zorgstructuur peuters 29 augustus 2018 € 14,95
Ken je brein!
€ 14,95 Pocketboek De kracht van karakter
Training Spelkriebels in groep 3 5 september 2018 Training Kleuter PDO 9-12 september 2018 Educatieve studiereis Kopenhagen 12 september 2018 Post-hbo opleiding Jonge Kind Specialist 12 september 2018 Training Executieve functies groep 3-8 13 september 2018 Training Growth Mindsets
€ 16,00
19 september 2018 Taalsessie 5: Mijn anderstalige leerlingen blijven moeite houden met spelling, wat
€ 17,50 Poster De leerkuil
kan ik doen? Silly Sports & Goofy Games Flip-Over
19 september 2018 Post-hbo opleiding Leraar Nederlands voor anderstalige leerlingen (NT2) in het PO 26 september 2018 Onderwijsconferentie Collaborative Professionalism met Andy Hargreaves 26 september 2018 Training Synchroon coachen 5 oktober 2018
€ 4,00
Congres Mindset: Laat talent groeien! met € 24,95
James Nottingham 31 oktober 2018 Instroomtraining KIJK!
Deze uitgaven kunt u bestellen in de webshop op www.hco.nl. We geven van elke nieuwe uitgave een exemplaar weg op onze Facebookpagina. Volg
2 november 2018 Opleiding Practitioner/Begeleider SVIB (School Video Interactie Begeleiding) 8-9 november 2018
Activiteiten uitgelicht Congressen met internationale onderwijsexperts In 2018 organiseert HCO samen met partners Bazalt en RPCZ events met de meest toonaangevende, internationale onderwijsonderzoekers en ontwikkelaars van dit moment. Zo vond vrijdag 13 april Kagan Experience in Nieuwegein plaats. Meer dan 250 deelnemers oefenden de hele dag met breinvriendelijke coöperatieve structuren. Niet alleen prof. Dr. Spencer Kagan was aanwezig, maar ook trainer Jackie Minor. In het najaar staan de volgende congressen gepland: 26 september - Prof. Andy Hargreaves: Collaborative Professionalism 5 oktober - James Nottingham: Mindset: Laat talent groeien! 8 en 9 november - Prof. John Hattie: Leren zichtbaar maken Kijk voor meer informatie en inschrijving op www.hco.nl/agenda.
Congres Leren zichtbaar maken met John Hattie