HCO nieuws 53 - juni 2018

nieuws

Poster ijk l e d n e i r v brein aar k l e t e m leren Veranderingsproces op de Jan Ligthartschool

‘Om een lerende school te kunnen zijn, moet je mensen faciliteren’ Column Jeroen Busscher

‘Deze tijd vraagt van ons anders te leren leren’

Actuele ontwikkelingen en activiteiten in het onderwijs in Den Haag en omgeving.

53

Juni 2018

Lerende in leerlingende een leren school Masterclass Dr. Kagan bij Dalton Voorburg

‘Ons brein is nooit méér actief dan bij sociale structuren’

Van de redactie

Interview

Het belang van samenwerken wordt binnen scholen erkend. Zonder samenwerking is het lastig om verbetering van het onderwijs voor elkaar te krijgen.

Leraren kunnen bovendien veel van elkaar leren. De leerlingen hebben hier direct profijt van, want zo zegt een van de geïnterviewden in deze HCO Nieuws: “Lerende leerlingen centraal stellen vraagt om lerende leraren in een lerende school”. De grote vraag die veel scholen bezighoudt is: hoe geef je vorm aan het samenwerken en leren in een team? In HCO Nieuws dit keer aandacht voor het thema.

Uit onderzoek blijkt dat onze hersenen vooral actief zijn bij sociale structuren, zo houdt de Amerikaanse Dr. Kagan ons voor. Hij ontwikkelde coöperatieve werkvormen waarmee zowel leerlingen als leraren actief met elkaar kunnen leren. Een andere onderzoeker, prof. Hargreaves, helpt u op weg met 10 basisprincipes voor professioneel samenwerken in het onderwijs.

We kijken niet alleen naar wat internationale experts erover te vertellen hebben. In de praktijk zijn veel onderwijsprofessionals hard bezig om vorm te geven aan hun lerende school. De doelen, prioriteiten en aanpak zijn verschillend. Ieder zoekt zo zijn weg, passend bij de eigen visie en situatie. Zij delen in dit magazine hun ervaringen en “geleerde lessen”. Van de invoering van het schoolbrede programma PBS op de P.H. Schreuderschool, tot het ontwikkelen van een goede zorgstructuur voor peuters in het stadsdeel Laak. Tot slot: naar aanleiding van de positieve reacties op onze vorige editie publiceren we ook dit keer een poster voor uw eigen praktijk.

Kort nieuws

Lerende leerlingen in een lerende school!

Yvonne Zwaneveld, Tamara van Wingerden, Cynthia van Dijk en Azahara van Bergen leren om deze nieuwe aanpak in de school te

gekregen, dan was ik vast gemotiveerder

realiseren.’

geweest”.’

Het team wijdde een studiedag aan het thema

Bijeenkomsten met Hargreaves in Nederland

en bracht het geleerde direct in de praktijk. Elke

Lerend team

Op woensdag 26 september is professor Andy Hargreaves te gast op de

groep heeft bijvoorbeeld een datamuur in het

Wat opvalt, is het tempo waarin de school

lokaal. Tamara: ‘Daarop maken we de groei van

de nieuwe visie in de praktijk brengt en

het leren voor de leerlingen zichtbaar. Kinderen

deze zichtbaar wordt. Wat is het geheim

kans om niet alleen kennis te nemen van zijn verhaal, maar ook met hem

daarbij? Hoe maak je het leren van de

zien nu letterlijk wat ze al kennen of kunnen,

van dit succes? Tamara denkt dat een sterke

samen te werken in de vertaling van deze inzichten naar uw eigen school.

leerlingen zichtbaar in de school? Op de WSKO

en wat voor hen de volgende stap is.’

gezamenlijke focus meespeelt: ‘Tijdens de

Meer informatie en inschrijven kan via www.aanmelder.nl/hargreaves.

John F. Kennedy in ‘s-Gravenzande hielden

Hoe betrek je leerlingen bewust bij hun

conferentie die Bazalt, HCO en RPCZ organiseren over het thema Samen

eigen leerproces? Wat motiveert leerlingen

werken aan professionaliteit in het NBC in Nieuwegein. U hebt dan de

teamvergaderingen houden we vaak Werken met doelen en succescriteria

halverwege een pitstop en gaan we alle

Op vrijdag 28 september komt Hargreaves naar

HCO is dit schooljaar gestart met een Raad van Kinderen. Elk school-

deze vragen de leraren bezig. Zij hernieuwden

Het team ziet dat in het afgelopen jaar de

groepen rond. Iedereen deelt dan in zijn

Den Haag voor een masterclass voor leiding-

jaar volgt een nieuwe groep 7 of 8 leerlingen uit (de omgeving van)

hun visie op onderwijs en gingen er praktisch

houding van de leerlingen is veranderd. Kinderen

eigen lokaal een succes en een puzzel met

gevenden in het voortgezet onderwijs. Deze

Den Haag. De eerste Raad bestond uit leerlingen van groep 7 van OBS

mee aan de slag. HCO Nieuws nam een kijkje

raken eraan gewend om zelf na te denken over hun

collega’s.’ Yvonne vult aan: ‘We proberen

masterclass wordt georganiseerd door het HCO in

Erasmus. Zij brachten advies uit over hoe medewerkers nog beter

veel uit. We ontdekken samen wat werkt

samenwerking met een aantal schoolbesturen in

kunnen samenwerken. Bekijk het online jaarverslag op

bij de school en sprak de stuurgroep leden en

leerdoelen en ze formuleren samen succescriteria.

Cynthia van Dijk, leraar in groep 5: ‘Pas heb ik met

wel en wat niet. Nu moeten we daarin

het voortgezet onderwijs, onder andere met Lucas

www.hco.nl/raadvankinderen.

mijn groep een filmpje gemaakt over een spreek-

ook keuzes gaan maken.’

in het afgelopen jaar begeleidde.

Onderwijs en Rijnlands Lyceum. Kijk voor meer informatie op www.hco.nl/hargreaves.

