14.10. — 6.11.2011 MUZEUM SZTUKI W ŁODZI
— 1 —
CZY WIKIPEDIA SIĘ OPŁACA? ROLA SPOŁECZNA WOLNEJ KULTURY
biletów i podatków pochodzą środki niezbędne do istnienia i funkcjonowania kultury. Dla przykładu utrzymanie Wikipedii kosztuje około 7-8 mln dolarów rocznie – całość pochodzi z publicznej zbiórki prowadzonej co roku przez fundację Wikimedia.
Paweł T. Jochym W dziesięć lat po powstaniu Wikipedii coraz trudniej znaleźć człowieka, który nie tylko nigdy o niej nie słyszał, ale i takiego, który z niej nigdy nie korzystał. Studenci i uczniowie żartują, że najważniejszymi członkami ich rodziny są wujek Google i ciotka Wikipedia. Pomimo tego społeczna świadomość mechanizmów działania wolnej kultury, a często nawet istnienia i roli takiego zjawiska jest bardzo ograniczona, nawet w kręgach naukowców i twórców kultury. Jednocześnie komercjalizacja codziennego życia powoduje powstawanie obiegowych opinii w rodzaju: „na pewno jakoś na tym zarabiają” lub „taka sobie grupka nieszkodliwych dziwaków-idealistów”. Tymczasem te skrajne stwierdzenia odbiegają od rzeczywistości. Z pewnością wśród naukowców, artystów, a także twórców wolnej kultury nie brakuje dziwaków i idealistów, ale wszyscy oni muszą coś jeść i gdzieś mieszkać, a wolna kultura potrafi także być źródłem tych przyziemnych, materialnych korzyści. Materialny zysk nie bywa jednak motywacją do udziału w projektach, takich jak Wikipedia czy tworzenie wolnej muzyki albo wolnego oprogramowania. Motywacją tą jest, stara jak nasza kultura, chęć zostawienia po sobie jakiegoś śladu i ulepszenia świata. Spełnienie tych, często bardzo silnych, pragnień stanowi więc indywidualną nagrodę twórców, ale czy także reszta społeczeństwa ma z tego jakiś zysk? W ostatecznym rozrachunku to przecież z rożnego rodzaju opłat,
Gdy jednak przyjrzymy się bliżej całemu zagadnieniu, okaże się, że prawdopodobnie to właśnie społeczeństwo jako całość jest głównym beneficjentem wolnej kultury, a cały ruch ma charakter „powrotu do źródeł”. Można nawet zaryzykować twierdzenie, że kultura i nauka w swej skomercjalizowanej postaci są w gruncie rzeczy ślepą uliczką ludzkości. Może nawet jest to sześciopasmowa autostrada, która nadal prowadzi donikąd. Teza ta jest niewątpliwie dość odważna. Zastanówmy się jednak, gdzie byłaby kultura, gdyby Homer i jego spadkobiercy domagali się opłat za każde wykorzystanie w sztuce i literaturze wątków wojny trojańskiej; Pitagoras, Euklides, Arystoteles i Archimedes opatentowaliby wszystkie swoje wynalazki i wzory matematyczne (w szczególności wartość liczby π), a biblioteki publiczne musiałyby odprowadzać opłaty licencyjne od każdego czytelnika? Pomyślmy, czy nauka byłaby w tym miejscu, w którym jest dziś, gdyby wymiana literatury naukowej była zawsze ograniczona do instytucji mogących zapłacić znaczne koszty subskrypcji czasopism naukowych? Wszystkie te dzieła, tak jak i znaczący procent reszty skarbnicy ludzkiej kultury i nauki, pochodzą z czasów poprzedzających epokę komercyjnej kultury i nauki, wszechpanujących praw autorskich, patentów i innych elementów dzisiejszego krajobrazu kultury. Produkty wolnej kultury, takie jak Wikipedia, jamendo,1 GNU/Linux2 i wiele innych pozwalają na rozwój osobisty ludziom, którzy mają utrudniony dostęp do dóbr kultury:
— 2 —
mieszkańcom małych miejscowości, ludziom chorym czy po prostu mniej zamożnym. Jednakże największym zyskiem, jaki niesie ze sobą rozwój wolnej kultury, jest powrót do swobodnej wymiany informacji – jednego z podstawowych czynników napędowych tak rozwoju nauki, jak i wszelkiej innej kreatywności. Bez takiej swobodnej wymiany nie tylko rozwój nauki, ale i sztuki musiałby się zatrzymać.
Dr Paweł T. Jochym
(ur. 1 stycznia 1966 r.), doktor fizyki teoretycznej i aktywista ruchu wolnej kultury. Pracuje w Zakładzie Komputerowych Badań Materiałów Instytutu Fizyki Jądrowej PAN w Krakowie. Zajmuje się teoretyczną fizyką ciała stałego. Jest autorem ok. 40 prac naukowych oraz kilku programów dostępnych na wolnych i otwartych licencjach. We wrześniu 2001 r. założył polskie wydanie Wikipedii.
Jeżeli widziałem więcej i dalej niż inni, to dlatego, że stałem na barkach gigantów. To zdanie wypowiedziane w XVII wieku przez Izaaka Newtona stosuje się do całego obszaru kultury i nie straciło nic ze swojej aktualności. By wdrapać się na barki gigantów i sięgnąć gwiazd, potrzebujemy drabiny wolnej kultury – swobodnego obiegu informacji i dóbr kulturalnych. Tekst objęty licencją Creative Commons CC-by-SA 3.0
1. Serwis internetowy udostępniający legalnie muzykę, którą można się legalnie wymieniać. 2. Zbiór wolnego i otwartego oprogramowania komputerowego, odgrywający dużą rolę np. w funkcjonowaniu Internetu, wielu urządzeń powszechnego użytku, części „inteligentnych” telefonów komórkowych.
— 3 —
IS WIKIPEDIA PROFITABLE? SOCIAL ROLE OF OPEN CULTURE
For instance, maintaining Wikipedia costs approximately $7-8 million: all of the amount is generated by public collection organized annually by the Wikimedia foundation.
Paweł T. Jochym Ten years after Wikipedia was created it has become more and more difficult to find a man who has not heard about it or even a person who has never used it. Students and pupils tend to joke that the most important members of their families are uncle Google and aunt Wikipedia. Despite all of the above, social awareness of the mechanisms of open culture, and frequently also of its existence and role, is rather limited, even in the circles of researchers and creators of culture. Simultaneously, commercialisation of everyday life gives rise to common opinions such as: “they must be making money off it somehow”, or: “it’s just a group of garden-variety weirdoesidealists”. These extreme statements are in fact far from reality. Certainly, there are those among researchers, artists and creators of open culture who can be labelled weirdoes or idealists, but they also need a place to live and something to eat, and open culture may well provide for these basic, material needs. Material profit is rarely a motivation behind participation in projects such as Wikipedia or creating free-access music or open-source software. The motivation is as old as our culture: it is the need to leave a mark in the world and make it a better place. Fulfilling these, oftentimes extremely strong, needs is the reward for the creators, but is it, at the same time, a profit for the rest of society? Indeed, the bottom line is that various fees, ticket sales and taxes provide the means of existence and functioning of culture.
When we look closer at the issue, it turns out that it is society as a whole that is the major beneficiary of open culture, and the movement has features of “returning to roots”. It might even be said that culture and science in their commercialized forms are in fact a dead end for humanity. We may be driving on a six-lane highway leading nowhere. The statement is undoubtedly a bold one. Let us think, however, where culture would be now, if Homer and his heirs had demanded payment every time the motifs from Trojan war have been used in art and literature; if Pythagoras, Euclid, Aristotle and Archimedes had patented all their inventions and mathematical formulas (particularly the value of π), and if public libraries had to pay licence fee by every reader accessing their resources. Let us think if science was where it is today if the exchange of academic literature was limited to institutions able to bear the costs of subscription of scientific journals. All these works, as well as a significant part of the treasures of human culture and science, come from times preceding the era of commercial culture and science, of the ever-present copyright, patents and other elements of today’s landscape of culture. The products of open culture such as Wikipedia, jamendo,1 GNU/Linux2 and many others allow for personal development of those people, whose access to cultural achievements: people in small towns and villages, the sick and the less wealthy. The greatest benefit brought by the development of open culture is, however, the return to free exchange of information: one of the basic stimuli for the
— 4 —
development of both science and all other types of creativity. Without the free exchange the development of both, science and art would have to cease. If I have seen a little further it is by standing on the shoulders of Giants. This sentence, written in the 17th century by Isaac Newton, can be applied to the whole area of culture and has lost none of its relevance. In order to climb the shoulders of giants and reach for the stars we need the ladder of open culture: a free circulation of information and cultural achievements.
Dr Paweł T. Jochym
(b. 1 January 1966r.), a doctor of theoretical physics and open culture movement activist. He works at the Department of Materials Research by Computers at the Institute of Nuclear Physics of the Polish Academy of Sciences in Cracow. His main research field is solid-state physics. He is the author of approx. 40 scientific works and several free- or open-licence programmes. In September 2001, he started the Polish edition of Wikipedia.
