HRLM 105

HRLM 105 INTERVIEW ✶

105

STADSGLOSSY

MET LIEFDE VOOR HAARLEM - AL 18 JAAR!

Gratis exemplaar

› 105 HRLM ✶ 43

Fotografie: Rob Eversen.

✶ ZOMAAR een FOTO

2 ✶ HRLM 105

Mede-oprichter en artdirector Rob Eversen (1951-2018) Hoofdredacteur en vormgeving Jeannette Eversen Tekst- en eindredactie Marcel Lee Redactie Kim Bakker, Joost Dobbe, Franklin van der Erf, Lies Hesselman, Adrian de Groen, Inge Kaagman, Meta van der Meijden, Linda Llambias, Daan Ruijter Verkoop Dolly van der Aardweg, Lisa Cobelens en Ron Uijtendaal Administratie Romijn Bedrijfsadvies Distributie Redactie HRLM en De FietsKoerier Raad van Advies Hans Romijn, Bernt Schneiders en Baud Schoenmaeckers.

Aan deze HRLM werken mee Jos Ahlers, Edwin van Balken, Michaëla Bijlsma, Dolly Bellefleur, Falco Bloemendal, Eric J. Coolen, Myrthe Elbers, Bruno Giebels, Hans Goes, Madelon Griekspoor, Christhilde Klein, Lidewij Koekkoek,Warry van der Leen, Haya Maëla, George Moormann, Pixabay, Hans Smits, Gerard Tamminga, Henk Tijbosch, Mirjam Touw, Gabriel Verheggen, Paula Zuidhof en Marleen Zwartkruis Druk: Printal AS Redactie-adres Lange Boogaardstraat 8 zwart, 2011 WV Haarlem, (023) 551 1227, post@haarlemse-stadsglossy.nl, www. hrlm-online.nl en volg ons ook op www.facebook.com/ haarlemsestadsglossy en Instagram @haarlemse_stadsglossy.

Mediapartner van De 100 van Haarlem, Theatergroep Eglentier, Project Fors, Theater De Liefde, Productiehuis de Verbinding.

Samenwerking met Het Ampzing Genootschap, COC Kennemerland, Kunstlijn Haarlem, Noord-Hollands Archief, Nieuwe Gracht Producties en de Zingende Zaag. Producties Verspreiding Haarlem, Spaarndam, Heemstede, Overveen, Bloemendaal, Aerdenhout en Hoofddorp.

Gratis verkrijgbaar bij Onze adverteerders, VVV Haarlem, bibliotheken, lees- en wachtruimtes, Primera, Ako, Bruna en Cigo.

Jeannette Eversen is hoofdredacteur en is actief in verschillende besturen.

Ze is weduwe van Rob en woont samen met haar hondje Saartje.

Fotografie: Linda Llambias.

Wij maken HRLM

Welkom Gastvrijheid en vergroening

Als inwoner van Haarlem loop ik bijna dagelijks door de stad. Ik zie hoe mooi Haarlem is, met haar historische gebouwen, grachten en gezellige straten. Maar ik zie ook iets anders.

Steeds vaker hoor ik dat Haarlem een versteende stad is. Daarom besloot de gemeente de stad te vergroenen. Een mooi initiatief, want meer groen maakt een stad prettiger om in te wonen en beter bestand tegen warme zomers. Daar kan ik alleen maar achter staan.

Toch bekruipt mij tijdens mijn wandelingen steeds vaker het gevoel dat er iets ontbreekt.

Groen aanleggen is één ding, maar het onderhouden is minstens zo belangrijk.

En juist dáár lijkt het mis te gaan.

De boomspiegels zijn vergroot en voorzien van planten. In theorie ziet dat er prachtig uit.

In de praktijk zie ik echter verdroogde planten, uitbundig groeiend onkruid en stoepen die nauwelijks nog worden geveegd. Op veel plekken groeit het gras tussen de tegels, langs de stoepranden en zelfs uit de putten. Soms denk ik weleens dat ik geen park meer hoef op te zoeken, omdat de stoep inmiddels op een grasveld begint te lijken. Dat kan toch niet de bedoeling zijn?

Wat mij vooral verbaast, is dat een goed idee zo snel zijn kracht verliest als het onderhoud achterwege blijft. Mijn moeder zei vroeger altijd: “Je moet niet aan iets beginnen als je het niet kunt onderhouden. Anders krijg je achterstallig onderhoud en ben je uiteindelijk duurder uit.”

Destijds vond ik dat gewoon een wijze les voor thuis. Nu zie ik hoe diezelfde woorden ook op onze stad van toepassing zijn.

Dit stukje is dan ook niet geschreven uit onvrede over het vergroenen van Haarlem.

Integendeel. Ik juich iedere boom, plant en groene strook toe. Maar ik geloof ook dat een stad pas echt groen én aantrekkelijk is als er goed voor wordt gezorgd. Groen zonder onderhoud verandert al snel in een rommelige aanblik, en dat doet geen recht aan de mooie stad die Haarlem is.

Haarlem noemt zich graag een gastvrije stad. Daar hoort volgens mij ook een schone, verzorgde openbare ruimte bij. Dat is niet alleen prettig voor bewoners, maar ook voor de vele bezoekers die onze stad jaarlijks weten te vinden.

Ik wil daarom vooral aandacht vragen voor iets wat eigenlijk heel vanzelfsprekend zou moeten zijn: zorg goed voor wat je aanlegt. Want alleen dan wordt de ambitie om Haarlem groener te maken ook echt een succes. Dat is niet alleen in het belang van de gemeente of Spaarnelanden, maar van ons allemaal die van Haarlem houden.

e tt e n n a e J

105 HRLM ✶ 3

ABC

Veel plezier

Met deze editie 92

62 INTERVIEW 8 Museum Mutek 30 Haarlem door de ogen van Martine Kröner 32 Honkvast Gerda Goedemans 43 Een gesprek met schrijver Maddy Stolk 80

Het Kennemer Vrouwenkoor

REPORTAGE 22 40

71

Kick Smit Doopsgezind Haarlem

Een nieuw theaterseizoen

COLUMNS 7 Jos Praat Nederlands met me 19 Karbonkel NT LS N D FLM 39 Falco De zomer in een potje 57 Jolanda ‘t Is weer voorbij...

59 Lidewij Wisselkoers 61 Haya Nazomeren 63 Edwin Het theaterseizoen is gestart 67 Gabriel Vakantievoornemen 69 Bruno De koelte van de Koepel 79 Dolly Bellefleur Oudewijvenzomer 107 Adrian Bijzonder kaasplankje

4 ✶ HRLM 105

22 WINKELEN 41 De Wereld van Jansje 104 Tweedehands winkelen HISTORIE 26 Pareltjes Wij leefden hier 106 Toen Spaarnwouderstraat 1961 108 Toen en Nu Bioscopen KOKEN 98 Pompoen Parmigiana 100 Aubergine met kappertjes en dille LEZEN 112 Boeken Haarlemse Nieuwe 113 Keuze van De Vries Van Stockum KUNST 46 Straatkunst 51 Naaiatelier 52 Verwey Museum Haarlem 55 Museum van de geest 58 ABC Architectuurcentrum 84 George Moormann De jubileumtoespraak

105

september - oktober 2026 18de jaargang

38

41

43

75

HRLM 105

105

MET LIEFDE VOOR HAARLEM - AL 18 JAAR!

2026 Gratis exemplaar

EN OOK NOG 35 Stadsmormels 42 Gespot 48 12,5 jaar MAAK 85 Afscheid 110 Bucketlist deel 2 114 Ben jij al Vriend?

STADSGLOSSY

www.hrlm-online.nl

PUUR HAARLEMS 14 HRLMSE Hofjes 16 Zo Haarlems Biertje?

17 Zo Haarlems Haarlem aan je voeten 21 Mijn stijl Greetje Kamminga 83 Haarlemse kopstukken Torrentius 96 De Zaterdag van FC Haarlemmerhout 103 Gezichten van Haarlem Ellen Driehuizen

FLORA en FAUNA 36 Groente- en fruitbewaartips 37 Natuur in Haarlem 38 Haarlemse bomen 92 Wandelen met Myrthe HRLM september - oktober 2026

CULTUUR 48 12,5 jaar MAAK Haarlem 50 Haventheater 53 Jong Talent Chiara Bon 54 Theater De Liefde 56 Podia Heemstede 62 Toneelgroep Genesius 64 September en Oktober 66 Atafel!

68 Nieuwe Vide 70 Bavo 86 Kunstlijn

Coverfoto: Inge Kaagman.

PSST... ER KOMT IETS NIEUWS AAN We kunnen nog niet alles verklappen, maar geloof ons: dit wil je zien!

HRLM.BLOG

SCAN DE QR-CODE

105 HRLM ✶ 5

LOKAAL OPVALLEN

HRLM stadsglossy

www.hrlm-online.nl/adverteren

BINNEN ZONDER KLOPPEN Gierstraat 78 023 532 4600

voor alle notariële werkzaamheden!

Wilhelminastraat 30 Haarlem 023-5316355 • 12 bieren op de tap • 12 wereldwijnen • Ruim assortiment jenevers en malt whisky’s • Heerlijke happa’s • Dat alles op een oergezellig en warm terras!

info@blanknotarissen.nl www.blanknotarissen.nl

Fotografie: Daan Ruijter.

COLUMN ✶

Jos Ahlers is naast schrijver, spreker en acteur ook ondernemer.

Spreek Nederlands met me Het einde van de zomer betekent ook het begin van een nieuw schooljaar. De meeste scholieren en studenten staan meestal niet te springen om weer in de boeken te duiken, maar ik ken een groep die niet kan wachten.

Woorden, regels en uitzonderingen leren is één, maar je moet het ook allemaal goed uitspreken. ‘Schieten’ is echt iets anders dan ‘schijten’. En ‘de huur betalen’ is niet hetzelfde als ‘de hoer betalen’.

Taal luistert best nauw.

Het zijn de cursisten die Nederlands als tweede taal leren. In het jargon heet dat NT2. Je doet dat als beginner (dan ben je A0) of als gevorderde (dan ben je B1 of zelfs B2).

Als aankomend docent NT2, loop ik nu een aantal maanden mee en dat is, op zijn zachts gezegd, een adembenemende ervaring.

De cursisten met wie ik werk komen uit de hele wereld: Tsjechië, Turkije, Oekraïne (natuurlijk!), Singapore, Engeland, Eritrea, Spanje, Syrië en Afghanistan. En ze delen allemaal dezelfde ambitie: meedoen met de Nederlandse samenleving. Hun ongeduld is hartveroverend.

Wat ook opvalt is hoe vaak we ironie en sarcasme gebruiken.

‘Heel goed gedaan, hoor.’ ‘Nou, dat ging weer lekker.’ ‘Ik zou zeker zo doorgaan.’ Uitspraken die leiden tot grote verwarring bij mijn cursisten. Hebben we het goed gedaan? Of juist niet? En als het niet goed was, waarom geef je me dan een compliment?

Hoe klinkt dan een écht compliment? Kan ik die Hollanders eigenlijk wel vertrouwen?

Hun frustratie over hoe moeilijk het is, is voortdurend voelbaar.

Of het nu de data-analist uit Tsjechië is die hier carrière wil maken, of de pakketbezorger uit Afghanistan die internationaal vrachtwagenchauffeur wil worden, of de Spanjaard die een normaal gesprek wil kunnen voeren met zijn Nederlandse dochters, of de Syrische vrouw die na jaren binnen zitten aan het werk wil.

Deze bonte verzameling ‘gelukzoekers’ en ‘kansparels’ mag ik door het doolhof van de Nederlandse taal helpen. En, zoals bij elke nieuwe taal, valt dat heus niet mee.

Als volwassene een tweede taal leren is soms alsof je volledig hulpeloos in het midden van een mijnenveld staat. Je wil koste wat kost naar de overkant. Omkeren is geen optie. Maar hoe bereik je die overkant veilig?

Dat ik deze mensen mag helpen die moeizame overtocht te maken en een nieuw leven als Nieuwe Nederlander te beginnen is een eer en een genot.

En iedereen die zich heeft laten bang maken door alle negatieve verhalen over nieuwkomers, moet misschien een ochtendje komen meelopen. Ik beloof je een grensverleggende ervaring.

‘Wat is het verschil tussen handig en nuttig?’ ‘Wanneer gebruik je geen en wanneer gebruik je niet?’ ‘Wijs op de klok aan hoe de wijzers staan als het zeven over half vijf is.’ Ik zie ontploffende hoofden om me heen.

En dan heb ik het nog niet over alle uitzonderingen op de talloze verwarrende regels die onze taal rijk is.

105 HRLM ✶ 7

Museum MUTEK

Z

nieuw kunstmuseum in Haarlem ‘Als jongen wilde ik al een museum oprichten’

Zijn droom is uitgekomen. Afgelopen oktober opende Robert van Rhijn in de Wachtkamer Tweede Klasse op het middenperron van station Haarlem museum MUTEK voor toegepaste kunst. Het is het enige kunstmuseum op een functionerend treinstation in Europa.

Het is druk op de perrons van spoor 3 en 6. Reizigers lijken zich niet bewust van het museum dat zich achter het afgeplakte glas bevindt. Binnen valt direct het hoge plafond op met de donkere balken en de decoratieve wandschilderingen. In vitrines staan art nouveauen art deco-schalen, vazen, lampen en klokken. Museum MUTEK toont onder meer modern design meubels met ontwerpen van Rietveld en Berlage. Buiten klinkt een mededeling voor treinreizigers, een fluitje voor vertrek en een wegrijdende trein.

Robert (30) had al jong interesse in techniek. Hij repareerde mechanische apparaten voor familie en kennissen van zijn ouders. Op zijn dertiende kreeg hij een art nouveau-klok ter reparatie. Hij was gelijk onder de indruk van de kast van de klok. “Wat ontzettend mooi is dit, dacht ik.” Zijn moeder werkte voor een Frans staalbedrijf met het hoofdkantoor in Parijs.

Als relatiegeschenk kreeg ze ooit een boek over Frans art nouveau-glas. Robert raakte erdoor gefascineerd. Zijn moeder nam hem mee naar Musée des Arts Décoratifs in Parijs,

8 ✶ HRLM 105

INTERVIEW ✶

› 105 HRLM ✶ 9

een museum voor toegepaste kunst, design en mode. “Een prachtig museum, het gebouw, de opstelling en de kunst.

Het bijzondere aan toegepaste kunst is dat het kunst is met een praktische functie, zoals die art nouveau-klok. Hij is functioneel en esthetisch mooi, een huwelijk tussen techniek en kunst.”

Nederland heeft geen museum voor toegepaste kunst, realiseerde Robert zich. Daar besloot hij verandering in te brengen. Hij begon met het verzamelen van kunststukken. “Leeftijdgenoten wilden later kapper, voetballer of chirurg worden.

Mijn toekomstdroom werd een eigen museum voor toegepaste kunst. Dat leek me fantastisch.” Met de zeshonderd euro die hij op zestienjarige leeftijd van zijn ouders kreeg voor een brommer, kocht hij zijn eerste art nouveau-vaas. De kleurige vaas van Daum heeft een prominente plek in het museum vlakbij de entree. Robert loopt erheen.

Bovenin een vitrinekast staat de vaas te blinken in het spotlicht. “Kijk hoe mooi.”

10 ✶ HRLM 105

ROMMELMARKTEN EN VEILINGEN Na zijn middelbare school volgde Robert de Reinwardt Academie, een opleiding tot erfgoedprofessional. Een jaar later stapte hij over op een studie kunstgeschiedenis.

“Dat was meer in mijn straatje.” Hij ging zich verdiepen in toegepaste kunst en leerde de objecten zoals artistieke meubels, servies en glaswerk steeds beter herkennen. “Ik ontdekte dat op websites met tweedehands artikelen en op rommelmarkten en veilingen op allerlei afgelegen plekken in Europa veel bijzondere kunststukken rondzwierven van gerenommeerde ontwerpers. Ik had verschillende bijbaantjes waarmee ik naast mijn studie zo’n vierhonderd euro per maand te besteden had. Daarmee moest ik mijn verzameling rond zien te krijgen.”

Robert had haast, er moest een collectie worden aangelegd. Niet voor zichzelf, maar voor het museum wat hij zo snel mogelijk wilde realiseren. “Tegenwoordig is het een stuk moeilijker om nog mooie objecten

te vinden. Veel mensen hebben Google Lens op hun telefoon. Die lens herkent vrij snel wat voor kunststuk het is en welke waarde het heeft.”

Roberts vrienden konden zijn passie wel waarderen en waren benieuwd of het museum er echt zou komen. Sommige kennissen en familieleden van zijn ouders reageerden minder enthousiast. “Dat wordt nooit wat met die jongen” of “alweer een vaas wat moet hij ermee?” waren opmerkingen die ik te horen kreeg.

Mijn moeder had er wel vertrouwen in dat het mij zou lukken; ik mocht veel van mijn kunststukken bij haar in huis opslaan.”

Zijn collectie, bestaande uit 942 objecten, is inmiddels rond. Het doel van het museum is de moderne tijd in Europa vanaf ongeveer 1850 tot 2000 aan bezoekers te laten zien.

Een museum voor toegepaste Europese kunst geheel gewijd aan vormgeving en design. Robert streefde altijd naar een complete verzameling, minimaal één

INTERVIEW ✶

‘Met 600 euro kocht ik mijn eerst vaas’

kunststuk in de collectie van architecten en ontwerpers die een bijdrage in die tijd leverden. “Ik heb ook stukken gekocht die ik zelf niet mooi vind, maar die wel thuishoren in het historisch overzicht. Het gaat niet om mijn smaak, een persoonlijke selectie geeft geen objectief beeld.”

FAVORIETE KUNSTSTUKKEN Naast zijn eerste aanschaf is een glazen art nouveau-lamp met libellen op de kap ook één van zijn favoriete kunststukken.

“Deze lamp is heel bijzonder. Ik heb hem gevonden in België op een site met tweedehands artikelen. De eigenaren wisten niet wat ze in bezit hadden. Meestal is de kap gesneuveld, maar deze lamp is nog intact.

Ik was al dertien jaar op zoek naar een gaaf model, maar kon die niet binnen mijn budget vinden. Voor zo’n lamp vragen ze al snel tussen 15.000 en 30.000 euro. Deze kostte maar 150 euro.”

Achter bijna elk object zit een verhaal, vertelt Robert. Hij wijst op een vaasje.

“Hier is achteraf ruzie over ontstaan.

De vrouw die het aan mij verkocht dacht dat het een plateel vaasje van Gouda was.

Die zijn niet heel bijzonder. Ze vertelde dat ze een expert gevraagd had de waarde te bepalen, maar dat die nog geen antwoord had gegeven. Desalniettemin verkocht ze het aan mij voor vijftig euro. Later beweerde de expert volgens haar dat het vaasje 1.200 euro waard was. Dat werd een hele discussie.”

Robert toont nog meer favoriete kunststukken. Een kamerscherm uit 1898 ontwerpen door Theo van Hoytema met daarop kaketoes uitgekerfd in hout. “Hier ben ik verliefd op. Er zijn er maar twee van bekend. Eén staat in het Kunstmuseum in Den Haag en de andere staat hier. In het mooie houtsnijwerk zie je duidelijk de invloed van Indonesië.” Hij loopt naar een tweede kamerscherm gekocht in Brussel van een particulier die het niet meer mooi vond. “Deze vind ik ook fantastisch. Het is een ontwerp van Leon Cauvy. De houten panelen zijn gekerfd, je ziet beschilderde berkenbomen met een ooievaar. Hij is wat klein van formaat, waarschijnlijk werd het

naast een bad op pootjes gezet voor privacy.

Ik vind het niet belangrijk of er 10 of 300.000 stuks van een object zijn. Het gaat mij erom dat het ontwerp goed is. Kijk naar dit grote Van Nelle-winkelblik in geel, rood en blauw.

Daar zijn er ontzettend veel van, maar het blijft een prachtig ontwerp in al zijn eenvoud.”

ARTS-AND-CRAFTSBEWEGING Het afgelopen halfjaar is niet makkelijk geweest voor Robert. Vlak voor de opening van het museum overleed zijn moeder. “Ik ben mentaal nog niet de oude, het valt me zwaar.

Gelukkig loopt het museum goed. Er melden zich steeds meer enthousiaste vrijwilligers zodat ik zaken uit handen kan geven en de rust krijg om op te pakken wat nog moet gebeuren. We hebben iets moois neergezet waar mensen blij van worden. MUTEK wordt steeds beter bezocht. Tot nu toe hebben we zo’n 3.500 bezoekers gehad.

De doelgroep bestaat over het algemeen uit ouderen, de museumdoelgroep. Die groep is het makkelijkst te bereiken. Er komen ook studenten van de TU Eindhoven en andere opleidingen rond productdesign bij ons voor rondleidingen. In Nederland is dit de enige plek waar ze alles bij elkaar kunnen zien.”

In zijn zoektocht naar een geschikte locatie voor het museum voerde Robert verschillende gesprekken over mogelijke

›

105 HRLM ✶ 11

‘Station Haarlem was altijd al mijn lievelingsgebouw’ panden in Eindhoven, die op niets uitliepen.

Kasteel Slangenburg in Doetinchem leek de meest geschikte locatie te worden, maar ging plotseling failliet. Uiteindelijk kwam hij bij de voormalige tweede klasse stationswachtkamer op het middenperron van centraal station in Haarlem terecht.

De plaats waar hij vandaan komt.

“Ik zag dat hier een bord te huur staan, een mooie ruimte op een bijzondere plek in Haarlem. Dit station was al heel lang mijn lievelingsgebouw. Ik dacht dat er veel animo voor zou zijn om de ruimte te huren, maar dat was niet zo.

Na de bezichtiging met de makelaar en het inleveren van een concreet plan, kreeg ik twee weken later te horen dat de NS enthousiast was. Het museum is tot stand gekomen middels een grote crowdfunding en subsidie van Thurkow fonds, Rabobank, Gravin van Bylandt Stichting, Cultuurfonds, Europese Unie, stichting Gifted Art en de J.C. Ruigrok stichting.”

12 ✶ HRLM 105

De wachtkamer is ooit ingericht door meubel- en interieurontwerper Jac. van den Bosch. Met zijn zichtbare spanten constructie, decoratieve wand- en plafondschilderingen en glas-in-loodramen, is de ruimte een toonbeeld van de Nederlandse art nouveau.

“Het is een mooie monumentale ruimte, een voorbeeld van de industrialisatie.

Zonder de uitvinding van de stoommachine had dit station er nooit gestaan. Het is het enige station in Nederland met een mengeling van art nouveau en arts and crafts. Dat zie je aan de balken en de pinnen.

Deze kunststroming had als uitgangspunt dat constructie schoonheid is. Het moest zichtbaar zijn hoe de bouw in elkaar zit.

Er zijn lijnen om de balken heen geschilderd om dit nog eens extra te accentueren.

Oorspronkelijk zouden ze kobaltblauw geweest zijn, maar door rook en roet is de belijning in de loop der jaren bruin geworden. De wandschilderingen met planten vogelmotieven zijn typische voorbeelden van art nouveau.”

STADSWANDELINGEN “Station Haarlem is erg goed bewaard gebleven, heel bijzonder. Op het toilet zitten nog steeds de wandtegels uit 1906. Gelukkig is dit station niet in de vernieuwingsdrang gemoderniseerd. In 1975 is het gebouw al een monument geworden. Het is natuurlijk fantastisch dat het station met het museum weer een publieksfunctie heeft en dat mensen het interieur van deze ruimte weer kunnen bewonderen. Het is eeuwig zonde als zo’n prachtig gebouw leeg staat.

De entreedeuren, de schilderingen, het marmer, het glas in lood en de barkasten, het is allemaal authentiek. Een minpuntje aan de ruimte is dat er nog geen spijker in de muur geslagen mag worden, en dat sommige mensen het een struikelblok vinden dat ze eerst via de OV-poortjes moeten inchecken met hun pinpas of OV-kaart om bij ons te kunnen komen.”

MUTEK is het enige museum voor toegepaste kunst in Nederland en ook

Tekst: Meta van der Meijden. Fotografie: Christhilde Klein.

INTERVIEW ✶

‘Toegepaste kunst is functioneel en esthetisch mooi’ het enige kunstmuseum gevestigd op een functionerend station. “We zijn uniek. Bijna honderd jaar geleden had Haarlem een soortgelijk museum in Paviljoen Welgelegen, opgericht in 1877 door de vader van Frederik van Eeden. Het heeft maar vijftig jaar bestaan omdat de provincie het gebouw opeiste.

Die collectie toegepaste kunst is helemaal uit elkaar gevallen. Echt zonde.”

Robert wil in de toekomst naast een algemeen overzicht nieuwe tentoonstellingen organiseren over specifieke thema’s.

“Als zo’n expositie meer ruimte vereist moeten we een aantal objecten uit de vaste tentoonstelling tijdelijk opslaan.

De losse expositiewanden zijn te verschuiven, we kunnen het interieur steeds opnieuw aanpassen. Voor dat soort tentoonstellingen werken we samen met andere musea en particuliere verzamelaars. Ook heb ik hier op zolder nog vierhonderd kunststukken

in eigen bezit. In september start een tentoonstelling over spoorwegaffiches.

Een zeer toepasselijk thema op deze locatie.

Het is natuurlijk ontzettend leuk als in het museum straks affiches tentoongesteld worden die hier ruim honderd jaar geleden ook hingen. Hiervoor werk ik samen met verzamelaar Arjan den Boer van de website Retours en met Udo Boersma van Van Sabben auctions. Volgend jaar staat een toonstelling op de planning over de vormgeving van de internationale trein.

Het concept internationale trein is al in de negentiende eeuw begonnen, denk aan de Oriënt Express. Het is ook een actueel onderwerp gezien de klimaatveranderingen en het milieu. Het internationale treinennet breidt zich steeds verder uit als alternatief voor vliegreizen. We zijn geen spoorwegmuseum, maar gezien onze locatie hier op het station is het een interessant thema en het betreft toegepaste kunst.”

Vanuit museum MUTEK zullen er in de toekomst ook stadswandelingen georganiseerd worden. Robert is in overleg met gids Brigitte van Stigt die veel over architectuur kan vertellen. “Op deze manier laten we zien dat architectuur ook een vorm is van toegepaste kunst.

In de Patrimoniumbuurt, rondom het Kleverpark en in de Slachthuisbuurt in Haarlem bevinden zich mooie voorbeelden van de Amsterdamse School. Kortom, plannen genoeg.” ✶ www.museummutek.nl Openingstijden: woensdag t/m zondag van 11.00 tot 17.00 uur. Het museum is te bezoeken op het middenspoor van station Haarlem achter de OV-poortjes.

De ingangen op het perron van spoor 3 en 6 bevinden zich onder het tegeltableau ‘Haarlem’.

Nu te zien: 100 jaar spoorwegaffiches.

105 HRLM ✶ 13

Mick en Rickenkrijgen van een stadsgids een rondleiding langs langs de Haarlemse HofjesHofjes Mick Rick krijgen van een stadsgids een rondleiding de Haarlemse

Tekst en foto’s: Michaëla J Bijlsma, Illustraties: Eric J Coolen, Vormgeving Henk Tijbosch en beeldbank NH-Archief Tekst en foto’s: Michaëla J Bijlsma, Illustraties: Eric J Coolen, Vormgeving Henk Tijbosch en beeldbank NH-Archief

HRLMse Hofjes We zijn in de Witte Herenstraat. Daar is het Frans Loenenhofje. Deze poort is gebouwd in 1625 in Hollandse renaissance stijl door stadsbouwmeester Lieven de Key. Hofje van Bakenes Brouwershofje Bruiningshofje Essenhof Hofje Codde en Van Beresteyn Frans Loenenhofje Gravinnehof Hofje van Guurtje de Waal Hofje van Heijthuijsen Hofje in den Groenen Tuin Johannes Enschedé Hof Hofje van Noblet Hofje van Loo Luthers Hofje Hofje van Oorschot Proveniershof Remonstrants Hofje Hofje van Staats Teylers Hofje Vrouwe- en Antonie Gasthuys Vrouwe- of Verwershofje Wijnbergshofje Zuiderhofje

Wie was deze Frans Loenen?

14 ✶ HRLM 105

Aan de binnenzijde van de poort staat een wapen, van wie is dat?

Dat is het wapen van Frans Loenen, een onthoofde leeuw.

Het hofje ligt tegen de Lutherse kerk aan. Officieel heet het hofje het “Sint Jans- en Koen Kuijsers Gasthuis met het Frans Loenen Hofje gecombineerd”.

Hoe zit dat?

Het Sint Jans Gasthuis stamt uit 1390 en het Koen Kuijsers of -Heilige Geest Gasthuis uit 1394. Zij gingen in 1607 samen met het Frans Loenenhofje. Deze lange officiële naam werd als snel alleen het Frans Loenenhofje.

Frans Loenen was een rijke Amsterdamse koopman in lijnwaden die naar Haarlem verhuisde. Hoewel hij veel geld vergokte was er na zijn dood nog wat geld over. Dat liet hij na voor de armen van Haarlem. De executeurs van zijn nalatenschap kochten hiermee in1607 een deel van het terrein van het vroegere Witte Herenklooster en bouwden daarop elf kamers.

INTERVIEW ✶ Er zijn in dit hofje veel gevelstenen te zien.

Wat betekenen die?

Hoeveel woningen zijn er nu?

Op de gevelstenen die in het hof te vinden zijn staan de renovaties genoemd. Bijvoorbeeld een vriend van Frans, proost Jacobus Zaffio breidde het hof in 1609 uit met nog 5 woningen. In 1772 werden door Joh. Enschede en Corn. Baakt Lavr. Fil. de ‘proostkamers’ gerenoveerd. Er werd ook een regentenkamer gecreëerd. In 1736 lieten de regenten Sadelaar en Hoepling de woningen vergroten.

Wat is dat?

In 1986 werden alle woningen drastisch gemoderniseerd en bleven er in totaal tien over.

In 2001 werd de tuin uitgebreid met het paviljoen.

Dat is een gemeenschappelijke ruimte voor bewoonsters en regenten.

Daar kunnen allerlei activiteiten Leuk zeg die plaatsvinden. oude lantaarns!

Ja die gloeiden vroeger op gas, maar hebben nu LED verlichting.

Is er van dit hofje ook nog een oude ansichtkaart?

Wat staat er op die bankjes in de tuin en op die zonnewijzer aan de kerkmuur?

Daar staat de spreuk Bene vixit qui bene latyut.

Dat betekent: Wie in de luwte leeft, leeft goed.

Ja zeker! Die is weer te vinden bij de beeldbank van het NH-Archief.

› Wordt vervolgd in de volgende HRLM! 105 HRLM ✶ 15

ZO Haarlems

BIERTJE? Zin in een wandeling met een goed verhaal én een biertje? Ontdek Haarlem tijdens de bierwandeling van Dani Buijtenhek, of duik in het stripboek over Brouwerij Het Scheepje!