HCO-adviseur Azahara van Bergen die het team

Landelijke netwerkbijeenkomst Kopklassen

beurt houden. We maakten een goede en een foute versie en stelden onszelf de vraag: wat

Feedback oefenen

Ruim 30 Kopklasleerkrachten en coördinatoren uit het hele land bezochten

Directeur van de school Tamara Wingerden: ‘We

valt op?’ Yvonne vult aan: ‘Zonder succescriteria

Een van de puzzels die de leraren bezighield

op vrijdag 20 april de landelijke netwerkbijeenkomst Kopklassen bij het

hebben hier een klein en fijn team dat gewend

hebben kinderen vaak geen idee wanneer iets

was: hoe geef je op de juiste manier feed-

Onderwijscafé VO Formatief evalueren, hoe doe je dat?

HCO. De deelnemers volgden een divers rogramma met o.a. een lezing van

is kennis te delen met elkaar. De lijnen zijn kort,

goed is. Het mooie is dat zelfs de kleuters de

back? Azahara: ‘Uit de nulmeting kwam

Samira Bouchibti en een good practice van een leerkracht uit Amsterdam.

ook richting ouders en we willen transparant zijn

betekenis hiervan al doorgronden. Pas kwamen

naar voren dat er binnen de school veel

Ruim 40 docenten uit het voortgezet onderwijs kwamen op dinsdag

HCO-adviseurs

over de ontwikkeling van de leerlingen. Vanuit

leerlingen uit groep 8 voorlezen bij de kleuters.

werd geprezen en feedback op taakniveau

10 april naar het eerste Onderwijscafé VO van het HCO. Tijdens dit café

verzorgden een work-

die basis wilden we anderhalf jaar geleden een

Vervolgens gaven de kleuters gerichte feedback op

werd gegeven: “Dat heb je goed of fout

stond het thema Formatief evalueren centraal. Docenten Anke

shop over de onderwijs-

nieuwe weg inslaan met onze visie op onderwijs.’

wat bij dit voorlezen zo goed ging: “Jij las de titel

gedaan”. Terwijl we toe willen naar meer

zo mooi voor” en “Het was heel goed dat je de

zelfregulerende feedback, waarbij je vragen

Swanenberg (Liemers College, Zevenaar) en Eugenie Zwanenburg (Veurs

behoeften van getrau-

Lyceum, Voorburg) deelden hun ervaringen met deze aanpak. Na een

matiseerde leerlingen.

Leerlingen meer verantwoordelijk maken

plaatjes in het boek duidelijk aan ons liet zien”.’

stelt op zo’n manier dat de leerlingen zelf

pizzaproeverij namen de deelnemers deel aan een rondetafelgesprek.

Ook was er volop ruimte

Een aantal leraren was bij het congres met

Azahara: ‘Prachtig om te zien hoe jullie lerende

gaan nadenken of ze op de goede weg zijn.’

Wilt u ook een onderwijscafé bezoeken? Kijk voor een actueel

voor ontmoeting en

John Hattie geweest en raakte enthousiast van

kleuters serieus nemen. Op deze manier wordt

Ook voor de feedback puzzel bedacht het

overzicht op www.hco.nl/onderwijscafe.

inspiratie opdoen.

het gedachtegoed om leerlingen meer eigen

het geven van peer feedback heel gewoon voor

team een originele manier om aan de slag

verantwoordelijkheid te geven in hun leerproces.

de kinderen.’

te gaan: Wie is de feedback Mol? Cynthia: ‘Wekelijks is één collega de feedback Mol,

Yvonne Zwaneveld, leraar in groep 7: ‘We hadden

Colofon

Redactie: Lieke de Jonge, Anna-Marie Kooiman, Brenda van der Meer, Susanne Reiss, Marjolein Wennekers

het idee dat de leerlingen heel erg voor de leer-

Ouders betrekken

de andere weten niet wie. Deze Mol gaat

HCO Nieuws is een uitgave van het

Eindredactie: Gaby Ammerlaan Tekstuele bijdragen: Nico van der Meer

kracht werkten. Maar je wilt eigenlijk dat een

Op de WSKO John F. Kennedy bedacht het team

actief oefenen met feedback geven aan

HCO en verschijnt 3x per jaar.

Redactieadres: communicatie@hco.nl

leerling het voor zichzelf doet. Met deze aanpak

ook een originele manier om de ouders te betrek-

collega’s. De andere doen mee, want er

Postadres: Postbus 53509,

Fotografie: Bart van Vliet Vormgeving: Inc. Communicatie & design

kunnen we dat stimuleren.’ In mei 2017 verzorgde

ken bij deze ontwikkelingen. Het team organiseerde

wordt natuurlijk volop “gemold”. Zo zijn

adviseur Azahara een introductie over Leren Zichtbaar

een ouderavond waarbij elke leraar een korte

we uiteindelijk allemaal praktisch bezig te

Bezoekadres: Zandvoortselaan 146,

Blijf op de hoogte van onze activiteiten en de actuele ontwikkelingen in het onderwijs in Den Haag en

Maken. Daar raakte het hele team enthousiast van.

workshop gaf over een van de onderwerpen:

leren van en met elkaar.’ Azahara: ‘Lerende

Den Haag

omgeving. Volg HCO op social media of meld u aan voor een HCO e-nieuwsbrief via www.hco.nl/nieuwsbrief.

Azahara: ‘Als trainer viel het mij direct op dat op

feedback, doelen stellen, datamuur en succescriteria.

leerlingen centraal stellen vraagt om een

T: 070 448 28 28

deze school een daadkrachtig en gemotiveerd team

Tamara: ‘Er hing een hele positieve sfeer. Een vader

lerende leraar in een lerende school. Dat

E: info@hco.nl

werkt, dat ook kritische vragen stelt en samen wil

zei na af loop: “Had ik maar zo op school les

kun je hier heel goed zien.‘

2505 AM Den Haag

I: www.hco.nl

HCO maakt deel uit van de Bazalt Groep en werkt daarin samen met partners Bazalt en RPCZ.

juni 2018 | HCO nieuws

3

Veranderingsproces in beeld

Masterclass

Op weg naar een professionele lerende cultuur

Begin april was Dr. Spencer Kagan in Nederland. Tijdens het landelijke event Kagan Experience op vrijdag 13 april gingen 250 leraren praktisch aan de slag met zijn coöperatieve leerstructuren. Daags ervoor was Kagan te gast bij Scholengemeenschap Dalton Voorburg voor een exclusieve masterclass. Een groep van 45 leraren van deze school en andere Dalton scholen in de regio konden kennismaken met de nieuwste inzichten op het gebied van breinvriendelijk onderwijs. HCO Nieuws schoof aan.