The text is under Creative Commons CC-by-SA 3.0 licence. 1. An Internet service legally distributing music that can be legally shared. 2. A collection of free- ad open-source computer software, playing an important part in e.g. the functioning of the Internet, of many commonly used pieces of equipment, “intelligent” parts of mobile phones.
— 5 —
EKONOMIA OTWARTOŚCI Don Tapscott Ogólnoświatowy kryzys ekonomiczny powinien być pobudką dla świata. Musimy na nowo przemyśleć i zbudować zasady działania organizacji i instytucji, które od wielu dekad dobrze nam służyły, ale których cykl życiowy dobiegł końca. To więcej niż recesja czy następstwo kryzysu finansowego. Znajdujemy się w punkcie zwrotnym historii. Powiedzmy sobie szczerze: świat się zepsuł, a gospodarka przemysłowa i wiele gałęzi przemysłu oraz organizacji zaczyna zawodzić, począwszy od gazet i starych modeli usług finansowych aż po sieć energetyczną, systemy transportu oraz instytucje międzynarodowej współpracy zajmujące się rozwiązywaniem problemów. Równocześnie coraz wyraźniejsze stają się zarysy nowego typu cywilizacji, w której miliony połączonych ze sobą obywateli zaczynają tworzyć alternatywne instytucje przy pomocy Internetu, służącego za platformę innowacji i tworzenia wartości. W obszarach od edukacji i nauki do nowych postaw wobec zaangażowania obywatelskiego i demokracji powstają nowe potężne inicjatywy, które wykorzystują nowe zasady XXI wieku: współpracę, otwartość, współdzielenie, wzajemną zależność i spójność. Wraz z rozprzestrzenianiem się mediów i sieci społecznych społeczeństwo ma do dyspozycji najpotężniejszą platformę służącą zbliżaniu do siebie ludzi, umiejętności i wiedzy potrzebnej do zapewnienia wzrostu, rozkwitu społecznego i tworzenia sprawiedliwego świata o zrównoważonym rozwoju.
Oczywiście wyżej opisane atrakcyjne możliwości ostro kontrastują ze stagnacją i inercją, ogarniającą tak wiele współczesnych instytucji. Brutalnie rzecz ujmując, dopiero po latach czy nawet dziesięcioleciach zdołamy naprawić szkody wyrządzone przez chybione decyzje i poglądy polityczne. Kiedy w 2008 roku załamała się gospodarka, rozgniewani podatnicy na całym świecie ponieśli koszt bilionów dolarów. Ostatnie lekkomyślne decyzje Kongresu, dotyczące limitu długu i ich wpływ na gospodarkę krajów w EU i poza nią, jeszcze bardziej rozsierdziły podatników. Czy istnieje jakieś wyjście? Sądzę, że tak. Rozwiązań nie dostarczą jednak ani potężne rządy ani wielkie korporacje. Najbardziej obiecującym katalizatorem tego tworzenia, budowania na nowo zasad działania instytucji i organizacji jest nowa forma ekonomicznej i społecznej innowacji, ogarniająca wszystkie sektory, reorganizująca stare modele działania. Może i przywódcy polityczni ponieśli porażkę na konferencji dotyczącej globalnego ocieplenia w Kopenhadze, ale zwykli ludzie na całym świecie łączą się, aby stworzyć masowy ruch, którego celem jest podniesienie poziomu świadomości i poczucia wspólnoty w procesie podejmowania decyzji, dotyczących gospodarstw domowych i biznesu, które mają zmniejszyć nasze „odciski węglowe”. Strona Carbonrally.org stanowi dobry przykład. Około 40.000 entuzjastów ochrony środowiska przedstawia tam świetne pomysły na oszczędzanie energii i ograniczenie emisji dwutlenku węgla, a społeczność wybiera najlepsze z nich i realizuje je zespołowo. Carbonrally.org śledzi skutki tych wspólnych działań i prezentuje siłę, jaką stanowią ludzie pracujący razem nad jednym zadaniem. Na stronie należącej do jednej z najbardziej tętniących życiem społeczności – PatientsLikeMe.com, około 60.000 członków
— 6 —
wyraża pogląd, że dzielenie się swoimi doświadczeniami korzystania z opieki zdrowotnej i skutkami tych doświadczeń jest ważnym, wręcz integralnym, czynnikiem stymulującym przyspieszenie tempa badań i naprawy niedziałającego systemu opieki zdrowotnej. Dlaczego? Ponieważ pacjenci, którzy dzielą się danymi z rzeczywistego świata umożliwiają współpracę na skalę ogólnoświatową. System opieki zdrowotnej staje się bardziej otwarty, a to z kolei dodatnio wpływa na doświadczenia pacjentów, lekarzy i producentów farmaceutyków. W ten sposób nowe kuracje można szybciej ocenić i wprowadzić na rynek. Pacjenci mogą stwierdzić, co działa w podobnych im przypadkach i, w porozumieniu z lekarzami, dostosować własne plany leczenia. Biorąc to wszystko pod uwagę oczywiste staje się, że społeczności takie, jak PatientsLikeMe otwierają drogę dla tańszego, bezpieczniejszego i lepszego sytemu opieki zdrowotnej niż ten, który mamy dziś. Nawet rządy czynią małe kroki w kierunku wykorzystania Internetu do generowania bardziej produktywnych, przejrzystych i sprawiedliwych usług publicznych. Podczas gdy większość rządów buduje komputery typu mainframe i inwestuje w drogie oprogramowanie, agencje federalne zachęca się do korzystania z darmowego dostępu do usług Google i źródeł otwartego oprogramowania typu wiki, czy to przy edycji tekstów, ocenie wydajności pracownika, czy poprawieniu jakości usług.
Atrofią a renesansem. Niebezpieczeństwem a obietnicą. Na szczęście, po raz pierwszy w historii, ludzie na całym świecie mogą wziąć w pełni udział w tworzeniu przyszłości opartej na zrównoważonym rozwoju. Nie jest to jedynie teoria – to już się dzieje. Don Tapscott (ur. 1 czerwca 1947 r.) jest Kanadyjczykiem, dyrektorem finansowym, autorem, konsultantem i prelegentem specjalizującym się w innowacjach, mediach, ekonomii, a także społecznym wpływie technologii na biznes oraz społeczeństwo. Jest autorem lub współautorem 14 poczytnych książek, w tym besteselleru z 1992 roku, pt. Paradigm Shift. Wydana w 1995 roku Gospodarka cyfrowa zmieniła sposób myślenia o transformacyjnych właściwościach Internetu na całym świecie. Dwa lata później, w tekście Cyfrowa dorosłość, zdefiniował pojęcia: Pokolenie Sieci oraz „przepaść cyfrowa” („digital divide”). Jego Digital Capital (2000) wprowadził nowatorskie idee takie, jak „pajęczyna biznesowa” („the business web”), a BusinessWeek określił tekst jako „oświecenie w czystej formie”. Wikinomia. O globalnej współpracy, która zmienia wszystko stała się bestsellerem wśród książek o zarządzaniu w 2007 roku; przetłumaczono ją na ponad 25 języków. The Economist nazwał jego najnowszy tekst Macrowikinomics: Rebooting Business and the World “Schumpeteriańską historią kreatywnej destrukcji”, zaś Huffington Post określił ją „planem gry, mającej na celu naprawienie zepsutego świata”. Od ponad 30 lat Tapscott wprowadza przełomowe koncepcje będące częścią współczesnych sposobów pojmowania świata. Trudno wyobrazić sobie bardziej płodnego i wpływowego myśliciela dzisiejszych czasów. Tapscott kontynuuje swoją pracę jako prezes Moxie Insight, członek Światowego Forum Ekonomicznego, profesor zarządzania w Rotman School of Management na Uniwersytecie w Toronto.