Het stadgidsje is te koop voor € 2,95 en het stripboekje voor € 12,95 bij het VVV.

16 ✶ HRLM 105

HAARLEM AAN JE VOETEN Deze heerlijke sokken wil je toch gewoon dragen? Alleen een beetje lastig als je de weg kwijt bent… gelukkig staat de kaart erop!

Deze hippe sokken zijn te koop voor € 14,95 bij het VVV.

105 HRLM ✶ 17

18 ✶ HRLM 105

COLUMN ✶

Karbonkel

Karbonkel is publicist, geschiedenisfreak en Haarlemoloog.

Hij laat zijn licht schijnen op zaken van Wisselende Importantie...

NT LS N D FLM Omdat ik de filmpjes die onze vader opnam in de zestiger jaren naarmate de jaren verstreken steeds leuker ging vinden, schafte ik halverwege de jaren ‘80 zelf óók een cameraatje aan. Het apparaatje, in een model dat wel wat weg had van een Philishave, knipoogde en fluisterde me vanuit de etalage van de fotozaak in de Gierstraat toe: voor nog geen honderd piek heb jij er óók eentje!

In die tijd waren er natuurlijk ook al video-camera’s voor particulier gebruik, maar die waren nogal duur en groot (er moest immers een VHS-band in) en praktisch wat lastig, al was het maar omdat je altijd een reserve-accu moest meezeulen. De trotse eigenaren van de eerste generatie autotelefoons weten wat ik bedoel – alles was koelkast-sized. Met zo’n videoding had ik ooit eens een krakersfeestje met veel optredens van iets later best wel bekende bandjes een dag lang lopen filmen, en aan het eind van die dag wist ik twee dingen zeker: krakers en video-camera’s gaan niet goed samen, en cameraman worden was niets voor mij…

In genoemde filmpjes van vaders vond ik vooral de inmiddels vaak geheel veranderde ‘achtergronden’ interessant, waardoor ik me voornam me met mijn handzame Fuji vooral op achtergronden te richten. En dan met name die, welke duidelijk op het punt stonden te veranderen. Begin tachtiger jaren betekende dat: het Houtplein.

Vanaf mijn prille jeugd een verzameling grote huizen, waar op de onderste etage steevast een bedrijf was gehuisvest: veel autoverkopers (Ford, Opel, met onder andere het raadselachtige merk Glas) en/of garage’s, een taxibedrijf, een fietsenmaker, een juwelier, een sigarettenverkoper, een Chinees-Indisch en een ouderwets hotel-restaurant, een spaarbank, een frietverkoper met automatiek, een juwelier. En verderop aan de overkant, voorbij een vage kleding-outlet en het eveneens ouderwetse Heerenhek, natuurlijk de fameuze speelgoedzaak van Korstjens,

wat mode- en ondergoeddingen, nog een Chinees, en uiteindelijk een slager. En alles aan de oostelijke kant zou gaan worden gesloopt.

Hoogste tijd voor een mooie laatste-kansfilm! Omdat ik in dit geval geen personen filmde, maar alleen ‘achtergronden’ op de voorgrond wilde, ging ik staan in de buurt van de binnenkort voorgoed verdwenen gebouwen, en filmde kalmpjes in het rond – het hele plein zou ik van een waardig afscheid voorzien op die manier, en tegelijkertijd bewaren voor het nageslacht… ik schoot zo een dik halfuurtje vol, en stuurde de cassettes van elk drie minuten in hun bij aankoop al meegeleverde beschermenvelop naar het grote Ontwikkel-adres, om ze korte tijd later keurig op een spoeltje weer terug te ontvangen. Daarna sloeg ik de schat koel op. Want hoe langer je dat soort ‘gewone’ dingen bewaart, des te bijzonderder ze worden, natuurlijk. Toen het halve Houtplein eenmaal gesloopt was, en voorzien van een soort Berlijns Muur van glas, achtte ik de tijd rijp voor een eerste blik, en bekeek ik de acht of negen filmpjes op een daartoe aangeschaft handig viewertje.

Dat viel niet mee.

Bij het kijken van de best wel donkere beelden besefte ik ineens dat je toch ook niet de eerste woordjes van je kind, of de laatste van je ouders, op gaat nemen op een wasrol zoals Edison die gebruikte… Natuurlijk waren er nog geen handycams, om nog te zwijgen over de super-camera’s die we tegenwoordig in onze mobieltjes hebben (en die beelden maken, die zó de bioscoop in kunnen), maar mijn nostalgisch georiënteerde werkwijze had een dusdanig pover resultaat opgeleverd, dat mijn enige hoop is dat ooit alle moderne elektronische bestanden door een EMP gewist gaan worden, waardoor mijn ouderwetse spoeltjes ineens weer net zo bijzonder worden als die van mijn vader…

105 HRLM ✶ 19

UITVAARTVERZORGING LOES HOFHUIS

Inspirerend vergaderen en werken

• Het Seinwezen: duurzaam verbouwd industrieel erfgoed.

• Voor ruime flex-werkplekken en bijzondere vergaderzalen.

• Ongedwongen zakelijkheid dichtbij Haarlem CS. • Broedplaats van sociale innovatie in de buurt.

Foto: Hans Peter Föllmi

EEN MOOIE UITVAART REGEL JE SAMEN De dood vormt een wezenlijk onderdeel van het leven. En toch komt een overlijden in de meeste gevallen onverwacht. Naast alle emotionele zorgen zijn er plotseling veel praktische zaken die geregeld moeten worden. Het kan u veel troost geven als een persoonlijk afscheid goed georganiseerd is.

Ik informeer u graag over de mogelijkheden en denk met u mee, zodat u ondanks alle verdriet er met een goed gevoel op terug kunt kijken.

Voor informatie of vragen kunt u bellen met 06 55 79 75 85.

WWW.LOESHOFHUIS.NL

Seinwezen.nl Inspirerend erfgoed aan het spoor Kinderhuissingel 1 2013 AS Haarlem 023 5317118

MIJN STIJL Greetje Kamminga WAT IS JOU STIJL? “Mijn stijl is – als ik het voor elkaar krijg – ‘arty and edgy’, zoals de Engelsen zeggen.

Denk aan barrel jeans en oversized jasjes. Maar als ik iets leuks zie dat niet aan die criteria voldoet, dan moet het minstens modern zijn. Ik heb namelijk ook een elegante kant die af en toe omhoog kruipt en dan val ik voor een chique wijde rok. Heel lang heb ik gedacht dat je een bepaalde stijl moest kiezen en je daar dan ook aan moet houden. Inmiddels weet ik beter. Een mens bestaat uit zoveel facetten, waarom je beperken? Draag wat je leuk vindt.”

HEB JE EEN VASTE STIJL? “Niet echt, maar heb wel vaak veel kleur in mijn kleding, dat staat vooral goed bij mijn gezicht. Het liefst felle kleuren zoals bij dit jasje. Het haalt me zo op en het maakt mensen die me tegenkomen vrolijk. Maar vaak val ik toch ook voor een zwarte top.

Dat compenseer ik dan met felgekleurde oorbellen of een ketting. Sjaaltjes staan bij andere mensen leuk, maar bij mij niet. Nou ja, om mijn middel kan het wel.

Ik koop bij winkels die twee bordjes hebben: ‘Open’ en ‘Te Koop’. Met andere woorden: ik word nogal eens in verleiding gebracht. Twee van mijn absoluut favoriete zaken in Haarlem zijn kpa.haarlem in de Zijlstaat en LAB Women’s Clothing op de Oude Groenmarkt.”

WAT DRAAG JE NU? • Jasje: merk MSGM, outlet van Margriet Nannings in Amsterdam • Broek: merk 3 x 1, gekocht bij LAB Women’s Clothing, Oude Groenmarkt 2 • Riem: Ergens in Veenendaal bij een zaak die niet meer bestaat • Schoenen: AMA Brand, ook gekocht bij LAB Women’s Clothing, Oude Groenmarkt 2, • Handtas: Gianni Chiarini, gekocht in de Negen Straatjes, Amsterdam • Oorbellen: Lara Design.nl • Armbanden: Gekregen van mijn man, een vriendin en mijn moeder • Horloge: tweedehands, Must de Cartier 21 via de app Chrono 24

105 HRLM ✶ 21

Productie en fotografie: Franklin van der Erf..

DRAAG JE OOK TWEEDEHANDSE KLEDING “Vintage kleding heb ik ook wel, maar weinig. Want alhoewel ik vreselijk veel van kleding houd (altijd gedaan ook), gaat mijn hoofd op blanco zodra ik voor rekken met kleding sta. Ik kan me niet indenken hoe het op mij zal staan en wat ik zou moeten kiezen. Om die reden zijn de twee genoemde zaken in Haarlem top voor mij, want die eigenaressen kunnen mij stylen. En dan te bedenken dat ik een blog heb (No Fear of Fashion) waarop ik iedere week een nieuw verhaaltje zet met een nieuwe kledingcombinatie (dus niet altijd nieuwe kleding). Gewoon omdat ik het onderwerp zo leuk vind.”

KICK SMIT de Haarlemse ‘Swerver’ Op 1 oktober verschijnt Kick, een luxe magazine waarin het rijke erfgoed van de verdwenen profclub HFC Haarlem (1889-2010) wordt belicht. De naamgever is de grootste Haarlemse sporter aller tijden, Kick Smit. Tachtig jaar geleden werd hij met Haarlem kampioen van Nederland.

In dit (ingekorte) verhaal halen twee zonen, Kick jr. en Peter, herinneringen op aan hun vader.

“Het steekt ons nog steeds dat de sporthal naast het Haarlem-stadion zijn naam niet heeft gekregen.”

22 ✶ HRLM 105

SPORT ✶

Het was oorlog in Nederland en in Haarlem werd de bekende voetballer Kick Smit op een dag vlakbij het station aangehouden door Duitse soldaten. Hij was op de fiets.

Zijn zoon Peter vertelt de anekdote met aanstekelijk plezier.

‘Op de Schoterweg moest hij stoppen.

Er werden fietsen ingenomen door de Duitsers. Op de hoek met de Cronjéstraat zat Jan van der Meer, een radiowinkel.

Mijn vader reed door en werd meteen achtervolgd door een motor met zijspan.

Met zijn hand gaf hij aan dat hij linksaf zou slaan. Om de achtervolgers af te schudden, ging hij op het allerlaatst naar rechts.

Die motor is toen de winkel ingereden.’

Zijn zoon Kick jr.: “Goeie schijnbeweging.

Zo deed hij het op het voetbalveld ook.”

Hard gelach vult de Haarlemse woonkamer van Peter Smit.

Kick (1947) en Peter Smit (1954) zijn de twee jongste zonen van de Haarlemse voetballegende, de ‘Swerver’ (hij zwierf over het hele veld) die furore maakte in het Nederlands elftal (26 doelpunten in 29

interlands) en HFC Haarlem in 1946 naar de landstitel leidde. De oudste zoon, Jan (1940), overleed in 2022. Het gezin telt ook nog twee zussen, Hanny (1937) en Ineke (1942).

Bij Peter thuis hangt het shirt dat zijn vader in 1934 droeg in de wedstrijd die de WK-koorts (‘We gaan naar Rome’) in het hele land aanwakkerde, Nederland-Ierland. Nederland won met 5-2, Kick Smit scoorde twee keer.

Een panoramafoto uit dezelfde wedstrijd siert de gang van het huis in Bloemendaal van zijn middelste zoon Kick. “Zo tonen we onze trots.’ ” De onverwachte opening van het tweegesprek van Kick: “Hij heette eigenlijk Chris, maar dat kon zijn zusje niet uitspreken.

Toen hebben ze er Kick van gemaakt.”

Nog een mogelijk ongemakkelijke waarheid:

Kick Smit is geen Haarlemmer, maar een Bloemendaler.

Peter: “Hij is geboren in het Provinciaal Ziekenhuis aan de Brederodelaan.

Meerenberg, heette het toen nog.

Zijn moeder was geestelijk in de war.

Niet lang geleden zijn we erachter gekomen dat ze was getraumatiseerd.

Ze woonden aan het Schoterkerkpad en op de Jan Gijzenkade was een dodelijk ongeluk gebeurd. Het slachtoffer, een jongetje, werd bij hen naar binnengebracht. Toen is het helemaal misgegaan. Kick’s moeder moest zelfs worden opgenomen. Het is nooit meer goedgekomen.’

Kick: “Daarna zijn ze naar de Korteweg verhuisd. Dat huis is gesloopt. Ze hebben ook nog in de Scheldestraat gewoond. ›

105 HRLM ✶ 23

Hij was echt een kind van Haarlem-Noord; van het oude dorp Schoten. De Korteweg is het straatje achter de Dekamarkt.”

Peter: “Mijn vader en moeder begonnen op de Schoterweg. Daarna woonden ze in de Cronjéstraat, op de Gedempte Schalk Burgergracht, de Rijksstraatweg en in de Meeuwenstraat. Hij heeft nog een jaar voor schoenmaker geleerd in die grote school aan de Verspronckweg. Dat was ook zijn eerste baantje, schoenmaker.”

Kick: “En zijn vader was lantaarnopsteker in Schoten. Die had je toen nog. Ik zie nog voor me hoe opa een laddertje tegen een lantaarnpaal zette.”

Peter: “Ik ben zelf geboren boven Suisse op de Rijksstraatweg toen mijn vader het café uitbaatte. Nu zit er een Chinees.”

Kick: “Ik ben geboren op de Gedempte Schalk Burgergracht. Wij zijn ook opgegroeid in Haarlem-Noord, in de Meeuwenstraat.

Ik herinner me mijn vader als een innemende man met een goede babbel. En hij was een goede verteller, mede doordat hij zoveel had meegemaakt. Mensen luisterden graag naar hem. Charismatisch was hij ook.”

Peter: “Het geloof speelde een grote rol in zijn leven. Daarom begon hij bij Geel-Wit en Onze Gezellen, twee katholieke clubs.”

Kick: “Toen hij voor een seculiere club koos,

24 ✶ HRLM 105

RCH, werd hij min of meer doodverklaard.

Als hij bij OG was omdat zijn broer daar speelde, mocht niemand met hem praten.

Mag ik dan ook niet meer met mijn eigen broer kletsen? vroeg hij zich af.”

Peter: “Hij was gelovig, en mijn moeder nog meer. In de jaren zestig, zeventig werd alles anders, maar toen we klein waren, moesten we mee naar de kerk, de Zeven Smarten op de Rijksstraatweg. Hij heeft een keer gevochten met een kapelaan van de Sint Bavokerk. Dat is de kerk die eerst op de plek stond van de Zeven Smarten. Hij heeft ons het verhaal zelf verteld. Voor de kerk lag een vijver. Hij fietste langs met zijn vriendinnetje, ze was vijf jaar jonger. ‘Ga van die fiets af, Marietje’, zei de kapelaan, ‘hij zit bij de verkeerde club.’ Toen heeft hij de kapelaan in de vijver gegooid.”

Kick: “Dat meisje was onze moeder. Hij was 19, zij 14. Ze zaten samen op de Bavo-school, dat is nu de jeugdherberg. Zij woonde op de Rijksstraatweg, in het tolhuis. Zij kwam ook uit een streng katholiek gezin. Er waren zeven zussen en voor het huis stonden bomen.

Om naar binnen te kunnen gluren, klommen de jongens in de bomen.”

Peter: “Als vader was hij streng.’ ” Kick: “Héél streng.!”

Peter: “Ik had geluk, als jongste. Tegen de tijd

dat ik er was, was hij als vader milder en losser.’

Kick: “Wie niet luisterde, moest voelen.

Ineke verliet al op haar veertiende het huis, ze ging intern op de verpleegstersopleiding.

Daar koos ze ook voor omdat ze weg wilde.

En ze waren zuinig, onze ouders. Heel zuinig!”

ONDER DE MORFINE Peter: “Met oud en nieuw logeerde ik altijd bij familie in Hilversum, mijn ouders gingen dan naar de wedstrijd van de oudinternationals tegen HFC. Toen ik een keer weer thuiskwam, zei mijn moeder dat hij naar het ziekenhuis zou gaan. Hij is ziek, zei ze.

Ze waren ook niet bij de wedstrijd geweest.

Dat was in 1973. Hij was pas 62.”

Kick: “Hij had al een tijdje klachten, buikpijn vooral, en hij zag er slecht uit. Ze hebben hem geopereerd, maar konden niks meer voor hem doen. De kanker was uitgezaaid.”

Peter: “Die zomer werd het WK gespeeld, het beroemde toernooi van 1974. Voor het begon was hij nog geïnterviewd, samen met Beb Bakhuijs en Leen Vente. Op de foto zag je dat hij pijn had.”

Kick: “Vlak voor de finale is hij overleden, op 1 juli. Hij was thuis en zat onder de morfine. Onze zus Ineke verzorgde hem, en onze broer Jan gaf hem injecties. In zijn laatste nacht heb ik over hem gewaakt.

Hij overleed ’s morgens om een uur of zeven en om acht uur werd zijn dood al gemeld op de radio.”

Peter: “We waren er met z’n vijven bij.”

Kick: “In mijn omgeving is Kick Smit nog steeds een grote naam. Ik kom elke donderdag in café Van Egmond en daar komen ook veel sportmensen van vroeger.

Dan gaat het soms over hem. Het trapveldje in Haarlem-Noord is helaas verdwenen, maar het is mooi dat zijn foto nog op de Kennemer Sporthal hangt en dat er een straat naar hem is vernoemd.”

Peter: “Het steekt ons nog steeds dat de sporthal naast het Haarlem-terrein zijn naam niet heeft gekregen.”

Kick: “Ik fiets nog weleens door het Noordersportpark. Dat is niet fijn. Links zie je de ruïne van de Kick Smit-tribune, rechts staat de Yvonne van Gennip-hal die natuurlijk de Kick Smit-hal had moeten heten.”

Peter: “Het is tijd voor een standbeeld.”

Kick: “Ja, een standbeeld!” Lachend: “Een plaats weten we ook al: naast die sporthal.”

VOETBALLER, GEEN ZAKENMAN Ook als ondernemer en winkelier deed Kick Smit zijn bijnaam, de ‘swerver’, eer aan.

Zakelijk boekte hij zijn grootste succes met zijn onder voetballiefhebbers populaire kranten- en tijdschriftenwinkel op Krocht 12a

in het centrum van Haarlem. Het was ook de laatste halte van zijn werkzame leven.

De meeste banen waren van korte duur.

In 1934, het jaar waarin hij zijn debuut maakte in het Nederlands elftal, was hij melkboer in de Sillemstraat. In 1935 opende Kick een ijssalon op de hoek van de Meester Cornelisstraat en Santpoorterstraat. In 1936 begon hij op de Schoterweg 26 een sigarenmagazijn en in 1939 startte hij in de Cronjéstraat op nummer 101 een sportwinkel. Zijn vrouw Rie werkte mee.

De oorlog kwam hij door met baantjes bij uitgeverij Spaarnestad en de kousenfabriek van Haarlem-supporter Cornelis Hin. Vanaf 1948 probeerde hij het in de horeca, als uitbater van café Suisse op de Rijksstraatweg, totdat hij zijn draai vond op de Krocht.

De opening van de kranten- en tijdschriftenwinkel aldaar in november 1955 zorgde voor een kleine volksoploop. ‘De eens zo vermaarde voetballer heeft gistermiddag misschien wel net zo veel handen geschud als bij een overwinning in een interlandwedstrijd’, schreef de Nieuwe Haarlemsche Courant.

Twee later later breidde hij zijn zakelijke imperium uit met een kiosk op het Stationsplein, in het gebouwtje dat later door de VVV werd gehuurd en momenteel fungeert als kantine voor de buschauffeurs van Connexxion.

Kick Smit combineerde het werk in de winkels met het lesgeven op het CIOS in Overveen, als docent voetbaltechniek. Het voetbalveld was zijn droomplek en dat zou nooit veranderen. Lichtelijk gedesillusioneerd stelde hij in 1960 vast dat de nasleep van de roem van korte duur was. “Je moet je niks verbeelden. Reken maar niet dat ik hier een zaak kan drijven omdat ik Kick Smit ben.

Daar komt toch werkelijk wel wat meer voor kijken." ✶

Tekst Paul Onkenhout en Edwin Struis.

SPORT ✶

Het magazine Kick over het rijke verleden van HFC Haarlem is vanaf 1 oktober verkrijgbaar in alle regionale boekhandels.

105 HRLM ✶ 25

P

areltjes

uit het Noord-Hollands Archief

WIJ LEEFDEN HIER

Sporen van vergeten natuur “Het spreekt vanzelf dat wij nog veel langer over uitgestorven dieren konden spreken, en dat het aantal soorten, dat voor de mensch is weggevlucht en zich hoogstens nog in enkele eenzame gebieden staande houdt, héel groot is. Overal zien wij zulke dieren zeldzaam worden, en als er geen beschermde gebieden worden gevormd, zullen zij binnen enkele tientallen van jaren verdwijnen.”

Aankondiging van Tesch’ radiolezing ‘Uitstervende dieren II’ in de Nieuwe Haarlemsche Courant, 5 juni 1930.

26 ✶ HRLM 105

UITSTERVENDE DIEREN’ IN 1930 Op vrijdagmiddag 6 juni 1930 rondom 14.45 uur besluit zoöloog en zeevisserij-onderzoeker Johan Jacob (J.J.) Tesch op radiozender A.V.R.O. een lezing voor scholieren met deze woorden.

“Gelukkig zijn er tegenwoordig zulke beschermde gebieden. Maar hoe de wereld er over een of twee eeuwen uit zal zien – het is beter ons daarin maar niet te verdiepen.”

HISTORIE ✶

Eerste pagina van de handgeschreven radiolezing ‘Uitstervende dieren II’ van J.J.Tesch, voor de uitzending op 6 juni 1930 bij de A.V.R.O. Collectie Rijksintituut voor Visserijonderzoek (RIVO).

Deze sombere toekomstvoorspelling geeft de tekst een bijzondere lading. Het is nu immers bijna een eeuw later, over vier jaar precies. De lezing is overgebleven als handgeschreven tekst, aan de correcties te zien een bijna definitieve versie van tien kantjes. Een audio-opname is voor zover bekend niet overgebleven. Het manuscript is een momentopname over soortenverlies, uit de eerste decennia van de Nederlandse natuurbescherming. Welke hoop en vrees voelde de spreker toentertijd? En wie was deze J.J. Tesch – en hoe past deze lezing in het archief over zeevisserij-onderzoek?

A.V.R.O-UITZENDING VOOR SCHOLEN Zoöloog en visserij-onderzoeker Johan Tesch hield de lezing in een reeks van acht uitzendingen ‘voor scholen’ op de vrijdagmiddag, tussen 1929 en 1931.

Laatste pagina van de handgeschreven radiolezing ‘Uitstervende dieren II’ van J.J.Tesch, voor de uitzending op 6 juni 1930 bij de A.V.R.O. Collectie Rijksintituut voor Visserijonderzoek (RIVO) en rechtsvoorgangers te IJmuiden, 1888-1991.

Alleen van Uitstervende dieren II is de tekst bekend, maar volgens krantenaankondigingen gingen andere uitzendingen van Tesch over diepzeevissen, vaderzorg bij dieren en ‘reuzen-inktvisschen en andere zeemonsters’.

Uitstervende dieren was een tweeluik met deel I over de dodo en deel II over onbekendere soorten. Tesch was Hoofd Visserij van het Rijksinstituut voor Biologisch Visserij Onderzoek. Het manuscript van de lezing ligt als los stuk in het archief van dit instituut en lijkt toevalligerwijs in het archief te zijn opgenomen.

WAS DE REUZEN-ALK UITGESTORVEN? In de lezing verbindt Tesch de ‘uitstervende’ dieren – die rondom 1930 ernstig bedreigd waren – met dieren die reeds uitgestorven waren door de mens. Hij noemt de oeros (de voorouder van de Nederlandse

melkkoe), Steller’s zeekoe en de reuzen-alk.

De reuzenalk was een zeevogel van 75 centimeter die niet kon vliegen, vooral tussen Schotland en IJsland leefde, maar af en toe ook in de Noordzee een wintergast was.

De laatste bekende reuzen-alk is in 1844 gedood. Zoals vaker bij ernstig bedreigde soorten, was er echter nog lang onzekerheid of deze reuzen-alk echt het laatste exemplaar was. In 1930 had Tesch nog hoop voor de zwart-witte zeevogel, maar over de lange termijn koesterde hij geen verwachtingen: “Bij New-Foundland leefden zij alleen op een kleine rots, het Funk-eiland, maar ook hier werd de laatste omstreeks 1840 doodgeslagen. Verleden jaar beweren twee Noren op een van de Lofoten-eilanden een levende reuzen-alk te hebben gezien; het is best mogelijk dat er sinds 1840 nog enkele exemplaren zijn overgebleven, en dat de soort dus nog altijd niet is uitgestorven. ›

105 HRLM ✶ 27

Als het waar is, zal het misschien lukken de reuzen-alk weer in het leven terug te roepen, maar als hij nog leeft, zal er zeker, vanwege de hooge beloning, door verzamelaars uitgeloofd, wel ijverig jacht op gemaakt worden, en dan zullen de laatste dieren van de reuzen-alk ten slotte heelemaal van de aarde verdwijnen.”

Nu is bekend dat de laatste reuzen-alk uit 1844 inderdaad de laatste was.

Wisent. Houtsnede uit Konrad Gesner, Historiae animalium, 1551-1558. Collectie Oude boekerij van de Stichting Bibliotheek Zuid-Kennemerland te Haarlem.

KIWI, KAKAPO EN WISENT Andere diersoorten stonden in 1930 op een keerpunt. Tesch noemt de wisent, galapagos-schildpadden en de NieuwZeelandse loopvogels kiwi en kakapo.

Dit waren allen soorten die toentertijd ernstig bedreigd werden. De wisenten waren in 1930 uitgestorven in het wild en hadden een wereldpopulatie van circa 60.

De laatste kuddes wilde wisenten zaten in Litouwen en de Kaukasus, schrijft Tesch, maar “de oorlog [1914-1918] met al zijn verwoestingen, juist in deze streken, veroorzaakte een bijna volkomen vernietiging van de Europeesche bison, en de weinige dieren, die in 1918-1919 nog hier bestonden, zullen nu ook wel door stroopers uitgeroeid zijn”.

Dierentuin Artis zette zich in Tesch’ zijn tijd in voor het voortbestaan van de soort en de geboortes van wisentkalfjes in Amsterdam haalden in 1934 en 1935 geregeld het nieuws.

We weten nu dat dit beschermingsplan cruciaal is geweest voor het voortbestaan van de wisent, en dat ze ondertussen ook weer in (beschermde) natuur vrij rondlopen.

Duinwandelaars uit Haarlem kunnen ze sinds 2007 met eigen ogen bekijken in de Kennemerduinen.

Beschermde natuurgebieden boden volgens Tesch de enige hoop. Over de kiwi schreef

28 ✶ HRLM 105

HISTORIE ✶

Reuzen-alk ( Pinguinus impennis), John Gerrard Keulenmans, circa 1900.

Wikimedia Commons.

hij: “Het is heel jammer, dat de Kiwi, waarvan nog verschillende soorten bestaan, hoe langer hoe zeldzamer wordt, en als er niet enkele gebieden voor hem bewaard blijven, waar verwilderde honden en katten ten strengste worden geweerd, zal hij zeker binnen korte tijd uitsterven.” En over kakapo, een grote groene papegaai: “Een andere merkwaardige vogel, de uilen-papegaai van Nieuw-Zeeland, die niet vliegt, is nu zoo goed als uitgeroeid, omdat er door huisdieren overal jacht op gemaakt wordt”. Je zou de luisteraars van de lezing graag willen vertellen dat de kiwi, hoewel bedreigd, nog altijd rondstapt op deze aarde. En dat de ‘uilen-papegaai’ kakapo in 1974 uitgestorven werd geacht, maar dat een rest-populatie is ontdekt – en dat door een intensief beschermingsprogramma op roofdiervrije eilanden het aantal kakapo’s nu exponentieel groeit.

JOHAN JACOB TESCH J.J. Tesch (1877-1954) is weinig onderzocht als stem in de Nederlandse natuurbeschermingsgeschiedenis. En voor zijn werk voor het Rijksinstituut zette hij zich ook niet in voor de natuur, maar voor de visserij als bedrijfstak. Toch sluimert het thema van natuurbescherming door zijn leven. Johan Tesch was sinds kindertijd natuurliefhebber en wisselde wetenschappelijk onderzoek af met publieke optredens zoals

deze lezing, en met publicaties over het zeeleven in de trant van Jac. P. Thijsse.

Hij schreef voor Thijsses blad Levende Natuur en ondertekende in 1929 samen met Thijsse en 51 andere wetenschappers als Johanna Westerdijk en Hugo de Vries, een ondertekende brief voor bescherming van moerassen en andere wilde gronden in Nederland. In 1912 deed hij in geletterde kringen even stof opwaaien met een pleidooi voor de Zuiderzee als ‘natuurmonument’ – en tegen de naderende afsluiting – vanwege een zeldzaam kwalletje en krabje die alleen daar voorkwamen.

STRIJD TEGEN OVERBEVISSING Tesch maakte in zijn leven vele expeditietochten naar de Faeröer -eilanden, IJsland en dichterbij gelegen plekken in de Noordzee.

Met politieboot Nautilus trok hij bijvoorbeeld naar de Doggerbank, om daar haringen op te vissen en precies te meten hoe groot elke haring van elke leeftijd was. Met deze uitgebreide onderzoeken bepleitte hij, eerst voorzichtig en in de loop van de jaren dertig steeds overtuigder, dat er in de Noordzee sprake was van ‘overbevissching’. Dit kwam door de stoomtrawlervisserij, waarbij te veel jonge vissen meekwamen in de netten.

Tesch was uitgesproken voorstander voor internationale samenwerking en regulering, met name tegen zogenaamde ‘pufvisserij’

DE TOEKOMST Op het eerste gezicht hoort deze lezing over kakapo’s en wisenten niet thuis in het archief van een onderzoeksinstituut over Nederlandse visserij. De lezing is toevallig bewaard gebleven, en dat maakt het juist een pareltje. De tekst geeft context aan het werk van één de meest prominente wetenschappers van het instituut, en biedt een persoonlijk inkijkje in zijn toekomstverwachtingen. “Maar hoe de wereld er over een of twee eeuwen uit zal zien – het is beter ons daarin maar niet te verdiepen.”

Ondertussen zijn we aanbeland bij die toekomst: de eerste eeuw sinds de lezing is bijna verstreken. Tesch wilde hier liever niet over nadenken en had weinig hoop voor de soorten waar hij over vertelt.