Op de Jan Ligthartschool in de Haagse Schilderswijk valt het direct op: overal hangen professioneel opgemaakte posters, onder meer met een tijdspad van veranderingsprocessen per vakgebied. In gesprek met directeur Christine Leenders blijkt al snel dat deze professionele

Christine Leenders

cultuur niet alleen van de buitenkant zichtbaar is maar ook daadwerkelijk nageleefd wordt.

‘Sinds we vijf jaar geleden kennis maakten met de coöperatieve leerstructuren, is dit nu een unieke kans voor onze school om met Kagan zelf aan de slag te gaan.’ Met deze woorden verwelkomt rector Paul Hendriks de Amerikaanse expert op het gebied van onderwijs,

Christine vertelt: ‘Sinds 1985 werk ik op deze

Wat doet de school nu concreet anders?

vakken. Maar ook de LKP-leerkrachten worden

psychologie en coöperatief leren. Kagan start zijn verhaal met een serie

school. In al die jaren heb ik diverse culturen

Kenmerkend is het visualiseren van de proces-

natuurlijk meegenomen in de schoolbrede

foto’s van leerlingen van over de hele wereld. Wat hebben ze gemeen?

gezien. Van familiaire, tot ambtelijke (alles

sen. Christine: ‘Door te laten zien wat je gaat

aanpak en scholing. We maken gebruik van

‘Kijk naar de uitdrukking op hun gezichten, hun lichaamstaal. Ze zijn

overleggen), tot (vriendjes-)politieke culturen.

veranderen, begrijpen mensen dit ook beter. De

onderwijssubsidies en nemen in de begroting

actief en betrokken… Onze hersenen zijn nooit méér actief dan bij

Maar je kunt een school ook als een bedrijf zien

jaarplanning (in kleuren met betekenissen) hangt

een ruim budget op voor professionalisering,

sociale structuren,’ legt Kagan uit. ‘Dat werkt vervolgens een beetje

waar kwaliteit hoog in het vaandel staat.’ Sinds

door de hele school en daar wordt niet van

maar soms moet je ook accepteren dat je langer

als dominostenen: als ons brein eenmaal engaged is volgen er

ongeveer zes jaar werkt de school daarom bewust

afgeweken. Loopt het toch een enkele keer

over processen doet.’

automatisch allerlei andere processen.’

aan een professionele lerende cultuur. ‘Het is

anders, dan is dat gelijk te merken aan onrust

een baan, het is werk. Daar hoort verantwoorde-

in de school. De jaarplanning voor 2018-2019

Wat zou je wens voor de toekomst zijn?

Tegen de stroom in zwemmen

lijkheid en leiderschap bij, geen geroddel of

was in maart al klaar.

‘De tijd en ruimte hebben om samen de stap

Hoe moeten we dan lesgeven om ons brein optimaal te laten werken?

leerlingen mee te laten oefenen. Dat kan ook iets heel eenvoudigs zijn.

geklaag.’ Vanaf het begin is de cultuuromslag

Om een lerende school te kunnen zijn, moet

te maken naar ontwerpend leren. En verder

‘Als we negeren hoe ons brein het liefste leert, is dat een beetje als

Kagan noemt als voorbeeld Take off Touch down (Stijgen & Dalen): ga

iets geweest van de hele schoolgemeenschap.

je mensen faciliteren. Teamleiders hebben een

de taken nog meer verdelen en verantwoor-

tegen de stroom in zwemmen, alles wordt lastiger,’ aldus Kagan. Uit de

allemaal staan… als je lesgeeft in het VO…als je al werkt met coöperatieve

Directie, leerkrachten, maar ook ondersteunend

dagdeel per week de tijd om aan hun taken

delijkheden langzaam uitbouwen. Zo krijgen

recente inzichten vanuit hersenonderzoek heeft Kagan 6 principes voor

structuren…als je niet voor de klas staat…enzovoort. Hiermee kom je op

personeel en ouders. ‘We hebben een school-

te werken. En essentieel: leerkrachten zijn op

bijvoorbeeld de taal- en Nt2-coördinator

breinvriendelijk leren afgeleid: voeding, veiligheid, sociaal, emoties,

eenvoudige wijze tegemoet aan het principe voeding: je pompt meer

brede aanpak om succes op leer- en gedrags-

maandagmiddag van kwart voor 2 tot kwart voor

volgend jaar ook de verantwoordelijkheid over

aandacht en prikkels. Hij licht deze toe met voorbeelden en actuele

bloed en meer zuurstof naar het brein. Het belang van bewegen om

gebied te bevorderen. Gedrag van leerlingen,

5 vrij geroosterd voor direct toepasbare scholing

een deel van de financiën.’

dilemma’s: ‘De aandacht krijgen en vasthouden is een ware uitdaging

goed te kunnen leren wordt nog steeds onderschat volgens Kagan.

maar ook van leerkrachten. Het gevoel van

en de uitwerking daarvan in professionele

Christine sluit af met: ’Geloof in je team, gun

voor ons als leraren.’

‘Uit onderzoek blijkt dat bewegen de hersencapaciteit versterkt. Het is

‘samen staan we sterk’ is heel duidelijk aan-

leergemeenschappen. Hierdoor wordt de

ze..., laat het gebeuren, zodat je daarna kunt

Maar “Telling ain’t teaching” citeert Kagan Mark Twain. En dus laat hij

ook van belang voor de ontwikkeling van onze executieve functies. En

wezig. Natuurlijk kan het ook zo zijn dat je je

werkdruk minder zwaar ervaren. Dat hoor je

genieten.’

de docenten ervaren hoe je op grond van “practice what you preach“ de

kinesthetische symbolen (handgebaren en andere vormen van lichaam-

niet zo thuis voelt in deze cultuur en daarom is

ook echt terug van de leerkrachten.’

6 principes sneller uit je hoofd leert. Kagan laat zijn publiek opstaan en

staal red.) werken bijvoorbeeld als prikkels die onze hersenen goed

Aan het einde van het gesprek komt een

voegt gebaren toe voor elk van de principes. Door deze met elkaar

kunnen onthouden.’

het team ook wel gewisseld van samenstelling.’