Wziąwszy to wszystko pod uwagę, staje się jasne, że możemy na nowo przemyśleć i zbudować wiele gałęzi przemysłu i obszarów społecznych w oparciu o zasady wikinomii. Jestem głęboko przekonany, że świat stoi dziś wobec historycznego wyboru: zrestartować stare modele, poglądy i struktury lub zaryzykować instytucjonalny paraliż, czy wręcz upadek. To wybór między stagnacją a odbudową. — 7 —
OPEN ECONOMY Don Tapscott The global economic crisis should be a wakeup call to the world. We need to rethink and rebuild many of the organizations and institutions that have served us well for decades, but now have come to the end of their life cycle. This is more than a recession or the aftermath of a financial crisis. We are at a turning point in history. Let's face it. The world is broken and the industrial economy and many of its industries and organizations are starting to falter, from newspapers and old models of financial services to our energy grid, transportation systems and institutions for global cooperation and problem solving. At the same time the contours of a new kind of civilization are becoming clear as millions of connected citizens begin to forge alternative institutions using the Web as a platform for innovation and value creation. From education and science and to new approaches to citizen engagement and democracy, powerful new initiatives are underway, embracing a new set of principles for the 21st century -- collaboration, openness, sharing, interdependence and integrity. Indeed, with the proliferation of social media and social networks, I believe society has at its disposal the most powerful platform ever for bringing together the people, skills and knowledge we need to ensure growth, social development and a just and sustainable world. Of course, the sparkling possibilities described above contrast sharply with the stagnation and inertia that grips so many
contemporary institutions. The harsh reality is that it will take years and probably decades to undo some the damage done by misguided policies and approaches. When the economy crashed in 2008, for example, it cost angry taxpayers around the world trillions of dollars. Making them even madder is the recent reckless behaviour of Congress regarding the debt ceiling and the impact this is having on the economies of other countries in the EU and elsewhere. Is there a way forward? I think so. But don't look to big government or big corporations to supply the answers. The most promising catalysts for reinvention today can be found in a powerful new form of economic and social innovation that is sweeping across all sectors and turning the old models on their head. After all, political leaders may have failed in Copenhagen’s global warming conference, but ordinary people everywhere are connecting to create a mass movement that is bringing greater awareness and sense of community to the process of making household and business decisions that can reduce our carbon footprints. Carbonrally.org is a good example. Some 40,000 environmental enthusiasts propose great ideas for saving energy and reducing emissions and the community chooses the best ideas to pursue as a team. Carbonrally tracks the collective impacts and shows the power of many people getting the job done together. On PatientsLikeMe.com, one of the Web's most vibrant health care communities, some 60,000 members believe that sharing their health care experiences and outcomes is good, and perhaps even integral, to speeding up the pace of research and fixing a broken health care system. Why? Because when patients share real-world data, collaboration on a global scale becomes possible. The health
— 8 —
care system becomes more open and this in turn improves outcomes for patients, doctors and drug makers. New treatments can be evaluated and brought to market more quickly. Patients can learn about what's working for other patients like them and, in consultation with their doctors, make adjustments to their own treatment plans. All considered, communities such as PatientsLikeMe are leading the way toward a health care system that is cheaper, safer and better than what we have today. Even governments are taking baby steps toward using the Web to generate more productive, transparent and equitable public services. Indeed, where most governments build mainframes and buy expensive software, today federal agencies are being encouraged to to use free Google services and open-source wikis for everything from word processing to performance measurement, to service improvement. Put it all together and it becomes increasingly clear that we can rethink and rebuild many industries and sectors of society around the principles of wikinomics. Indeed, I’m convinced that the world now has nothing less than an historic choice: reboot the old models, approaches and structures or risk institutional paralysis or even collapse. It's a question of stagnation versus renewal. Atrophy versus renaissance. Peril versus promise. Fortunately, for the first time in history, people everywhere can participate fully in creating a sustainable future. This is not just a theory - it's happening.
Don Tapscott
(born 1 Jun 1947) is a Canadian business executive, author, consultant and speaker, specializing in innovation, media, and the economic and social impact of technology in business and society. He has authored or co-authored 14 widely read books including the 1992 best seller Paradigm Shift. His 1995 hit The Digital Economy changed thinking around the world about the transformational nature of the Internet and two years later he defined the Net Generation and the “digital divide” in Growing Up Digital. His 2000 work, Digital Capital, introduced seminal ideas like “the business web” and was described by BusinessWeek as “pure enlightenment.” Wikinomics: How Mass Collaboration Changes Everything was the best selling management book in 2007 and translated into over 25 languages. The Economist called his newest work Macrowikinomics: Rebooting Business and the World a “Schumpeter-ian story of creative destruction” and the Huffington Post said the book is “nothing less than a game plan to fix a broken world.” Over 30 years he has introduced many ground-breaking concepts that are part of contemporary understanding. It is hard to think of a more prolific or influential thinker today. His work continues as a the Chairman of Moxie Insight, a member of World Economic Forum and as an Adjunct Professor of Management for the Rotman School of Management at the University of Toronto.
— 9 —
— 10 —
— 11 —
Joseph Beuys z Ryszardem Stanisławskim, dyrektorem Muzeum Sztuki / Joseph Beuys with Ryszard Stanisławski, the director of Muzeum Sztuki
— 12 —
— 13 —
Joseph Beuys z Ryszardem Stanisławskim, dyrektorem Muzeum Sztuki / Joseph Beuys with Ryszard Stanisławski, the director of Muzeum Sztuki
WIKIZEUM [motto:] Pod adresem wszystkich tych, którzy dotychczas byli pasywni jakkolwiek przepełnia ich niezadowolenie i niesmak, kierujemy wezwanie: STAŃCIE SIĘ AKTYWNI.1 Joseph Beuys
Leszek Karczewski W sierpniu 1981roku, w środku „karnawału Solidarności”, w łódzkim Muzeum Sztuki zjawia się Joseph Beuys. Przekazuje drewnianą skrzynię, zawierającą prawie 300 dzieł. Wizycie – rozpakowywaniu i komentowaniu prac – artysta nadaje rangę akcji artystycznej Polentransport 1981. To nie był przypadek. Rok 1981 to jubileusz półwiecza istnienia Muzeum Sztuki w Łodzi – jedynego „otwartego” muzeum za Żelazną Kurtyną. Transport Beuysa był wehikułem jego idei transformacji rzeczywistości, w której każdy człowiek jest artystą. Tę artystyczną i społeczną utopię ucieleśniał w Polsce ruch Solidarności. W Polentransport 1981 sztuka, etyka i polityka połączyły się w jedno. Projekt WIKIzeum trzydzieści lat po geście Polentransport 1981 na nowo pyta o społeczne zaangażowanie sztuki. W jego konieczność osiemdziesiąt lat temu nie wątpili twórcy grupy „a.r.” – Władysław Strzemiński i Katarzyna Kobro – fundatorzy kolekcji sztuki nowoczesnej Muzeum Sztuki, zrealizowanej utopii awangardy. Nie wątpił też Beuys. Lecz, co dziś oznacza dar jego idei? Projekt Beuysa, wyłożony najpełniej 23 grudnia 1979 roku w „Frankfurter Rundschau” w manifeście Aufruf zur Alternative /
Apel o alternatywę, pełny jest kasandrycznych wręcz obaw o kondycję cywilizacji: „Istnieje niebezpieczeństwo […] zniszczenia świata, nawet niezależnie od agresywnych zamiarów supermocarstw. […] Skutkiem tego zbiorowego obłędu jest olbrzymie zużycie energii i surowców oraz gigantyczne marnotrawienie kreatywnych zdolności milionów ludzi. […] Dewastacja następuje w skali światowej. Jednokierunkowa trasa nowoczesnej cywilizacji industrialnej przebiega pomiędzy kopalnią i wysypiskiem odpadów. Ofiarą jej ekspansywnego wzrostu padają coraz liczniejsze drogi życiowe i arterie systemu ekologicznego. […] Nie chodzi tu wcale o to, by produkcja służyła zapotrzebowaniu konsumentów lecz o umiejętne maskowanie marnotrawienia tych dóbr. W wyniku takiego systemu gospodarczego ludzkość coraz bardziej konsekwentnie pada łupem kliki wielkich multinarodowych koncernów”.2 Słowa te dla wielu brzmią jak spełniona przepowiednia. Ale minione trzy dziesięciolecia to także czas wyciągania wniosków z przestróg i nauk Josepha Beuysa. Projekt WIKIzeum pokazuje działalność artysty – utopie artystyczno-społeczne Josepha Beuysa – jako zrealizowane. Pokazuje, że świat 2011 roku jest beneficjentem idei Beuysa, choć nieświadomym swego zysku. Rosnąca świadomość ekologiczna została rozbudzona właśnie przez działalność Josepha Beuysa, który nie wahał się ryzykować zaangażowania wszystkich możliwych środków. Interweniował obiektami, takimi jak Zanieczyszczona woda z Renu z 1981 roku, prowadził akcje artystyczne, np. Akcję na bagnie w 1971 roku, zainicjował sadzenie 7000 dębów na documenta 7 w Kassel w 1982 roku,