Maar hoewel de reuzen-alk inderdaad verdwenen is, zijn de kiwi, kakapo en wisent nog aanwezig – de laatste zelfs weer in het wild in Nederland. In 1930 kon het echter nog alle kanten op. En dat herinnert ons eraan, zoals de mooiste historische documenten dat doen, dat ook de toekomst nog geheel openligt. ✶

Tekst: Anna Lakmaker, medewerker presentatie en educatie en samensteller van de tentoonstelling.

(het opvissen van de allerjongste platvisjes, die vermalen werden voor weinig rendabele zaken als eendenvoer). Zijn argumentatie hiervoor was steevast economisch van aard: overbevissing schaadde de visvangst en bedreigde daarmee de Nederlandse visserij.

Het voortbestaan van de soorten was in deze lobby geen thema.

Te zien: in het Noord-Hollands Archief tot en met 23 oktober.

105 HRLM ✶ 29

30 ✶ HRLM 105

INTERVIEW ✶

Haarlem door de ogen van…

MARTINE KRÖNER,

eigenares van Café Mari

Op welke school zat je?

“Op het Stedelijk Gymnasium, middenin de stad, achter de Grote Markt. Het was een ontzettende leuke tijd en ik heb er ook veel geleerd over het centrum.

Zo vond mijn geschiedenisleraar het heel belangrijk dat wij naast de geschiedenis van Haarlem, ook de straten rondom de school leerden kennen. Daarom kregen we onder andere een proefwerk over de stratenkaart van het centrum. Destijds als puber vond ik dat niet zo leuk, maar nu heb ik er altijd nog veel aan.”

Waar in het centrum ging je destijds uit?

“In de winter gingen we voornamelijk uit in Het Haasje. Dat was een piepklein café, waar alle tieners gezellig samengepropt zaten. Nu zit er het restaurant Dané.

Daarna gingen we vaak dansen in Club Stalker. In de zomer gingen we allemaal naar Zandvoort, naar bar-dancing Scandals.

Al die plekken bestaan inmiddels niet meer.”

Dus je had het enorm naar je zin hier.

Ben je altijd in Haarlem blijven wonen?

“Nee, na zeven jaar op het Stedelijk gezeten te hebben, wilde ik op mezelf wonen, juist zo ver mogelijk weg van Haarlem. Ik moest echt mijn vleugels uitslaan. Voor de studie kwam ik uiteindelijk terecht in Groningen en daarna in Amsterdam, toch weer dichtbij Haarlem.

Daar heb ik tien jaar gewoond en hebben mijn man en ik ons gezin gesticht.”

Maar uiteindelijk ben je toch weer teruggegaan naar Haarlem…

“Met ons tweede kind in aantocht, werd onze woning in Amsterdam te klein en werd de stad te druk. Mijn man komt oorspronkelijk uit Wassenaar en leerde Haarlem kennen doordat mijn ouders er nog steeds wonen.

Net zoals ik, vond hij het heerlijk om weer dichtbij de duinen, het strand en de zee te wonen. We wonen nu alweer 15 jaar met veel plezier in het Houtvaartkwartier.”

Wat is er zo plezierig aan die buurt?

“Je vindt er jaren ’30-woningen met een voor- en achtertuin; iets waar wij destijds naar op zoek waren. Daarnaast woont mijn moeder er al een tijd, dus we kennen de buurt goed. En ik ben opgegroeid in de Bosch en Vaart-buurt, aan dezelfde kant van Haarlem. Het voelt fijn om hier zo dichtbij de duinen en de zee te zijn. Dat is toch

anders dan in bijvoorbeeld Haarlem-Noord.

En ook niet onbelangrijk: ik kan lopend naar mijn werk. Sinds 2024 run ik mijn eigen café en lunchzaak Café Mari, aan De Ruijterweg 28.”

Waar kom jij, na een werkdag in Café Mari, tot rust?

“Allereerst bij mijn gezin. En samen met mijn man wandel ik veel door de buurt en omgeving: ook erg rustgevend. Een kort blokje rondom zwembad De Houtvaart of een langere wandeling richting Buitenplaats Elswout en het Ramplaankwartier. Allemaal prima te bereiken vanuit onze buurt. Ik vind het ook heerlijk om te fietsen langs het Spaarne, richting Cruquius. Je bent helemaal buiten, maar toch superdichtbij het centrum van Haarlem.”

Wat vind je het allermooiste aan Haarlem?

“Als je op de Grote Markt staat en je kijkt om je heen, zie je hetzelfde als Frans Hals zag.

De Sint-Bavokerk, het Stadhuis, de Vleeshal en de Vishal bepalen nog steeds het aanzicht van het plein. Dat vind ik zo gaaf aan Haarlem: je leeft in de geschiedenis. Elke keer als ik weer door het centrum wandel of fiets, ben ik echt bewust aan het genieten.”

Meer informatie over Café Mari zie www.instagram.com/cafemari.nl

105 HRLM ✶ 31

Tekst: Joost Dobbe. Fotografie: Daan Ruijter.

Ben je een echte Haarlemse Mug? “Nee, ik ben geboren in Amsterdam, maar heb van mijn tweede tot aan mijn twaalfde in Breukelen gewoond, een dorpje vlakbij Utrecht. Pas toen ik naar de middelbare school ging, verhuisden we naar Haarlem. Je kunt wel zeggen dat Haarlem me echt gevormd heeft.”

HONKVAST Haarlem is voortdurend in beweging. Nieuwe plekken, nieuwe bewoners, nieuwe verhalen. Maar sommige Haarlemmers blijven waar ze al decennialang wonen. In de nieuwe serie HONKVAST bezoekt Mirjam Touw Haarlemmers die al tientallen jaren in dezelfde buurt of hetzelfde huis wonen. Mensen die hun plek door en door kennen en de stad door de jaren heen zagen veranderen.

Gerda Goedemans

In de eerste aflevering: (92).

Ze woont al bijna zeventig jaar in de Korte Houtstraat, het ‘bloemenstraatje’.

Samen met haar echtgenoot Koos Goedemans betrok Gerda Goedemans, een vrolijke dame van 92 jaar, in 1957 als 23-jarige een huisje in de Korte Houtstraat. Daar, in een kleine bovenwoning aan de rand van de Vijfhoek, begon haar Haarlemse geschiedenis.

Gerda kwam uit Heemstede, Koos uit Lisse. Het pasgetrouwde stel kon de bovenwoning overnemen van een tante. De eigenaar was Perquin, een handelaar in kolen. De zakken met kolen lagen in de garage onder de woning, waar ook de kinderwagen uiteindelijk kwam te staan en de kleine kinderen voetbalden. Zoals dat toen vaak ging, werd het huren met een gesloten beurs. De woning was namelijk een conciërgewoning van Perquin. Er moest dus wat tegenover staan.

Gerda kreeg de taak om ’s morgens koffie en ’s middags de thee te serveren aan het zeskoppige personeel.

Als ze eens een keer weg wilde, nam haar zus de honneurs waar. Ook haar man kreeg een dagelijkse taak. De geleverde kolen moesten netjes worden opgeborgen in de kelder van het pand op de hoek van de Grote Houtstraat en Korte Houtstraat. “De kolen waren noodzakelijk voor het opstoken van de centrale kachel van de straat, die had je toen nog. Dit heeft vijftien jaar geduurd.”

In het bovenhuis kregen Gerda en haar man twee zonen. Haar oudste zoon is jong overleden, 34 jaar werd hij slechts. Het gemis is er nog steeds.

BLOEMENSTRAATJE Haar herinneringen zijn levendig. In de jaren zestig en zeventig was in de Korte Houtstraat, nu een groen paradijsje dat is omgedoopt tot het ‘bloemenstraatje’, nog geen boom of struik te bekennen. “De straat was smal en er stonden ook nog eens auto’s geparkeerd. De auto’s die er doorheen reden, reden over je voeten als je niet uitkeek. Zomaar je huis uitstappen was echt gevaarlijk.”

Kinderen konden niet buiten spelen, dat deden ze op het Nieuwe Kerksplein.

“Daar hadden ze wel de ruimte. Als de ambulance moest komen, werd deze aan het begin van de straat geparkeerd. De patiënt op de brancard werd boven de geparkeerde auto’s naar de ambulance gedragen. Het was een onoverzichtelijke, gevaarlijke straat. In het centrum was het overal nog druk met verkeer. In de Grote Houtstraat reden de bussen van de NZH, ze sjeesden op twintig meter afstand van ons huis voorbij.”

Toen de huurovereenkomst met de gesloten beurs ten einde was, moesten de huur en alle verdere onkosten gewoon betaald worden. Gerda ging werk zoeken en kreeg een aanstelling bij Oldenhove, een bejaardenhuis; voor halve dagen, en later hele dagen. Plannen om te verhuizen hebben ze maar éénmaal gehad.

Ze hadden een koophuis op het oog in Sassenheim. ‘Dat is niet gelukt en daarna

32 ✶ HRLM 105

‘Ik hoop hier honderd te worden. Kijk maar eens naar buiten. Dit is toch het mooiste straatje van Haarlem?’

INTERVIEW ✶

GEEN AUTOVERKEER De Korte Houtstraat veranderde in de loop der jaren ten goede, zegt ze. Cruciaal was het besluit van de gemeente zo’n 54 jaar geleden dat er geen autoverkeer meer doorheen mocht en dat er ook niet meer geparkeerd mocht worden. “Het was het beste besluit

voor de straat. Het had ook wel wat voeten in de aarde, want de bewoners zelf mochten ook niet meer in de straat rijden en parkeren.

Dat hadden ze er gelukkig wel voor over.

Het is een stuk veiliger geworden en mensen die geen tuin of plaatsje hadden, konden vanaf toen van de straat gebruik maken.”

De gemeente plaatste twee bloembakken en de bewoners moesten die maar gaan vullen, herinnert ze zich. Het was het begin van de vergroening die de Korte Houtstraat zo geliefd maakt. “We spaarden met zijn allen elke maand een klein bedrag en Tanja, een vrouw die hier ook al héél lang woont, kocht hier planten en struiken van. Zelfs bomen werden geplant. De grote boom voor mijn huis heeft mijn oudste zoon nog in de grond gezet. Zo is hij toch altijd een beetje bij me.’ ” Tegenwoordig zijn het de bezorgers die met een enorme snelheid door de straat racen en gevaarlijke manoeuvres uithalen.

Ook elektrische bakfietsen met gehaaste ouders vormen een gevaar. De discussie is niemand ontgaan, Haarlems Dagblad schreef grote artikelen over de opwinding. De Korte Houtstraat is inmiddels een groot deel van het jaar verkeersvrij. “Ik snap de protesten van fietsers wel, want het is openbaar terrein. Maar ik snap ook de boosheid van de mensen in de straat. Je wordt hier soms echt van je sokken gereden. Het liefst willen we de straat fietsvrij houden en er een hofjesstraat van maken, maar dat zijn nog verre toekomstplannen. En het is de vraag of dit ooit gaat lukken.”

LEGE PANDEN Gerda woont nog zelfstandig. Dagelijks loopt ze de trap op en af. Haar huis is in

een redelijk originele staat. De ramen zijn nog enkelglas en ’s winters staan de ijsbloemen soms op de ramen. Het keukentje heeft Koos er nog ingezet en van daaruit kan ze op een klein balkonnetje komen.

Ze heeft nog steeds geen centrale verwarming, alleen een gaskachel. Die staat beneden in de woonkamer. Een schuur of berging ontbreekt. Tegenwoordig wordt ze omringd door studenten. Zij bewonen een aantal panden naast en achter haar huis. “Het geeft af en toe wat rumoer, maar het is prima te doen.”

Gerda vindt het vreselijk om te zien dat er zoveel mooie winkels verdwijnen in de Grote Houtstraat en in haar eigen straat.

In de Grote Houtstraat komen panden leeg te staan en worden omgebouwd tot woonhuizen of kantoren. Desondanks woont Gerda hier nog steeds met heel veel plezier.

“In de beginjaren had ik weinig contact met andere bewoners. Voor een deel lag het aan mijn eigen verlegenheid, ik was erg bedeesd. Dat is in de loop van al die jaren gelukkig wel veranderd.” Ze heeft enorm veel steun en gezelligheid van haar naaste buren, Thea en Wilfred, en kent nu bijna iedereen wel in haar straat.

MOOISTE STRAAT “In de zomer drink ik heerlijk een wijntje met de buren op straat. Alles wat ik nodig heb, ligt in de buurt, ook de supermarkt om de hoek waar ik iedereen tegenkom. Ik heb geen enkele reden tot klagen en geniet nog iedere dag van mijn huis. Ik hoop hier honderd te worden. Kijk maar eens naar buiten. Dit is toch het mooiste straatje van Haarlem?”

105 HRLM ✶ 33

Poductie, tekst en fotografie: Mirjam Touw. Historische foto’s: Noord-Hollands Archief.

hebben we nooit meer de behoefte gehad om weg te gaan uit de Korte Houtstraat.”

In de Korte Houtstraat was een groot scala aan winkeltjes en bedrijven gevestigd. Gerda vertelt over een juwelier, een tassenwinkel en schildersbedrijf Commelte. “Die kon goed schilderen, maar hij had ook een EHBOdiploma. Als iemand een wond had, renden we naar Commelte. Daar hing een kastje met EHBO-spullen aan de muur.”

In het pand van restaurant In ‘t Goede Uur zat in 1957 nog een kruidenierswinkel, maar die verdween. Snel kwam de huidige eigenaar in het pand. “Dat gaf veel gezelligheid in de straat. En dan was er ook nog een strijkerij, een bedrijf dat de was deed. Ze kwamen met paard en wagen de straat in om de vuile was op te halen. Het bedrijf was van twee zussen. Ze waren goed herkenbaar door hun enorme borsten.’

Verder waren er pakhuizen in de straat, van onder meer een loodgietersbedrijf.

De meest spraakmakende familie in de straat was het gezin van Jan van Hoof, een man met een timmermanswerkplaats. Hij werd de burgemeester van de Korte Houtstraat genoemd. “Hij wist alles over iedereen.

Mijn man Koos was de locoburgemeester.

Ze stonden zich samen op straat overal tegenaan te bemoeien. Maar wel op een leuke manier, hoor.”

HET ADRES VOOR NATUURLIJKE EN BIOLOGISCHE HONDEN- EN KATTENVOEDING

Leidsevaart 248 Haarlem 023 5424127 06 20802753

Stadsmormels

Gewapend met haar camera en een gezonde dosis nieuwsgierigheid struint onze fotograaf Linda Llambias door de straten en is altijd alert op… stadsmormels. Van brutale duiven met grootse plannen tot katten die doen alsof ze de burgemeester zijn: niets ontsnapt aan haar scherpe oog. Ze legt die momenten vast waarop je óf spontaan ‘achhh’ fluistert, óf je serieus afvraagt wie hier nu eigenlijk de stad runt. Want achter gevels, onder bankjes en tussen winkelende mensen blijkt een compleet verborgen dierenleven schuil te gaan.

105 HRLM ✶ 35

HRLM groenten- & fruit bewaartips Iedere zomer is het weer hetzelfde: ineens is er volop groente en fruit. Misschien uit je eigen moestuin, uit een groentepakket of omdat de markt een kist tomaten of aardbeien voor een spotprijs aanbiedt. Het is zonde om die overvloed verloren te laten gaan. Gelukkig zijn er tal van manieren om groenten en fruit eenvoudig te verwerken en langer te bewaren. Zo geniet je ook midden in de winter nog van de smaken van de zomer.

1. FERMENTEER GROENTEN Met een beetje zout en geduld maak je heerlijke gefermenteerde groenten. Denk aan zuurkool, kimchi of gefermenteerde wortels, bloemkool en radijs. Fermenteren geeft een frisse, volle smaak en is verrassend eenvoudig.

2. MAAK PASSATA VAN TOMATEN Heb je veel rijpe tomaten? Kook ze tot een gladde passata en vries porties in of vul schone, uitgekookte potten.

Zonder wecken is de passata buiten de koelkast beperkt houdbaar (maximaal ongeveer twee maanden).

Wil je hem langer bewaren? Weck de potten dan. Perfect als basis voor pasta, pizza of soep.

3. KOOK JAM OF COMPOTE Niet alleen aardbeien zijn geschikt. Ook bramen, aalbessen, pruimen, peren en abrikozen laten zich uitstekend verwerken tot jam of compote. Zo geniet je ook in de winter nog van zomers fruit.

4. ZET GROENTEN IN HET ZUUR Komkommer, wortel, paprika, rode ui en bloemkool worden heerlijk knapperig in tafelzuur.

Lekker bij een salade, kaasplank, barbecue of gewoon op een boterham.

5. DROOG KRUIDEN EN GROENTEN Oregano, tijm, rozemarijn en munt zijn eenvoudig te drogen. Ook tomaten, chilipepers, appels en peren krijgen door het drogen een intensere smaak en zijn lang houdbaar.

6. VRIES SLIM IN Veel groenten blijven uitstekend wanneer je ze invriest. Blancheer boontjes, doperwten en broccoli eerst kort.

Kruiden kun je fijngehakt invriezen in kleine porties, zodat je altijd precies genoeg gebruikt.

7. MAAK CHUTNEY OF RELISH Een overschot aan courgettes, groene tomaten, uien, appels of pruimen? Verwerk ze tot een kruidige chutney of relish. Heerlijk bij kaas, vlees, een barbecue of op een broodje.

8. WECK GROENTEN Wecken is een klassieke manier om groenten lang houdbaar te maken. Rode bieten, sperziebonen, wortelen en doperwten zijn hier uitstekend geschikt voor. Zo heb je ook buiten het seizoen nog een voorraad uit eigen tuin of van de markt.

Tekst en foto: Falco Bloemendal

9. BEWAAR GROENTEN OP DE JUISTE PLEK Niet alles hoeft de koelkast in. Uien, knoflook, aardappelen, pompoenen en winterwortelen blijven vaak maanden goed wanneer je ze koel, droog en donker bewaart, bijvoorbeeld in een koele schuur of kelder.

10. MAAK KRUIDENOLIE OF KRUIDENAZIJN Verse kruiden zoals basilicum, rozemarijn, tijm en dragon kun je verwerken tot kruidenazijn of kruidenolie.

Zo geniet je nog maanden van de smaken uit de tuin. (Gebruik voor olie bij voorkeur gedroogde kruiden of bewaar olie met verse kruiden gekoeld.)

Nog een paar handige tips • Gebruik altijd schone potten en deksels. • Schrijf de inhoud én de productiedatum op elk potje of zakje. • Vries liever meerdere kleine porties in dan één grote.

• Verwerk rijpe groenten en fruit zo snel mogelijk. • Bewaar potten op een koele, donkere en droge plek.

• Experimenteer met kruiden en specerijen om je eigen favoriete smaken te ontdekken.

36 ✶ HRLM 105

NATUUR in HAARLEM

Muurplanten

Muurplanten groeien voornamelijk op oude muren zoals stadswallen, grachten, kerkhoven, kastelen en in oude waterputten. De voegen hebben daar nog specie met veel kalk en schelpen in plaats van het huidige harde cement. Ook huizen die een kleine 100 jaar oud zijn hebben verweerde voegen die door veroudering geschikt zijn geworden. Onder de muurflora bevinden zich veel varens die met hun lichte en kleine sporen deze plekken goed kunnen koloniseren. Van nature groeien muurplanten op rotsen van gebergten.

Muurbloem (Erisimum cheiri).

De muurbloem-associatie (vernoemd naar de muurbloem) is één van de meest bedreigde en zeldzaamste plantengroep en omvat ca. 50 soorten, sommige zeldzaam en andere veel voorkomend, zoals stengelomvattend havikskruid, muurleeuwenbek, muurvaren, gele helmbloem, margriet akkerdistel, grote brandnetel en witte- en paarse dovenetel.

Muurplanten houden van warmte en handhaven zich, mede door klimaatverandering, steeds beter.

De meest iconische muurplant is de muurbloem (Erysimum cheiri), afkomstig uit het oostelijk deel van het Middellandse Zeegebied. De noordelijkste plek waar deze plant voorkomt is op de oude Stadsmuur van de Hanzestad Kampen, maar ook op de ruïne van Brederode en in Thijsse’s Hof. De plant is beschermd, staat op de rode lijst met bedreigde plantensoorten en staat te boek als zeer, zeer zeldzaam. Bij restauratie van muren waar hij voorkomt moeten wettelijk voorgeschreven voorzorgsmaatregelen getroffen worden. De muurbloem is door de Romeinen in Nederland geïntroduceerd en werd gebruikt om bij plechtigheden godenaltaren op te sieren.

De muurleeuwenbek (Cymbalaria muralis) is minder zeldzaam en breidt zich met name in stedelijke gebieden uit. Het is een plantje uit de weegbreefamilie, de bloemen zijn tweezijdig symmetrisch en hebben een duidelijk spoor die insecten naar de nectar van de bloem lokt. De bloemen zijn lichtpaars tot lila van kleur. Bijzonder is dat vruchten van de muurleeuwenbek door kromming van de bloemsteel in de muurvoegen worden gedrukt, wat alleen lukt op oud, zacht cement. Zo wordt voor verspreiding en instandhouding van de soort gezorgd.

MEER WETEN? Ga op zondag 20 september mee met de IVN-rondleiding in Thijsse’s Hof, zie de IVN-activiteitenkalender.

105 HRLM ✶ 37

Deze natuurrubriek wordt verzorgd door IVN-Zuid-Kennemerland (Instituut voor Natuureducatie en Duurzaamheid). Ook mee de natuur in? Zie www.ivn.nl/zk

Tekst en foto’s Jan Starken in opdracht van Hans Smits.

Planten en dieren: wat groeit en bloeit er in Haarlem? Tijd om naar buiten te gaan!

Hans Smits neemt ons mee en laat zien wat de natuur om ons heen te bieden heeft.

HAARLEMSE BOMEN BOMEN GEVEN SFEER AAN ONZE STAD.

Ik hou van sprekende knoestige stammen. Ze verraden dat de boom oud is en heel wat heeft meegemaakt. De stammen van de twee pluimiepen op het begraafpark Kleverlaan zijn nog eens extra bijzonder. Pluimiepen zijn altijd geënt. Ze hebben de onderstam van een Hollandse iep. Daaraan is de loot van een pluimiep (Ulmus glabra exoniensis) gehecht. Vaak ontstaan er op de enthoogte of in de onderstam uitstulpingen, die in de loop van de tijd fikse uitwassen kunnen worden. Deze iepen zijn ruim 120 jaar, geplant door JP Zocher, helemaal in het noordelijke deel van het park. Tussen de iepen door zie je een raam van het mausoleum. De dikste iep meet 333 cm in omtrek en is 16 meter hoog.

De takken waaieren breed uit.

De twijgen wijzen als pluimen naar boven.

Tekst: Gerard Tamminga. Foto: Gerphil Kerkhof.

Haarlem heeft honderd bomen die door de Bomenstichting zijn opgenomen in het Landelijk Register Monumentale Bomen (zie www.monumentalebomen.nl).

Veertig daarvan staan in een handzaam boekje Langs monumentale bomen in Haarlem, verkrijgbaar voor € 3,- bij de boekhandel en het VVV.

GERARD TAMMINGA NEEMT ONS MEE LANGS MONUMENTALE BOMEN IN HAARLEM.

COLUMN ✶

Falco Bloemendal is centrummanager in Haarlem en actief in verschillende besturen.

Hij houdt zich in zijn vrije tijd bezig met imkeren, tuinieren en duurzaamheid.

De zomer in een potje De nazomer is misschien stiekem wel mijn favoriete seizoen.

Niet omdat ik dan eindelijk kan uitrusten, integendeel. Het is juist de periode waarin de keuken verandert in een kleine conservenfabriek.

Overal staan pannen, potten, deksels en houten lepels. Als ik niet oppas, belandt er straks nog een komkommer in de jam. Hoewel… misschien is dat best een aardig experiment. Er zijn tegenwoordig immers vreemdere dingen in de supermarkt te koop. Vergeleken met ERU-smeerkaas met Kesbeke-augurk klinkt komkommerjam ineens heel logisch.

De aalbessen en bramen hadden het dit jaar uitstekend naar hun zin.

Kilo’s heb ik geplukt, schoongemaakt en verwerkt tot suikerarme jam.

Wel met een kleine twist, want gewoon is ook zo gewoon. Aalbessen kregen gezelschap van lindebloesem, bramen werden gekoppeld aan appel. Je weet soms niet eens meer wat je proeft, maar lekker is het wel. Af en toe draai ik een potje open en denk ik: wat heb ik hier afgelopen zomer ook alweer in gestopt? Gelukkig ben ik ooit zo verstandig geweest om er een etiket op te plakken. Al zegt Experiment 4 achteraf ook niet alles. Ondertussen kijkt mijn vrouw Myrthe steeds vaker de voorraadkast in en vraagt: “Hoeveel potten jam hebben we eigenlijk nodig?” Ik glimlach, zet de volgende pan op en doe alsof ik de vraag niet gehoord heb.

De appel- en perenbomen hielden dit jaar een bescheiden rustjaar.

Na de topoogst van vorig seizoen vonden ze het blijkbaar wel mooi geweest. Toch leverden ze nog genoeg fruit op voor appelmoes en mijn favoriete ontbijt: een flinke schep yoghurt van Boerderij Westerhoeve, een lepel zelfgemaakte jam en een peer uit eigen tuin. Meer luxe heb ik eigenlijk niet nodig. Nou vooruit... misschien nog een goede kop koffie. Je moet tenslotte wel objectief kunnen blijven proeven.

Ook de bijen lijken hun draai weer gevonden te hebben. Na een dramatische winter, waarin zeven van de tien volken verdwenen, had ik er eerlijk gezegd een hard hoofd in. Waardoor precies?

Waarschijnlijk een combinatie van varroamijt, mogelijk wat gifgebruik en een flinke portie pech. Inmiddels staan er weer zeven gezonde volken. Dat voelt als een klein wonder. Of, zoals een imker het noemt: eindelijk weer eens bij-zonder goed nieuws.

De lindehoning zit inmiddels ook weer in de potten. En grappig genoeg krijg ik rond de honingoogst ineens opvallend veel berichtjes.

Eerst vragen mensen heel belangstellend hoe het met me gaat.

Vrijwel direct gevolgd door de vraag: “Heb je toevallig alweer honing?”

Rond deze tijd heb ik altijd nét iets meer vrienden. Toeval? Ik heb zo mijn vermoedens.

Als ik op een nazomeravond met een koud biertje in de tuin zit, dwalen mijn gedachten soms af naar de voorraadkast. Ik zie geen potten jam en honing. Ik zie bloeiende lindes, de eerste hommels van het voorjaar, de ‘Falco’-aardbeien, warme zomerdagen en duizenden bijen die miljoenen bloemen hebben bezocht.

Dat is geen voorraad. Dat is gewoon een hele zomer op de plank.

En Myrthe... ik weet het ook niet. Maar ik ben nog lang niet klaar.

102 HRLM ✶ 39 105

Theatrale rondleidingen in het best bewaarde geheim van Haarlem “Nu woon ik al mijn leven lang in Haarlem, maar ik heb nooit geweten dat dit hier was!”

Het is een vaak gehoorde reactie. Achter de bescheiden gevel aan de Frankestraat gaat namelijk een verrassend doolhof schuil van gangen, kamers, kluizen, stijlkamers en de indrukwekkende kerkzaal uit 1683. Een verborgen wereld midden in de stad.

Wie dit bijzondere complex wil ontdekken, kan dat doen tijdens een van de theatrale rondleidingen die Doopsgezind Haarlem samen met het Historisch Toneel Genootschap organiseert. Geen gewone rondleiding, maar een levendige ontmoeting met mensen uit vijf eeuwen doopsgezinde geschiedenis in Haarlem.

Tijdens Van huis uit Doopsgezind wandel je met koster Zeilmaker door het monumentale gebouw en ontmoet je markante Haarlemmers zoals Pieter Teyler van der Hulst, de stovenzetster Jansje, de wandelende dominee Craandijk en andere kleurrijke figuren uit het verleden. Tussen de historische verhalen ontvouwt zich ook nog een klein menselijk drama.

In de nieuwe rondleiding door de tijd Welkom in de Mennistenhemel, ontwikkeld ter gelegenheid van 500 jaar doopsgezinden in Nederland, komen verleden en heden op een humoristische manier samen. Historische persoonlijkheden mengen zich in de gesprekken van koster Theo Zeilmaker en zijn nuchtere echtgenote Sijtske, met een aaneenschakeling van verrassende ontmoetingen, misverstanden en tijdsprongen als resultaat.

Beide rondleidingen zijn geregisseerd door de Haarlemse theatermaker Marijke Kots.

Ze duren ongeveer 75 minuten en bieden een unieke combinatie van erfgoed, theater en gastvrijheid. Bovendien klinkt onderweg het beroemde Ahrend & Brunzema-orgel, een van de toporgels van Nederland. Kortom, een ideale manier om een van de best bewaarde geheimen van Haarlem te ontdekken.

PRAKTISCHE INFORMATIE Tickets kosten € 12,50 voor volwassenen en € 5,00 voor kinderen (inclusief koffie of thee). Bestel je kaarten en bekijk de speeldata op: www.doopsgezindhaarlem.nl/rondleidingen

40 ✶ HRLM 105

Frankestraat 24 www.doopsgezindhaarlem.nl

J

Terug naar sch l

Ik ga naar school en neem mee: • een uitwisbaar notitieboek en agenda van Correctbook • een prachtige, duurzaam geproduceerde rugzak voor al mijn boeken van Ucon Acrobatics • pennenetui’s uit Nepal • een herbruikbare lunch bag van Made Sustained • een drinkfles of beker van Izy Bottles.

Jansje heeft allemaal toffe producten voor het nieuwe schooljaar; de medewerkers uit de winkel helpen je graag bij het uitzoeken.

ALPACA’S MET EEN GOED VERHAAL Regelmatig is er in de winkel weer een nieuw artikel te vinden met een goed verhaal. Dit keer laat Jasje jullie graag kennismaken met de Alpaca-knuffels van Coya. Deze zijn gemaakt van echte, diervriendelijke verkregen alpacawol. De knuffels zijn vakkundig handgemaakt in Peru en zijn een bijzonder lief en superzacht cadeautje.

Door het extreme klimaat in de hooglanden, waar de temperaturen sterk kunnen schommelen tussen dag en nacht, heeft de alpaca een unieke vezel ontwikkeld: glad, hol van binnen en zeer functioneel.

Deze structuur zorgt ervoor dat de wol warmte vasthoudt bij koud weer en warmte inademt. In Peru grazen alpaca’s vrij in de natuur en worden ze slechts één keer per jaar met grote zorg geschoren.

Elke alpaca produceert ongeveer 5 kilo hoogwaardige wol.

Kiezen voor COYA Alpaca betekent investeren in duurzaamheid, het ondersteunen van eerlijke levensonderhoud voor boeren en het bevorderen van milieubewuste productie.