Dr. Spencer Kagan

Bij de Jan Ligthartschool is een, op het voortgezet

Hoe krijg je dat voor elkaar?

leerkracht bij Christine met een vraag over het

gestructureerd in te oefenen, kennen alle deelnemers na vijf minuten

onderwijs gebaseerd, kwaliteitsteam, waarin

‘De LKP-leerkrachten geven de zaakvaklessen. Dat

schoolplein. Nog voordat Christine haar echt

de theorie uit hun hoofd. Tijdens de masterclass laat Kagan de docenten

Breinvriendelijk leren in de praktijk

managementtaken verdeeld zijn. Alle leden

geeft ruimte in het rooster van de groepen. Om

heeft kunnen antwoorden, zegt de leerkracht:

nog verschillende keren, in tweetallen of groepjes, kennismaken met

Na afloop van de masterclass vraag ik de docenten aan mijn tafel wat ze

van dit team hebben een managementcursus

verbinding te houden, is er vijf keer per jaar een

‘Ik regel het wel.’ ‘Kijk, dat bedoel ik nou,’ zegt

zijn coöperatieve leerstructuren.

hebben opgestoken van de middag. ‘Als ik mijn leerlingen actief maak,

gevolgd. Nt2-coördinator Amel el Azaouagh is

projectdag met de hele school rondom deze

Christine. ‘Samen zijn we verantwoordelijk.’

heel fijn dat we de tijd en de ruimte krijgen om ons allemaal echt te ontwikkelen. Voor Nt2 (het

zegt een van hen. ‘Je moet wel echt kijken welke structuur past bij je vak

Kagan is gefascineerd door de werking van onze hersenen. ‘Neurons that

en bij het doel van je les,’ vult een ander aan. ‘De leerlingen vinden het

• Belangrijke mededelingen via mail.

fire together wire together,’ legt Kagan uit. ‘Herhaaldelijk vuren leidt

in ieder geval leuk om samen te werken op deze manier.’

onderwerp dat op dit moment centraal staat red.) nemen we vijf jaar de tijd. Doen we langer over

• Binnen-Buitenkring: Vind je een onderwerp belangrijk

daarbij tot steeds betere verbindingen. Het is een misvatting dat het een

neem dan plaats in de binnenkring; een overleggroep.

een bepaald onderdeel, dan is dat geen enkel

grote ongeorganiseerde warboel in ons hoofd zou zijn. Onze hersenen

Zelf aan de slag met de 6 principes van Kagan Breinvriendelijk leren?

In de buitenkring accepteer je besluiten.

zitten juist heel ingenieus in elkaar.’ Hij noemt ook het belang van het

De docenten van Scholengemeenschap Dalton Voorburg hebben zich

onderscheid tussen fixed en groei mindset. ‘Als we leerlingen lesgeven

de afgelopen jaren geprofessionaliseerd in het werken met coöpera-

over hoe onze hersenen werken, blijkt dat we ze ook leren hoe ze een

tieve leerstructuren. Gecertificeerd trainer Kagan Coöperatief Leren,

fixed mindset kunnen veranderen in een groei mindset. Als leerlingen

Wouter Camps, heeft hen begeleid met behulp van training en

weten dat je je hersenen kunt ontwikkelen zullen ze dit ook eerder doen.’

coaching. Kijk voor meer informatie op www.cooperatiefleren.nl.

Wat zijn verder nog essentiële elementen om te komen tot een professionele cultuur?

Niet vergaderen. Geen consensus willen bereiken.

probleem. Liever goed, dan half. De jaarplanning zorgt ervoor dat deze tijd er ook echt is. Vaak loop ik toch nog even binnen bij Christine. Dan zegt ze: “Dat hoef je niet te vragen, het is goed

• Stopwatch aan bij overlegmomenten.

Niet roddelen, geen

• Samen bouwen.

familiaire feestjes, niet

• Als directie veel op de werkvloer zijn.

klagen.

• Laat je eigen fouten zien.

zoals je het doet”. Die bevestiging is heel fijn. We zijn allemaal lerende.’

Op de poster aan de binnenzijde van dit magazine vindt u de 6

• Openheid en directe feedback.

Niet denken in problemen...

juni 2018 | HCO nieuws

zullen ze beter leren, en daarbij kan ik ze nog veel meer laten bewegen,’ Verbindingen leggen in de hersenen

één van de leden van het kwaliteitsteam: ‘Het is

4

‘Ons brein is nooit méér actief dan bij sociale structuren’

...maar in oplossingen, waar je samen verantwoordelijk voor bent.

Tools voor elk principe

Kagan principes op een rij met een voorbeeld van een structuur om

Voor elk principe zijn er tools, ofwel coöperatieve structuren, om

met uw leerlingen of in uw lerarenteam te oefenen. juni 2018 | HCO nieuws

5

Samen met je team breinvriendelijk leren?

1. Voeding;

2. Veiligheid;

Beter gevoede hersenen leren efficiënter

Veilige hersenen denken beter

3. Sociaal; Beter leren door sociale interactie en sociale cognitie

5. Aandacht;

4. Emoties;

6. Prikkels;

Leerstof die aandacht krijgt wordt beter onthouden

Positieve emoties bevorderen het denk- en leervermogen en de creativiteit

Positief Roddelen 1. De leraar stelt een vraag. Iedere leerling heeft een kaart, schrijft daar de eigen naam op en beschrijft of tekent het antwoord op de vraag op de kaart.

2. De leraar zegt: ‘Ga staan, steek je hand omhoog en maak tweetallen.’

3. De tweetallen begroeten elkaar en de eerste vertelt over de eigen kaart. Daarna vertelt de ander. De leerlingen bedanken elkaar tot slot en ruilen van kaart.

De hersenen zoeken en onthouden bepaalde prikkels

Wat levert het op?

•

Je gaat samen in beweging (voeding)

•

Je leert elkaar beter kennen in een veilige setting (veiligheid)

•

Het versterkt de saamhorigheid (sociaal)

•

Het uitwisselen is leuk en roept positieve emoties op (emoties)

•

Je traint aandacht, want je moet het wel goed doorvertellen! (aandacht)

•

Er wordt geoefend met lezen, luisteren en presenteren (prikkels)

4. De leerlingen lopen rond en gaan op zoek naar een nieuwe gesprekspartner. De eerste stelt de vorige gesprekspartner voor door te beschrijven wat er is verteld.