— 14 —
wreszcie – na przełomie lat 70. i 80. XX wieku działał jako aktywista ekologiczny i współzałożyciel Partii Zielonych, z listy której wystartował nawet do Parlamentu Europejskiego, choć bez powodzenia. „Renesans natury” w sztuce lat 70. w wypadku Josepha Beuysa splata się ze szczególną, prywatną mitologią pierwotnych sił przyrody. W czasie II wojny światowej Beuys służył w Luftwaffe. Został zestrzelony nad Krymem w marcu 1944 roku. Ciężko rannego lotnika uratowali z wraku członkowie koczowniczego plemienia Tatarów, którzy, aby ocalić mu życie, natarli jego ciało tłuszczem i owinęli w filc. Beuys twierdził później, że spędził tak kilka dni, choć dokumenty wojskowe zaświadczają, że była to jedynie nierealistyczna ocena zaledwie jednej doby, dokonana przez majaczącego i tracącego świadomość rannego. Ocena brzemienna w skutki. Stąd bowiem w biografii artystycznej Beuysa tłuszcz i filc jako materia plastyczna, stąd szamańskie wręcz poglądy na duchowość natury – a także szamańska autokreacja z niezdejmowanym nigdy słynnym kapeluszem. Sykretyczny szamanizm Beuysa we wspomnianych dębach z Kassel widzi zarazem święty gaj Zeusa w Dodonie, w którym kapłani wieszczyli wolę bóstwa odgadując ją z szumu świętych dębów, jak i drzewo Krzyża z Golgoty – symbol cierpienia i przejścia poprzez śmierć. Drzewo u Beuysa, metonimicznie zawierające całą naturę, istotnie jest drzewem życia – nie służy jednak wyłącznie podtrzymaniu życiowego cyklu środowiska naturalnego, ale przede wszystkich przemianie ludzkiej duszy.3 Przemianie, która w traktowaniu natury przez człowieka niewątpliwie się dokonała. To, że domaganie się humanitaryzmu wobec zwierząt, a zatem wyrozumiałość, życzliwość, szacunek i oszczędzanie im cierpienia, dla wielu jest dziś oczywiste, wydaje się
efektem beuysowskiej zmiany, skutkiem pracy artysty, który świat zwierząt – a także roślin i przyrody nieożywionej – nasycał w sztuce prywatną, synkretyczną mitologią. W niej łabędź był zarazem Zeusem Olimpijskim uwodzącym Ledę, Lohengrinem, synem Parsifala, rycerzem w łodzi zaprzęgniętej w łabędzie z arturiańskich legend, zgubą porywczego Lemminkäinena z fińskiego eposu Kalevala.4 W niej zwierzęcy samotnicy – niedźwiedź, kojot, wilk, szakal, a przede wszystkim łoś, a potem zając – stawali się totemem artysty. Beuys świadomie włączał do stroju skóry zwierzęce: zająca, rysia czy wreszcie charakterystyczny kapelusz – filcowy, a więc ze spilśnionego zwierzęcego runa. Czasem cały okrywał się filcem, jak w słynnej akcji I like America and America likes me / Kocham Amerykę i Ameryka kocha mnie w maju 1974 roku, kiedy to został wyniesiony z lotniska na noszach, przewieziony ambulansem do René Block Gallery i spędził trzy dni sam na sam z kojotem. Filc symbolicznie odizolował go od Ameryki, na której ziemi – także symbolicznie – nie postawił nawet stopy. Kojot dla Beuysa stał się powiernikiem tajemnic amerykańskiej ziemi. Zając, natomiast, od lat 60. XX wieku był alter ego artysty, który wielokrotnie powtarzał, że jest zającem. Temu budującemu tunele gryzoniowi, symbolicznie przypisana jest łączność z Matką Ziemią, bogami podziemi, wegetacją roślin, żywą wodą, odradzaniem się życia i tajemnicą śmierci. Zając, jak sam artysta, jest szamanem – znakiem przemiany, często fizycznie obecnym w dziele Beuysa, jak ten tulony w ramionach słuchacz wykładu Beuysa, podczas akcji Jak wyjaśnić obrazy martwemu zającowi z okazji wystawy …jakiś sznurek… w Galerii Schmela w Düsseldorfie w 1965 roku. Martwy zając posiadał bowiem, zdaniem artysty, potężniejsze siły intuicji niż
— 15 —
większość żywych istot ludzkich z ich nieprzejednanym racjonalizmem.5 Dlatego zając jest nie tylko pełnoprawnym współlokatorem świata – zdaniem Beuysa jest organicznie związany z człowiekiem tak, że można pojmować go jako jego zewnętrzny organ.6 Stąd projekt partii politycznej dla zwierząt z 1971 roku nie wydaje się aż tak radykalny. Beuysowskie pojmowanie przyrody – na które wpływ miało dzieciństwo artysty w przesiąkniętym celtyckimi podaniami Kleve, przy granicy niemiecko-holenderskiej – przekracza wąski materializm pozytywistycznego jeszcze paradygmatu nauk przyrodniczych, którego doświadczył studiując w 1941 roku biologię na Uniwersytecie w Poznaniu. Tam podczas wykładu o amebie pojął, że jego zainteresowania są znacznie rozleglejsze niźli kariera specjalisty rachującego odnóża preparatów w laboratorium. Idee Wilhelma Lehmbrucka i Rudolfa Steinera dodatkowo utwierdziły go w decyzji dotyczącej rezygnacji z uprawiania nauki w konserwatywnym pojęciu. Dlatego utworzenie przez Beuysa Free International University / Wolnego Uniwersytetu Międzynarodowego w 1972 roku jest czymś więcej niż tylko prostą konsekwencją kontestatorskich posunięć kontrkultury po przewrocie 1968 roku. Choć bezpośrednim powodem było usunięcie Beuysa z Kunstakademie w Düsseldofrie za organizację studenckiego strajku okupacyjnego, FIU to przede wszystkim uwolnienie kreatywności. Otwarcie na nowe. Dziś, trzydzieści lat po Polentransport 1981, beuysowska kreatywność, najpełniej wyrażona teorią Rzeźby Społecznej, objawia się przez kulturę wiki. Źródłosłów – hawaj-
ski zwrot „wiki-wiki”, oznaczający „bardzo szybko” – początkowo został zaadaptowany przez informatyczny żargon do określenia mechanizmu, który umożliwiał w sposób prosty i szybki zmienianie treści witryn internetowych wprost z poziomu przeglądarek, nie administratorom serwerów, lecz ich użytkownikom. Mechanizm wiki szybko przyczynił się do eksplozji Web 2.0 – serwisów, którym treści dostarczają sami użytkownicy. Wiki znosi monopol wiedzy i reglamentację treści. Dziś niemal każdy na co dzień korzysta z projektów typu wiki – ze sztandarową Wikipedią na czele, a sam przedrostek „wiki-”, za sprawą Wikileaks, witryny, która w imię globalnej otwartości publikuje anonimowo tajne dokumenty rządowe i korporacyjne, stał się synonimem ortodoksyjnej otwartości. Otwartości, która rozwiązuje foucaultowski węzeł, splatający władzę z wiedzą. Ideologia wiki po prostu ignoruje usytuowanie w kluczowych miejscach klasycznej siatki dystrybucji wiedzy. Liczy się głos każdego. Tym samym ideologia wiki podejmuje kwestię, niekoniecznie nawet ją tematyzując, krytyki instytucjonalnej – tropiąc ślad beuysowskiej myśli. Joseph Beuys, czyniąc ze sztuki instrument społecznej reformy, pomniejszył wartość autonomii i samocelowości dzieła sztuki. Jednocześnie dodał mu nową wartość, pozaartystyczną, wartość wypowiedzi jednostki, ważną dla samoorganizacji społeczeństwa. Hasło Jeder Mensch ist ein Künstler / Każdy jest artystą – będące kwintesencją beuysowskiego przekonania o społecznej pankreatywności czyni każdego twórcą nie dlatego, że czyjkolwiek talent wystarczy, by machnąć akwarelkami konia-jak-żywego czy wyrzezać z drewienka
— 16 —
nową Grupę Laokoona, lecz dlatego że każdy jest artystą, gdy celowo uruchamia własną kreatywność, przeorganizowując świat wokół siebie, gdy organiczny, nieokreślony chaos, celowy ruch konsoliduje w określony ład kosmosu. Bo jak mówi Beuys: „Chaos posiadać może charakter uzdrawiający, jeśli idzie w parze z ideą otwartego procesu jako ruchu, mającego na celu przepływ ciepła chaotycznej energii oraz przekształcenie jej w ład lub formę”.7 Tę kreatywność przypomina akcja artystyczna Punkt Obierania Ziemniaków Julity Wójcik, artystki, która w pracy twórczej z rozmysłem dotyka przedmiotów i czynności codziennych: sprząta, uprawia ogródek, szydełkuje czy wreszcie gotuje. Aktywności performerki, podnoszące do rangi sztuki codzienną, żmudną pracę milionów kobiet na całym świecie, długo odmawiano miana sztuki – tymczasem w beuysowskim paradygmacie właśnie owe nieefektowne prace są procesem plastycznym. Akcja Punkt Obierania Ziemniaków przywołuje pamiętne Obieranie Ziemniaków w warszawskiej Narodowej Galerii Zachęta w 2001 roku, a zarazem apel Beuysa: „Obierz ziemniak i będziesz już w gruncie rzeczy rzeźbiarzem”8.
formuła: Kunst = Kapital / sztuka = kapitał.10 Hasło Jeder Mensch ist ein Künstler / Każdy jest artystą można zestawić z innym beuysowskim sloganem: La Rivoluzione siamo noi / My jesteśmy Rewolucją. To zachęta. Każdy może być rewolucją, jeśli tylko zechce. To zaś, czy aforyzmy, którymi posługiwał się Beuys, hasła, w jakie zaklinał społeczne myśli, wciąż mają moc budzenia świata, bada Paweł Passini w akcji Polentransport 2011. Do beuysowskich wątków krytyki instytucjonalnej nawiązuje Karol Radziszewski projektem Heal the World. Konstruuje sytuację ekspozycyjną z konkretnych przedmiotów, swoistych ready mades. Projekt stanowi przewartościowanie pożyczonych z codzienności, mizerabilnych i nie-pięknych, a jedynie użytecznych przedmiotów jako dzieł sztuki, na płaszczyźnie estetycznej.