Catering van Jansje

Bij Jansje voeren ze regelmatig mooie cateringaanvragen uit. Vaak in de prachtige ruimtes van Doopsgezind Haarlem die je ook kunt afhuren.

Zeker de moeite waard om te polsen als je voor je bedrijf een vergaderlocatie nodig hebt. Of misschien wil je je lieve vrienden verrassen met een high-tea? Jansje bakt taarten voor verjaardagen en verzorgt allerlei verschillende wensen voor opdrachtgevers die een ruimte bij Doopsgezind Haarlem hebben gehuurd.

Dit kan ontvangst met koffie, thee en taart zijn, maar ook lunches en diners worden door de medewerkers uit de dagbesteding met veel liefde uitgevoerd.

Heb je interesse en wil je hier graag meer over weten?

Kijk voor de ruimtes dan eens op de site www.doopsgezindhaarlem.nl/zaalverhuur of mail naar catering@jansje.org

De Wereld van Jansje is een initiatief van de Doopsgezinde Gemeente Haarlem en De Hartekamp Groep.

De Wereld van Jansje | Grote Houtstraat 45 | www.jansje.nl | winkel | lunchroom | to go | catering | webshop

105 HRLM ✶ 41

Gespot

Lopend door onze stad moet onze fotograaf Linda Llambias plots even inhouden. Tussen het alledaagse rumoer, het zachte gerinkel van fietsen en het geroezemoes van voorbijgangers, ontvouwt zich een verrassend tafereel dat haar direct doet glimlachen.

Met een scherpe blik en haar camera in de aanslag vangt ze precies dat ene moment waarin het gewone ineens bijzonder wordt.

Want juist in die onverwachte scènes laat onze stad haar meest charmante kant zien.

42 ✶ HRLM 105

INTERVIEW ✶

Een gesprek met schrijver

MADDY STOLK ‘Ik begrijp mijn moeder nu beter dan toen ze nog leefde’

In de roman Waar wij altijd geweest zijn beschrijft de Heemsteedse Maddy Stolk de levens van drie generaties vrouwen met een Indische achtergrond. Ze dragen allen een eigen last gevormd door geschiedenis, verlies en migratie. De schrijver laat zien hoe sociale omgangsvormen en trauma worden doorgegeven van moeder op dochter. Haar eigen leven is hierdoor getekend...

“Als meisje al wilde ik een boek schrijven over mijn ouderlijk huis en wat zich daar allemaal afspeelde. Het heeft vervolgens tot mijn drieënvijftigste geduurd voordat mijn debuutroman Soedah, laat maar uitkwam.” Maddy (56) dook hiervoor in haar Indische familiegeschiedenis en de impact hiervan op latere generaties. “Ik beschrijf wat mijn door een Japans interneringskamp getraumatiseerde moeder aanricht in het gezin wat ze zelf sticht. Onbewust heb ik met schrijven gewacht tot mijn moeder overleed. Als zij nog leefde had ik het nooit zo kunnen opschrijven, dat had ik haar niet aangedaan. Negen maanden na haar overlijden was het boek af.”

Waar wij altijd geweest zijn is een vervolg op haar eerste boek. De roman vertelt in drie delen over de levens van Antoinette, Jetty en Tara. Antoinette vecht in voormalig Nederlands-Indië voor haar bestaan. Haar dochter Jetty brengt haar jeugd door in een Japans interneringskamp, om vervolgens gedwongen naar Nederland te vertrekken. Hier wordt haar dochter Tara

geboren. Zij is vastbesloten de keten van trauma’s die van moeder op dochter worden doorgegeven te verbreken.

“Lezers van Soedah, laat maar gaven aan meer over mijn moeder zélf te willen weten en niet alleen over wat ze aanrichtte in ons gezin. In eerste instantie stoorden me die opmerkingen. Ik had die informatie helemaal niet, mijn moeder vertelde niks en haar moeder ook niet. Het bekende Indische zwijgen. Mijn oma had het zwijgen zelfs tot hogere kunst verheven. Zij zat vaak in een soort catatonische staat voor zich uit te staren. Hoe kon het dat deze vrouwen zo zijn geworden? vroeg ik mij af. Ik werd steeds benieuwder naar mijn moeders geschiedenis en de redenen voor haar gedrag. Ik ben ›

105 HRLM ✶ 43

vervolgens op onderzoek uitgegaan.”

Haar oma en moeder zaten in één van de meest gruwelijke interneringskampen.

Precies in de periode dat daar de beruchte Japanse Kenichi Sonei kampcommandant was. “Hij was extreem wreed en heeft de vrouwen vreselijk geterroriseerd en gemarteld. Hij is één van de weinige commandanten die naderhand wegens oorlogsmisdaden is geëxecuteerd.

Dit verklaarde een hoop over het gedrag van mijn moeder en oma.”

ZOALS? “Het zwijgen en ook de houding van mijn moeder ten opzichte van mij. Ze vond het heel moeilijk om warmte en liefde te tonen.

Alleen als ik ziek was werd ze opeens heel bezorgd en liefdevol. Het is allemaal terug te leiden naar het kamp. Gevangenen die ziek waren moesten naar de ziekenboeg.

Velen kwamen nooit meer terug. Zodra ik beter was, werd mijn moeder weer snoeihard. Als ik iets had of over pijn klaagde was haar favoriete wegwimpel-zinnetje: ‘Jij hebt niet in een jappenkamp gezeten.’

Mijn moeder en oma zijn er ieder op hun eigen manier zeer beschadigd uitgekomen.

Gedurende mijn onderzoek ben ik helemaal teruggegaan in de vrouwenlijn van mijn familie. Ik werd steeds nieuwsgieriger. Ik stuitte op allerlei verborgen verhalen en informatie die mij anders nooit bereikt hadden. Dat was een groot cadeau.”

HOE HEB JE DAT AANGEPAKT? “Er waren geen aanknopingspunten om te gaan zoeken, mijn oma en moeder hadden immers niets verteld. Ik moest op een andere manier informatie verzamelen. Ik ben gaan praten met iemand die mij in contact kon brengen met mensen die niet meer leven.

Eigenlijk wist ik al dat ik daar zelf ook toe in staat ben. Dit vermogen heeft zij weer aangewakkerd. Als ik contact wilde met mijn oma deed ik haar sieraden om en liet de pen over het papier gaan. Nou oma, vertel maar. Vervolgens schreef ik in een volstrekt onleesbaar handschrift. Zij stuurde mijn hand, ik was het doorgeefluik om het maar even

44 ✶ HRLM 105

prozaïsch te zeggen. Ik moest de tekst daarna gelijk uittypen, anders wist ik niet meer wat er stond. Nalezend dacht ik: aha, zo ging het er dus aan toe in het kamp. Hetzelfde heb ik met mijn moeder gedaan. Bij haar voelde ik weerstand. Mijn oma wilde graag vertellen, zij niet. Als ik details invulde met fictie die bezijden de waarheid lag, voelde ik ook weerstand. Met een hoop schrappen en nieuwe pogingen kwam ik uiteindelijk tot de juiste versie.”

JE HEBT DE GAVE CONTACT TE LEGGEN MET OVERLEDENEN. HEB JE DAT ALTIJD AL GEHAD? “Als kind wel, later niet meer. Ik vond die gave als klein meisje vervelend en eng.

Ik wilde dat helemaal niet en vond het leven thuis al ingewikkeld genoeg. Ik heb het zoveel mogelijk afgehouden, waar ik later spijt van had. Gelukkig heb ik dit vermogen weer terug kunnen halen.”

WAT ERVOER JE DAN ALS KIND? “Er stonden hele volksstammen in mijn slaapkamer die verhalen aan me kwijt wilden.

Ik sliep niet meer, het ging niet goed met me.

Mijn Javaanse oma van vaders kant heeft me geholpen om ze weg te sturen. Ze was er wel op tegen. ‘Hier ga je spijt van krijgen’, zei ze. Het spirituele kanaal met overledenen was vanaf dat moment stopgezet.”

JE VOND HET THUIS AL INGEWIKKELD GENOEG, ZEI JE. WAT GEBEURDE DAAR? “Naast het zwijgen en het feit dat ik als kind niet echt gezien en gehoord werd, was mijn moeder ook een hoarder, een dwangmatige verzamelaar. Het huis stond vol met stapels kranten en omgespoelde bakjes van de toko. Het was een puinhoop. Ik zal het geen vuilnisbelt noemen, maar alles wat het huis in kwam ging er niet meer uit. Achteraf begrijp ik dat goed. Ze zijn alles kwijt geraakt toen ze het kamp in moesten en bij terugkomst bleek hun huis leeggeroofd door de Japanners. Wat ze daarna bezaten moesten ze vervolgens achterlaten toen ze met de boot gedwongen naar Nederland vertrokken.

‘Mijn moeder vond het moeilijk om liefde te tonen’ Tot drie keer toe zijn ze alles kwijt geraakt.

Mijn moeder besloot in Nederland niets meer weg te doen. Ze werd furieus als ik eten weggooide, ze viste het later uit de prullenbak. Een potje sambal ver over de datum ging terug in de koelkast. Bedorven of niet, het was eten. Ze had als kind in het interneringskamp natuurlijk vreselijk honger geleden.

Met de kennis van nu kan ik het allemaal analyseren, maar als kind dacht ik soms dat ze gek was. Ik heb later met veel meer compassie naar haar kunnen kijken.

Hoe meer onderzoek ik deed, hoe meer ik er achter kwam dat ze er eigenlijk niks aan kon doen. Het leidde tot een soort heling in onze relatie. Ik begrijp haar nu beter dan toen ze nog leefde.”

HEB JE HAAR KUNNEN VERGEVEN? “Ik heb altijd geweten dat er iets met mijn moeder aan de hand was. Dat het gedrag niet voortkwam uit wie ze werkelijk was.

Ik werd boos om praktische zaken, maar zat niet vol wrok. Ik hoefde haar niet te vergeven.

Als we ruzie hadden dacht ik als meisje al: ik sta hier tegenover een jonger kind.

Dat kwam door haar trauma, je bevriest op de leeftijd waarop het je overkomt.

Mijn moeder was ongeveer acht jaar oud toen ze het kamp in ging.

Haar zwijgen begrijp ik nu ook beter.

Op de achterkant van mijn debuutroman staat dat ik het Indische zwijgen ga doorbreken. Dat was naïef van mij. Ik heb daar boze reacties op gekregen van lezers.

De eerste generatie Indische Nederlanders

INTERVIEW ✶

die hierheen kwam wilde juist graag vertellen over wat ze allemaal hadden meegemaakt.

Daar was in Nederland geen ruimte voor.

De Nederlanders hadden ook net de oorlog doorstaan en zeiden: bij jullie scheen ten minste de zon en groeiden de bananen aan de bomen. Wij hadden honger. De Indische Nederlanders werden zo de mond gesnoerd.

Bovendien was het land in wederopbouw.

De Nederlandse overheid wilde liever geen geld uitgeven aan de opvang van 300.000 Indische Nederlanders. Het zwijgen is ze deels opgelegd en het is deels de aard van het beestje. Veel Aziaten zeggen uit beleefdheid bijvoorbeeld ja, ook al bedoelen ze nee. Onze ouders hebben ons ook willen beschermen door ons niet met al hun gruwelverhalen te belasten. Inmiddels weten we dat je met zwijgen kinderen net zo goed belast. Misschien nog wel meer. Kinderen voelen dondersgoed dat er wat speelt.

Mijn dochter mag mij alles vragen. Ik zeg wel altijd: denk goed na over wat je vraagt, je zal altijd een eerlijk antwoord krijgen.”

HOE WAS HET OM HET BOEK TE SCHRIJVEN? “De eerste twee delen zijn fictie, die heb ik verzonnen, voor zover je van verzinnen kunt spreken. Ik denk dat ik dichtbij de waarheid zit, maar heb er natuurlijk geen wetenschappelijk bewijs voor. Ik heb de informatie ontvangen van overledenen.

Deel één en twee komen uit mijn hoofd en hart. Ik heb vooral enorm genoten van het schrijven van het eerste deel over Antoinette. Dat leven ligt het verst van mij vandaan. Het was niet per se vrolijke

materie, maar wel heerlijk om zelf een hele wereld te creëren. Het derde deel over Tara is autofictie, dat gaat over mij. Veel van wat er beschreven staat is de werkelijkheid.

Dat vond ik belangrijk. Het boek gaat over transgenerationeel trauma (het doorgeven van trauma aan kinderen en kleinkinderen – red.). In mijn leven is dat heel duidelijk zichtbaar, bijvoorbeeld in mijn keuzes rond mannen en werk. Eigenlijk is elke keuze die ik in mijn leven gemaakt heb met een U-bocht terug te leiden naar mijn moeder, mijn oma en de jeugd die ik gehad heb.”

KUN JE DAAR EEN VOORBEELD VAN GEVEN? “Ik kom uit een onveilige situatie. Veilig gehechte mensen zijn in staat om een langdurige relatie te hebben. Dat lukt mij niet.

Ik ben nu vrijgezel en heb een slijtageslag achter de rug op het gebied van relaties.

Ik kan ook absoluut niet voor een baas werken. Ik ben al mijn hele leven freelancer.

Mijn ouders hebben mij een grote achterdocht bijgebracht tegen de Nederlandse overheid die hen zo slecht behandeld heeft. Zorg dat je onafhankelijk bent en op eigen benen kunt staan, zeiden ze. Misschien heb ik dat te ver doorgevoerd, waardoor ik ook te zelfstandig ben in een relatie. Mannen vinden het niet erg aantrekkelijk als je als vrouw denkt alles zelf beter te kunnen. Aan de andere kant heb ik moeite om ruimte in te nemen, ik kan mezelf goed onzichtbaar maken. Dat heb ik ook van mijn oma en moeder doorgekregen. Als je in het kamp opviel werd je eruit gepikt en moest je dat met je leven bekopen. Terugkijkend op mijn leven realiseerde ik me al schrijvend dat

ik een paar vreemde bokkensprongen heb gemaakt. Transgenerationeel trauma heeft mij in mijn leven enorm dwarsgezeten. Ik wil het niet doorgeven aan mijn dochter.”

HOE DOE JE DAT? “Door me er bewust van te worden, door er met mijn dochter over te praten en door boeken te schrijven die ik haar laat lezen. Ze is wel een echte bikkel als het om pijn en ziekte gaat. Misschien heb ik toch iets doorgegeven.”

WAT HOOP JE TE BEREIKEN MET DIT BOEK? “Ik hoop dat de geschiedenis van de Indische Nederlanders hierdoor meer bekendheid krijgt en dat ik mijn dochter kan behoeden voor transgenerationeel trauma. Hopelijk zorgt het ook voor meer heling binnen de Indische gemeenschap.” ✶ WAAR WIJ ALTIJD GEWEEST ZIJN van Maddy Stolk, Ambo|Anthos uitgevers.

Te verkrijgen bij elke boekhandel, € 23,99.

105 HRLM ✶ 45

Tekst: Meta van der Meijden. Fotografie: Marjolein ten Hove-Voster.

‘Er stonden hele volksstammen in mijn slaapkamer die verhalen aan mij kwijt wilden’

Straatkunst

Fotografie: Rob Eversen.

Haarlem barst van de buitenkunst: van indrukwekkende beelden tot kleurrijke graffitikunst.

In elke editie lichten we een verrassend kunstwerk uit.

46 ✶ HRLM 105

Bas

Elise

Monique

Medewerkers aan het woord over hun bijzondere werkplek

Westerveld achter de schermen Westerveld is veel meer dan een gedenkpark. Het is een unieke plek waar historie, natuur en zorg voor mensen samenkomen.

Elke dag zet ons team van ruim 60 medewerkers zich in om gasten een warm en respectvol welkom te bieden. Zij vertellen waarom werken bij Westerveld niet alleen bijzonder, maar ook betekenisvol is.

Bas Visser Medewerker gedenkpark Bas begon op zijn 15e bij Westerveld en werkt inmiddels ruim twintig jaar in het groen. “De rust en omgeving spraken mij

— ‘Het geeft zoveel voldoening om bij te dragen aan een persoonlijk afscheid’ —

vanaf het begin aan. Je hebt hier echt het gevoel dat je iets kunt betekenen voor bezoekers.” Bas en zijn team zorgen dat het park er altijd verzorgd uitziet, in weer en wind. “We zetten de traditie van tuinarchitect Louis Paul Zocher voort. Dat is een eer. Na een lange dag het resultaat zien, maakt ons trots.”

Ook het contact met bezoekers vindt hij waardevol: “Soms hebben nabestaanden behoefte aan een praatje. Daar nemen we de tijd voor.”

Elise Mandersloot Algemeen medewerker Elise zocht een baan met betekenis en vond die bij Westerveld. “Elke uitvaart en familie is uniek. Het geeft zoveel voldoening om bij te dragen aan een afscheid dat persoonlijk en zorgvuldig verloopt.” Zelfs haar dagelijkse fietstocht door het gedenkpark is bijzonder: “Een geluksmomentje.” Ze herinnert zich een begrafenis in een mausoleum uit 1914: “Dan voel je de geschiedenis van deze plek.” Favoriet is de kleine

— ‘Sommige plekken in het park zijn magisch’ —

buitenaula Torenduin: “Stil, sereen, en soms verschijnen er vlinders tijdens de plechtigheid. Magisch.”

Monique Kioschis Teamleider Administratie Monique werkt sinds 2011 bij Westerveld.

“Vanuit onze afdeling hebben we veel contact met nabestaanden en uitvaartondernemers. Dat maakt het werk afwisselend en uitdagend.”

Samen met collega’s zorgt ze dat wensen mogelijk worden. Ook de jaarlijkse Gedenkavond is voor haar een hoogtepunt: “Voor bezoekers een waardevolle avond. Voor ons fantastisch om dit samen te organiseren.” Haar werkplek biedt een uniek uitzicht: “De oude urnentuin is prachtig in elk seizoen!”

Meer weten over Westerveld?

Bekijk onze website, waar je meer informatie vindt over de dienstverlening, maar ook over de historie, de natuur in het gedenkpark en de activiteiten die gedurende het jaar worden georganiseerd.

Duin en Kruidbergerweg 2-6, 1985 HG Driehuis 0255 – 51 48 43 info@bc-westerveld.nl www.bc-westerveld.nl

12,5 jaar MAAK Haarlem De verrassende plek waar Haarlem aan de toekomst bouwt Veel Haarlemmers rijden er al jaren langs, maar weten niet wat MAAK, wie voor het eerst de poort van MAAK Haarlem aan de Oudeweg binnenstapt, is vaak verrast. Achter het industriële aanzicht ligt een groot en opvallend groen terrein, vol bijzondere bedrijven, makers en ondernemers. Er wordt gewerkt aan nieuwe producten, technieken en toepassingen, maar er kan ook alle werkdagen geluncht worden bij SMAAK Haarlem. Zo is een onverwachte oase in de Waarderpolder ontstaan waar bedrijvigheid, innovatie en ontmoeting samenkomen.

Verschillende bedrijven op MAAK hebben al prijzen gewonnen voor hun innovaties en ontwerpen en hun producten zie je terug in de stad. De aanwezigheid van onderwijsinstellingen en een regionaal functionerend R&Do lab voor de bouw maken onderlinge samenwerkingen heel krachtig.Wat 12,5 jaar geleden begon op de voormalige gemeentewerf, is inmiddels uitgegroeid tot een levendig bedrijvenpark met een karakter dat ook buiten Haarlem bijzonder is. Het jubileum wordt in september gevierd met verschillende activiteiten, waaronder de jubileumdiners MAAK Haarlem & Friends en op 12 september MAAK Haarlem goes Vintage. Op 3 oktober volgt C the Future, onderdeel van het Weekend van de Wetenschap. MAAKers openen die dag hun deuren en laten met demonstraties, workshops en activiteiten zien waar dagelijks aan wordt gewerkt. Ondertussen wordt gebouwd aan de volgende fase.

De komende jaren moet MAAK Haarlem doorgroeien tot een groene en circulaire innovatiehub met ruimte voor meer dan 100 ondernemers. Bestaande gebouwen worden verduurzaamd, er komt nieuwe bedrijfsruimte en er ontstaat meer ruimte voor ontmoeting, kennisdeling en experiment.

Via het MAAK Waardecollectief kunnen Haarlemmers, ondernemers en organisaties bovendien deelnemen aan die verdere ontwikkeling. Nieuwsgierig? Scan de QR-code voor de actuele MAAK Agenda of ontdek via www.doemeemetmaak.nl hoe je kunt meedoen.

48 ✶ HRLM 105

H HRLM’S

EXCLUSIEVE

COLLECTIE

THEATER DE LIEFDE | ABC ARCHITECTUURCENTRUM TEYLERS MUSEUM | VERWEY MUSEUM HAARLEM | STADSSCHOUWBURG | PODIA HEEMSTEDE | PATRONAAT | CAPRERA | PLETTERIJ | MUSEUM VAN DER GEEST | FRANS HALS MUSEUM | NAAI ATELIER | HAVENTHEATER IJMUIDEN

september - oktober 2026

50 ✶ HRLM 105

Open tussen 12.00 en 17.00 uur Spaarnwouderstraat 124 | www.naaiatelierhaarlem.nl

KUNST OM MEE NAAR HUIS TE NEMEN BIJ NAAIATELIER

De komende maanden is er weer veel te zien in expositieruimte Naaiatelier Haarlem aan de Spaarnwouderstraat 124. Drie heel verschillende kunstenaars presenteren hun werk, van schilderkunst en collage tot keramiek. Zoals altijd zijn de exposities kort en laagdrempelig, is de toegang gratis en is het werk te koop. Een mooie kans om niet alleen te kijken, maar misschien ook met een origineel kunstwerk naar huis te gaan.

Prachtig voor de decembermaand.

De Erfenis Van Santen (Anton Heyboer)

HANS DUIVENVOORDEN

Kunstenaar Hans Duivenvoorden presenteert De Erfenis Van Santen, een nieuw beeldroman met 200 handgeschilderde illustraties. Het fictieve verhaal draait om een verborgen verzameling vroege werken van Anton Heyboer, een gewaagde kunstroof en een plan om diens stijl te kopiëren. Tijdens de expositie zijn twintig originele schilderijen uit het boek te zien én te koop.

En natuurlijk is de beeldroman zelf ook te zien en te koop.

Te zien: 15 t/m 18 oktober

Collage Kronieken

JACQUELINE BIEZE Tijdens Kunstlijn Haarlem toont Jacqueline Bieze haar Collage Kronieken. Oude foto’s, vergeelde tijdschriften en losse papiersnippers krijgen in haar handen een nieuw leven. Bieze, opgeleid aan de Rietveld Academie en voormalig fotoconservator, combineert historische beelden intuïtief met verf, potlood en andere materialen.

Rafelranden en verkleuringen mogen zichtbaar blijven, juist die sporen uit het verleden geven haar collages hun karakter.

Geef deze kerst kunst cadeau.

Te zien: 7, 8, 13 en 14 november

Van Kyiv naar Haarlem

VITA KHAIDUROVA De Oekraïense kunstenaar Vita Khaidurova verruilde na een lange carrière als graficus en illustrator het platte vlak voor keramiek. Sinds haar gedwongen vertrek uit Oekraïne woont en werkt zij in Haarlem. Haar volledig handgemaakte objecten combineren haar verfijnde tekenstijl met keramiek. De recente werken zijn verstilder van kleur en vertellen een persoonlijk verhaal over verlies, hoop, veerkracht en een nieuw bestaan.

Te zien: 3 t/m 6 december

105 HRLM ✶ 51

Verwey museum haarlem is 7 dagen per week geopend.

Elke eerste zondag van de maand gratis entree.

Groot Heiligland 47 | ww.verweymuseumhaarlem.nl

Een leven lang schilder

KEES VERWEY

Kees Verwey (1900-1995) bewaarde alles: van zijn eerste kindertekeningen tot aan de laatste werken die hij maakte in zijn huis aan het Spaarne. Juist die omvangrijke nalatenschap maakt het mogelijk om zijn ontwikkeling als kunstenaar van dichtbij te volgen. Met een selectie van de rijke collectie van de Stichting Kees Verwey volgt de nieuwe tentoonstelling Verweys ontwikkeling van zijn vroege jaren tot de hoogtepunten uit zijn latere werk, waarin zijn kenmerkende kleurrijke en expressieve schilderstijl volledig tot bloei komt.

Kees Verwey wordt vaak gezien als een traditioneel kunstenaar, maar gedurende zijn hele leven maakt hij uitstapjes naar vernieuwing. Van zijn Haarlemse leermeester Henri Frédéric Boot (1877-1963) leert hij realistisch schilderen. Met veel plezier volgt hij de ontwikkelingen in de kunstwereld en laat zich graag inspireren door kunstenaars als George Hendrik Breitner en Floris Verster, maar ook door Franse meesters als Picasso, Matisse, Bonnard en naoorlogse kunstenaars als Karel Appel, Armando en Peter Struycken.

Een vroeg voorbeeld van zo’n artistieke uitstap is het schilderij Strand bij Zandvoort uit 1938, waarvoor hij zich heeft laten inspireren door het impressionisme en pointillisme.

Pas vanaf 1948 zoekt Verwey vaker het experiment en de vernieuwing op en streeft hij zijn oude leermeester Boot voorbij. Toch blijft hij zijn hele leven balanceren tussen traditie en vernieuwing. Het kleurrijke, bijna abstracte doek Ode aan Bonnard uit 1984 is daarvan een mooi voorbeeld. Een constante in Verweys werk is het kijken. Welke techniek hij ook gebruikt, welk standpunt hij inneemt of welke kleuren hij kiest: kijken blijft zijn grote drijfveer.

Het schilderen en tekenen van zijn nabije omgeving ervaart hij daardoor keer op keer als een nieuw avontuur en biedt hem tot zijn dood in 1995 onophoudelijk inspiratie voor nieuw werk.

Ontdek het veelzijdige oeuvre van Kees Verwey, een van de belangrijkste Nederlandse schilders van de 20ste eeuw.

Te zien: tot en met januari 2027

BEZOEK OOK DEZE TENTOONSTELLINGEN Living Mesh A World Beyond Linnaeus Kijken we naar de natuur als iets dat we ordenen en bezitten, of als een levend netwerk waarin alles met elkaar verbonden is? Vertrekkend vanuit het classificatiesysteem van Carl Linnaeus, tonen hedendaagse kunstenaars nieuwe perspectieven. Living Mesh nodigt uit de natuur te zien als een gemeenschap waarvan wij deel uitmaken, in plaats van iets dat we bezitten of indelen.

Te zien: tot en met 1 november HoutVeen: 1 familie, 4 gezichten Van Borobudur tot Bavo Een indringende, multimediale tentoonstelling waarin vier familieleden hun gedeelde Indische familiegeschiedenis onderzoeken. De tentoonstelling nodigt bezoekers uit om stil te staan bij hun afkomst en bij de manieren waarop geschiedenis zich nestelt in verhalen die van generatie op generatie worden doorgegeven.

Te zien: tot en met 25 oktober

V.l.n.r.: Kees Verwey | ‘Droompaardje’, 1956, olieverf op doek. | ‘Moeders theetafel op haar 79ste verjaardag’, 1951, aquarel. | ‘Ode aan Bonnard’, 1984, olieverf op doek. | Stichting Kees Verwey.

52 ✶ HRLM 105

JONG TALENT

Chiara Bon is een Haarlemse singer-songwriter. In haar muziek en tijdens haar energieke live-shows neemt ze je mee op een intense reis door haar gedachtenspinsels. Chiara zingt over activisme en mentale gezondheid en vertelt verhalen waarbij je soms een traantje wegpinkt.

Hoe ben je met jouw muziek begonnen?

“Mijn eerste stappen in de kunst zette ik vanaf mijn vijfde met theaterlessen. Vanuit die creativiteit begon ik op een gegeven moment met het schrijven van eigen nummers. Dat deed ik nog alleen met mijn stem, want ik kon nog geen instrument bespelen.

Later schreef ik mijn eerste nummers op piano, gitaar en basgitaar.

Maar vanaf mijn negentiende ben ik echt begonnen als singersongwriter en heb ik mijn eigen sound gevonden. Dat was ook het moment dat ik naar het Conservatorium in Haarlem ging en van Almere naar Haarlem verhuisde. Ik woon nu drie jaar met heel veel plezier in Haarlem. Volgend jaar ga ik afstuderen.”

Hoe kun je jouw sound omschrijven?

“Het is een balans tussen indierock en wat zachtere singersongwritermuziek. Die twee verschillende muziekstijlen zijn vaak aanwezig in mijn songs. In elk nummer zit wel een rockinvloed, een rauw randje. Mijn teksten gaan vaak over sociale thema’s; er zit veel activisme in mijn muziek. Ik haal meestal inspiratie uit iets wat me boos maakt; dingen die ik hoor en zie in het nieuws

en om me heen. Ik vind het daarnaast belangrijk dat je met muziek mensen echt aan het denken kunt zetten en samen in gesprek kan laten gaan over bepaalde onderwerpen. Ik ben dus niet zo van de liefdesliedjes, schrijf meer over algemene en sociale thema’s waarin veel mensen zich kunnen vinden.”

Speel je eigenlijk met een vaste band?

“Ja, ik speel altijd met dezelfde bezetting; met een drummer, gitarist, toetsenist en een bassist/gitarist. Ik wissel met de laatste af, soms speel ik bas. Ik vind het belangrijk dat je kan blijven groeien met dezelfde mensen en dat je elkaar kan vinden en daardoor chemie hebt op het podium.”

Vanuit je opleiding heb je afgelopen zomer een uitwisseling gedaan naar Berlijn. Kun je daar meer over vertellen?

“Ik heb er een tijdje gewoond en gestudeerd. Uiteraard heb ik veel lessen gevolgd, maar daarnaast ook heel veel muziek gemaakt.

Ik heb er zelfs opgetreden en opnames gemaakt voor mijn eerste EP, die begin volgend jaar op CD en vinyl uitkomt, en dan ook op één nummer na te beluisteren is op Spotify. Mijn tijd in Berlijn heeft me enorm geïnspireerd tot het schrijven van nieuwe songs. Ik heb veel stil protest gezien in de vorm van graffiti en ik was in Berlijn ten tijde van de aanslag tijdens Pride. Dus die thema’s ga ik de komende tijd verder uitwerken in nieuw materiaal.”

Voor meer informatie zie: www.instagram.com/chiarabon_ en www.facebook.com/chiara.bon.37.

105 HRLM ✶ 53

Tekst: Joost Dobbe.

CHIARA BON

Begijnenhof 10 | www.theaterdeliefde.nl

Welkom dat je luistert

PEPIJN SCHONEVELD

In Welkom dat je luistert knoopt Pepijn Schoneveld zijn liefde voor het Nederlandstalige lied en zijn komisch talent moeiteloos aan elkaar. Hij ontpopt zich tot een ware kleinkunstenaar, die de liedjes van de groten der aarde een tweede adem geeft, omdat ze simpelweg ‘te mooi zijn om te vergeten’. Tegelijkertijd staat de ware comedian in Pepijn op en doet hij waar hij zo goed in is: oergeestige bruggetjes, komische kronkels en ijzersterke scènes die de kleinkunstparels met elkaar verbinden.