5. Dit gaat zo door tot de leraar roept: ‘Stop’.

Kagan Coöperatief Leren is een gezamenlijk project van

www.cooperatiefleren.nl

Interview

Column In elk HCO Nieuws laten we één of meer experts aan het woord over een actueel onderwijsthema. Deze keer Jeroen Busscher over de veranderende wereld, onderwijs voor de toekomst en leren door zelf dingen anders te doen.

‘Deze tijd vraagt van ons anders te leren leren’ Jeroen Busscher

Focus op gedrag dat goed gaat De P.H. Schreuderschool heeft de afgelopen vier jaar een intensief traject doorlopen met een mooi resultaat: certificering als PBS (Positive Behaviour Support) school. Een gesprek met directeur Judith Reijnen, PBS-coördinator Ilse Hoogerbrugge, leerlingen Özge (11 jaar) en Ibrahim (11 jaar) en Carla Hortensius, PBS-coach HCO.

voor alle kinderen op de school’

De school koos voor de PBS-aanpak, omdat ze veel leerlingen heeft

vraag ik aan de meester of ik naar meester Cor mag en dan pak ik

die extra ondersteuning nodig hebben bij hun sociaal-emotionele

een dweil.’

ontwikkeling. Judith: ‘Vier jaar geleden waren we als school al erg bezig met dit onderwerp. We werkten met de methode De Vreedzame School en

Succesfactoren in de implementatie

het opstellen en uitvoeren van een strafprotocol. Door goede ervaringen

Ilse en Judith geven aan dat een aantal factoren heel waardevol is

van andere SBO-scholen met het benoemen en bekrachtigen van gewenst

geweest in dit implementatieproces. Zo vertelt Ilse: ‘Judith ‘is’ echt

gedrag, raakte ik ervan overtuigd dat we nog meer konden kiezen voor

PBS. Zij heeft voor verankering gezorgd door het aanstellen van een

een positieve insteek.’ Zo werd gestart met het PBS-traject, samen met

PBS-coördinator en het installeren van een stuurgroep. Ook is het een

het team, ouders en leerlingen en onder begeleiding van Carla.

terugkerend thema op studiedagen en in de Bardo gesprekkencyclus

Dat de wereld in verandering is weten we nu

Onderzoek naar onbehagen

Feed-ask

Carla: ‘Vanuit PBS ligt de focus op het gedrag dat goed gaat. Goed

met leerkrachten.’ Judith vult aan: ‘Ook bij het aannemen van nieuwe

wel. We zijn ons zo langzamerhand ook ervan

Sommige dingen daar heb je gewoon niks

Vraag eens aan een collega, vriend, familielid,

gedrag wordt actief aangeleerd met ‘gedragslesjes’. Vervolgens wordt

mensen is deze positieve visie op gedrag een gespreksonderwerp en

bewust dat leerlingen in een andere wereld

mee. Je moet er niet aan denken ze te moeten

leerling of iemand die je nog maar net kent:

gewenst gedrag gezien, beloond, gecomplimenteerd en dus bekrachtigd,

selectiecriterium.’ Verder geeft Judith als succesfactor aan dat in dit

terecht komen. Een wereld waar andere

doen. Rond een kampvuur een Indiase dans

“Hoe zie jij mij?”. Moedig ze aan hun voor-

zodat het toeneemt.’

traject heel erg uitgegaan is van ieders talenten. Vanuit verschillende

kwaliteiten nodig zijn. Wie als leraar denkt

doen, een iglo bouwen of een college over het

oordelen en gevoelens en associaties met je

dat dit geen impact heeft op hoe wij ons

gebruik van Excel volgen. Voor iedereen is het

te delen. Wij hebben het vaak over feedback.

PBS in onze fundering

door PBS-coach Carla is ook een belangrijke succesfactor. Ilse: ‘Carla is

werk doen, zit luidruchtig te slapen. Ook wij

iets anders dat de weerzin oproept. Ik had dat

Maar feedback geven is voor veel mensen lastig.

Het implementeren van PBS is een heel proces, waarin het team van

een PBS’er in hart en nieren. Door haar gedrevenheid en betrokkenheid

moeten veranderen, dat is duidelijk, maar hoe

bijvoorbeeld met familie-opstellingen. Dat leek

Diegenen die enthousiast zijn vinden het vaak

de school samen een hele ontwikkeling doorgemaakt heeft. Judith:

bleef ze gesprekken over PBS en de implementatie ervan in de school

doen we dat?

mij een griezelige zweverige nep-therapie voor

heerlijk om ongevraagd commentaar te leveren.

’Sommige collega’s gingen vanaf de start helemaal mee in de visie.

aanzwengelen.’

De meeste leraren beseffen donders goed

vage figuren. Juist daarom ben ik het een dag

Managers zijn daarom vaak een grote fan van

Andere collega’s waren in het begin wat afwachtend.’ In de eerste fase

dat hen een grote uitdaging wacht. De meeste

zelf gaan ervaren. Juist omdát het onbehagen

feedback. Feed-ask doe je zelf. Ga bewust op

van het traject lag de focus vooral op enthousiasmeren en betrekken van

Lerend team

willen ook wel veranderen. Maar het is best

opriep. De dag was fantastisch. Niet alleen

zoek welke vooroordelen mensen over je heb-

collega’s in het werken met PBS. In de tweede fase lag de focus op het

Trots is Judith op het team: ‘We zijn een lerend team. Iedereen is

lastig de lessen en methoden die je al jaren

betrapte ik mezelf op allerlei vooroordelen,

ben, welk effect je op hen hebt. Het werkt heel

aanleren van vaardigheden en het samen voorbereiden en uitvoeren van

zich bewust van het belang om goed te handelen. Waar voorheen

gebruikt los te laten. Los te moeten laten dat

ook leerde ik onverwachte dingen. Vaak zoeken

bevrijdend. Bovendien zijn mensen doorgaans

PBS-lessen. In de derde fase zijn alle afspraken op papier gezet. Ilse:

een leerkracht zich vooral verantwoordelijk voelde voor zijn of haar

je de belangrijkste kennisbron in de klas bent,

wij naar wat ons leuk lijkt, naar iets dat we

beleefd en geven ze je vooral complimenten.