Sztuka z beuysowskiego hasła to zdolności twórcze; rzeźba społeczna jest metaforą wszelkiego procesu twórczego, niezależnie od tego, czy wyraża się rzeźbą właśnie, malarstwem czy też teorią fizyczną. Niezależnie od tego, czy rzeźba, której koncepcja „może być rozszerzona aż po niewidzialny materiał, który używany jest przez każdego”, wyraża się formami myślenia, formami mówienia czy właśnie sposobami kształtowania świata, w którym żyjemy.9
Jednostronnie pojmowana estetyzacja, do której rzekomo dochodzi w czterech ścianach galeryjnego white cube, wydaje się być wdzięcznym obiektem krytyki. Oto przedmioty, na co dzień niosące pomoc, zostają zamienione w bezużyteczne dzieła, wydają się bezpowrotnie spetryfikowane jako cenny artefakt świata sztuki, co najmniej czczy w ich rdzennym kontekście, gdyż koc, znajdujący się w sali o ustalonej temperaturze, który dotknąć wolno zalewie spojrzeniem, nikogo już nie otuli, woda, hermetycznie zamknięta w muzealnej gablocie o ustalonej wilgotności nikogo już nie napoi. Koc nikogo nie otuli, woda nie napoi, nawet perswazyjna siła komunikatów wideo odbieranych na licencji artystycznej nikogo nie nakłoni do zmiany perspektywy.
Sztuka to odejście od schematów, przetarcie nowych dróg myślenia i postępowania, instrument zmiany. To właśnie czyni z niej wartość. Jak głosi słynna beuysowska
A jednak Heal The World to projekt przewrotny, niedokonujący jednorazowej estetyzacji przedmiotu. Karol Radziszewski, wypożyczając przedmioty, tylko na moment włącza
— 17 —
się w obieg darów między darczyńcą a obdarowanym. Jeśli naczelnym prawem sztuki jest zwracać uwagę, zatrzymywać spojrzenie, a za nim emocje i intelekt, to to właśnie czyni projekt Heal The World. To performens rzeczy; przedmioty zyskują symboliczne znaczenia, nie tracąc praktycznego, bo wszystkie zostaną zwrócone wypożyczającym i przez nich wykorzystane. Zostaną potraktowane przez dobroczyńców jako instrument pomocy, a nie zinstrumentalizowane przez świat sztuki. Krytyczna interwencja Karola Radziszewskiego zwraca jednak uwagę na pewną strategię współczesnej sztuki zaangażowanej, którą jak w soczewce skupiają programy rezydencjalne. Dziś różnego rodzaju instytucjonalne programy stypendialne i grantowe oferują często wysokie benefity w zamian za zaangażowanie się artysty, często po z góry określonej stronie, w konflikt ideologiczny, społeczny, etniczny. Artysta zaś zostaje zmuszony – często przez pozaartystyczne okoliczności – do podjęcia dwuznacznej gry. Jej zasady określa kontrakt, ale zwykle sprowadzają się one do tygodniowego rekonesansu, podczas którego dokonuje się rzekoma diagnoza problemu, na który kolejny tydzień przynosi słuszną artystyczną reakcję oraz honorarium. Istnieje i niebezpieczeństwo innego rodzaju: sztuka zaangażowana zdejmuje etyczną odpowiedzialność z odbiorcy: zaangażowanie artysty zwalnia widza z konieczności zaangażowania się. Co więcej – sztuka zaangażowana, angażując odbiorcę na płaszczyźnie symbolicznej i przynosząc katharsis, tym bardziej utwierdza go w niesłusznym przekonaniu, że zaangażował się już wystarczająco.
dziełem nie stają się wspomniane koce i woda, lecz działania, jakie za nimi stoją, działania, które w beuysowskim kontekście wypada nazwać artystycznymi. Każdy, kto poprzez nie działa, rzeczywiście jest artystą. Tak dziś wydaje się realizować beuysowskie „poszerzone pojęcie sztuki”. WIKIzeum próbuje iść tym tropem. Poszerzyć pojęcie muzeum. Wyjść poza dzieła, poza sztukę i poza mury muzeum. 1. Joseph Beuys, Apel o alternatywę, przeł. Jelena Cieślińska, [w:] Joseph Beuys. Obrzeża Europy [katalog wystawy], Galeria Bielska BWA, 1997, s. 38. 2. ibidem, s. 25-42. 3. Zob. Heike Fuhlbrügge, Poszukiwanie nowego czasu. Rozważania na temat drzew i kamieni w twórczości Josepha Beuysa, przeł. Sabina Bartoszek, [w:] Joseph Beuys. Roślina, zwierzę i człowiek [katalog wystawy], Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, Bytom 2004, s. 9-17. 4. Zob. Ranz Joseph van der Grinten, „…wy wszystkie stworzenia”, przeł. Sabina Bartoszek, [w:] Joseph Beuys. Roślina…. op. cit., s. 5-7. 5. Zob. Caroline Tisdall, Joseph Beuys [katalog wystawy], [w:] Solomon R. Guggenheim Museum, New York 1979, s. 105, za: Bettina Paust, „Motyw zająca pojawia się jako wynik długoletniej pracy”. Działanie zwierząt w dziełach Josepha Beuysa, przeł. Agnieszka TurekNiewiadomska, [w:] Joseph Beuys. Roślina…, op. cit., s. 21. 6. Zob. Bettina Paust, „Motyw zająca pojawia się jako wynik długoletniej pracy”. Działanie zwierząt…, op. cit., s. 23. 7. Joseph Beuys, Introduction, [w:] Joseph Beuys [katalog wystawy], The Solomon R. Guggenheim Museum, op. cit., s. 10, za: Miejsca Rzeźby, opracowanie wystawy i katalogu Jaromir Jedliński, Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, Warszawa 1988, s. 19. 8. Rainer Rappman, Der soziale Organismus – ein Kunstwerk, [w:] Volker Rappmann, Peter Schata, Soziale Plastik. Materialien zu Joseph Beuys, Aschberg 1976, s. 24, za: Jerzy Kaczmarek, Joseph Beuys. Od sztuki do społecznej utopii, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2001, s. 30. 9. Joseph Beuys, Wprowadzenie, [w:] Joseph Beuys [katalog wystawy], The Solomon R. Guggenheim Museum, op. cit., s. 6, za: Miejsca Rzeźby, op. cit., s. 19. 10. Joseph Beuys, Reden über das eigene Land: Deutschland, [w:] Joseph Beuys, Zu seinem Tode. Nachrufe, Aufsätze, Reden, Bonn 1986, s. 50, za: Jerzy Kaczmarek, Joseph Beuys. Od sztuki… .