Donderdag 24 september, 20.30 uur

Rare leeftijd

RICKY KOOLE

Ricky gaat solo. Maar nu echt. Zonder muzikanten. Wel met een gitaar natuurlijk. Scherp observeert ze haar omgeving en zichzelf. Is de wereld gek geworden of zit ze gewoon zelf in een vreemde fase? Vrienden zeggen: “Je hebt een rare leeftijd, daar ligt het aan. Het is maar tijdelijk.” Zelf had ze gehoopt dat ze op dit punt in haar leven eindelijk het gevoel zou hebben dat ze iets had bereikt. Dat ze juichend rond zou lopen, bevrijd van de meningen van anderen.

Wat wel altijd helpt is zingen. Dus zingt ze de mooiste liedjes als een jonge merel.

Donderdag 1 oktober, 20.30 uur

De muziek van Sergio Mendes

JOSEE KONING

Mas que nada was de eerste wereldhit van Sergio Mendes & Brasil ’66. Zangeres Josee Koning en haar band vieren zestig jaar muziek van Sergio Mendes met het swingende programma 60 Years of Brasil ’66 – The Music of Sergio Mendes. Samen met zangeres Egle Petrosiute zingt Josee de muziek die Sergio Mendes (1941–2024) tot één van de grootste Braziliaanse artiesten van zijn tijd maakt. In de jaren zestig voegde hij bossanova, samba, pop en jazz samen tot een unieke sound en zette daarmee Brazilië stevig op de muzikale wereldkaart. Een swingend eerbetoon!

Zondag 4 oktober, 15.30 uur

JA!

NIKI JACOBS

De Haarlemse zangeres Niki Jacobs zegt JA! Tegen zichzelf. Tegen het leven zoals het zich aandient, in al zijn weerbarstigheid, maar ook in al zijn schoonheid. Niki heeft een loepzuivere zangstem, muzikaal talent en toerde jarenlang in Amerika en Europa. Het is een lang gekoesterde wens om in haar moerstaal te zingen en nu kiest ze voor een roadtrip langs de Nederlandse theaters. In samenwerking met collega en vriendin Brigitte Kaandorp is een bijzonder en gloednieuw Nederlandstalig repertoire ontstaan.

Vrolijk, rauw, ontroerend, persoonlijk en hoopvol.

Donderdag 15 oktober, 20.30 uur

54 ✶ HRLM 105

Outsiderkunst? Volwaardige kunst!

MUSEUM VAN DE GEEST OPENT POP-UP LOCATIE OP DE GROTE MARKT Wat vind jij kunst? Een tekening op een blaadje naast de telefoon, is dat kunst? Een popje van draadjes in elkaar gedraaid op de achterbank van de auto, is dat kunst? Wie bepaalt wat kunst is en wie als kunstenaar wordt erkend? Museum van de Geest breekt een lans voor outsiderkunst: niet langer ‘anders’, maar volwaardige kunst.

Nieuwe pop-up locatie voor Museum van de Geest Op 2 oktober is de feestelijke aftrap van Outsider Art! - 150 jaar outsiderkunst in Nederland. Met deze tentoonstelling opent Museum van de Geest een nieuwe pop-up-locatie op de Grote Markt in Haarlem.

In de Vleeshallen komen ruim 200 topstukken uit de outsiderkunst collectie van Museum van de Geest en Collectie De Stadshof bij elkaar.

Outsider art!

Outsiderkunst is kunst die wordt gemaakt buiten de kaders van de reguliere kunstwereld. De kunstenaars luisteren naar de stem in zichzelf en maken kunst vanuit een innerlijke drang om te maken. Museum van de Geest zet bewust een streep door het woord ‘outsider’. Want ook outsiderkunst verdient het als volwaardige kunst gezien te worden. Directeur Marije Kool: “Outsiderkunst is een van de meest onderbelichte kunstvormen in de (Nederlandse) musea en kunstgeschiedenis. Door middel van deze tentoonstelling maken we outsiderkunst zichtbaar voor een breed en divers publiek.”

Wat is ‘echte’ kunst?

In de tentoonstelling komt een breed scala kunstenaars aan bod. Denk aan Jan Kervezee, die tekeningen maakte op een manier die hij zelf vergeleek met het maken van telefoonkrabbels. Voor Norimitsu Kokubo was tekenen de enige manier om hem als kind op school te houden. Het bleek dé manier te zijn om bij zichzelf te blijven. Shinichi Sawada maakt sculpturen die ogen als vriendelijke monsters. Het is onduidelijk of hij een beeld in zijn hoofd namaakt of simpelweg doet wat zijn instinct hem ingeeft. Ook is werk te zien van Hans Poolman, Truus Kardol, Carlo Zinelli en anderen.

Al deze kunstenaars zetten ons aan het denken. Wat is ‘echte’ kunst? Is wat ‘outsiderkunst’ heet eigenlijk niet de puurste, meest authentieke vorm van creativiteit? Kom ook en bepaal zelf: wat is kunst voor jou?

De pop-up locatie opent met de tentoonstelling Outsider Art! 150 jaar Outsiderkunst in Nederland is te zien voor publiek vanaf zaterdag 3 oktober tot en met september 2027.

Info over rondleidingen, lezingen en andere activiteiten vind je op www.museumvandegeest.nl.

105 HRLM ✶ 55

Tickets: www.podiaheemstede.nl/programma

Sexy Sixty

ANGELA GROOTHUIZEN

Sexy Sixty is een vrolijke, interactieve theatershow vol humor waarin Angela Groothuizen vrouwen van alle leeftijden uitnodigt om het vrouw zijn eens lekker te vieren met elkaar.

Als voorloper van de grijze horde neemt Angela je mee in haar verhaal. Ze is topfit, 60 kilo schoon aan de haak. De menopauze is doorstaan, het vel hangt dan wel wat losser om de spieren, maar haar zelfvertrouwen en zelfbeeld zijn gegroeid, onder meer door de leuke mannen die ze op haar dates tegenkwam. Met gezonde zelfspot en veel plezier gooit ze af en toe een knuppel in het hoenderhok.

P.S.: Mannen zijn ook welkom; er valt genoeg te leren!

Vrijdag 2 oktober | 20.15 uur | Theater De Luifel

Hoe heeft het zover kunnen komen?

THJUM ARTS

Authentiek, droog, een hilarische mimiek en de nodige diepgang. In zijn tweede programma blijft Thjum Thjum. Hij maakt de balans op. Op zijn unieke manier. Want er is nogal wat gaande op dit moment. Soms vraag je je af: hoe heeft het zover kunnen komen? Thjum heeft dat vaak.

Daarom is het de titel van zijn tweede voorstelling geworden. Thjum won in 2021 zowel de jury- als de publieksprijs bij het prestigieuze Cameretten Festival en speelde daarna in maar liefst 120 theaters zijn eerste programma. Nu is hij klaar om jou zijn tweede voorstelling te laten zien.

Zaterdag 10 oktober | 20.15 uur | Theater De Luifel

Dikkie Dik en de taart

JOES BOONEN

Dikkie Dik is jarig. Op tafel staat een grote taart. Dikkie Dik neemt een hapje van de taart. Wat is dat lekker! Hij neemt nog een hap en nog één... Dikkie Dik hou op, je wordt nog ziek. Maar Dikkie Dik luistert niet… Dikkie Dik en de taart is een kleine, sfeervolle muziekvoorstelling voor peuters, kleuters en hun ouders. Er mag volop gezongen en geroepen worden bij nieuwe originele liedjes over Dikkie Dik. Het verhaal wordt opgebouwd rond een levensgroot boek met originele Dikkie Dik-tekeningen van Jet Boeke.

Zondag 11 oktober | 11.00 & 14.30 uur | Pinksterkerk Heemstede

Satan is moe

LEBBIS & VERHALLEN

‘Time, time, time, is on my side, yes it is’. De Rolling Stones zongen het. Het was ooit zo.

De tijd was de vriend van Lebbis. Maar het is een jager geworden. In Satan Is Moe wordt Lebbis opgejaagd door de tijd. Er is nog zoveel te zeggen. Er moeten zaken rechtgezet.

De neuzen moeten weer de goede kant op. Met ontoombare energie gaat Lebbis het leven te lijf. Dit keer wordt hij muzikaal opgezweept en uitgedaagd door duvelstoejager Mattijs Verhallen. De ware aard van de duivel zal onthuld worden. Lebbis propt een hele dag energie in één voorstelling. Je zult gereinigd worden. Met heel veel humor, dat dan weer wel.

Vrijdag 30 oktober | 20.15 uur | Theater De Luifel

56 ✶ HRLM 105

Deze column wordt afgewisseld, deze keer: Jolanda Beijer - Algemeen directeur Patronaat

’t Is weer voorbij...

Jolanda Beyer

Fotografie: Daan Ruijter.

De nazomer. Alleen het woord al vind ik mooi. Alsof de zomer gewoon weigert te accepteren dat-ie voorbij is. Officieel is het die periode ergens tussen eind september en half november waarin het ineens nog een paar dagen heerlijk zomerweer kan zijn. Naar verluidt noemden we dat vroeger de oudewijvenzomer of Sint-Michielszomer. Indian Summer klinkt natuurlijk een stuk sexyer, maar het principe is hetzelfde: nog even niet die winterjas aan.

Voor mij ziet de nazomer er meestal heel anders uit. Tegen de tijd dat de zon besluit nog één keer haar best te doen, verplaatst mijn wereld zich juist grotendeels naar binnen. Want na de relatieve rust van de zomer komt het culturele leven in heel Haarlem weer op gang. De theaters, podia, musea en andere culturele plekken openen hun deuren voor een nieuw seizoen en overal wordt weer gemaakt, gespeeld, gedanst en gezongen. Ook Patronaat is dan na het zomeronderhoud weer helemaal opgepoetst en klaar voor wat komen gaat. Vanaf vroeg in de middag klinkt er muziek door het gebouw. Soundchecks in onze zalen, stemmen op de gang, rollende flightcases en een paar uur later hopelijk volle zalen. Na de relatieve rust van de zomer gaan we weer van nul naar honderd.

En ik vind dat heerlijk.

Waarschijnlijk ook omdat ik tegen die tijd nog behoorlijk kan teren op de échte zomer. Want hoe dol ik ook ben op mijn werk: ik ben minstens zo dol op lange vakanties. Die zomer sluiten wij traditiegetrouw af op Terschelling. En daar hoort inmiddels een vast ritueel bij. Op het moment dat we echt moeten toegeven dat het einde in zicht is, zetten we Gerard Cox aan: ’t Is weer voorbij die mooie zomer.

Een tikje sentimenteel en inmiddels misschien behoorlijk voorspelbaar, maar tradities zijn er niet voor niets.

En mooi was-ie weer.

Dochters die beurtelings langskomen, zus en zwager met hun kinderen en vooral heel veel kleinkinderen, die wij voor het gemak gewoon lenen alsof we zelf opa en oma zijn. Familiebarbecues en krabben vangen. Eindeloze wandelingen langs geheime paadjes en fietstochten door duin, bos en langs het wad.

Zonsopgangen bij De Streken, waar ik altijd even hoi zeg tegen Joop Mulder, de man die met Oerol zoveel moois op het eiland heeft achtergelaten en voor altijd in mijn hart zit. Zonsondergangen bij ons ‘familiestrandpaviljoen’ De Branding. Bodysurfen op de golven, ochtenddips in het duinmeertje van Hee, yoga met de middelste dochter en zwemmen in het wad met onze ‘alsof-kleinkinderen’.

Van die dagen waarop de grootste beslissing is of je links- of rechtsaf het strand op gaat. Ik kan het iedereen aanraden.

En dan stap je uiteindelijk toch weer op die boot. Met zand op plekken waar het niet hoort, een hoofd vol mooie herinneringen en vooral: een batterij die weer helemaal opgeladen is.

En precies daar sta ik terwijl ik dit schrijf. De mooie zomer ligt achter me, de nazomer nog voor me.

Het culturele seizoen staat op het punt om los te barsten. De allereerste editie van Haarlem Live staat voor de deur en bij Patronaat trappen we af met Complexity Fest. Of die zalen straks inderdaad vol staan, iedereen blij is en ik na een paar weken nog steeds zo enthousiast ben over die heerlijke hectiek, weet ik natuurlijk nog niet.

Maar ik heb er ontzettend veel zin in.

Want misschien is dat wel wat ik zo fijn vind aan de nazomer. Het is zo’n mooie tussenfase. Nog een beetje met je hoofd op het strand, terwijl de agenda alweer volloopt. Terugkijken én vooruitkijken.

De zomer niet helemaal achterlaten, maar de energie ervan meenemen naar wat daarna komt.

Dus laat Haarlem maar weer volstromen met cultuur. Laat de deuren van onze theaters, podia, musea en culturele plekken maar opengaan. Laat de flightcases maar rollen, de muziek klinken, de voorstellingen beginnen en de zalen vollopen. Ik ben er klaar voor.

En als straks de dagen korter worden en ik ergens tussen concert nummer zoveel en de volgende vergadering Gerard Cox weer in mijn hoofd hoor zingen, hoop ik maar één ding: dat we kunnen zeggen: het is weer voorbij die mooie nazomer.

Maar wat was-ie mooi.

105 HRLM ✶ 57

58 ✶ HRLM 105

Foto: Eric Bosman.

Deze column wordt afgewisseld, deze keer: Lidewij de Koekkoek (directeur Frans Hals Museum)

Lidewij de Koekkoek

Wisselkoers Hoe verhoud jij je als persoon, stad, samenleving of land tot het verleden? Welke verhalen worden verteld? Wie krijgt een plek in de geschiedenis en wie verdwijnt naar de achtergrond?

En welke verhalen vertel je zelf?

Deze zomer vond Keti Koti plaats: het herdenken en vieren van de afschaffing van de slavernij.

In het Frans Hals Museum besteedden we tijdens Keti Koti aandacht aan de koloniale geschiedenis van Indonesië en Nederland. In de themazaal Sporen van Indonesië zijn op dit moment werken uit de vaste collectie te zien die de gelaagde en complexe relatie tussen Nederland en Indonesië belichten. Ik ben elke keer weer geboeid als ik door de zaal loop.

Vertrouwde kunstwerken vertellen plotseling een ander verhaal, voegen iets toe en krijgen daardoor voor mij nog meer betekenis. Ook bood afgelopen zomer de Nederlandse regering officieel excuses aan voor de slechte behandeling van de eerste generatie Molukkers die in 1951 naar Nederland kwam. Na de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog kwamen veel Molukse militairen die aan Nederlandse kant hadden gevochten met hun gezinnen naar Nederland. Ze mochten niet terug naar de Molukken, werden ontslagen uit het leger en onder erbarmelijke omstandigheden gehuisvest. Het is rijkelijk laat, zo’n 75 jaar na dato, maar erg belangrijk dat er steeds meer aandacht is voor deze verhalen uit onze geschiedenis en de doorwerking daarvan.

Als museumteam bevragen we voortdurend onze blik op het verleden. Kunst kan je net anders laten kijken, alleen al door andere vragen te stellen. Zo maakt kunstenaar Anne de Vries een nieuw kunstwerk voor in de tuin van het Frans Hals Museum. Met zijn geheel eigen beeldtaal legt Anne iets bloot over onze museumcollectie. Het is alsof je een fantasy-wereld instapt, herkenbaar maar ook vervreemdend. Je vraagt je af: Waar kijk ik eigenlijk naar?

Twee bronzen figuren ontmoeten elkaar ergens waar tijdlijnen elkaar kruisen. Een rijke koopman uit een schuttersstuk van Frans Hals staat oog in oog met een game-karakter.

Dit futuristische personage is bepakt en bezakt met spullen uit verschillende tijden en culturen.

Als een samenballing van verleden, heden en toekomst. De schutter verwijst naar de beeldtaal van de 17de-eeuwse schuttersstukken: de witte kraag, rijke kleding en het machtsvertoon.

Zijn ze vijanden of handelspartners? En wie bepaalt de wisselkoers: het bekende verleden of de onbekende toekomst? Niemand weet hoe het afloopt. Anne de Vries gebruikt een combinatie van historische bronnen, AI en brons om de figuren vorm te geven.

De titel Wisselkoers verwijst naar hoe herinneringen, waarde, machtsstructuren, zichtbaarheid en cultuur elkaar beïnvloeden. De vraag is: welke levens krijgen een plek en blijven ook in de toekomst zichtbaar, en welke raken juist uit beeld? Het is een fascinerend beeldhouwwerk waar mijn fantasie van op hol slaat. Ik ben benieuwd of dat ook voor jou geldt!

Wisselkoers van Anne de Vries is vanaf 25 september te zien in de tuin van het Frans Hals Museum.

105 HRLM ✶ 59

60 ✶ HRLM 105

Haya Maëla, artistiek leider Danshuis Haarlem en Dansgroep Haarlem. www.danshuishaarlem.nl

“

Haya Maela

Fotografie: Rutger Vos.

Nazomeren ‘Nazomeren’ drukt een verlangen uit naar meer, langer en misschien nóg wel mooier. In een land waar de zomers kort duren, is de behoefte aan een mooie nazomer extra groot. We houden ons voor dat het verkleuren van de bladeren in de herfst een prachtig schouwspel oplevert. Nog een laatste beetje warmte in september en de Amerikaanse Indian Summer is de plas weer overgestoken.

Goed nazomeren heeft wel als voorwaarde dat er een mooie, gedenkwaardige zomer was. Ik had zo’n zomer. Ruim drie weken rondtoeren met de auto, waar manlief een royaal bed in heeft gemaakt, met daaraan vast een tent van het bekende Franse merk, gekocht in de al even bekende Franse sportwinkelketen. Niet veel huisraad mee, want we gingen niet koken. Op zoek naar plekken die we nog niet hadden gezien.

Het klinkt wat negatief misschien, maar naast de vliegschaamte die ik al een tijdje heb, bekroop mij deze zomer ook wel een beetje de rondreizen-door-Zuid-Europa-schaamte.

Laverend tussen de bosbranden door zochten we precies de juiste plekken waar de zich herhalende hittegolven net niet toegeslagen hadden. Intussen hopend dat niet iedereen diezelfde gedachten had.

Dat hadden ze gelukkig niet. Op een paar loeidrukke toeristische trekpleisters na, genoten we van de rust in prachtige natuur en pittoreske dorpjes.

Op de terugweg werd het ons nog even moeilijk gemaakt, want als je uit Noord-Spanje komt, moet je eigenlijk min of meer langs Bordeaux. En dat ging deze keer dus niet.

Het ging mis in een Frans dorpje, 160 km ten oosten van Bordeaux. We roken en zagen een rookwolk veroorzaakt door de bosbranden ver weg aan de westkust. De luchtkwaliteit in onze tent bleek zwaar in het rood te staan en even overviel ons de gedachte of het niet beter was om verder te reizen, weg van de wolk, weg van alle branden. We besloten het erop te wagen, nadat Chat GPT ons ervan verzekerd had dat één dag in deze fijnstof geen blijvend letsel zou veroorzaken. Dat zou het pas doen als je daar meerdere dagen in zou moeten vertoeven….

Nazomeren krijgt in veel gebieden in Europa een heel andere lading.

Tot nu toe krijg ik na een tijdje vakantie altijd zin om het seizoen weer te starten, met nieuwe ideeën voor danslessen en muziek. En deze keer extra veel zin. Het wordt namelijk een speciaal jaar!

Danshuis Haarlem bestaat 35 jaar en dat gaan we groots vieren in de Schouwburg in juni 2027. Onze Vooropleiding bestaat 20 jaar en als klap op de vuurpijl viert Dansgroep Haarlem haar 15de verjaardag.

De Schuur heeft ons een aanbod gedaan om dat te komen vieren in hun prachtige theater tijdens de Dansdagen Haarlem in april.

Het dorpje Penne-d’Angelais, 160 km ten oosten van Bordeaux.

De zon wordt verduisterd door een rookwolk. Foto: Rob Kievits

Kortom, genoeg te doen. De uitdaging is nu om het gevoel van rust van de vakantie zo lang mogelijk te behouden en tegelijkertijd weer lekker aan het werk te gaan. En mooi nazomerweer helpt daar zeker bij!

105 HRLM ✶ 61

www.toneelgroep-genesius.com

Onder regie van Evelien Hofhuis

TONEELGROEP GENESIUS SPEELT HARVEY Harvey is een komische klassieker over Elwood P. Dowd, een vriendelijke man die onafscheidelijk is van zijn beste vriend Harvey: een groot, wit en onzichtbaar konijn. Elwood ziet daar geen enkel probleem in; zijn familie juist wel en zij doet er alles aan om van Harvey af te komen. In deze productie speelt Boy van der Erf Elwood en viert hij 70 jaar toneelspelen. Hoe kijkt Harvey naar zijn trouwe toneelvriend? Tijd voor een gesprek met het meest onzichtbare personage van de voorstelling.

Harvey, allereerst: hoe is het om naast zo’n jubilerende Elwood op het toneel te staan?

“Zeer indrukwekkend. Zeventig jaar zichtbaar zijn op het toneel is knap.

Ik probeer al jaren onzichtbaar te blijven, en zelfs dát lukt niet altijd.”

Men fluistert dat u nogal lang bent. Klopt dat?

“Eén meter zesentachtig-en-een-half, naar verluidt. Maar bij schemerlicht lijkt iedereen anders.”

Hoe zou u uw band met Elwood P. Dowd omschrijven?

“Warm, loyaal en rijk aan visitekaartjes. Hij stelt mij aan iedereen voor: aan mensen, stoelen en soms een kapstok. Wie terugpraat laat ik in het midden.”

WIE HARVEY ZELF WIL ONTMOETEN — ZICHTBAAR OF NIET — Waar: De Pletterij Wanneer: 31 oktober en 1 november Kaarten: www.toneelgroep-genesius.com

De familie Simmons lijkt niet altijd blij met uw aanwezigheid.

“Dat snap ik. Ik neem ruimte in op de bank, aan tafel en in ieder gesprek.

Maar ik mors nooit thee en ik onderbreek niemand. Dat scheelt.”

Er gaan verhalen over u rond. Moeten we die geloven?

“Alleen de verhalen die je nieuwsgierig maken. De rest bewaren we voor na de voorstelling. Elwood gelooft in mij, en Elwood trakteert vaker.”

Wat vindt u van de kliniek van dokter Chumley? “ Veel deuren, veel diagnoses en opvallend weinig wortels. Dokter Chumley heeft verbeelding, al noemt hij dat zelf liever vakkennis.”

Wat is uw levensmotto?

“Kijk wat vaker naast iemand in plaats van recht voor je uit. Soms zit daar niets. Soms iets. En soms iemand die precies weet waar de bar is.”

Harvey, wilt u Boy tot slot nog iets meegeven vanwege zijn 70-jarig toneeljubileum?

“Zeker. Beste Boy, zeventig jaar toneelspelen is uitzonderlijk: zoveel avonden, rollen en applaus, en toch steeds opkomen alsof het de eerste keer is.

Ik neem mijn hoed voor je af, al zitten mijn oren in de weg.”

62 ✶ HRLM 105

Fotografie: Bibi Veth.

Deze column wordt afgewisseld, deze keer: Edwin van Balken - Algemeen Directeur Stadsschouwburg - PHIL

Het theaterseizoen is gestart!

Edwin vn Balken

Terwijl ik dit schrijf, maak ik me zorgen over onze voorstelling die buiten voor de deur van de Stadsschouwburg speelt, omdat er een fikse onweersbui dreigt. Ik houd dus continu allerlei weerapps in de gaten. Niet dat ik er veel aan kan doen natuurlijk, maar dat is de aard van het beestje.

Ja, het is wel duidelijk; mijn relaxte vakantie in het iets te warme Toscane is nu echt voorbij.

Mijn aandacht is weer volop op theater, acteurs, publiek en alles wat mijn werk ontzettend leuk maakt. Daar kreeg ik in mijn eerste werkweek meteen al een flinke dosis van. Want wat bruiste de Stadsschouwburg van het theater! Zoals gezegd, buiten speelde ons theatergezelschap Club Kenau hun zomerkomedie De Held van Haarloheim over de (zogenaamde) uitvinder van de boekdrukkunst Laurens Janszoon Coster. Maar onze acteurs geven daar natuurlijk een geheel eigen draai aan en dat werkt, want alle voorstellingen waren al uitverkocht voor de première.

Binnen in de theaterzaal heeft het jeugdtheatergezelschap ‘Sterke Verhalen’ zijn intrek genomen om te repeteren voor hun aankomende voorstelling Mus & Kapitein Kwaadbaar. Wij hebben dit Haarlemse gezelschap kantoor en repetitiemogelijkheden geboden omdat ons gebouw ook overdag met theateractiviteiten mag worden benut. Hun nieuwe voorstelling gaat op 11 oktober bij ons in première en is gebaseerd op het legendarische kinderboek van Kevin Hassin. Na hun geweldige voorstelling De Brief voor de Koning verwacht ik weer een voor veel kinderen aansprekende voorstelling. Boven in ons gebouw bevindt zich een ruime repetitiestudio en ook daar waren acteurs aan het spelen, zingen en theater maken.

Na het grote succes van onze kerstproductie Postillon d’Amour in 2024 komt nu de nieuwste voorstelling van de Haarlemse theatermaker Steef de Jong, wat een heel bijzondere voorstelling belooft te worden. Het begint al met de cast, want naast Steef zelf speelt Ilse Warringa mee, die iedereen natuurlijk kent als Juf Ank van de tv-serie De Luizenmoeder. Thor Braun is dan weer bekend uit de serie Oogappels en Daniel Cornelissen is een zeer ervaren toneel- en filmacteur.

Rop Verheijen is een multitalent, die te zien is geweest in onder andere Goede tijden, slechte tijden, Klokhuis en diverse musicals. Natuurlijk is Steef de Jong de drijvende kracht achter de voorstelling Tulip Town, gebaseerd op de theaterklassieker van de 19de-eeuwse ‘operette-punker’ Offenbach.

De theaterproducties die Steef maakt zijn voor iedereen toegankelijk en hij trekt dan ook volle zalen in binnen- en buitenland. Het publiek van jong tot oud gaat helemaal op in de door hem gecreëerde magische wereld van humor, muziek, spectaculaire decors en karakters waar iedereen van houdt.

Als je hem nog nooit hebt gezien, moet je deze kans niet voorbij laten gaan. Tulip Town speelt van begin september tot half november in 10 theaters in Nederland, te beginnen natuurlijk in Haarlem.

Wat ik maar wil zeggen: het theaterseizoen in de Stadsschouwburg is gestart! Het is inmiddels gestopt met miezeren buiten en de buitenvoorstelling is afgelopen. Het publiek klapt zijn handen droog en ik krijg een appje van de acteurs dat het hun leukste voorstelling was tot nu toe.

Zo krijg ik veel zin in nog meer theater en ben ik Toscane alweer helemaal vergeten.

105 HRLM ✶ 63

HIER WIL JE NAAR TOE IN...

SEPTEMBER 9

Na de zomerstop start Teken or leave it weer met om de week op woensdag van 19.00 tot 21.30 uur. De ene avond is open tekenavond, de andere een thematische workshop.

11

Volkssterrenwacht Copernicus is, na de zomerstop, weer open, elke vrijdagavond van 20.00 tot 23.00 uur en elke eerste zaterdag van de maand. Door de telescoop kan je zelf kijken naar de maan, planeten, sterren en overdag ook naar de zon.

Korenlint

12/13 Open monumentendag. Zo’n 60 historische panden, door de gehele stad, openen gratis hun deuren. Korenlint zingt tradiegetrouw in vele monumenten.

12/13 Op buitenplaats Elswout tonen in de, normaal gesloten, Modelboerderij, maar nu pop-up kunstatelier, tien Haarlemse kunstenaars hun werk, samengebracht door kunstenaar & 19/20 Henny Stevers.

20

Bij Skatepark Haarlem in de Waarderpolder vindt de Kleding en andere rommelmarkt plaats. Relaxte vibes, terras en verkoop van tweedehands en zelfgemaakte spullen.

22

Pletterij, debat en cultuur, organiseert een bijeenkomst in het kader van de vredesweek.

Thema van de vredesweek is Europa, vredestichter in geopolitieke (wan)orde?

27

De Run2day halve van Haarlem. Runs zijn er voor alle leeftijden. Alle runs eindigen op de Grote markt.

27

Lay all your love on me! ABBA Dance keert terug naar Patronaat met een middag vol ABBA-hits op zondag 27 september. Laat je meenemen naar die goede oude tijd vol onvervalste classics van de legendarische band!

28

In Badhuis Haarlem kan je maandagochtend Schrijvend op ontdekkingsreis, samen schrijven aan de hand van korte schrijfopdrachten.

OKTOBER

ABBA DANCE

Rommelmarkt

2/3/4 Tijdens Haarlem Vinyl festival zijn door het hele centrum van Haarlem liveoptredens, luistersessies en vinylmarkten te vinden. Ook is er live-muziek en kan je meedoen aan een dj-workshop. Naast activiteiten waar je tickets voor kan kopen is er een gratis programma op verschillende locaties.

17

Museumnacht Kids, musea en andere culturele plekken openen hun deuren speciaal voor kinderen tussen 3 en 12 jaar. En hun ouders natuurlijk. Met workshops, creatieve opdrachten en verrassende optredens.

18

Tijdens Nationale kindertheaterweek vertoont Verhalenhuis Haarlem de gratis (3+)-film Vos en Haas redden het bos.

23

De Tabascos en Selfish spelen in Broedplaats en Verhalentrefpunt de Volharding in Haarlem Noord.

31

Halloween in het Slachthuis Haarlem. Met garage trash, punk en rock-’n-roll.

64 ✶ HRLM 105

Vinyl festival HRLM BLOG Scan de QR-code voor de actuele agenda!

Ook een gezellige activiteit en/of leuk evenement in jouw buurt, laat het ons weten! post@haarlemse-stadsglossy.nl

DIT WIL JE OOK

LEZEN

DOEN

MAALSTROOM Ebba Lundson is een veelbelovende wetenschapper die werkt bij een Europees techbedrijf in Kopenhagen. Als ze voor haar onderzoek een jaar in Amsterdam gaat werken, ontmoet ze de briljante Henrik. Ze valt als een blok voor hem. Maar dan doet ze een gruwelijke ontdekking. Henrik denkt iedereen te slim af te zijn, niet alleen in zijn carrière, ook in zijn drang om zijn partners te vermoorden. Als hij Ebba ontmoet weet hij zeker dat ze voor hem een grote wens in vervulling kan laten gaan. Het ware gezicht van Henrik wordt steeds duidelijker zichtbaar, tot er voor Ebba geen ontkomen meer aan is.