‘Het doel was om goed vast te leggen wat we als school doen rondom

eigen klas en het gedrag van de kinderen in die klas, voelen we ons

los moeten laten dat uitleggen, corrigeren en

herkennen. Permiteer je eens per jaar iets te

Vaak over zaken die je zelf nog niet gerealiseerd

PBS. Hiermee brengen we de structuur aan in onze werk- en handels-

nu als team verantwoordelijk voor alle leerlingen.’ Uit het medewer-

voordoen steeds minder geschikt zijn om de

doen dat je onbehaaglijk lijkt. De ervaring zal

had. Noem het onontdekte kwaliteiten. Leuk en

wijze. Bij de audit voor de certificering kregen we terug dat PBS echt in

kers tevredenheidsonderzoek blijkt dat PBS ook een stuk handelings-

21st century skills bij te brengen. Hoe leer je iets

je ontzaglijk veel over jezelf en anderen leren.

leerzaam.

onze fundering zit.’

verlegenheid op het gebied van omgaan met ongewenst gedrag heeft

invalshoeken werd het proces aangevuld en versterkt. En de begeleiding

weggenomen. Teamleden voelen zich veilig en er is vertrouwen dat

of iemand op te zoeken? Hoe katalyseer je op

8

‘Gezamenlijk verantwoordelijk

creativiteit? Hoe maak je het enthousiasme vrij

Excursie naar gedrag

We hebben leerlingen jarenlang geleerd te leren.

Wc-les

iemand je komt helpen als dat nodig is. Carla: ‘Na vier jaar PBS zien

van anderen?

Organiseer eens een excursie naar mensen

Deze tijd vraagt van ons anders te leren leren.

Ibrahim en Özge vertellen dat ze zich hier op school veilig voelen,

we dat er minder gedragsproblemen zijn en heerst er een positieve

Hedendaags leren vraagt andere vormen van

die iets specifieks heel goed kunnen, maar

Wie durft? Spelen en uit nieuwsgierigheid op

‘omdat er op deze school heel goed gelet wordt op hoe je je gedraagt’.

sfeer, gericht op kracht en kwaliteit. Dit heeft natuurlijk ook effect

leren. Voor de leerlingen, maar net zo goed

een totaal ander vak hebben. Hoe houdt een

onderzoek uitgaan. Ooit konden we het.

Ibrahim vindt het leuk om op een PBS-school te zitten: ‘Het is leuk om

op de leerontwikkeling van de kinderen’.

voor onszelf.

goochelaar de aandacht vast? Hoe krijgt een

bandjes te verdienen! Morgen krijgen we een beloning, omdat we als

interim manager al die verandering voor elkaar?

Jeroen Busscher is expert op het gebied van

klas 800 bandjes verdiend hebben. We gaan een Marokkaans gerecht

Over PBS

Hoe leren we dan?

Hoe vangt een straatverkoper iemands aan-

organisatiecultuur, teamprocessen en gedrag

koken met mijn moeder.’ Özge vult aan: ‘Je kunt een bandje verdienen

PBS (Positive Behaviour Support) is een effectief gebleken schoolbrede

Er bestaat niet één manier om jezelf te ont-

dacht? Luister naar de ander en probeer te

in organisaties. Hij werkt als trainer, spreker/

als je goed je best doet, of als je een andere leerling helpt. Of als je

aanpak, gericht op het expliciet maken en stimuleren van gewenst

wikkelen tot leraar voor de 21e eeuw. Het

begrijpen wat je hiervan zelf kunt toepassen.

dagvoorzitter en schrijver van management-

aan de goede kant van de trap loopt.’ Eén van de leukste PBS-lessen

gedrag. Het doel van PBS is om de leerprestaties te verbeteren door een

curriculum hiervoor zal je deels zelf moeten

Dus niet wat je al wist, maar dat wat de

boeken voor uiteenlopende organisaties. Zijn

vinden ze de wc-les. Ibrahim: ‘Eerst doet de leerkracht het foute en

sociale omgeving te scheppen die het leren bevordert en gedragspro-

uitvinden. Hieronder geef ik wel een paar

ander anders doet. Zo leer je experimenteren

nieuwe boek De Leer(r)evolutie verschijnt in

goede voorbeeld voor en daarna mogen de leerlingen het goede

blemen voorkomt. Het is een aanpak voor alle leerlingen, met specifieke

tips en voorbeelden.

met je eigen gedrag.

mei 2018. Zie ook www.jeroenbusscher.nl en

voorbeeld oefenen.’ Özge vult aan: ‘Ook leren we hoe je kunt

interventies voor kinderen die extra ondersteuning nodig hebben.

meld u aan voor zijn inspirerende VLOGbrief.

controleren hoe de wc is achtergelaten. Als het toch vies is,

juni 2018 | HCO nieuws

juni 2018 | HCO nieuws

9

Oog voor peuters en kleuters

Samenwerken?

Natuurlijk, maar hoe?

Prof. Andy Hargreaves beschrijft in zijn nieuwe boek Collaborative Professionalism waar goede samenwerking aan moet voldoen. In september komt hij naar Nederland

Prof. Andy Hargreaves

om dit gedachtegoed toe te lichten. In deze HCO Nieuws geven we een voorproefje.

Het belang van samenwerken wordt binnen

kenmerkt door het nemen van goede besluiten,

schetst in zijn boek verschillende ontwikkelings-

scholen breed erkend. Zonder samenwerking is

je verbinden aan de verbetering, aan het delen

fasen en gaat vooral in op de laatste fase, over de

het niet mogelijk om vernieuwing en verbetering

en verdiepen van expertise en aan een relatie

diepere vormen van collectieve professionaliteit.

van het onderwijs voor elkaar te krijgen.

met de kinderen en ouders waar je voor werkt.

Op basis van zijn onderzoek formuleert hij tien

Er is veel en onweerlegbaar bewijs dat samen-

Het samenwerkende aspect van professionalisme

basisprincipes van collectieve professionaliteit.

werken zowel ten goede komt aan leerlingen

zit vooral in de wijze waarop de professionals

Deze basisprincipes vormen samen een bruikbaar

Op 16 november 2017 openden SBO Merlijn

als aan leraren. Tenminste als je op een goede

samen handelen in plaats van samen praten

uitgangspunt om samenwerken in de context van

en JongLeren de deuren van de eerste

manier samenwerkt.

over hoe het beter kan. Hargreaves

een school vorm te geven.