Przedmioty zebrane przez Karola Radziszewskiego zyskują auratywność dzieł sztuki nie dla siebie, ale dla podmiotów, które metonimicznie reprezentują. Faktycznym — 18 —
— 19 —
Joseph Beuys, Polentransport 1981
WIKIZEUM [motto:] Those who have been passive so far, although filledwith uneasiness and dissatisfaction, are called upon to BECOME ACTIVE.1 Joseph Beuys
Leszek Karczewski In August 1981, in the middle of the “carnival of Solidarity”, Joseph Beuys arrives at Muzeum Sztuki in Łódź. He donates a wooden box containing almost 300 works. The artist gives the visit – unpacking and commenting on the works – the status of an artistic action Polentransport 1981. It was no coincidence. 1981 was the fiftieth anniversary of founding Muzeum Sztuki in Łódź – the only ”open” museum behind the Iron Curtain. Beuys’ transport was a vehicle for his idea of transforming reality in which every man is an artist. This artistic and social utopia was embodied in Poland by the Solidarity movement. In Polentransport 1981 art, ethics and politics merged into one. The WIKIzeum project, thirty year after the Polentransport 1981 gesture, again poses the question about social involvement of art. Władysław Strzemiński and Katarzyna Kobro, the founders of the modern art. collection of Muzeum Sztuki, the creators of the “a.r.” group, never doubted that involvement eighty years ago. Neither did Beuys. What does the gift of his idea mean today? Beuys’ project, outlined most exhaustively on 23rd December 1979 in Frankfurter Rundschau in a manifesto “Aufruf zur Alter-
native” / “An Appeal for an Alternative”, is filled with ominous fears for the condition of civilisation: Even when the superpowers harbour no aggressive intentions, there is the danger of the … destruction of the world … This collective insanity results in an incredible waste of energy and raw materials, and a squandering of the creative abilities of millions of people. … The destruction is a worldwide phenomenon. Between the mine and the garbage dump runs the oneway street of modern industrial civilization, whose expansive growth victimizes an ever increasing number of lifelines in the ecological system. … Here it is not a question of producing to satisfy the needs of consumers, but rather, a cleverly disguised waste of goods. This kind of management delivers mankind ever more systematically into the power of a clique of multinationals.2 For many, these words sound like a fulfilled prophecy. However, the last three decades have also been the time of drawing conclusions from Joseph Beuys’ warnings and teachings. The WIKIzeum project presents the activities of the artist – Joseph Beuys’ artisticsocial utopias – as completed. It shows that the world of the year 2011 is a beneficiary of Beuys’ ideas, ignorant of the benefits. The increased ecological awareness has been awaken by the activities of Joseph Beuys, who was not afraid to take risks and engage all means necessary to achieve his objectives. He intervened with objects, such as Rhine water Polluted (1981), he conducted artistic actions, e.g. Bog Action in 1971, initiated planting 7000 oaks at documenta 7 in Kassel in 1982, and finally, at the turn of the 1970s and 1980s, he was an ecological activist and co-founder of the Green Party, which he
— 20 —
represented running unsuccessfully for the European Parliament. The “nature renaissance” in the art of the 1970s is, in Beuys’ case, intertwined with a particular, private mythology of primeval forces of nature. During World War II Beuys served in Luftwaffe. He was shot down over Crimea in March 1944. The gravely wounded pilot was rescued from a burning wreckage by members of a nomadic tribe of Tartars, who, in order to save his life, rubbed his body with fat and wrapped him in felt. Beuys later stated that he had spent several days like that, although military documents claim that it had barely been an unrealistic assessment of a 24hour period by a delirious wounded person in and out of consciousness. An assessment of great consequence. It resulted in Beuys artistic biography including the use of fat and felt as artistic materials, the belief in shaman-like views on the spirituality of nature as well as in shaman-like, self-created image of the artist wearing the famous indispensable hat. Beuys’ syncretic shamanism allows to see the afore-mentioned oaks from Kassel as both Zeus’ sacred wood in Dodona, where the priests prophesised the will of the god interpreting it from the hum of holy oaks, and the wood of the Golgotha Cross: a symbol of suffering and overcoming death. Beuys’ tree: a metonymy of nature as a whole, is indeed a tree of life – however, it does not serve the sole purpose of sustaining the life cycle of natural environment, but, most importantly, it serves the purpose of transforming human soul.3 The transformation has definitely been completed in the way man treats nature. The fact that demanding humanitarianism for animals, and thus understanding, compassion, respect and sparing them suffering, is obvious to many people nowadays seems to be the result of Beuys’ change, the result of
the work of the artist, who imbued the world of animals, plants and inanimate nature with his private, syncretic mythology in his art. In the mythology, a swan was both Zeus of the Olympus seducing Leda, Lohengrin, the son of Parsifal, a knight in a boat drawn by swans from Arthurian legends, the doom of the impulsive Lemminkäinen from the Finnish epos Kalevala.4 In the mythology, the animal loners – bear, coyote, wolf, jackal and, most of all, elk and then hare – became a totem of the artist. Beuys consciously included animal skins – these of hare, lynx – and finally, his famous hat – made of felt, i.e. of felted animal fleece – in his outfit. He would sometimes cover himself in felt altogether, as he did in the famous action I like America and America likes me in May 1974, when he was carried off from the airport on a stretcher, transported by an ambulance to René Block Gallery and spent three days there one-on-one with a coyote. Felt symbolically isolated him from America, where – also symbolically – he never set foot. The coyote has become a confidante of the mysteries of American soil. Hare, in turn, since the 1960s was the alter ego of the artist who had repeatedly stated that he was a hare. This burrowing animal is symbolically attributed with a connection with Mother Earth, gods of the underworld, plant vegetation, water of life, rebirth of life and the mystery of dearth. Hare, like the artist himself, is a shaman – a sign of transformation, frequently physically present in Beuys’ work, e.g. the listener to Beuys’ lecture, cradled in the artist’s arms, during the How to Explain Pictures to a Dead Hare action organized during the …any rope… exhibition at Schmela Gallery in Düsseldorf in 1965. The dead hare had, in the eyes of the artist, more intuition force than most of the living humans with their uncompromising rationalism.5
— 21 —
This is the reason why a hare is more than a rightful co-habitant of the world: according to Beuys, it is organically connected with humans in such a way that it can be perceived as an external organ.6 Hence, the project of a political party for animals conceived in 1971 does not seem all that radical. Beuysian perception of nature, influenced by his childhood spent in Kleve: a place located near German-Dutch border, pervaded with Celtic legends, goes beyond narrow materialism of the still-positivist paradigm of natural sciences, which Beuys witnessed while studying biology at the University in Poznań in 1941. There, during a lecture on amoeba, he discovered that his interests went beyond a career of a specialist counting limbs of laboratory specimens. The ideas of Wilhelm Lehmbruck and Rudolf Steiner, additionally strengthened his resolve to quit practising science in its conservative form. This is the reason why creating Free International University in 1972 was more than a straightforward consequence of a defiant moves of counter-culture after the 1968 revolution. Although the direct reason behind the creation of FIU was Beuys’ expulsion from Kunstakademie in Düsseldofr for organizing a student sit-in, the University was, first and foremost, the liberation of creativity, opening up to the new. Today, thirty years after Polentransport 1981, Beuysian creativity, expressed at its fullest in the theory of Social Sculpture, is apparent in wiki culture. Its etymology – the Hawaiian expression “wiki-wiki”, meaning “very fast” – was initially adapted by computer science jargon to denote a mechanism that allowed the contents of Internet websites to be changed right from the level of browsers, simply and quickly by the users (not by the server administrators). The wiki mechanism
immediately contributed to the explosion of Web 2.0 – services whose contents are delivered by users themselves. Wiki abolishes the monopoly on knowledge and rationing of contents. Today almost everybody uses projects of the wiki kind everyday, with their flagship – Wikipedia, at the top, and the prefix itself, owing to Wikileaks, a website that anonymously publishes secret government and corporate documents in the name of global transparency, has become a symbol of orthodox openness. The openness that unties the Foucauldian knot binding power with knowledge. The wiki ideology simply ignores locating the classical web of knowledge distribution in crucial places. Everybody’s voice counts. Thus, the wiki ideology raises the issue of institutional criticism following in the footsteps of Beuysian thought, while not necessarily defining it. Joseph Beuys, in making art an instrument of social reform, diminished the role of autonomy of a work of art and the importance of the idea of art for art’s sake. Simultaneously, he added a new value, an extra-artistic value, a value of an individual’s opinion which is vital for self-organisation of society. The slogan Jeder Mensch ist ein Künstler / Every Man Is an Artist: the essence of Beuysian conviction of social pancreativity, makes every man an artist not because anyone’s talent is enough to splash a life-like horse with watercolours, or cut out the new Laocoön and His Sons from a piece of wood, but because every man, who consciously puts his/her creativity to work re-organises the world around him/her with one purposeful move that consolidates the organic, indeterminable chaos in a determinable order of the universe, is an artist. As Beuys says, “Chaos can have a healing character, coupled with
— 22 —
the idea of open movement which channels the warmth of chaotic energy into order or form”.7 This creativity is recalled in an artistic action Punkt Obierania Ziemniaków [Potato Peeling Point] by Julita Wójcik, an artist who, in her creative work deliberately touches everyday objects and activities: she cleans, gardens, knits or cooks. The performance artist’s activities, raising everyday mundane work of millions of women around the world to the status of art, have been denied the name of art for a very long time, while in Beuysian paradigm, these are those unimpressive activities that are an artistic process. The Punkt Obierania Ziemniaków action brings to mind the memorable Peeling Potatoes at Zachęta National Gallery of Art in Warsaw in 2001, as well as Beuys’ incentive: “Even the act of peeling a potato can be a work of art if it is a conscious act.”8. In Beuysian slogan, art is creative ability; social sculpture is a metaphor of all creative processes irrespective of whether it is expressed by means of sculpture, painting or physical theory. Irrespective of whether sculpture, whose concept “can be extended to the invisible materials used by everyone”, is expressed by means of forms of thinking, speaking or ways of shaping the world we live in.9 Art is departing from patterns, paving new ways of thinking and acting; it is an instrument of change. This is what makes it a value; to quote a famous Beuysian formula: Kunst = Kapital / art = capital.10 The slogan Jeder Mensch ist ein Künstler / Every Man Is an Artist can be juxtaposed with yet another Beuysian slogan: La Rivoluzione siamo noi / We Are the Revolution. It is encouragement. Everyone can be revolution if they
want to. The question if Beuys’ aphorisms, slogans he used to put a spell on social thoughts, still have the power of waking up the world is examined by Paweł Passini in the Polentransport 2011 action. Beuysian themes of institutional criticism are referenced by Karol Radziszewski by means of the project Heal the World. He constructs an exhibition situation of specific items, of ready-mades of a kind. The project is a re-evaluation of insignificant, unpretty but useful items, borrowed from everyday life, as works of art on aesthetic plane. Unilaterally understood aesthetisation, supposedly occurring within the four walls of a gallery’s white cube, seems to respond to criticism. Here are the items, which help us in everyday life, turned into useless works of art, seemingly irreversibly petrified as precious artefacts of the world of art, all but futile in their indigenous context, since a blanket in a room of fixed temperature, that can only be looked on, will warm no one; water, hermetically contained in an exhibition case, will be a drink to no one; even persuasive force of video messages broadcast under artistic licence will convince no one to change their views. However, Heal The World is a subversive project, refraining from one-time aesthetisation of an object. Karol Radziszewski, borrowing the objects, includes them only for a moment in the circulation of gifts between the giver and the receiver. If the main right of art is to draw attention, hold a gaze and, consequently, emotions and intellect, than this is what Heal The World does. It is a performance of things: items gain symbolic meanings without losing practical ones, as all of them will be returned to those who have lent them and used by them again. The objects will be
— 23 —
treated by benefactors as an instrument of aid, and not as things objectified by the world of art. Karol Radziszewski’s critical intervention also draws attention to a certain strategy of contemporary participatory art, focused on by residential programmes. Today, various institutional scholarship and grant programmes offer major benefits in exchange for an artist’s involvement in ideological, social, ethnic conflicts, often on a given side. The artist is made – frequently due to extra-artistic circumstances – to play an ambiguous game. Its rules are set by a contract, but usually they boil down to a week-long reconnaissance, during which an alleged diagnosis of the problem is made, and the following week the problem is met with appropriate artistic reaction and fee. There is also a different kind of danger: participatory art frees the recipient from ethical responsibility: the artist’s participation frees the recipient from the necessity of participating. Moreover, participatory art, by engaging recipients on symbolic level and by bringing catharsis strengthens their erroneous conviction that they have already been involved strongly enough.