Maalstroom is een bloedstollende thriller van Roan Berlin die de lezer voortdurend op het puntje van zijn stoel laat zitten. Ambo|Anthos Uitgevers, € 22,99.

Spot aan!

Kinderboekenweek 2026 vindt dit jaar plaats van 30 september tot en met 11 oktober. Het thema is ‘Spot aan!’ Podiumbeesten in alle soorten en maten, voor en achter de schermen komen aan bod. In de bibliotheek zijn veel gratis activiteiten te doen.

Bij De Vries van Stockum kan een boekenspeurtocht worden gedaan.

HERKEN DE STAD

Weet jij waar dit is in Haarlem?

Dit pand staat op de Gedempte Oude Gracht nummer 93

ZIEN

OUTSIDER-KUNST 2 oktober opent de pop-up locatie van Museum van de Geest tijdens de Nationale museumweek.

De tentoonstelling Outsider art- 150 jaar outsider kunst in Nederland’ toont 200 stukken van de collectie De Stadshof die langdurig in bruikleen zijn geweest door Museum Dr. Guislain in Gent. De vraag ‘wat bepaalt kunst’ en de interactieve opzet nodigen uit te reflecteren. Er is ruimte voor diverse manieren van waarnemen, denken en maken. De tentoonstelling is te bezichtigen in De Vleeshal op de Grote markt.

Er is een brede randprogrammering met rondleidingen, een gespreksavond en Mindful break-sessies.

105 HRLM ✶ 65

Een aanklacht tegen rechtlijnig denken en een pleidooi voor vergeving als sluitsteen bij te overbruggen geschillen...

KARIN EN ABEL

Atafel! is een zingend amateurgezelschap van twaalf mensen dat zich onder muzikale leiding van dirigent en componist Leo Aussems wekelijks rond de tafel schaart voor meerstemmige zang én nazit! Atafel! schrijft, componeert en/of arrangeert zijn eigen Nederlandstalig repertoire en streeft ernaar steeds weer verrassend en vernieuwend te zijn. Dit najaar viert Atafel! haar tienjarig bestaan en schreef voor deze gelegenheid een moderne opera. Voor Atafel! een nieuwe stap in de ontwikkeling en kenmerkend voor de muzikale groei van het gezelschap.

Het thema van Karin en Abel de opera is ‘conflict’ en, zoals de ondertitel al aangeeft: “Een aanklacht tegen rechtlijnig denken en een pleidooi voor vergeving bij te overbruggen geschillen.” In de huidige tijd zijn er op grote en kleine schaal conflicten. Op grote schaal zijn er de oorlogen in Oekraïne, Gaza en grote gebieden in Afrika. De grote supermachten VS, China en Rusland gunnen elkaar het licht in de ogen niet en zorgen daardoor voor veel internationale spanningen. Maar ook dicht bij huis lijken de tegenstellingen tussen bevolkingsgroepen steeds groter te worden, is er sowieso een steeds grotere kansenongelijkheid in onze samenleving en een afnemend vertrouwen in democratie en overheid.

THEATRALE, CONCERTANTE UITVOERING Verwacht geen groots spektakel. De moderne opera Karin en Abel is een bescheiden, theatrale uitvoering. Eerder schreef en speelde Atafel! de voorstellingen De Engel van Idzard in het friese Ter Idzard, Atafel! met de Beatles, ‘t Kan altijd erger en Is dit het dan? in het Rosenstock Huessyhuis en onlangs nog Huize Klaas Vaak en Atafelmanieren in de zaal van Zang en Vriendschap in Haarlem. Karin en Abel is qua verhaal en muziek één doorgecomponeerd muziekstuk, waarin niet gesproken wordt en dus alle monologen en dialogen gezongen worden. Het koor is als ‘rei’ of ‘het opstandige volk’ op toneel aanwezig en reageert in zang en gebaar op de solisten: de rei bevestigt, herhaalt, of complimenteert, maar ontkent, bestrijdt, of relativeert ook. De verteller is één van hen; net als de dirigent die ook tevens musiceert in de scènes. Decorwisselingen, het verplaatsen van attributen, etcetera, alles is voor publiek zichtbaar. Een aantal korte woorden, kreten geschreven op spandoeken en kartonnen protestborden bepalen niet alleen de opstandige sfeer, maar duiden ook de verschillende gebeurtenissen en brengen lijn aan in het verhaal.

KARIN EN ABEL Te zien: Theater de Krocht in Zandvoort.

Wanneer: Zaterdag 31 oktober, 20.30 uur.

Zondag 1 november, 14.30 uur (uitverkocht).

Zaterdag 14 november, 20.30 uur.

Zondag 15 november, 14.30 uur (uitverkocht).

Kaarten à € 17,50 www.theaterdekrocht.nl.

66 ✶ HRLM 105

Ilustratie: Eric J.Coolen.

Deze column wordt afgewisseld, deze keer: Gabriël Verheggen - directeur ABC Architectuurcentrum Haarlem

..

Gabriel Verheggen

Vakantie-voornemen Wanneer ik dit schrijf is het hartje zomer. Warm en broeierig. Als ik naar buiten kijk is het gras meer geel dan groen en zitten vogels met open bek in de dakgoot. Mijn vakantie zit erop.

Tijd om weer aan het werk te gaan en ook tijd om na te genieten van die vakantie.

Want wat was dat weer een heerlijke tijd. Dat gevoel van even niets moeten en ’s ochtends niet precies weten wat de dag verder brengt. Een tijd van mooie wandelingen, terrasjes, verrassende vergezichten, lezen bij de tent, mijmeren, tutten, sterrenhemels en nog veel meer. Maar wat neem ik nou mee van die vakantietijd? Welke herinnering beklijft en houd ik vast? De schoonheid van het glooiende landschap, de architectuur van dat bijzondere museum? Het geluid van de golven over het met scheermesjes bedolven schelpenstrand of de wolkenformaties vlak voor die stevige regenbui? De prachtige weg door het bos of de glimp van een boommarter die voor ons uit rende over het pad? Jazeker, dat allemaal zit nu in de ‘bagage’, maar er is meer. Zo vielen deze vakantie ook een aantal zaken van zeer uiteenlopende aard mij op. Ik zag bijvoorbeeld ineens dat – met name – mannen eigenlijk heel saai gekleed gaan. In het (winkel)straatbeeld domineren de effen en gedekte kleuren van T-shirts en polo’s: zwart, blauw, grijs, soms taupe of wit, maar zelden een kleurrijk motief…

En dan van een totaal andere orde: ik schrok weer heftig van hoe weinig insecten er rondvliegen. Echt heel zorgelijk! Dat soort noties dwarrelen nu door mijn hoofd wanneer ik terugdenk aan onze vakantie. Maar er is er één die meer is dan een notie of herinnering.

En dat is het gevoel van ergernis dat ik heb sinds ik terug ben en waar ik iets mee wil en moet.

Ik stoor mij sinds wij terug zijn namelijk ongelooflijk aan zwerfafval. De afgelopen drie weken heb ik dat niet of nauwelijks gezien. En hier en nu, waar ik ook kijk, bijna overal zie ik wel iets van troep liggen: zakjes, papiertjes, blikjes, doppen, peuken...

Maar wat doe ik met die ergernis? Er zit maar één ding op: vanavond maak ik een ommetje en neem een afvalknijper en vuilniszak mee.

Ik heb een vakantie-voornemen!

105 HRLM ✶ 67

Energieplein 69 | nieuwevide.com.

Foto: Hermance van Dijk

ACTIVITEITEN EN NIEUWE EXPOSITIE BIJ NIEUWE VIDE Foto: Jeanette Slütter

WORKSHOP DOOR JOSJE HATTINK Teken or Leave It, een tweewekelijkse woensdagavond voor illustratoren, kunstenaars en eigenlijk iedereen die van tekenen houdt.

Deze avond biedt een toegankelijke ontmoetingsplek waar creativiteit centraal staat. De avonden wisselen tussen ‘Open Draws’ en verdiepende workshops verzorgd door gastkunstenaars, waardoor zowel beginners als ervaren makers kunnen aansluiten op een manier die bij hen past.

Bij een open draw worden bezoekers uitgenodigd hun eigen materialen en lopende projecten mee te brengen, al is er ook materiaal aanwezig voor wie iets nieuws wil proberen.

Deelnemers kiezen zelf of ze samen willen werken, ideeën willen uitwisselen of liever individueel aan de slag gaan in gezelschap van anderen. Tijdens de tekenavonden is er ruimte voor ontmoeting, experiment en ontspanning.

Foto: Michèle Giebing.

Elke editie is van 19.00 tot 21.30 uur. De open tekenavonden kosten € 3,- en de workshops €10,-. Kun je de bijdrage niet betalen? Geen probleem: dankzij ons sliding scale-beleid ben je altijd welkom. Voor de workshops meld je je aan via onze website.

Voor de open tekenavonden kun je gewoon binnenlopen.

SOLO EXPOSITIE ROSALIE APITULEY Nieuwe Vide biedt ruimte aan (inter)nationale kunstenaars en makers die hun werk verder willen ontwikkelen, door middel van de ‘artist in residency’ Doc4. Een werkplek speciaal voor kunstenaars.

Deze keer is dat de Haarlemse Rosalie Apituley. In deze solo expositie reflecteert deze kunstenaar op seizoensgebonden energie: het vieren van overvloed en schaarste. Wat is schaarste eigenlijk?

Rosalie richt zich met haar werk op maatschappelijke vraagstukken, de (energie-)infrastructuur en de sociale én culturele kant van energietransitie. Bewegend tussen critical en social design, agendeert en bevraagt ze – op een vaak onverwachte en humoristische wijze – de actualiteit.

Nieuwe Vide is een Haarlems kunstpodium én broedplaats waar experiment en talentontwikkeling centraal staan. Ze bestaan al ruim 30 jaar en programmeren hedendaagse kunst, filmavonden, live action painting, audiovisuele performances en muziek in Haarlem. Daarnaast bestaat de broedplaats uit 26 ateliers met meer dan 30 kunstenaars en makers. Je kan spannende exposities bekijken, meedoen aan workshops en ‘Open Draws’ onder de noemer Teken Or Leave It. Daarnaast eten we elke woensdag soep met elkaar om 13:00 uur, voor een kleine donatie kan je mee eten. Ook is er bij Nieuwe Vide een Artivist Library, waar je kan zitten en werken en waar bijvoorbeeld het Taalcafé wordt gegeven.

AANKOMENDE DATA 9 september 23 september 7 oktober 21 oktober 4 november 18 november 2 december

19-00u - Open draw 19.00u - Workshop 19.00u - Open draw 19.00u - Workshop 19.00u – Open draw 19.00u – Workshop 19.00u – Open draw

De expositie zal te zien zijn van 10 oktober t/m 29 november bij Nieuwe Vide.

Opening: 10 oktober. Vrijdag t/m zondag 12.00 - 17.00 uur.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief van Nieuwe Vide

68 ✶ HRLM 105

Deze column wordt afgewisseld, deze keer: Bruno Giebels, Algemeen directeur De Koepel.

Bruno Giebels

De Koelte van De Koepel Er zijn van die dagen waarop je al moe bent voordat je begonnen bent. Je stapt op de fiets, de zon brandt al vroeg op je schouders en eenmaal op kantoor lijkt de warmte zich in iedere ruimte te hebben genesteld. Concentreren wordt lastiger, vergaderen duurt nét iets te lang en aan het einde van de dag voelt alles wat zwaarder. Deze zomer hebben we daar in Nederland weer volop mee kennisgemaakt.

Juist op zulke dagen realiseer ik mij hoe bijzonder De Koepel eigenlijk is.

Veel mensen verwachten dat een monumentaal gebouw uit 1901 in de zomer een enorme stenen oven is. Niets is minder waar. Dankzij ons innovatieve klimaatsysteem met warmte-koudeopslag (WKO), slimme luchtcirculatie en een duurzaam binnenklimaat blijft De Koepel verrassend aangenaam. Terwijl buiten de temperaturen oplopen, is het binnen heerlijk koel.

En dat is niet alleen prettig voor de ruim honderd bedrijven, studenten, medewerkers en bezoekers die hier dagelijks zijn. Het betekent ook dat De Koepel een plek kan zijn voor iedereen die even aan de hitte wil ontsnappen. Om rustig een boek te lezen, een kop koffie te drinken, een film te pakken, te werken of simpelweg even op adem te komen.

Koelte is tegenwoordig geen vanzelfsprekendheid meer; het wordt steeds vaker een maatschappelijke voorziening.

Ik vind dat een mooie gedachte. Een gebouw dat ooit bedoeld was om mensen binnen te houden, staat nu juist open voor iedereen. Niet alleen om elkaar te ontmoeten, te leren of cultuur te beleven, maar ook om letterlijk verkoeling te vinden wanneer de stad zucht onder de zomerse hitte.

De klimaatverandering maakt dat warme dagen steeds vaker voorkomen. Juist daarom geloof ik dat gebouwen zoals De Koepel een rol kunnen spelen in de stad. Niet alleen als monument of ontmoetingsplek, maar ook als comfortabele en gastvrije schuilplaats.

Dus wordt het weer zo’n tropische dag? Dan weet je ons te vinden. De koffie staat klaar, de temperatuur is aangenaam en je bent van harte welkom.

105 HRLM ✶ 69

ST.-BAVOKERK

M.C. ESCHERS LIEFDE VOOR BACH EN BAVO KLINKT DOOR IN SLOTCONCERT BAVODAG Iedereen kent de onmogelijke trappen, de eindeloze perspectieven en de fascinerende prenten van M.C. Escher (1898-1972). Minder bekend is dat de wereldberoemde graficus zijn studie in Haarlem deed en zodoende een grote liefde had voor de muziek van Johann Sebastian Bach én voor de Grote of St.-Bavokerk kreeg. Op zaterdagavond 3 oktober brengt Podium21 de voorstelling Escher & Bach tot leven als waardige afsluiter van de jaarlijks door de Bavovrienden georganiseerde Bavodag. Escher & Bach is een cross-overconcert van Podium21, waarin orgelmuziek, theater en lichtkunst samenkomen. In deze unieke voorstelling ontmoeten de werelden van graficus M.C. Escher en componist Johann Sebastian Bach elkaar. Hun gedeelde fascinatie voor structuur, ritme, oneindigheid en verbeeldingskracht vormt de basis voor een indrukwekkende totaalbeleving. Het concert is in handen van organist Geerten van de Wetering, acteur Aus Greidanus en lichtkunstenaar Jeroen Alexander Meijer, DE MAGIE VAN ARCHITECTUUR EN MUZIEK M.C. Escher bezocht tijdens zijn studie in Haarlem rond 1919, regelmatig orgelconcerten in de Bavo en vond daar een belangrijke bron van inspiratie. In de muziek van Bach herkende hij dezelfde harmonie, structuur en wiskundige precisie die ook zijn eigen grafische werk kenmerken. Bach wist met klanken patronen, herhaling en een gevoel van oneindigheid op te roepen, thema’s die de kunstenaar zijn hele leven fascineerden en in zijn prenten steeds opnieuw onderzocht. Niet alleen de muziek, ook de indrukwekkende architectuur van de Bavo liet een onuitwisbare indruk op hem achter. De majestueuze gewelven, het subtiele spel van licht en schaduw en de bijna perfecte symmetrie van het eeuwenoude kerkinterieur vormden een onuitputtelijke bron van inspiratie. “Wat veel mensen niet weten, is dat hij in de Bavo zijn eerste tekeningen met spiegelingen maakte”, vertelt organist Geerten.

“De spiegeling van de karakteristieke kroonluchters bracht hem op dat idee. Dat groeide later uit tot een van de belangrijkste kenmerken van zijn werk. Daarom is het zo bijzonder dat we deze voorstelling juist hier kunnen spelen..”

ESCHER & BACH Escher & Bach ontstond in het Escherjaar in 2023 vanuit een bijzondere ontdekking van Geerten van de Wetering, organist van de Kloosterkerk in Den Haag. Hij stuitte op een

70 ✶ HRLM 105

beschrijving van de ervaring die M.C. Escher beleefde tijdens een orgelconcert in de Grote of St.-Bavokerk. De overweldigende klank van het beroemde Müller-orgel en zijn grote liefde voor de muziek van Johann Sebastian Bach vormden de inspiratie voor deze voorstelling, waarin orgelmuziek, theater en lichtkunst samenkomen.

Acteur Aus Greidanus verbindt de werelden van Bach en M.C. Escher met verhalen en teksten, terwijl lichtkunstenaar Jeroen Alexander Meijer, samen met Sem van Wieren en Bryan Molina, een visuele laag toevoegt.

Met medewerking van sopraan Elma Dekker ontstaat een meeslepende totaalbeleving waarin muziek, beeld en architectuur elkaar versterken.

JAARLIJKSE BAVODAG De Vereniging Vrienden van de Grote of St.-Bavokerk organiseert jaarlijks in het eerste weekend van oktober de Bavodag, met een gevarieerd programma vol gratis activiteiten in de kerk vanaf 12.00 uur. De dag wordt afgesloten met de voorstelling Escher & Bach.

Tickets voor het concert zijn nu verkrijgbaar via bavovrienden.nl.

De voorstelling begint om 19.30 uur. op de Grote Markt.

INTERVIEW ✶

EEN NIEUW THEATERSEIZOEN, NIEUWE VOORSTELLINGEN. Haarlemse theatermedewerkers staan in de startblokken. We portretteren zes van hen.

Allemaal hopen ze op volle zalen en een klaterend applaus. “Ik hou van de reuring, het liefst zie ik dat zowel de grote als de kleine zaal is uitverkocht”, zegt Tineke Soede, medewerkster publiekservice van de Phil.

Voor de programmeurs zijn het spannende tijden, hoe reageert het publiek op de voorstellingen en concerten die zij hebben gekozen?

Tot slot geven ze alle zes persoonlijke tips, voor een bijzondere avondje theater...

›

105 HRLM ✶ 71

MEES VAN HAREN Bandleider van de Lieverdjes, huisband van Theater de Liefde

“Onze band bestaat uit vier vaste spelers en soms een gastmuzikant.

Ik ben de gitarist. Naast spelen bij de Lieverdjes regel ik licht en geluid bij voorstellingen, als theatertechnicus. Ik verheug me enorm op O.P. De Liefde (Open Podium) en De Dubieuze Avond, inmiddels vaste voorstellingen waarbij nieuw muzikaal en cabarettalent een podiumkans pakt. Meestal weten we als huisband pas twee weken van tevoren wie we gaan begeleiden, repeteren doen we alleen op de dag van het optreden. Ik vind het spannend als er nieuw talent wordt gepresenteerd. Natuurlijk zitten daar ook artiesten bij van wie ik meteen diep onder de indruk ben.

Een voorbeeld: Rosa Da Silva, echt een goede zangeres. Wat ik ook erg leuk vind is Hoe, hoe, hoe met Mylou? een soort talkshow van Mylou Frencken met één of meer gasten. Er is humor, diepgang, soms beide. Typisch voorstellingen van Theater de Liefde, met altijd iets ongewoons of verrassends.’’

72 ✶ HRLM 105

INTERVIEW ✶

LIESBETH ROOD Programmeur Theater de Liefde

“Of ik er zin in heb? Jazeker!

Na een mooie zomer met festivals en spelen op locatie ga ik graag het theater weer in. Vorig jaar ben ik begonnen als vrijwillig programmeur bij Theater de Liefde. Het is voor het eerst dat ik voorstellingen zie die ik zelf heb ingebracht. Als programmeerteam bezoeken we veel voorstellingen en hebben constant onze voelsprieten aanstaan: is dit iets voor ons? Op basis van het algemene aanbod zou je zo een theaterseizoen kunnen vullen, maar: past het bij De Liefde? Ik kom zelf uit de theaterwereld, van waaruit ik mensen ken die tips kunnen geven vanuit verschillende invalshoeken.

Ik verheug me op onbekend talent bij O.P. De Liefde, de tweede solo van cabaretier Remco Vrijdag: Marco Maandag.

En op Kiki Schippers, met Praktische Bezwaren. Actrice en zangeres Hadewych Minis gaat iets heel nieuws doen, alleen in ons theater.

We zijn altijd op zoek naar de afwisseling van gevestigde artiesten en jong talent.’’

› 105 HRLM ✶ 73

NOOR ALKEMADE Shiftleader Stadsschouwburg

“Ik werk bij de horeca in de Stadsschouwburg, scan de tickets bij de ingang en sta bij de garderobe. Shiftleader is de naam voor mijn werkzaamheden.

Ik verheug me erg op het nieuwe seizoen. Ik zie veel voorstellingen, gemiddeld genomen zit ik elke week wel een avond in de zaal.

Als medewerker mag je gaan kijken als er plaats is. Ik hou van cabaret, bijvoorbeeld David Linszen en Kasper van der Laan.

Ik vertel mijn vrienden vaak over de Last Minute Korting.

Hiermee kan je als jongere tot dertig jaar op de dag zelf voor €12,50 naar een voorstelling in de Stadsschouwburg. Ik wil graag naar Nachtwacht, een bijzondere, drie en een half uur durende muziektheaterervaring met Jack Wouterse in de hoofdrol.

Ik had vorig jaar al gewild, maar dat kon toen niet. Gelukkig gaat de voorstelling volgend voorjaar in reprise. Ik denk dat ik nu voor de zekerheid maar alvast een kaartje koop.’’

74 ✶ HRLM 105

INTERVIEW ✶

LAURA MARCUS Programmeur Stadsschouwburg

“Het nieuwe seizoen is van start gegaan en ik verheug me erg op de voorstellingen die straks weer zullen beginnen.

In de Stadsschouwburg is de keuze groot: toneel, muziek, musical, dans en meer. Als ik nu een persoonlijke keuze mag maken uit het aanbod, dan raad ik Tulip Town aan. Het is een ‘punk-operette’ van Steef de Jong, bekend van zijn volstrekt unieke vorm van muziektheater en zijn magische kartonnen decors. Hij neemt een topcast mee, met onder anderen Ilse Warringa en Rop Verheijen. Wat toneel betreft: ga naar Romeo en Julia van Theater Oostpool. Zij schudden je wakker met een moderne kijk op het klassieke thema.

Zelf hou ik ook erg van dans.

De nieuwe voorstelling van Introdans is het opzwepende Energy. Omdat dans geen woorden heeft, kun je je eigen focus kiezen op wat je ziet en hoort. Dat geeft vrijheid en nieuwe inzichten.’’

› 105 HRLM ✶ 75

TINEKE SOEDE Medewerkster publiekservice PHIL

“Mijn functie bij de Phil kun je breed zien. Ik verkoop tickets en beantwoord vragen. Het meest geniet ik van publiek dat blij naar een voorstelling komt en na afloop met een blij gezicht weer vertrekt.

Ik hou van de reuring, het liefst zie ik dat zowel de grote als de kleine zaal is uitverkocht. Ik zie best veel. Wat ik het allerleukste vind zijn de jeugd- en familieconcerten die op het nieuwe programma staan.

Kinderen tot en met twaalf jaar kunnen er samen met een betalende begeleider gratis naartoe. Je mag per begeleider drie kinderen meenemen. Zelfs voor de allerkleinsten, vanaf twee jaar, is er een muzikale voorstelling, over Dikkie Dik. Voor mezelf kijk ik uit naar de flamenco van Paco Peña en ga ik zeker naar concerten van Huub van der Lubbe, Paul Carrack en Cock Robin. En natuurlijk Jan Akkerman, met onder meer repertoire van de groep Focus.’’

76 ✶ HRLM 105

INTERVIEW ✶

“Dit is mijn eerste seizoen als programmeur klassieke muziek in de Phil. Ik kijk ernaar uit, want wat er de komende tijd aan klassiek te zien en te horen is, heb ik zelf uitgezocht. Het was voor mij een zoektocht naar een combinatie van ervaring en muzikale kwaliteit, maar ook naar innovaties en bijzondere samenwerkingen. Ik heb geprobeerd een eigen geluid te vinden in het aanbod en het publiek een frisse blik te bieden op klassieke muziek.

Grote namen en grote werken worden afgewisseld met nieuwe muziek, fusion en ongewone presentaties. Een voorbeeld is het optreden van het orkest Amsterdam Sinfonietta met de Afrikaanse cellist Abel Selaocoe. Op hun programma staan zowel 20ste eeuwse Franse klassiekers als Afrikaanse traditionals. Voor het eerst in de Phil: het grote Rotterdams Philharmonisch Orkest. Waar ik me ook op verheug is het Zwitsers ensemble Geneva Camerata, met hiphopdansers op het podium. Echt heel anders, verrassend en van bijzondere kwaliteit.’’

Tekst: Paula Zuidhof. Fotografie: Inge Kaagman.

JAVIER RAMEIX Programmeur klassieke muziek PHIL

›

105 HRLM ✶ 77

LOKAAL

OPVALLEN? DAT DOE JE IN HET LEUKSTE TIJDSCHRIFT VAN HAARLEM! HRLM brengt ondernemers en bewoners uit Haarlem en omgeving samen met alles wat de regio zo bijzonder maakt. Van de leukste winkels en sfeervolste horecazaken tot bijzondere concerten, inspirerende tentoonstellingen en verrassende evenementen.

Daarnaast delen we inspirerende initiatieven, lokale verhalen en interessante weetjes uit de regio. Een magazine vol inspiratie, beleving en verbinding – en dé plek om jouw onderneming lokaal onder de aandacht te brengen.

HRLM stadsglossy www.hrlm-online.nl/adverteren 78 ✶ HRLM

COLUMN ✶

Illustratie: Wilbert van der Steen.

Dolly Bellefleur Dolly Bellefleur is het alter ego van cabaretier en tekstdichter Ruud Douma.

Als boegbeeld van de LHBTI+-beweging vraagt Dolly al ruim drie decennia op haar geheel eigen wijze aandacht voor mensenrechten in het algemeen en de acceptatie van LHBTI+ in het bijzonder. Voor haar tomeloze inzet voor de emancipatiestrijd van LHBTI+ mocht ze in 2014 uit handen van Eberhard van der Laan de Andreaspenning van de stad Amsterdam ontvangen. In 2020 werd door COC Nederland de Bob Angelo Penning aan Dolly uitgereikt.

De nood die doet een oud wijf draven, ook over sloot en over graven.

- Jacob Cats -

Oudewijvenzomer Het thema voor deze editie van HRLM is ‘nazomeren’. Wat mij betreft een schot in de roos. Ik heb namelijk geen enkele actieve herinnering aan de zomer die achter ons ligt. De zomermaanden waren een rollercoaster. Ik werd geridderd, zat twee weken later op het bed van een vriendin aan wie euthanasie werd verleend, zong op haar begrafenis en moest nadat we haar hadden begraven direct door naar het Concertgebouw in Amsterdam. Anderhalf jaar geleden was ik al geboekt om daar een groot gala te presenteren. Ik vond dat ik deze klant niet in de kou kon laten staan. The show must go on.

Vergeet ik nog dat ik tijdens de Pride Amsterdam van hot naar her, van hem naar haar rende. Met als kers op de taart de Canal Parade. Traditiegetrouw zong ik weer de hele route live de speciaal hiervoor geschreven song. Dat ‘alles’ hakte er behoorlijk in bij deze hooggehakte dame. Deze zomer stond ik duidelijk op de overlevingsstand. Alhoewel het ook een tikkeltje voelt als mosterd na de maaltijd is een beetje nazomeren dus voor mij geen overbodige luxe. Ik heb echter geen flauw idee hoe ik dat zal invullen? Ga ik in bikini 24/7 door de stad paraderen? Mijzelf de hele dag op roomijsjes trakteren? Kan ik binnenkort mijn naam beter veranderen in Bolly Bellefleur?

de Germaanse of Noorse mythologie en verwijst naar de schikgodinnen die de levensdraden spinnen. Zij bepalen het lot en het levenspad van mensen. Schikgodin is een verwijzing naar ‘schikken’, wat beschikken of beslissen betekent. In de nazomer zweven fijne spinnendraden door de lucht, die vroeger werden gezien als de draden van deze godinnen of oude vrouwen.

Zal ik gaan nazomeren door oeverloos te gaan breien of haken in de zon? Over oude wijven gesproken. Ik had deze zomer een fotosessie waarbij het eindresultaat op z’n zachtst gezegd nogal tegenviel. Toen ik aan de opdrachtgever vroeg hoe dit toch had kunnen gebeuren antwoordde zij: "Normaal fotografeert hij koekjes en gebakjes." "Haha", proestte ik het uit, "Dat is natuurlijk ook iets heel anders dan het fotograferen van een oude taart." Zal deze Spice Granny anders deze oudewijvenzomer maar als een soort van Benidorm Bastard de Haarlemse binnenstad onveilig gaan maken? Zandzakken voor de deur, daar komt Bastard Bellefleur.

En dan sla ik deze nazomerse bladzij graag om. Om Loesje te citeren: Zo, dat was de zomer. Nu wordt het tijd voor de stoere jaargetijden.

Wie zou nog weten dat een zalige nazomer ook wel ‘oudewijvenzomer’ wordt genoemd? Zou je deze uitdrukking tegenwoordig trouwens nog mogen gebruiken? Het komt uit

105 HRLM ✶ 79

Het Kennemer Vrouwenkoor

‘Er is sprake van wederzijdse beïnvloeding tussen het koor en de dirigente, een groepsziel’

brengt een ode aan Haarlem

Met twee jubileumconcerten getiteld Muggenmuze viert het 90-jarige Kennemer Vrouwenkoor (KVK) haar verjaardag. Onderdeel van het programma is Haarlemse Suite van componist Jasper Swank. Deze muziek is speciaal gecomponeerd rond het thema Haarlem.

Onder leiding van dirigente Xandra Mizée laat het koor haar veelzijdigheid horen.

Twee jaar geleden kreeg Jasper de compositieopdracht voor dit concert. Die luidde: ‘Schrijf over het thema Haarlem nieuwe muziek voor een driestemmig vrouwenkoor met pianobegeleiding voor gevorderde amateurs.’

Jasper “Ik ging direct zoeken naar origineel materiaal met enige ironie en een ‘kritische noot’.

Al snel vond ik het gedicht Haarlem Jazzstad van de voormalig stadsdichteres Sylvia Hubers.

De eerste zinnen luiden: Wat is jazz? Jazz is een huis met flaporen, dat heeft humor! Ik ben verder op zoek gegaan naar gedichten die niet te oubollig zijn noch eindeloos over het Spaarne gaan.”

Verrassend genoeg komt de componist uit bij de vergeten zeventiende-eeuwse schrijver Pieter Langendijk (1683-1756). Met zijn vers Vicit Vim Virtus schrijft deze Haarlemmer een maatschappelijk bewogen gedicht over het tuchthuis in het centrum van de stad.

Deze strafinrichting deed niet alleen dienst als gevangenis, maar ook als opvang voor verlaten kinderen. Destijds was de armenzorg nauw verbonden met de misdaadbestrijding.