Haagse speciale peutergroep: Kleine Keet.

Professioneel samenwerken verbetert de prestaBasisprincipes van collectieve professionaliteit

ties van de leerlingen, bevordert dat leraren in het onderwijs willen blijven werken en verbetert de implementatie van veranderingen. De vraag is dus niet meer óf leraren zouden moeten samenwerken, want zoals in elk beroep kan je alleen maar goed je werk doen als de professionals hun kennis delen en uitwisselen.

Op papier en in de praktijk Veel scholen hebben het ook in hun schoolvisie of schoolplan als belangrijk uitgangspunt opgenomen: “we willen leren van elkaar en met elkaar”. Tegelijkertijd wordt er in de praktijk soms meer gesproken over samenwerking dan dat er werkelijk wordt samengewerkt en van elkaar wordt geleerd. De grote vraag is daarom hoe en hoe goed leraren, schoolleiding en andere betrokkenen samenwerken. Waar is de samenwerking op gericht en hoe krijgt de samenwerking in de praktijk vorm? Niet alle vormen van samenwerken zijn even effectief of wenselijk. Niet alle vormen van samenwerken zijn geschikt voor de teamleden die ermee werken of voor de opdracht die zij uitvoeren.

Professioneel en collectief In zijn nieuwe boek Collaborative Professionalism beschrijft de Engelse onderwijsonderzoeker Andy Hargreaves waar goede samenwerking aan moet voldoen. Zijn werk is gebaseerd op onderzoek in verschillende landen. Hij maakt een onderscheid tussen professioneel samenwerken en collectieve professionaliteit.

Het professionele aspect van samenwerking gaat over het met elkaar realiseren van een sterke en

10

Peuters tot bloei

professionele cultuur. Een cultuur die zich juni 2018 | HCO nieuws

De pilot van de speciale peutergroep is tot stand gekomen vanuit de vragen van

• Collectieve autonomie

zij doen. Om professionele ontmoetingen,

Hierbij zijn onderwijsgevenden meer onaf-

waarin ook lastige zaken besproken worden

professionals uit het onderwijs en welzijn.

hankelijk van top-down opgelegde bureau-

en waar eerlijke feedback gegeven wordt aan

Zo vroegen de intern begeleiders van het

cratie, maar minder onafhankelijk van elkaar

elkaar. Er is sprake van gewaardeerde

netwerk Laak zich af wat ze de peuters

• Collectieve doelgerichtheid (Efficacy)

verschillen in opvattingen over ideeën,

Collectieve doeltreffendheid gaat over de

materialen of gedrag van leerlingen.

overtuiging dat we met elkaar een verschil

Jolanda Tol, Ditte Korrubel en team Kleine Keet CJG. Zij kijken op afstand mee. We vinden het

en heeft er zin in om naar Kleine Keet te

belangrijk om het dossier van de peuter vanuit

gaan.’

verschillende brillen te laten bekijken. Eerst

kunnen bieden, voor wie meer zorg en

zaten we met de ouders in een multidiscipli-

Recht doen aan de ontwikkeling

• Gezamenlijk werk uitvoeren

aandacht nodig is. Voor deze HCO Nieuws

nair overleg. Maar dat was overwhelming voor

Elke peuter op de groep vraagt iets anders.

kunnen maken voor onze leerlingen, wat er

Samen aan het werk door bijvoorbeeld samen

geeft trajectbegeleider Jolanda Tol meer

de ouders. Er lag veel nadruk op wat er niet

Jolanda: ‘Vanuit de pilot kijken we wat de

ook gebeurt.

een planning te maken, team teaching, actie-

inzicht in de pilot.

gaat, terwijl we juist willen proberen het kind

behoefte is van de peuters en hoe we daarin

• Gezamenlijk onderzoek

onderzoek, gestructureerde feedback geven,

te stimuleren in zijn ontwikkeling. Er vindt nu

kunnen voorzien. Er zijn op dit moment 8

Samen problemen, situaties en verschillen in

bespreken van leerlingenwerk.

alleen een MDO plaats als de peuter nog niet

peuters op Kleine Keet. Dat biedt ruimte om

lespraktijk analyseren om zodoende beter te

• Gezamenlijke visie, doel en ambitie

Als een pedagogisch medewerker signaleert

bekend is bij een reguliere peutergroep. Of dit

echt toe te komen aan hun specifieke ontwik-

worden in wat je doet. Leraren denken eerst

Het gaat om een gezamenlijk doel dat verder

dat bij een peuter de taal- of spelontwikkeling

nu de ideale werkwijze is, moet de toekomst

kelingsbehoeften. De pedagogisch medewerker

na in plaats van snel problemen op te lossen.

gaat dan goede resultaten alleen. Het gaat

en/of de sociaal-emotionele ontwikkeling niet

uitwijzen.’

kan dieper ingaan op wat het kind nodig heeft

• Gezamenlijke verantwoordelijkheid

ook om pedagogische doelen gericht op de

De verplichting om elkaar te helpen om goed

ontwikkeling van kinderen als persoon en als

onderwijs voor alle kinderen te realiseren.

deelnemer aan de samenleving.

Het gaat niet over mijn leerlingen, maar over

• Samenwerking met leerlingen

onze leerlingen.

In de diepere vormen van samenwerkende

• Gezamenlijke initiatieven

professionaliteit zijn leerlingen actief betrok-

Het gaat om minder initiatieven, maar

ken in het leerproces en werken ze met de

tegelijkertijd om meer initiatief. Iedereen

leraar samen aan hun ontwikkeling.

doet mee om elkaar te ondersteunen en beter

• Iedereen kent “het grote plaatje”

te worden in je vak.

Iedereen weet waar we op uit zijn. Ze zien

• Wederzijdse dialoog

het voor zich, leven ernaar en realiseren het

Leraren spreken met elkaar over het werk dat

met elkaar.

Over Andy Hargreaves Prof. Andy Hargreaves bezet de Thomas More

aangevende professor in onderwijsverandering.