1. Joseph Beuys, An Appeal for an Alternative, trans. B. Kleer for CENTERFOLD Magazine, Toronto August/September 1979. http://www.thinkoutword.org/pdfs/Appeal%20by%20Joseph%20Beuys%201978.pdf, p. 10b. Accessed on 28 Aug. 2011. 2. ibidem, pp. 2b-3b. 3. See: Heike Fuhlbrügge, Poszukiwanie nowego czasu. Rozważania na temat drzew i kamieni w twórczości Josepha Beuysa, trans. Sabina Bartoszek, [in:] Joseph Beuys. Roślina, zwierzę i człowiek [exhibition catalogue], Muzeum Górnośląskie in Bytom, Bytom 2004, pp. 9-17. 4. See: Ranz Joseph van der Grinten, „…wy wszystkie stworzenia”, trans. Sabina Bartoszek, [in:] Joseph Beuys. Roślina…. op. cit., pp. 5-7. 5. See. Caroline Tisdall, Joseph Beuys [exhibition catalogue], [in:] Solomon R. Guggenheim Museum, New York 1979, p. 105, after: Bettina Paust, „Motyw zająca pojawia się jako wynik długoletniej pracy”. Działanie zwierząt w dziełach Josepha Beuysa, trans. Agnieszka Turek-Niewiadomska, [in:] Joseph Beuys. Roślina…, op. cit., p. 21. 6. Zob. Bettina Paust, „Motyw zająca pojawia się jako wynik długoletniej pracy”. Działanie zwierząt…, op. cit., p. 23. 7. Joseph Beuys, Introduction Introduction, [in:] Joseph Beuys [exhibition catalogue], The Solomon R. Guggenheim Museum, op. cit., p. after: Miejsca Rzeźby, curator of the exhibition and editor of the catalogue: Jaromir Jedliński, Museum of Academy of Fine Arts in Warsaw, Warsaw 1988, p. 19. 8. Joseph Beuys interview with Willoughby Sharp, 1969; as quoted in Energy Plan for the Western man - Joseph Beuys in America compiled by Carin Kuoni, Four Walls Eight Windows, New York, 1993, p. 87. 9. Joseph Beuys, Introduction, [in:] Joseph Beuys [exhibition catalogue], The Solomon R. Guggenheim Museum, op. cit., p. 6, after: Miejsca Rzeźby, op. cit., p. 19. 10. Joseph Beuys, Reden über das eigene Land: Deutschland, [in:] Joseph Beuys, Zu seinem Tode. Nachrufe, Aufsätze, Reden, Bonn 1986, p. 50, after: Jerzy Kaczmarek, Joseph Beuys. Od sztuki… .
Items collected by Karol Radziszewski gain the aurative character of works of art not for themselves but for the subjects they metonymically represent. These are not the aforementioned blankets or water that become works of art, but the actions behind them, actions which, in Beuysian context, need to be dubbed artistic. Everyone acting through them is indeed an artist. This seems to be the way Beuysian “extended notion of art” is realised today. WIKIzeum attempts to follow this cue. To extend the notion of a museum. Go beyond works of art, beyond art itself and beyond the walls of a museum. — 24 —
— 25 —
Joseph Beuys, Polentransport 1981
KILKA UWAG O LECZENIU ŚWIATA
dębów. Bo kogo tak naprawdę obchodzą chrząszcze saproksyliczne?
Karol Radziszewski Heal The World to wystawa w Muzeum Sztuki, ale bez sztuki. Czy to w ogóle możliwe w czasach permanentnej estetyzacji? Joseph Beuys, traktując sztukę jako narzędzie wielkiej społecznej przemiany, stawiał na wartości pozaartystyczne. Pragnął ożywiać ducha. Czym zatem jest dziś drewniana skrzynia przywieziona przez niego w ramach Polentransport? Czy zbiór papierów i drobnych przedmiotów sygnowanych przez artystę jest w stanie wywołać w kimkolwiek rewolucyjny płomień? Dzieło Beuysa, szczególnie po jego śmierci, zostało sprowadzone do sygnatury – marki. Każdy skrawek filcu, grudka tłuszczu, puszka, brudna butelka, zostały uznane za artefakty, zestetyzowane, wycenione na konkretną sumę, zabezpieczone i ubezpieczone. Muzealne gabloty z obiektami szamana odpychają swoją nieświeżością – z trudem doszukujemy się w nich pierwotnej energii. Paradoksalnie, życiodajny dotyk artysty-demiurga zamienił przedmioty w martwe eksponaty, fetyszyzowane często niewspółmiernie do ich potencjału.
Dziś, jak chyba nigdy dotąd, to co polityczne staje się modne, estetyczne, sexy. Jednak na każdym kroku przekonujemy się, że pozorna „neutralność”, „przezroczystość” języka sztuki społecznie zaangażowanej to fikcja. Z drugiej strony, dla organizacji charytatywnych i społecznych aktywistów, którzy faktycznie wcielają w życie beuysowskie idee, estetyka ma znaczenie drugorzędne lub w ogóle nie istnieje. I trudno się dziwić, bo nie o to przecież chodzi w ich działaniu, a jednak czasem szkoda, że ignorancja w tym zakresie bywa tak wielka. Można zaryzykować twierdzenie, że obecnie większość istotnych zmian w społecznej świadomości dokonuje się poprzez popkulturę. Beuys mawiał: “Muszę wyglądać jak postać z baśni, by dotrzeć do ludzi z ideami”, czy Michael Jackson nie podpisałby się pod tymi słowami?
Obiekty zgromadzone na wystawie Heal The World są pozbawione aury. Choć służą szlachetnym celom – to tylko przedmioty, które powrócą do rzeczywistości, z której przybyły. W szklanych witrynach wyglądają absurdalnie udając „sztukę”. Podobnie jak tekst dotyczący „Zasad dostosowania gospodarki leśnej w Puszczy Białowieskiej do potrzeb zachowania jej walorów przyrodniczych” wydaje się znacznie mniej atrakcyjny niż pomysł zasadzenia 7000 — 26 —
A FEW REMARKS ON HEALING THE WORLD Karol Radziszewski Heal The World is an exhibition at Muzeum Sztuki with no art in it. Is this at all possible in the times of permanent aestethisation? Joseph Beuys, treating art. as a tool for great social change, emphasised the extraartistic values. He wanted to revive the spirit. What, then, is the wooden box brought by him as a part of Polentransport today? Is a collection of pieces of paper and small items signed by the artist able to ignite a revolutionary flame in anyone? Beuys’ work, particularly after his death, has been reduced to a signature, a brand name. Each piece of felt, a lump of fat, a can, a dirty bottle have been dubbed artefacts, aesthetised, priced, secured and insured. Museum exhibition cases containing shaman’s objects repel with their stale feel – we find it difficult to see their original energy in them. Paradoxically, the life-giving touch of the artist-demiurge has transformed the items into dead exhibition pieces, frequently fetishisised disproportionately to their potential.
Today, probably more than ever, that which is political becomes fashionable, aesthetic, sexy. Yet, at every turn we realise that the seeming “neutrality”, “transparency” of the language of socially involved art is fictitious. On the other hand, for charities and for social activists who truly put Beuysian ideas into action, aesthetics is not a primary concern or it does not exist altogether. It is no wonder, as this is not what their actions are about; sometimes, though, it is a shame that ignorance of these aspects is so great. Arguably, it could be said that now a majority of vital changes in social awareness take place by means of pop culture. Beuys used to say, ”I have to look like a character from a fairy-tale to reach people with ideas”; would Michael Jackson not have agreed with these words?