In Haarlems Drieluik wordt Langendijks aandeel op een bijzondere wijze verbonden met een ander gedicht van Hubers getiteld Fluiten, donkere noten uit 2013.

HISTORIE Er is echter, in de 90 jaar dat het koor bestaat, meer muziek exclusief voor hen geschreven.

80 ✶ HRLM 105

INTERVIEW ✶

Componist Jasper Swank.

Verschillende koorleden hebben goede herinneringen aan het stuk Les Trobairitz van Bernard van Beurden uit 2016. De muziek is geïnspireerd op werk van vrouwelijke troubadours uit de middeleeuwen.

Onder leiding van Wieke Ubels werd het een memorabel optreden ter gelegenheid van het 80-jarige jubileum.

Ook op het concert met muziek van Tom Dicke, die gedichten van Ida Gerhardt voor het koor toonzette, wordt liefdevol teruggekeken. Voor de zangeressen geldt dat de afwisseling tussen de verschillende muziekgenres zorgt voor uitdaging en een breed repertoire. Bovendien hebben vrouwenkoren een unieke sound!

GESAMTKUNSTWERK Dirigente Xandra Mizée vindt het fijn het KVK te leiden. Ze zingt alle stempartijen in voor de muziek-app. Dat komt de kwaliteit van de zelfstudie van de koorleden ten goede. Xandra vindt dat alle partijen een diepere muzikale laag aanboren. “Er wordt gretig gewerkt in de repetities en tijdens de studiedagen. Gericht om

Dirigente Xandra Mizée.

mooie muziek te maken. Er is sprake van wederzijdse beïnvloeding tussen het koor en de dirigente, een groepsziel. Voor mij zijn deze jubileumconcerten een echt ‘gesamtkunstwerk’: een hechte samenwerking tussen bestuur, muziekcommissie, dirigente en de koorleden. Componist Jasper Swank is daarin een soort Hercule Poirot: analytisch en met overzicht. Ik sla zijwegen in met anekdotes, associaties en verhalen. Dat is misschien ook wel het ‘Andriessenbloed’.

In die tak van mijn familie zijn we gek op verhalen. Ook in dit concert zullen we werken van de Haarlemse broers Hendrik en Willem, mijn oudooms, uitvoeren.

Vorig jaar hebben we in het concert Miswijn en Gerstebier een mix samengesteld uit middeleeuwse drankliederen en een mis van Hendrik Andriessen. Een combinatie die niet voor de hand ligt, maar geweldig uitpakte.”

In het archief wordt melding gemaakt van ‘een gezellige sfeer die de vereniging meer dan waard is’. Men beijvert zich om ‘veel concerten te geven en zo met zware programmawerken in het brandpunt der publieke belangstelling te staan.’

Annie overlijdt in 1965 en wordt opgevolgd door de Haarlemse zangeres en dirigente Olga Ongena. In de zestig- en zeventiger jaren neemt zij het KVK mee naar talrijke concoursen, waar het uitkomt in de categorie ‘superieur’. In 1971 wordt deelgenomen aan het Nederlandse Korenfestival georganiseerd door de Koninklijke Bond van Zang- en Oratoriumverenigingen in Nederland en de AVRO. Vijf jaar later, in 1976 bij het 40-jarige bestaan, krijgt het koor de legpenning van de Kulturele Stichting De Velser Gemeenschap vanwege de bijdrage aan het culturele leven in de regio.

ANNIE SCHOEN Het koor is op 30 oktober 1936 opgericht door de sopraan en zangpedagoge Annie Schoen. Er werd niet gekeken naar standsverschil of godsdienstige overtuiging.

DE DOLLY DOTS In 1986 bestaat het koor een halve eeuw en dat wordt groots gevierd in het Haarlemse Concertgebouw. Op het programma staan onder meer werken van Brahms, Schubert ›

105 HRLM ✶ 81

Tekst: Saskia de Boer in samenwerking met Marion Reulen. Fotografie: Daan Ruijter en Rob van Wieringen.

en Pittfields Sketchbook of women. Als speciale solist komt de beroemde sopraan Elly Ameling over uit de Verenigde Staten.

Er wordt een jubileumlangspeelplaat gemaakt.

Om alle activiteiten te verwezenlijken, organiseert het koor een grote rommelmarkt in de Brinkmanpassage. Daar treedt de meidengroep de Dolly Dots op. Drie leden van de popgroep hebben zangles van mevrouw Ongena. De populaire popgroep verkoopt ook een aantal kledingstukken die zij tijdens optredens droegen, om de kas voor dit jubileum te spekken.

MUGGENMUZE: ODE AAN HAARLEM Terug naar het huidige jubileum. Xandra verklaart de titel Muggenmuze als volgt.

“Haarlem is de ‘muze’ van de optredens en Haarlemmers worden in de volksmond muggen genoemd. Het werken aan het nieuwe repertoire is een vrolijke zoektocht.

Toen Rondje om de kerk onderhanden werd genomen, vertelde ik dat de humor en het

82 ✶ HRLM 105

venijn in het gedicht van Käthe van den Hurk me deed denken aan het werk van de schrijver Drs. P, pseudoniem van Heinz Hermann Polzer. Dit ontspant in een repetitie en daarbij komt dat ik Drs. P ook heb gekend. Zo’n opmerking maakt het koor scherp, op een andere manier dan maathouden en tellen.’ ” De koorleden zijn enthousiast over het nieuwe repertoire, ze laten zich graag verrassen. De variatie die zo ontstaat met het werk van de broers Andriessen geeft het concertprogramma een bijzondere sfeer en gelaagdheid. Mocht er paniek ontstaan, dan is er altijd nog de ‘paniekmap’, ooit in het leven geroepen doordat een koorlid haar muziek was vergeten voor een concertuitvoering. Met dit programma geeft het KVK niet alleen een muzikale ode aan de provinciehoofdstad. Misschien inspireert het ook andere koren deze nieuwe werken te zijner tijd op het repertoire te zetten. ✶

JUBILEUMCONCERTEN MUGGENMUZE Zaterdag 31 oktober 2026 om 15.30 uur in de Remonstrantse kerk, Prins Hendrikstraat 2.

Zaterdag 7 november 2026 om 15.30 uur in de Oud-Katholieke Kerk, Kinderhuissingel 76.

Voor informatie en concertkaarten: zie de site KVK, verkoop vanaf 15 september. www.kennemervrouwenkoor.nl Tijdens het weekeind van Korenlint zingt het KVK op zaterdag 12 september: www.korenlint.nl.

Op zondag 4 oktober zingt het KVK in de Koepel bij SING! Korendag: www.cultuurkoepelhaarlem.nl/ korendag-oktober.

INTERVIEW ✶

HAARLEMSE

kopstukken

TORRENTIUS

In 1627 werd Torrentius veroordeeld tot twintig jaar gevangenisstraf en werden veel van zijn schilderijen door de beul vernietigd. Dankzij de steun van invloedrijke bewonderaars, onder wie koning Karel I van Engeland, kreeg hij na twee jaar gratie en vertrok hij naar Engeland als hofschilder. Later keerde hij heimelijk terug naar Amsterdam, waar hij opnieuw werd gearresteerd en gemarteld en waar hij uiteindelijk in 1644 overleed.

Van zijn indrukwekkende oeuvre is tegenwoordig slechts één schilderij uit 1614 bewaard gebleven, waardoor Torrentius ondanks zijn roerige leven een mysterieuze figuur in de Nederlandse kunstgeschiedenis blijft.

Tekst en illustratie: Eric J. Coolen.

Johannes Torrentius, geboren als Johannes Symoonisz. van der Beeck, was een Nederlandse kunstschilder die in 1588 of 1589 in Amsterdam werd geboren. In 1612 trouwde hij in Amsterdam en later verhuisde hij naar Haarlem, waar hij bekendheid kreeg als schilder.

Torrentius leidde een opvallend en volgens tijdgenoten losbandig leven en bezocht regelmatig feesten en herbergen. In zijn schilderijen werkte hij vaak met naakten, macabere onderwerpen en erotische voorstellingen. Zijn levensstijl en werk brachten hem in conflict met de autoriteiten, waardoor hij in Haarlem werd aangeklaagd. Hij werd beschuldigd van verboden geloofsovertuigingen en lidmaatschap van de rozenkruisers, maar ontkende dit ook tijdens martelingen.

› 105 HRLM ✶ 83

P

oëzie

George Moormann

is dichter, beeldend kunstenaar, essayist, boekenmaker, klimaatdichter en schrijfdocent aan de Schrijversvakschool Amsterdam.

Hij was redacteur bij Tirade (Uitgeverij Van Oorschot) en werd in 2006 benoemd tot de eerste officiële stadsdichter van de Gemeente Haarlem. Sinds 1989 brengt hij met zijn poëzielaboratorium De Zingende Zaag poëzie, performance, beeldende kunst en grafische vormgeving samen. Als een van de eerste klimaatdichters van Nederland verkent hij in zijn werk de relatie tussen mens, stad en natuur. Daarnaast is hij initiatiefnemer van Stichting Bilderdijk Haarlem, die tweejaarlijks de Bilderdijk-lezing in de Haarlemse Bavokerk organiseert (zie https://bilderdijk.org). Voor zijn letterkundige oeuvre en zijn bijdrage aan het culturele leven werd hij in 2015 benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau.

Ter gelegenheid van het 125-jarig jubileum van de Historische Vereniging Haerlem schreef George Moormann in opdracht de epische dichtbundel Van Haerlem Tot Harlem, Een stad als zelfportret: een cyclus van 125 nieuwe stadsgedichten waarin verleden, heden en toekomst van Haarlem samenkomen.

De bundel wordt op 28 november aanstaande gepresenteerd in de historische Gravenzaal van het Haarlemse Stadhuis.

Meer informatie: www.dezingendezaag.com

84 ✶ HRLM 105

De jubileumtoespraak van de monnik Bij honderdvijfentwintig jaar ontblootte hij zijn tanden tot in saecula saeculorum klinkt jullie koppig amen.

Ons ritueel opent door een kring af te bakenen.

Een clubhuis om verliefd op te worden, hier geen droge verhalen maar enthousiaste amateurhistorici.

Slimme, eeuwig jonge muggen, luizen in de pels trouwe schildwachten van het Haarlemse erfgoed.

Streel en onderhoud het zwartglimmend oog der historie wanneer je iets gezien hebt kun je het nooit ont-zien.

Iedere ontsluiering van een plaats-delict maakt gelovig.

Dit varkentje zullen jullie ook de komende eeuw wassen.

Geschiedenis houdt niet op waar wij ophouden.

Vóór, tijdens en na de klap, hoor ik u al somberen.

Boven de polder de hemel, wie weet ooit Chinees zullen we neerdalen zoals zwanen op een lotusmeer.

E

AFSCHEID ✶

Een tastbare herinnering Bloembollen om thuis te planten, een gedachtenisprentje met een mooie spreuk of een speciale steen. Nabestaanden kiezen er soms voor om na afloop van een uitvaart genodigden iets mee te geven. Een tastbare herinnering. Dat kan van alles zijn, menen Martine en Elise van hart & ziel uitvaarten.

Stropdassen of boeken Elise: “Onlangs begeleidden we het afscheid van een vrouw die elf kinderen had. Ze hadden allemaal een speciale plek in haar hart. Na de uitvaart gaf de familie iedereen een steentje mee in de vorm van een hart. Het hart symboliseerde haar grote hart, waarin plek was voor iedereen.

Als er kinderen of kleinkinderen aanwezig zijn bij de uitvaart, kunnen zij ervoor zorgen dat iedereen het presentje of het gedachtenisprentje krijgt. Een leuk taakje na het lange stilzitten.”

Martine: “Een andere keer werden de stropdassen van een overledene uitgedeeld. Hij had er ontzettend veel. Zijn kinderen konden het niet over hun hart verkrijgen ze weg te gooien.

Hoe bijzonder is het dan om ze na de uitvaart weg te geven aan familie en vrienden.

Als het afscheid bij de overledene thuis is, kun je de genodigden ook vragen om bijvoorbeeld een boek mee te nemen uit de boekenkast als herinnering.”

Foto’s uitkiezen Elise: “Ook een idee, soms blijven nabestaanden ‘zitten’ met heel veel fotoalbums. Waarom neem je ze niet mee naar de uitvaart? Laat iedereen foto’s uit de albums halen en mee naar huis nemen.

Het verbindt en geeft richting aan een gesprek of een herinnering.”

Martine: “Door iets mee te geven na de uitvaart blijft de overledene langer in iemands gedachte.”

HEB JE VRAGEN AAN ELISE EN MARTINE OVER EEN UITVAART? Je kan hart & ziel uitvaarten altijd bellen en een vrijblijvende afspraak maken.

Een eerst oriëntatiegesprek is zonder kosten.

023-8200920 of kijk op www.hartenzieluitvaarten.nl

TROOSTKERAMIEK Jackelien van Vrolijke Famkes maakt in opdracht kleine urnen helemaal passend bij degene die gemist wordt. Zo maakte Jackelien al in opdracht een mini-urn van een mergpijp, tompouce en pakje Belinda Menthol sigaretten. Meer informatie op www.vrolijkefamkes.nl

NALATENSCHAP Natascha van de Pas van Zorgeloos Erven maakt complexe regels begrijpelijk bij het afwikkelen van een nalatenschap. Denk aan de uitvoering van een testament of de aangifte erfbelasting. Haar kennis en betrokkenheid geven rust en overzicht in een periode waarin dat extra belangrijk is.

Meer informatie op www.zorgelooserven.nl of bel haar vrijblijvend op 06-57786986..

Tekst: Meta van der Meijden. Fotografie: Esmee van Loon (portret), Curly and Straight.

Martine: “Rouwpost is duur tegenwoordig. We merken dat nabestaanden vaker kiezen voor een digitale rouwkaart. Sommigen vinden het fijn om toch iets tastbaars als herinnering aan de overledene mee te geven aan de mensen die naar het afscheid kwamen. Dat kan iets zijn wat de overleden persoon typeerde. Zo kun je denken aan een gedachtenisprentje met een spreuk of wens, of een boekenlegger met de afbeelding van de overledene. Eigenlijk een eigentijdse variant van het bidprentje van vroeger uit de kerk.”

Elise: “Anderen delen doosjes met pepermuntjes uit, rozen of zonnebloemzaadjes. Een familie die tulpenbollen meegaf om thuis te planten, ontving het jaar erop diverse foto’s van de opgekomen tulpen. Bloembollen of bloemzaadjes zijn natuurlijk heel symbolisch; het leven gaat door. Bij een Surinaamse uitvaart is het overigens heel gewoon om eten zoals cake of broodjes bakkeljouw mee te geven voor thuis.”

Kunstlijn Haarlem 7, 8, 14 en 15 november Kunstlijn en HRLM op atelierbezoek bij…

Elisa Pesapane, Patrick Deen en Margreet Bouman, drie tekenaars In november staat Haarlem weer twee weekenden volop in het teken van beeldende kunst. Kunstlijn Haarlem biedt liefhebbers vier dagen de gelegenheid een kijkje te nemen in ateliers, galeries, musea en meer.

In HRLM besteden we aandacht aan drie deelnemende tekenaars.

ELISA PESAPANE studeerde aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag en Italiaanse letterkunde aan de Universiteit Leiden. Tijdens Kunstlijn Haarlem is haar werk te zien in Verwey Museum Haarlem, Groot Heiligland 47.

‘Ik verbeeld het theater van het menselijk leven’

86 ✶ HRLM 105

“Mijn werk bestaat voornamelijk uit monumentaal tekenwerk en schilderijen op paneel die regelmatig onderdeel van installaties zijn. De menselijke figuur staat altijd centraal. Ik zoek steeds naar een kern die mensen door tijd en plaats verbindt. Die essentie vind ik in de menselijke expressie in het gezicht en het lichaam. Daarom hebben portretten ook een belangrijke rol in mijn werk. De omgeving is vaak ondergeschikt. Mijn tekenwerk is bijna altijd monochroom, het gaat vooral om de blik of de beweging van iemand. Daar kan ik zoveel mee vertellen. De manier bijvoorbeeld waarop iemand zijn handen gebruikt kan ontroerend zijn, angst inboezemen of je aan het lachen maken.

Ik portretteer ook in opdracht. Een goed portret is moeilijk en tegelijk fascinerend om te maken. Je moet in één oogopslag een geschiedenis laten zien. Dat is ongelooflijk uitdagend.

Als je iemand portretteert die je nooit eerder hebt gezien, moet je diegene goed observeren en aanvoelen. Met een kort gesprek probeer ik tot de kern te komen en verbeeld die essentie in mijn handschrift. Ik hou van de mens met al zijn eigenaardigheden. Niemand is perfect en we zijn allemaal verschillend, dat maakt onze soort juist leuk. Bij iedere persoon die voor mij poseert ontdek ik andere elementen waarmee ik iets persoonlijks kan vertellen.”

KLASSIEKE OUDHEID ALS INSPIRATIEBRON “Mijn tekeningen worden vaak getypeerd als tragikomedies, maar dan geschreven met beelden in plaats van woorden. Mijn werk is verhalend en literair, en verbeeldt het theater van het menselijk leven. Het gaat over geboorte, dood, vreugde, schaamte, mislukking, hoop, wanhoop, geluk en ongeluk. Die tegenstellingen vind ik interessant.

Ik hou van kunstwerken die tijd en plaats overstijgen en de tand des tijds hebben doorstaan.

Sommigen dienen als voorbeeld, ze inspireren me. Ik kijk niet alleen naar tekeningen, maar ook naar beeldhouwwerken, prenten en schilderijen. De klassieke oudheid, de renaissance, de middeleeuwen en kunst uit de jaren dertig boeien mij. Mythologie is ook een inspiratiebron.

In mijn huidige tentoonstelling ODYSSEUS en de verdronkenen en de geredden in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden staat de figuur Odysseus centraal. Ik heb er een boek bij geschreven, een mythologisch sprookje. Odysseus onderneemt samen met zijn broertje een gevaarlijke tocht op zoek naar de verloren mensheid. De expositie bestaat uit tekenwerk, literatuur en Etruskisch erfgoed. Ik ben half-Italiaans en deels in Italië opgegroeid. De klassieke oudheid zit in mijn DNA. Het maakt in Italië niet uit of je hoog of laag opgeleid bent, iedereen verwijst naar de klassieke wereld.”

samen met HRLM ✶

HAARLEMMERS STAAN MODEL “Tijdens de Kunstlijn hangt mijn werk in Verwey Museum Haarlem. De tentoonstelling heeft als titel Haarlemsche salon, Haarlemmers in het werk van Elisa Pesapane. Een kunstenaar gebruikt vaak personen uit zijn of haar omgeving als model. Ook ik cast mensen voor mijn werk. Zowel in opdracht als in vrij werk zijn er allerlei Haarlemmers mijn werk binnengewandeld. In het Verwey Museum breng ik verschillende portretten uit mijn oeuvre bij elkaar waarin Haarlemmers figureren. Ik denk dat er voor de lokale toeschouwers veel bekende gezichten tussen zitten. Ik maak een paar nieuwe portretten, waaronder een Haarlemmer uit het verleden, een persoon uit het heden en eentje van Kees Verwey als collega portrettist. Het wordt een hedendaagse variant op de vaste expositie Allemaal Haarlemmers in het museum.

› 105 HRLM ✶ 87

PATRICK DEEN studeerde aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag. Tijdens Kunstlijn Haarlem is zijn werk te zien in Atelier Stichting Muijs Boedijn, Frankestraat 47.

‘In essentie ben ik een tekenaar’

88 ✶ HRLM 105

“Na wat omzwervingen in fotografie, schilderkunst en ruimtelijk werk spits ik me nu volledig toe op tekenen. Ik maak grote en kleine houtskooltekeningen. Mijn werk is figuratief, in veel gevallen realistisch en neigt naar abstract realisme. Mijn handschrift en materiaaluitdrukking zijn een belangrijk onderdeel van het tekenwerk. De sfeer is veelal nostalgisch. Ik vind het interessant om qua onderwerp niet te direct te zijn en werk graag metaforisch. De objecten die ik neerzet kunnen een bepaalde sfeer oproepen die voor mij een metafoor is voor iets anders. Het is niet echt van belang dat de toeschouwer dit oppikt. Al geef ik vaak wel een hint in de titel van het werk.

Mijn tekenwerk oogt voor veel mensen erg precies. Ik heb een keer een serie gemaakt waarvan toeschouwers in eerste instantie dachten dat het foto’s waren. Voor mij was dat een signaal dat ik te dicht op de realiteit zat. Ik ben nog steeds op zoek naar de juiste balans tussen hetgeen wat meer naar de achtergrond mag en de details waar ik de aandacht van de kijker op wil vestigen. Houtskool is een heerlijk materiaal. Ik kan er schilderachtig mee werken, maar er ook strakke lijnen en textuur mee aanbrengen. Het heeft zoveel uitdrukkingskracht.

Op het moment richt ik me met name op licht en tonaliteit.”

FOTOBOEKEN VAN OVERLEDEN GROOTOUDERS “Qua inspiratie zoek ik het dicht bij huis. Ik werk graag op basis van objecten uit mijn directe omgeving of ‘found footage’, maar dan wel uit mijn eigen leven. Soms start een tekening bijvoorbeeld met een intrigerend beeld, gevonden in een fotoalbum van mijn overleden grootouders. Wie zijn al deze mensen? Ze zijn even vreemd voor mij als mensen op het internet, maar interessanter om wat mee te doen. Daarnaast is mijn eigen leven net zo saai of interessant als dat van ieder ander en ook geschikt als referentiemateriaal. Ik haal inspiratie letterlijk uit mijn eigen archief. Als ik enthousiast raak van andermans werk, probeer ik daar een eigen versie van te maken.

Niet lang geleden was ik op een kunstbeurs. Bij verschillende kunstenaars herkende ik hun referentiemateriaal, zoals het werk van Ed van der Elske. Ondanks dat ze een extra laag hebben toegevoegd is het nog steeds herkenbaar. Het was hetzelfde materiaal wat ik ook tegenkwam op het web en als inspirerend bewaarde. Ik besloot voortaan weg te blijven van het internet. Eerlijk gezegd ben ik het hele digitale gebeuren een beetje zat.”

samen met HRLM ✶

FILMISCHE BEELDEN “De menselijke figuur is een mooi onderwerp om te gebruiken. De realiteit is voor mij genoeg als inspiratiebron. In mijn tekenwerk heb ik de neiging om filmische beelden neer te zetten. Als ik een object teken, vragen toeschouwers zich eerder af wat mij heeft bewogen om dat te verbeelden. Bij het zien van menselijke figuren fantaseren kijkers er al snel een heel verhaal bij. Als ik mensfiguren gebruik of elementen van mensen, dan worden het bijna filmstills van een film die niet bestaat. De beelden roepen bij iedereen allerlei associaties op.”

› 105 HRLM ✶ 89

MARGREET BOUMAN volgde de Academie voor Beeldende Vorming (voorheen MO-B tekenen) in Amsterdam. Tijdens de Kunstlijn is haar werk te zien in haar atelier, Gedempte Voldersgracht 22.

“Ik gebruik altijd mezelf in mijn werk, maar niet als zelfportret. Ik benut mijn kop om de aanwezigheid van de mens in de wereld aan te geven. Die kop is een soort kantelpunt, een ijkpunt. Mijn werk gaat in essentie over een aantal filosofische en psychologische thema’s. Het gaat over de spanning tussen het allergrootste wat er is, het heelal, en het allerkleinste, de delen waaruit alles is opgebouwd. De kop en vaak de ogen zijn de verbinding tussen de binnen- en buitenwereld. Eerst tekende ik nog het hele lichaam, maar ik ben uiteindelijk ingezoomd op de kop. Dat is voor mij de plek waar alles zich afspeelt en waar het denken plaatsvindt.”

“Mijn gezicht is een terugkerend sjabloon. Ik had bij wijze van spreken ook de buurman kunnen nemen, maar ik ben het zelf geworden. Al die koppen lijken op mij, maar gelijkenis is niet belangrijk. Het gaat er mij om dat de uitdrukking van het werk goed is. Als ik een werk afkeur komt dat vaak doordat de samenhang tussen voor- en achtergrond niet voldoende tot expressie komt. Soms zeggen mensen: laat die Bouman eens ophouden met die kop, maar het gaat niet over mij persoonlijk. Ik gebruik mezelf terwijl het over ons allemaal gaat.

Een portret van mij is een portret van iedereen.”

‘Een portret van mij is een portret van iedereen’

90 ✶ HRLM 105

AFGEDEKTE SPIEGELS “Eén periode na mijn fietsongeluk ging mijn werk wel over mijzelf. Op weg naar huis na een avond lesgeven aan de Rietveld Academie kwam ik met mijn fietswiel in de tramrails terecht.

Ik ging onderuit en viel op mijn gezicht. Mijn vriend heeft thuis alle spiegels afgedekt, ik kon het niet aan om naar mijn beschadigde gezicht te kijken. Er zijn wel foto’s gemaakt en die heb ik later gebruikt voor de serie Hurt Heads. De werken gingen over mijn gevoelens van onmacht, eenzaamheid en pijn.”

“Sinds mijn twintigste ben ik erg geïnteresseerd in het werk van Sigmund Freud. Hij heeft het in zijn boeken over het collectieve onderbewustzijn. Hij beweert dat er iets groters is dan alleen je eigen denken en dat er een verbinding is tussen alles en iedereen. Zijn ideeën spelen tijdens het creëren altijd ergens op de achtergrond bij mij. In een werk maak je een besluit op basis van wat je denkt, voelt of vermoedt en dat wordt gestuurd door een idee.

Het onderbewuste is mijn interessegebied. Veel van wat ik maak heeft daarmee te maken.

Dat gebeurt weliswaar intuïtief en niet beredeneerd.”

samen met HRLM ✶

Tekst: Meta van der Meijden. Fotografie: Christhilde Klein.

OVERGESTAPT OP COLLAGES “In de loop der jaren ben ik steeds meer gaan tekenen en minder gaan schilderen.

Op een gegeven moment kreeg ik het gevoel dat wat ik wilde verbeelden meer een afbeelding werd van mijn gedachten dan een verbeelding van mijn gedachten. Ik ben gestopt met het maken van grote schilderijen en overgestapt op collages met meerdere lagen. Dat doe ik nog steeds. Ik plak drie tot vijf lagen over elkaar heen, waarbij de onderste laag het verste weg is. Dat kan een element uit een andere cultuur, een labyrint of structuur zijn. Dan komt er een middenlaag en uiteindelijk de kop erbovenop.

Die maakt de verbinding tussen alle lagen naar de buitenwereld toe, naar degene die ernaar kijkt.”✶

105 HRLM ✶ 91

Wandel mee met…Myrthe naar de Hekslootpolder Als iemand mij een paar jaar geleden had verteld dat ik vrijwillig om zeven uur ’s ochtends mijn bed uit zou springen om te gaan wandelen, had ik hem waarschijnlijk hard uitgelachen.

Voor mij begon het tijdens de coronaperiode. Ineens hoefde ik niet meer iedere dag naar kantoor in Amsterdam en kreeg ik er zomaar ruim twee uur vrije tijd bij! In plaats van langer in bed te blijven liggen, trok ik mijn wandelschoenen aan. Achteraf misschien wel de beste beslissing van die hele periode. In plaats van ’s ochtends en ’s avonds een uur in de trein te zitten, liep ik ineens door de natuur! Een veel fijnere manier om mijn dag te beginnen en te eindigen. Echt een cadeautje.

Sindsdien loop ik regelmatig door de Hekslootpolder. Een stukje natuur dat verrassend dichtbij ligt, maar waar je, zodra je de Vondelweg bent overgestoken, vergeet dat Haarlem om de hoek ligt.

Het oorverdovende geluid van de spits, tikkende verkeerslichten, scheurende brommers en fietsen verstomt ogenblikkelijk en maakt plaats voor het gekwetter van vogels, het geruis van gras en rietstengels en het kabbelen van het water. Je stapt voor mijn gevoel echt een andere wereld binnen.

Geen ochtend is hier hetzelfde. Soms hangt er een dunne laag mist boven het water en lijkt de wereld nog even op pauze te staan. Op andere dagen kleurt de opkomende zon het Spaarne goud en lijkt alles magisch!

Onderweg kom ik regelmatig een kleurrijke fazant tegen. Hij lijkt zichzelf tot herder van de schapen te hebben benoemd. Terwijl zij onverstoorbaar staan te grazen, paradeert hij ertussen alsof hij de koning van de polder is.

92 ✶ HRLM 105

NATUUR ✶

‘Geen ochtend is hier hetzelfde’ › 105 HRLM ✶ 93

94 ✶ HRLM 105

Tekst en fotografie: Myrthe Elbers.

NATUUR ✶

GANZEN In het voorjaar heb je trouwens het gevoel dat je voortdurend wordt bekeken. En dat klopt. Ganzen houden je feilloos in de gaten.

Als je door je verrekijker kijkt, zie je een heleboel priemende kraaloogjes teruggluren vanuit de weilanden! Hun kuikens zie je vaak pas als er een paar hoog genoeg op de pootjes staan of zóveel dons hebben dat ze net boven het gras uitkomen.

In de winter stikt het van de geluiden op het water. Nog voordat je iets ziet, hoor je het kenmerkende gefluit van honderden smienten vanuit de mist. De eerste keer keek ik verbaasd om me heen omdat ik me afvroeg waar dat typische geluid vandaan kwam. Pas even later ontdekte ik de enorme groepen eenden die zich bijna onzichtbaar op het water hadden verstopt, dicht tegen de kant met hun prachtige verendekjes.

Sinds ik van mijn moeder een verrekijker kreeg, kijk ik tijdens mijn wandelingen nog beter om me heen. Op het Landje van Gruijters kan ik uren turen naar grutto’s, kluten, kieviten, tureluurs en sternen. Alleen de ijsvogel is helaas nog nooit in mijn kijker verschenen. Een mooi excuus om morgen weer te gaan! Het is heel bijzonder om te ervaren dat geen dag hetzelfde is en er altijd wel iets moois te zien is, als je maar kijkt.

Onderweg kom je trouwens ook zomaar

midden in de geschiedenis terecht. Verspreid door de polder staan de betonnen schuilplaatsen van de Stelling van Amsterdam.

Ooit zaten hier soldaten, nu zie je er vooral koeien, paarden en schapen omheen lopen.

Ook Fort Bezuiden Spaarndam ligt midden in het landschap. Tegenwoordig kun je daar gewoon gezellig op het terras neerstrijken en genieten van een hapje en een drankje op een unieke plek. Ik ontdekte Fort-Zuid tijdens een van mijn wandelingen en kom er sindsdien graag. Sterker nog, niet veel later vierde ik er zelfs mijn verjaardag! Wat een wandeling je al niet kan brengen!