Brennan Onderwijs Leerstoel op de Lynch School

Hij schrijft en houdt lezingen over duurzame

of Education van het Boston College. Daarvoor

schoolontwikkeling en duurzaam leiderschap.

was hij medeoprichter en directeur van het

Eind september komt Hargreaves naar Nederland

Internationaal centrum voor onderwijsveran-

voor een conferentie en Masterclass. Kijk voor

dering in Ontario. Andy Hargreaves is een toon-

meer informatie op www.hco.nl/hargreaves.

en hoe het zich in hele kleine stapjes kan

voldoende op gang komt, of er zorgen zijn over opvallend gedrag, wordt eerst contact gezocht

Veel betrokkenheid

ontwikkelen. Het gaat dan soms “maar” over

met de ouders. Samen met de ouders kijkt de

Jolanda ervaart dat de pilot geen lineair

het leren zitten op een stoel of fruit leren eten.

pedagogisch medewerker wat deze aan hulp

proces is: ‘Je bent continu met elkaar aan

Het komt voor dat een peuter meer specialis-

kan bieden. Als de ontwikkeling van de peuter

het bijschaven. Wat is op dit moment nodig?

tische ondersteuning nodig blijkt te hebben.

niet vooruitgaat, wordt ook de intern bege-

Waar kunnen we op inspringen? Wat kunnen

Daar moeten we ook eerlijk over zijn om recht

leider of vve-coach betrokken. Vervolgens kan

we zo laten? Dat vraagt om veel betrokkenheid.

te doen aan de ontwikkeling. Dan zoeken we

Jolanda ingeschakeld worden voor observaties

En die is er. Van de pedagogisch medewerkers

contact met partners zoals Kentalis, Viertaal,

op de groep en maakt daar verslag van.

tot de mensen in de stuurgroep: iedereen

IVH en het CJG.’

denkt mee. We leren samen.’ Jolanda heeft Door verschillende brillen

een grote rol in het leggen van de verbin-

Meer weten?

Jolanda: ‘Ik bespreek mijn verslag altijd met

dingen. Zij heeft afstemming met de reguliere

Na de drukbezochte netwerkbijeenkomst van

de ouders, pedagogisch medewerker en intern

peutergroepen, de basisscholen en de speciale

eind vorig jaar organiseert HCO op woensdag-

begeleider of vve-coach. Als we met elkaar

peutergroep. Ook vindt ze het belangrijk om de

middag 20 juni opnieuw een netwerkbijeen-

overeenkomen dat Kleine Keet een geschikte

stuurgroep goed op de hoogte te houden van

komst Zorgstructuur peuters. Jolanda vertelt

plek voor de peuter kan zijn, waar de peuter

de verhalen uit de praktijk: ‘De pedagogisch

tijdens deze bijeenkomst samen met pedago-

tot bloei kan komen, vraag ik de ouders om

medewerkers verdienen de complimenten. Ze

gisch medewerker Sabina Mohan van Kleine

toestemming. Vervolgens gaat mijn verslag met

werken zo hard. Ze hebben echt ogen in hun

Keet over hun ervaringen. Inschrijven kan via

de KIJK-registratie en andere verslagen naar

achterhoofd. Daarnaast zie ik vaak de bezorgde

www.hco.nl/agenda. Wees er snel bij! Er is nu

HCO-orthopedagoog Ditte Korrubel, SMW+ en

gezichten van ouders gaandeweg veranderen in

al veel belangstelling voor de bijeenkomst.

een jeugdverpleegkundige of kinderarts van het

blije gezichten. Hun peuter gaat vooruit juni 2018 | HCO nieuws

11

Agenda

Nieuw in de winkel

Kijk voor meer informatie en aanmelding op Feedback is fantastisch

Activiteitengids Feedback is fantastisch

www.hco.nl/agenda

18 juni 2018 Taalsessie 4: Ik heb enkele anderstalige leerlingen in de klas – wat kan ik voor hen doen om de lessen beter te begrijpen?

20 juni 2018 Netwerkbijeenkomst Zorgstructuur peuters 29 augustus 2018 € 14,95

Ken je brein!

€ 14,95 Pocketboek De kracht van karakter

Training Spelkriebels in groep 3 5 september 2018 Training Kleuter PDO 9-12 september 2018 Educatieve studiereis Kopenhagen 12 september 2018 Post-hbo opleiding Jonge Kind Specialist 12 september 2018 Training Executieve functies groep 3-8 13 september 2018 Training Growth Mindsets

€ 16,00

19 september 2018 Taalsessie 5: Mijn anderstalige leerlingen blijven moeite houden met spelling, wat

€ 17,50 Poster De leerkuil

kan ik doen?

Silly Sports & Goofy Games Flip-Over

19 september 2018 Post-hbo opleiding Leraar Nederlands voor anderstalige leerlingen (NT2) in het PO 26 september 2018 Onderwijsconferentie Collaborative Professionalism met Andy Hargreaves 26 september 2018 Training Synchroon coachen 5 oktober 2018

€ 4,00

Congres Mindset: Laat talent groeien! met € 24,95

James Nottingham 31 oktober 2018 Instroomtraining KIJK!

Deze uitgaven kunt u bestellen in de webshop op www.hco.nl.

We geven van elke nieuwe uitgave een exemplaar weg op onze Facebookpagina. Volg

2 november 2018 Opleiding Practitioner/Begeleider SVIB (School Video Interactie Begeleiding) 8-9 november 2018

Activiteiten uitgelicht Congressen met internationale onderwijsexperts In 2018 organiseert HCO samen met partners Bazalt en RPCZ events met de meest toonaangevende, internationale onderwijsonderzoekers en ontwikkelaars van dit moment. Zo vond vrijdag 13 april Kagan Experience in Nieuwegein plaats. Meer dan 250 deelnemers oefenden de hele dag met breinvriendelijke coöperatieve structuren. Niet alleen prof. Dr. Spencer Kagan was aanwezig, maar ook trainer Jackie Minor.

In het najaar staan de volgende congressen gepland: 26 september - Prof. Andy Hargreaves: Collaborative Professionalism 5 oktober - James Nottingham: Mindset: Laat talent groeien!

8 en 9 november - Prof. John Hattie: Leren zichtbaar maken Kijk voor meer informatie en inschrijving op www.hco.nl/agenda.

Congres Leren zichtbaar maken met John Hattie