The objects collected for the Heal The World exhibition are devoid of aura. Although they serve noble causes, they are just objects that will return to reality they came from. They look absurd in glass exhibition cases, pretending to be “art”. Similarly, the text covering the “Rules of adjusting forest management in Białowieża Forest to the needs of sustaining its natural qualities” seems to be much less attractive than the idea of planting 7000 oaks. Indeed, who really cares for saproxylic Coleoptera? — 27 —
W PROJEKCIE WIKIZEUM UDZIAŁ BIORĄ / THE WIKIZEUM PROJECT WITH THE PARTICIPATION OF Caritas Archidiecezji Łódzkiej ul. Gdańska 111, 90-507 Łódź tel: 42 639 95 81, 82 fax: 42 639 95 80 caritas@toya.net.pl nr konta: 48124015451111000011655077, 25114020040000350236760663 www.caritas.lodz.pl Dom Pomocy Społecznej nr 6 ul. Złotnicza 10, 91-836 Łódź tel/fax: 42 657 50 90 dps.zlotnicza@neostrada.pl Fundacja Ewy Błaszczyk “AKOGO?” ul. Podleśna 4, 01-673 Warszawa tel: 22 832 19 13 fax: 22 832 87 34 fundacja@akogo.pl nr konta: 1440 1101 0000 0000 0566 9774 www.akogo.pl Fundacja Feminoteka ul. Warecka 8/91, 00-040 Warszawa tel/fax: 22 826 83 05 info@feminoteka.pl nr konta: 68 1050 1038 1000 0022 9768 3522 www.feminoteka.pl Fundacja Gajusz ul. Piotrkowska 17, 90-406 Łódź tel/fax: 42 631 00 41 biuro@gajusz.org.pl nr konta: 69 1560 0013 2026 0000 8891 1003 www.gajusz.org
Fundacja Greenpeace Polska ul. Lirowa 13, 02-387 Warszawa tel: 22 659 84 99 fax: 22 489 60 64 biuro@greenpeace.pl nr konta: 82 1240 6247 1111 0000 4979 1237 www.greenpeace.org Fundacja “Na ratunek dzieciom z chorobą nowotworową” ul. O. Bujwida 42, 50-368 Wrocław tel: 71 770 32 16 tel/fax: 71 770 31 69 fundacja@naratunek.org konto ogólne Fundacji: 97 1160 2202 0000 0000 9394 2103 konto nawiązkowe: 65 1160 2202 0000 0000 9627 7178 konto wpłat imiennych: 11 1160 2202 0000 0001 0214 2867 www.naratunek.org Fundacja Polska Akcja Humanitarna ul. Szpitalna 5 lok. 3, 00-031 Warszawa tel. 22 828 88 82, 828 90 86 fax: 22 831 99 38 pah@pah.org.pl” pah@pah.org.pl numer konta zbiórkowego na rzecz zapewniania dostępu do wody w strefie działań PAH: 65 1060 0076 0000 3310 0016 0860 numer konta zbiórkowego na rzecz zapewniania dostępu do edukacji w strefie działań PAH: 41 1060 0076 0000 3310 0016 1001 numery kont na rzecz progmu przeciwdziałania głodowi i niedożywieniu wśród dzieci Pajacyk: 69109010430000000005034588, 66106000760000321000147020 numer konta zbiórkowego na pomoc ofiarom klęski suszy w Afryce Wschodniej: 30 1060 0076 0000 3310 0016 1199 www.pah.org.pl
— 28 —
Fundacja Pomocy Dzieciom „Jaś i Małgosia” ul. Tatrzańska 105, 93-279 Łódź tel/fax: 42 643 46 70 pomoc@jasmalgosia.pl nr konta: 14124030861111000034800474 www.jasmalgosia.pl Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Zwierząt OTOZ „Animals” ul. Świętojańska 41/16, 81-391 Gdynia tel/fax: 58 550 43 73 biuro@otoz.pl zgłaszanie przypadków niehumanitarnego traktowania zwierząt: interwencja@otoz.pl tel: 58 550 43 73 nr konta: 55 1020 1853 0000 9902 0069 5668 www.otoz.pl
Towarzystwo Pomocy im. św. Brata Alberta Koło Łódzkie ul. Szczytowa 11, 92-114 Łódź tel/fax: 42 679 31 35 lodz@bratalbert.org.pl nr konta: 54 1240 3031 1111 0000 3426 7336 www.lodz.bratalbert.org.pl
Stowarzyszenie Amnesty International Polska ul. Piękna 66a, lok. 2, 00-672 Warszawa tel/fax: (22) 827-60-00 e-mail: amnesty@amnesty.org.pl nr konta: 85 1090 1098 0000 0000 0959 0181 www.amnesty.org.pl Stowarzyszenie „SOS Wioski Dziecięce w Polsce” ul. Skrzetuskiego 16 B, 02-726 Warszawa tel. 22 622 16 72 info@wioskisos.org www.sos-wd.org
— 29 —
— 30 —
Joseph Beuys, Polentransport 1981
WIKIZEUM
10.10.2011 — sobota / Saturday g. 11:11 / 11:11 A.M. W Bańkowicach na ulicach. Warsztat z cyklu „Familia do kwadratu” / In Bańkowice in the Streets. A workshop from the series “Family Squared”. Prowadzi / conducted by Agnieszka Wojciechowska-Sej i / and Marta Wlazeł
Projekt z cyklu Ekonomia Daru Project from the series Economy Of Gift Kurator / curator: Leszek Karczewski 14.10.2011 — 6.11.2011 Otwarcie / Opening: 14.10.2011 — piątek / Friday g. 18.00 / 6.00 P.M. Karol Radziszewski: Heal the World Z udziałem / with the participation of: Amnesty International Polska, Caritas Polska, Dom Pomocy Społecznej nr 6 w Łodzi, Feminoteka, Fundacja Ewy Błaszczyk „AKOGO?”, Fundacja Gajusz, Fundacja „Na ratunek dzieciom z chorobą nowotworową”, Fundacja Pomocy Dzieciom „Jaś i Małgosia”, Greenpeace Polska, Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Zwierząt OTOZ „Animals”, „Polska Akcja Humanitarna”, Stowarzyszenie „SOS Wioski Dziecięce w Polsce”, Towarzystwo Pomocy im. Św. Brata Alberta Finisaż / Closing: 6.11.2011 — niedziela / Sunday g. 12.00 – 20.00 / 12.00 A.M. – 8.00 P.M. Julita Wójcik: Punkt obierania ziemniaków / Peeling potatoes point Paweł Passini: Polentransport 2011 Anna Dymna, Danuta Kuroń, Janina Ochojska, Paweł Jochym, Jarosław Lipszyc, Kuba Szreder Działania edukacyjne /educational activities: 20.10.2011 — czwartek / Thursday g. 18:18 / 6:18 P.M. Jak wytłumaczyć dzieło sztuki martwemu zającowi. Warsztat dla dorosłych z cyklu „Kwadrans w kwadracie” / How to Explain a Work of Art to a Dead Hare. A workshop for adults from the series “A Quarter of an Hour in a Square”. Prowadzi / conducted by Agnieszka Wojciechowska-Sej
10.10.2011 — sobota / Saturday g. 13:13 / 1:13 P.M. Oprócz błękitnego nieba. Warsztat z cyklu „Pół kwadrata małolata” / Except Blue Sky. A workshop from the series “Half a Square For Teens”. Prowadzi / conducted by Katarzyna Mądrzycka-Adamczyk i / and Marta Wlazeł 27.10.2011 — czwartek / Thursday g. 18:18 / 6:18 P.M. Jak wytłumaczyć dzieło sztuki martwemu zającowi. Warsztat dla dorosłych z cyklu „Kwadrans w kwadracie” / How to Explain a Work of Art to a Dead Hare. A workshop for adults from the series “A Quarter of an Hour in a Square”. Prowadzi / conducted by Agnieszka Wojciechowska-Sej 5.11.2011 — sobota / Saturday g. 11:11 / 11:11 A.M. Oprócz błękitnego nieba. Warsztat z cyklu „Pół kwadrata małolata” / Except Blue Sky. A workshop from the series “Family Squared”. Prowadzi / conducted by Barbara Kaczorowska i / and Marta Wlazeł 5.11.2011 — sobota / Saturday g. 13:13 / 1:13 A.M. W Bańkowicach na ulicach. Warsztat z cyklu „Familia do kwadratu” / In Bańkowice in the Streets. A workshop from the series “Half a Square For Teens”. Prowadzi / conducted by Katarzyna Mądrzycka i / and Marta Wlazeł
— 31 —
Muzeum Sztuki, Ogrodowa 19, Łódź www.msl.org.pl Dyrektor / Director Jarosław Suchan WIKIZEUM 14.10. – 06.11.2011 Projekt z cyklu Ekonomia daru Project from the series Economy of gift Kurator / Curator Leszek Karczewski Koordynacja wystawy / Exhibition coordination Weronika Dobrowolska Tłumaczenie / Translation Justyna Jaworska Korekta / Proofreading Anna Fadecka, Justyna Jaworska Zdjęcia / Photos Archiwum / Archive of Muzeum Sztuki Projekt graficzny i skład / Design and typesetting Hakobo Druk / Print Medialab, Łódź © Muzeum Sztuki & Authors, 2011 ISBN: 978-83-87937-95-9
— 32 —