SPAARNEDAM Loop je nog iets verder, dan kom je in Spaarndam uit. Echt een van de leukste dorpjes in Nederland, als je het mij vraagt.

Ik vind het heerlijk om daar even rond te lopen en bij de Kolksluis neer te strijken voor een drankje, lunch of diner. Met het water, de bootjes en de oude huisjes voelt het voor mij altijd alsof je een dagje weg bent, terwijl je nauwelijks de stad uit bent geweest!

Voor mij is dat de charme van de Hekslootpolder. Het lijkt soms wat saai, een polder, maar als je even niet met werk, je telefoon en de dagelijkse beslommeringen bezig bent, zie je dat alles er gewoon is. De zon die glinstert in het water, nieuwsgierige

koeien, een kleurrijke zonsondergang, een fuut die over het water zeilt tussen de bootjes met jonkies op zijn rug, de wind door de bladeren, een zwaan die op het ijs danst; het is in alle seizoenen mooi en bijzonder. Of je nu komt voor de vogels, de bootjes, de geschiedenis, de uitzichten of gewoon voor een frisse neus: dit gebied laat je vlak bij huis steeds iets anders zien.

Voor dag en dauw, als de stad nog moet ontwaken, of tegen zonsondergang, als het tempo van de stad langzaam afneemt, de meeste wandelaars allang thuis zijn en de vogels zich alleen wanen. Juist op die momenten, wanneer je zo goed als alleen bent en vanuit de weide en het water alleen wat kleine oogjes naar je gluren, voel je je even echt onderdeel van de natuur. En besef je hoe bijzonder het is dat zo’n stukje rust en natuur zo dicht bij de stad te vinden is.

ONTDEKKEN Misschien is dat wel wat wandelen mij heeft geleerd: je hoeft niet ver weg om het gevoel te hebben dat je er helemaal uit bent.

Soms hoef je alleen maar je schoenen aan te trekken, de Vondelweg over te steken en goed om je heen te kijken. Want als je de tijd neemt om stil te staan, zie je dat er altijd wel iets moois te ontdekken valt. Zelfs op een plek waar je dacht alles al gezien te hebben. ✶

105 HRLM ✶ 95

DE ZATERDAG VAN…

96 ✶ HRLM 105

FC HAARLEMMERHOUT

INTERVIEW ✶

Tekst: Paula Zuidhof. Fotografie: Madelon Griekspoor.

Iedere zaterdagochtend om 9.30 uur komt een groep mannen bij elkaar op het grasveld van het Florapark om te voetballen. “En dat al sinds 1987”, vertelt Christiaan Ruppert (72). Hij is, met Hennes de Ridder (79), deelnemer van de eerste jaren. Ze spelen nog steeds mee.

“Het initiatief kwam van twee buurmannen uit Bosch en Vaart. Ze hingen een briefje op: ‘Wie heeft er zin om te voetballen?’ Tot ongeveer 1993 voetbalde de groep op een veldje aan de Wagenweg, daarna op het Florapark. We noemden ons FC Haarlemmerhout. Het zaterdagochtendvoetbal op het Florapark gaat altijd door, weer of geen weer. Er is een harde kern die er vrijwel altijd is, verder wordt er meegespeeld door mensen die daar zin in hebben.

Jong en oud, man of vrouw, iedere voetballer is welkom. Er is geen contributie, de teams worden ter plekke zo eerlijk mogelijk samengesteld. Als doel zetten we pylonen neer. Het gaat om het sportplezier.

Winnen is fijn, verliezen kan ook. Dat ben je zo weer vergeten.”

›

105 HRLM ✶ 97

98 ✶ HRLM 105

KOKEN ✶

Pompoen-‘parmigiana Voor 4 personen Voorbereiden: 20 minuten Bereiden: 50 minuten • 1 grote flespompoen (ca. 1,3 kg) ongeschild, in de lengte doorgesneden en pitten eruit geschept • 105 ml olijfolie • 4 à 5 romatomaten, geraspt en velletjes weggegooid (380 g) • 1 el tomatenpuree • 1/8 tl gemalen piment • ½ tl gemalen komijn • 1/8 tl gemalen kaneel • ¼ tl fijne kristalsuiker • 25 g panko (Japans paneermeel) • 1 teen knoflook, geperst • 2 tl za’atar • 4 steeltjes oregano, plus een paar blaadjes ter garnering • 125 g taleggio (of brie of mozzarella), in dunne plakken • fijn zeezout en zwarte peper

Een klassieke parmigiana – plakken aubergine met kaas ertussen en dan in de oven gebakken – is lastig te overtreffen. Deze versie bevat weliswaar geen parmezaan (en inderdaad ook geen aubergine), maar hij weerspiegelt wel de smaken en texturen van het gerecht én heeft als voordeel dat hij in een fractie van de tijd van de klassieke versie kan worden gemaakt, in één schaal wordt samengesteld en toch net zo lekker is.

Serveer hem met de kropsla.

1 Verhit de oven tot 220°C. 2 Snijd beide pompoenhelften in 3 lange parten en leg ze in een braadslee met een hoge rand. Wrijf ze rondom in met 2 el van de olijfolie, ½ tl zout en een flinke draai peper.

Bak ze ca. 35 minuten, tot ze bruin en gaar zijn.

3 Meng in een kleine kom de romatomaten, tomatenpuree, piment, komijn, kaneel, fijne kristalsuiker, 3 el van de olijfolie, 2 el water en ½ tl zout. Zet opzij.

4 Meng in een andere kom het panko, de knoflook, ½ tl van de za’atar en 1 el van de olijfolie.

5 Haal de pompoen uit de oven, schenk de tomatensaus eromheen en leg daar de oreganosteeltjes op. Leg de taleggio gelijkmatig verdeeld op de pompoen, strooi het pankomengsel erover en sprenkel de resterende el olijfolie erover. Zet de braadslee nog 10 à 15 min. in de oven, tot het goudbruin is en borrelt. Strooi de resterende za’atar en oreganoblaadjes erover en serveer.

Deze recepten komen uit het nieuwe kookboek Even Simpel van Yotam Ottolenghi en Verena Lochmuller.

Fontaine Uitgevers, € 34,99.

› 105 HRLM ✶ 99

100 ✶ HRLM 105

KOKEN ✶

Aubergine met kappertjes en die Voor 4 personen Voorbereiden: 5 minuten Bereiden: 35 minuten • 2 à 3 aubergines, in de lengte gehalveerd en elke helft in 3 lange parten (750 g) • 90 ml olijfolie • 3 tenen knoflook, in dunne plakjes • 50 g kappertjes • 1 tl tomatenpuree • 1 el ahornsiroop • 3 el appelciderazijn • 15 g dille, fijngehakt • 2 el tahin, voor erbij (naar keuze) • fijn zeezout en zwarte peper

Dit gerecht is een soort versimpelde en versnelde caponata. Het is zoet en hartig tegelijk, rijk van smaak, maar ook weer niet te. Daarom is het zo lekker in veel verschillende situaties: als een leuk warm voorgerecht, als gerecht om op voorraad in de koelkast te hebben om in een pitabroodje te stoppen of als bijgerecht bij vlees, vis of een kommetje rijst.

1 Verhit de oven tot 220°C. 2 Meng de aubergineparten met 60 ml van de olijfolie, ½ tl zout en een flinke draai peper op een met bakpapier beklede bakplaat. Rooster ze 25 à 30 minuten, tot ze aan de randen gekaramelliseerd zijn.

3 Doe intussen de resterende 2 el olijfolie in een kleine steelpan met de knoflook, kappertjes, tomatenpuree, ¼ tl zout en flink wat peper. Bak alles ca. 5 min. op halfhoog vuur en roer regelmatig, tot de knoflook goudbruin is.

Voeg de ahornsiroop en appelciderazijn toe, bak nog 2 min. en haal de pan van het vuur.

Schenk de dressing zodra de aubergines uit de oven komen erover en schep ze voorzichtig om, tot ze er goed mee zijn bedekt. Zet ze 5 min. opzij en spatel de dille erdoor.

4 Doe de aubergines, plus dressing die op de bakplaat achterblijft, over op een serveerschaal.

Besprenkel ze met de tahin, als je die gebruikt, en serveer.

Portretten: Jonathan Lovekin.

Voor iedereen die Simpel in zijn hart heeft gesloten; Ottolenghi’s nieuwe boek is Even Simpel.

De wereld om ons heen is druk en luid. Sta dus even stil, neem een minuut of twee, luister naar de soep die zachtjes borrelt of het ei dat sist in de pan… en laat simpel koken je oplossing zijn. Maak de kenmerkende culinaire creativiteit van Yotam Ottolenghi onderdeel van je dagelijkse keukenroutine met deze 135 nieuwe recepten voor ontbijt, lunch, diner en dessert.

Elk gerecht heeft eenvoud als uitgangspunt en is in minder dan 30 minuten klaar, in één pan te maken of goed vooraf te bereiden. Dit boek laat zien dat zelfs de simpelste maaltijden vol smaak en kookplezier kunnen zijn.

105 HRLM ✶ 101

102 ✶ HRLM 104

Tekst: Lies Hesselman. Fotografie: Franklin van der Erf.

GEZICHTEN VAN HAARLEM

Ellen Driehuizen “Ik ben in Haarlem geboren, maar heb zes jaar in de Achterhoek een camping gerund met m’n toenmalige partner. Het was heerlijk om terug in Haarlem te zijn en ik keek toen ook echt weer met de ogen van een toerist naar al het moois van deze stad. Nadat ik terug was werkte ik als bedrijfsleider in een design-modezaak en vervolgens ben ik in oktober 2001 gestart met Belle Elaine.”

HOE KWAM JE OP DAT IDEE? “In de modezaak had ik veel klanten met kasten vol kleding die ze niet meer droegen. Daardoor kwam ik op het idee om een tweedehands modezaak te starten. Ik ben op zoek gegaan naar een locatie en kwam na lang zoeken dit pandje op de Nassaulaan tegen, waar ik meteen viel voor de sfeer en het prachtige ornamentenplafond. In de 25 jaar dat ik besta heb ik een vaste klantenkring opgebouwd waar ik erg trots op ben. Vooral de ‘stamtafel’ in m’n winkel heeft veel aantrekkingskracht als ontmoetingspunt.”

HOE KWAM JE OP DE NAAM VOOR JE WINKEL? “Als ik in Frankrijk kwam werd ik altijd begroet met ‘Bonjour Elaine’. Dat vond ik zo mooi klinken, vandaar dat ik de naam Belle Elaine voor mijn winkel heb bedacht.”

MERK JE IN AL DIE JAREN VERANDERING IN DE VERKOOP VAN TWEEDEHANDSKLEDING? “Vanaf het begin liep mijn winkel goed, maar mijn klanten wilden er liever niet door bekenden gezien worden uit een misplaatste vorm van schaamte. Dat is nu totaal anders. Het is nu juist een soort van sport geworden om een uniek item te scoren.”

WAT VIND JE HET MEEST AANTREKKELIJK AAN HAARLEM? “Vooral de combinatie stad en natuur en het feit dat alles zo lekker dichtbij is.”

103 ✶ HRLM 105

TWEEDEHANDS EN VINTAGE in Haarlem Wie door de straatjes van Haarlem wandelt, ontdekt dat de stad een paradijs is voor liefhebbers van vintage en tweedehandse mode.

Achter historische gevels schuilen sfeervolle boetieks, zorgvuldig samengestelde winkels en gepassioneerde ondernemers die ieder kledingstuk een nieuw verhaal willen geven.

Of je nu op zoek bent naar een bijzondere designerjas, een tijdloze leren tas of een betaalbare aanvulling op je garderobe: in Haarlem vind je voor ieder budget, elke stijl en elke gelegenheid een passende winkel.

Wat precies als vintage wordt beschouwd, daar lopen de meningen over uiteen. Over één ding zijn de meesten het eens: een vintage kledingstuk is authentiek en afkomstig uit een herkenbaar stijltijdperk. Je kunt ervoor kiezen om de mode uit een bepaalde periode volledig te omarmen, maar minstens zo inspirerend is het combineren van verschillende decennia tot een persoonlijke

104 ✶ HRLM 105

stijl. Een blazer uit de jaren tachtig naast een moderne jeans, of een elegante handtas die al generaties meegaat: vintage geeft karakter aan een outfit en maakt mode persoonlijk.

Tweedehands kleding en accessoires bieden nog meer voordelen. Je kiest niet voor een complete collectie uit een grote winkelketen, maar stelt een garderobe samen die echt bij jou past. Elk item is zorgvuldig gekozen en vertelt iets over jouw smaak. Bovendien zijn veel tweedehands kwaliteitsmerken gemaakt met vakmanschap en duurzame materialen, waardoor ze vaak langer meegaan dan veel nieuwe kleding. Een leren tas die na jaren nog mooier wordt of een wollen jas die opnieuw een favoriete plek in de kast krijgt, bewijst dat kwaliteit de tand des tijds kan doorstaan.

Duurzaamheid speelt daarbij een belangrijke rol. Door te kiezen voor vintage en

tweedehands geef je kleding een tweede of zelfs derde leven. Veel Haarlemse winkels bieden bovendien de mogelijkheid om zelf kleding in te brengen. Verkoop je een kledingstuk dat je niet meer draagt, dan ontvangt je een deel van de opbrengst en krijgt iemand anders de kans om er opnieuw van te genieten.

Vintage winkelen in Haarlem is daarom veel meer dan winkelen alleen. Het is een ontdekkingsreis vol verrassingen, unieke vondsten en inspirerende verhalen. Of je nu op zoek bent naar een opvallend statementstuk of tijdloze basics, de stad biedt eindeloze mogelijkheden om bewust en stijlvol te shoppen. Zo bouw je niet alleen aan een unieke garderobe, maar draag je ook bij aan een duurzamere toekomst waarin kleding wordt gekoesterd en doorgegeven.

FABLISS DESIGNER & COUTURE WARMOESSTRAAT 16

200+ vrouwen delen bij Fabliss één fabuleuze kast met elkaar. Hun motto: What you don’t wear, you share! Zo maken ze van bewust shoppen een leuke en inspirerende experience. Fabliss is een winkel die energie geeft en je blij maakt.

Niet alleen door de kleurrijke collecties, maar ook door alle texturen, stoffen en prints. Het is dan ook een zintuiglijke beleving, een soort holistische kleurentherapie. Hier mag je mens zijn en vertragen.

Mylan Damour (32) startte vorig jaar met Fabliss in de Kleine Houtstraat.

“Ik merkte dat de collectie en de vraag naar pre-loved items een sprong namen.

Het is voor mij duidelijk dat Haarlem helemaal klaar is met fast fashion en openstaat om nieuwe dingen te proberen, zoals deze Fabliss Shared Closet.

Bij Fabliss gaat het om menselijke verbinding. Waar we samen op een speelse manier één kast creëren die zorgt voor meer levensvreugde en een groenere toekomst. Wat uniek is deel je hier met elkaar om elkaar te motiveren eigenheid te geven aan elke outfit. En belangrijk: waar kunstenaars, designers, schilders, goudsmeden en andere makers zichtbaarheid krijgen én kunnen verdienen met hun kunst. Kunstenaars kunnen hiervoor mailen naar info@fabliss.nl.

Hoe werkt kleding inbrengen bij Fabliss?

Heb je mooie items die nu ergens in de kast liggen te verstoffen? Stuur foto’s of kom zonder afspraak langs: Dinsdag t/m zondag geopend van 12.00 tot 17.00 uur.

WhatsApp: 06-28909583. Je krijgt bij verkoop 50% van de opbrengst en dat is gelijk de hoogste uitbetaling van Haarlem. Items blijven maximaal 3 maanden in de winkel. Tot snel in Fabliss!

KAT&KO Secondhand Boutique & Designer Bags • Tweedehands kleding van alle bekende merken, ook inbreng mogelijk.

• Een ruime collectie designer bags, sieraden en accessoire van Chanel, YSL, Dior, Louis Vuiton en meer.

Op de hoogte zijn en blijven?

Volg ons op instagram haarlemkatenko

Belle Elaine | Nassaulaan 20 Openingstijden: wo t/m zat 12.00 -17.00 uur | 023 - 534 7405

Kat&Ko Secondhand Boutique Gedempte Oude Gracht 85 023 - 551 8660 www.katenko.nl

105 HRLM ✶ 105

Foto: Noord-Holllands Archief.

✶ TOEN

Spaarnewoudestraat -1961

106 ✶ HRLM 105

COLUMN ✶

Adrian de Groen is freelance communicatiemedewerker & vormgever in Haarlem en Amsterdam en rijdt als vrijwilliger op de dierenambulance van de Dierenbescherming.

Ze woont in Haarlem met af en aan vliegende (studenten)kinderen.

Kat Stip is er wel altijd.

Bijzonder kaasplankje De Dierenambulance is er voor de meest uiteenlopende dieren; van kittens, waarvan het aaibaarheidsgehalte nauwelijks in een percentage is uit te drukken, tot de wat minder populaire soorten, zoals muizen en reptielen, waarbij griezelgevoelens al snel de overhand nemen. We hebben een breed ‘assortiment’ tot onze beschikking en dat maakt dat geen dienst hetzelfde is.

Het is wel zo dat onze ambulances in de zomerperiode vooral rijden voor jonge vogels; uit het nest gevallen, aangereden, door een kat gepakt, tegen een raam gevlogen, noem maar op. We hebben altijd een stuk of 12 vervoersboxen van verschillende grootte mee in de wagen, en het komt regelmatig voor dat we met ‘stapels’ patiëntjes aankloppen bij het Vogelhospitaal in Haarlem-Noord.

Maar soms, tussen al dat vogelgeweld door, is er ineens een melding die behoorlijk uit de toon valt; een aangename verrassing en eentje die bijna alle vrijwilligers van de Dierenambulance wel hadden willen rijden: een slang!

Als je bang bent voor slangen, lees dan vooral verder.

De meldkamer informeerde ons dat het om een diepbruine, bijna zwarte slang ging, die naar alle waarschijnlijkheid per abuis met de melder vanuit Californië was meegereisd naar Haarlem.

Adrenaline-rush in de ambulance!

De meldkamer had intussen ook al contact opgenomen met een reptielenspecialist. Die gaf, aan de hand van foto’s die de melder stuurde, aan dat het mogelijk om een Crotalus oreganus helleri, oftewel een Southern Pacific Rattlesnake, oftewel een giftige ratelslang zou kunnen gaan…

Meegereisd dus in de bagage. Tijdens het uitpakken van de koffers op de grond gevallen. Een zwarte slang van ongeveer 25 centimeter.

Roerloos. Dat laatste lijkt geruststellend, maar dat hoeft het zeker

niet te zijn; doodstil blijven liggen betekent immers niet dat een slang ook daadwerkelijk dood is. De melder nam in ieder geval geen enkel risico en plaatste een glazen kaasstolp over het gevaarte.

Eenmaal ter plaatse spraken we uitgebreid met de melder, keken we er naar en schoven we met de stolp, om uiteindelijk het glaswerk op te tillen en op verder onderzoek uit te gaan. Geen sjoege.

De enige optie die ons nog restte was het voorzichtig oppakken van de slang en ja hoor… bij het bestuderen van de onderkant ervan werd alles duidelijk: ‘Made in China’.

Samen met de melder hebben we gelachen om de hele situatie en geprobeerd na te gaan hoe een en ander nu zover heeft kunnen komen. Een duidelijke verklaring hebben we niet kunnen vinden.

Wel waren we het erover eens dat het gevaar vooral in de verbeelding had gezeten. Je ziet wat je vreest. En voordat je weet wat het werkelijk is, heb je, met het plaatsen van een kaasstolp over het object, ineens een wel heel bijzonder kaasplankje gecreëerd.

Zo blijkt maar weer dat je bij de Dierenambulance van alles kunt verwachten… zelfs een melding over een mogelijk zeer giftige slang uit de Verenigde Staten, die bij nader onderzoek een neppert blijkt te zijn, en dan niet eens een phony Amerikaan, maar gewoon een Chinees.

Wil je ook vrijwilliger worden bij de dierenambulance?

Scan de QR-code voor meer informatie.

105 HRLM ✶ 107

Foto’s: Noord-Hollands Archief.

TOEN BIOSCOPEN

108 ✶ HRLM 105

Productie en fotogafie: Franklin van der Erf.

NU BIOSCOPEN

105 HRLM ✶ 109

BEN JIJ EEN ÉCHTE HAARLEMMER? Dan weet je: deze stad zit vol verborgen parels, iconische plekken en typisch Haarlemse ervaringen die je gewoon een keer móet hebben meegemaakt.

Van proeven tot ontdekken, van struinen tot genieten, dit is jouw ultieme checklist.

13

LUNCH MET LIVE CARILLON Haal een koffie of broodje to go en loop naar de verborgen Wijngaardtuin achter Grote of St.-Bavokerk. Hier luister je rustig naar het carillon van Rien Donkersloot, weg van de drukte op de Grote Markt.

Wijngaardtuin

19

16 VRIJDAG VIS IN

VOETJES IN HET ZAND Relax aan het stadsstrand bij De Oerkap.

Zonnetje erbij, drankje in je hand… uitzicht op de langsvarende bootjes, perfect. Aanrader, de overheerlijke verse pizza.

Harmejansweg 95

17 INDUSTRIEEL DINEREN

VERBORGEN SCHATTEN Duik in de crypte van de Basiliek van Sint Bavo en ontdek de kunstschatten. ‘Het verhaal van de kathedraal’ wordt toegelicht met tekst en objecten van zilverwerk tot schilderijen uit de vaste collectie in een sfeervolle setting. Leidsevaart 146, ingang aan het Bisschop Bottemanplein.

HISTORISCH DECOR Op vrijdagavond vis eten in De Waag blijft een klassieker. Goed eten in een van de meest iconische gebouwen van Haarlem.

Wel reserveren.

Damstraat 29

14 BIERTJE BIJ DE KOLKSLUIS

De Kolksluis Spaarndam is een bijzonder stukje waterhistorie. Wandel langs de sluis, kijk uit over het Spaarne en sluit af met een Hansje Brinker-biertje bij Café Spaarndam of diner bij Restaurant De Kolk.

Sluisplein, Spaarndam

15

FILM KIJKEN IN DE VISHAL In deze expositieruimte aan de Grote Markt wordt hedendaagse kunst getoond. Achter de voormalige vishal is een interessante film te zien over de geschiedenis van het gebouw.

De Vishal is gratis toegankelijk en er worden jaarlijks rond de10 tentoonstellingen gerealiseerd, dus je kunt er steeds weer even binnenlopen.

Grote Markt 20

110 ✶ HRLM 104

AAN HET SPAARNE De Watermeterfabriek is gevestigd in een voormalige fabriek en inmiddels een van de meest besproken restaurants van de stad.

Noord Schalkwijkerweg 117

18 THEE MET

KATTENGEZELSCHAP Jippies Kattencafé is een knusse plek voor kattenliefhebbers.

Keizerstraat 10

20

21

POTJE GOLF SPELEN OP MIDGETGOLFBAAN HAARLEM Deze schaduwrijke bosbaan ligt naast de Haarlemmerhout. Goed voor een middag speelplezier onder de oudste eikenbomen van Haarlem. Ook voor partijtjes en (team-)uitjes.

Oosterhoutlaan 2a

WAT HEB JIJ AL AFGEVINKT? En belangrijker nog… waar ga jij als volgende naartoe?

DEEL TWEE

Afvinken maar!

13  LUNCH MET LIVE CARILLON

22 TERUG IN DE TIJD

Stap binnen bij Teylers Museum en bewonder ook het historische huis van Pieter Teylers. In dit voormalige woonhuis komt het gedachtegoed van Pieter Teylers tot leven. Voor een nog persoonlijker en meer interactieve ervaring is het mogelijk om mee te gaan met een rondleiding. ‘t Spaanre

15  FILM KIJKEN IN DE VISHAL 16  VRIJDAG VIS IN HISTORISCH DECO

23

TERRAS AAN DE MOOIE NEL Bij Fort Zuid zit je verscholen in het groen met uitzicht over de Mooie Nel. Ideaal als je wel een terras wilt, maar geen volle binnenstad.

Boezemkade 11, Spaarndam

14  BIERTJE BIJ KOLKSLUIS

17  INDUSTRIEEL DINEREN 18  THEE MET KATTENGEZELSCHAP 19  VOETJES IN HET ZAND 20  VERBORGEN SCHATTEN

24 VRIJHEID OP

HET SPAARNE Huur een sup of pak een kajak en ontdek Haarlem in je eigen tempo vanaf het water. Je kunt er ook terecht voor personal training of een feestje. Zowel voor kinderen als volwassenen.

Spaarnwouderstraat 35

21  POTJE GOLF SPELEN 22  TERUG IN DE TIJD 23  TERRAS AAN DE MOOIE NEL 24  VRIJHEID OP HET SPAARNE

104 HRLM ✶ 111

Uitgelicht IN HET LICHT VAN DE LEUGEN Het geluk lijkt de 17-jarige Quintin toe te lachen. Hij krijgt een relatie met Juna en wordt ontdekt als zanger. Zijn manager blijkt echter verwikkeld te zijn in louche zaken en Juna worstelt met oude pijn. Met humor en een open blik probeert hij zichzelf op koers te houden, maar na een groot verlies verandert de neerwaartse spiraal onherroepelijk in een allesvernietigende draaikolk.

Foto: Mark Uyl.

Als Quintin op zijn 33ste terugkeert naar zijn geboortedorp is het tijd om de balans op te maken en zijn demonen onder ogen te zien. In de beheerder van de begraafplaats, Guido, vindt hij zijn ultieme biechtvader.

Ambos|Anthos, € 24,99

HAARLEMSE NIEUWE

Erik is een tevreden man: hij is succesvol in zijn werk, houdt van zijn vrienden en zij van hem, hij heeft prachtige kinderen.

Maar alles verandert als zijn dertien jaar jongere vriendin aankondigt verliefd te zijn geworden op een man die wél onvoorwaardelijk voor haar kiest.

Wat hij geheel niet aan zag komen: hij glijdt af naar een staat van wanhoop. Bevangen door liefdesverdriet pakt hij op een dag de sleutel onder de pot bij haar achterdeur en gaat naar binnen. Daar gebeurt iets onverwachts: tussen haar spullen komt hij tot rust.

Singel Uitgeverij, € 14,99

De Vuelta a España (sinds 1935) is de ronde van de mooiste vergezichten en van het onverwachte: van verzengende hitte op de vlaktes tot mythische beklimmingen in de Pyreneeën.

Mart Smeets, die er voor Studio Sport vele malen bij was of verslag van deed, brengt de geschiedenis van Spanjes grote ronde tot leven aan de hand van haar grootste kampioenen en meest gedenkwaardige momenten.

Met mooie observaties, anekdotes uit het peloton en verhalen achter de schermen schetst Smeets een levendig portret van een ronde die in Nederland minder bekend is dan de Tour, maar vaak spannender en indrukwekkender en zéker ook relaxter en vriendelijker.

Uitgeverij De Kring, € 23,50 .

Joost Zwagerman (19632015) was een van de meest veelzijdige en gepassioneerde stemmen van zijn generatie.

In Lieve Joost, kiezen circa 25 toonaangevende auteurs, kunstenaars, musici en journalisten die Joost goed gekend hebben voor de intimiteit van de brief. Ze halen bijzondere herinneringen op, vertellen wat hij in hen heeft losgemaakt, wat ze missen nu hij er niet meer is, wat ze hem nog graag willen zeggen.

Samen vormen de brieven een veelkleurig portret van een man die niet in één hokje paste.

Hollands Diep, € 23,99

Alle boeken op deze pagina’s zijn verkrijgbaar bij De Vries Van Stockum.

112 ✶ HRLM 105

Nadat zijn Laatste Vriendin hem verlaten heeft gaat Lodewijk Wiener, gepensioneerd docent, gebrekkige minnaar en geboren schrijver, de wanhoop te lijf en op zoek naar een manier om de eenzaamheid te overwinnen. Hij blikt terug op zijn leven en legt vast wie hij was of had willen zijn, nu de onvermijdelijke Dood, nog wat talmend, maar onvermurwbaar, op weg is naar zijn huis.

Niet anoniem passeren is tenslotte het credo van iedere schrijver.

Uitgeverij Pluim, € 12,99

De keuze van De Vries Van Stockum

LEZEN ✶

BIG MAMMA Pasta is hét basisvoedsel in Italië Oké, dus je weet dat bolognesesaus uit Bologna komt en dat carbonara zonder room wordt gemaakt. Maar weet je ook écht alles over Italiaanse pasta? De honderden vormen, de eindeloze recepten en de specialiteiten uit elke regio? Het team van chef-koks van Big Mamma heeft de familierecepten erbij gepakt om voor jou de 150 beste pastagerechten, samen met evenveel tips en anekdotes, te verzamelen om van jou een echte pastaio te maken.

Uitgeverij Good Cook, € 35,JODOKUS Eenderde deel van de opbrengst gaat naar de Hersenstichting!

De bus waarin Jodokus zit krijgt een klapband, waardoor alle passagiers door elkaar worden gehusseld.

Saartje helpt Jodokus overeind en samen besluiten ze om de volgende dag de bus te nemen naar...

China. Waarom? Omdat Jodokus dol is op rijst! Jodokus en Saartje staan midden in Shanghai.

Een drukke stad met hoge gebouwen. “Nou nou”, mompelt Saartje. “Ja, en nu?” “Een restaurant”, zegt Jodokus. “Een restaurant met rijst!” Uitgeverij Zwijsen, € 19,99 HET EI VAN KUTCHINKSKI Een buitengewoon familieverhaal Wanneer Serena Kutchinsky terugkijkt op haar jeugd staat één onderwerp centraal: het gigantische gouden ei vol juwelen dat haar vader creëerde en dat de ondergang van zijn bedrijf en hun familie zou betekenen. En dat terwijl Kutchinsky jarenlang de juwelier was van de rich and famous, inclusief Lady Di. Het ei was indrukwekkend: zestig centimeter hoog, gemaakt van massief goud en overladen met roze diamanten. Maar haar vader kon geen koper vinden. Waarna het familiebedrijf instortte, zijn huwelijk stukliep, hij binnen tien jaar overleed en het ei spoorloos verdween... Luitingh-Sijthoff, € 23,99 HET LAATSE SLACHTOFFER Huiveringwekkend spannende thriller Op een verlaten industrieterrein wordt een gruwelijke ontdekking gedaan. Het tafereel lijkt het zoveelste macabere werk van de Regisseur, de seriemoordenaar die het land al maanden in zijn greep houdt. Zijn methode is even sadistisch als theatraal: hij ontvoert mensen in duo’s en maakt van hun laatste dagen een zorgvuldig geënsceneerd schouwspel.

Maar er is één verschil – dit keer heeft een van zijn slachtoffers het overleefd. Ambo|Anthos, € 23,99 DE ZEEPMAAKSTER VAN SALENTO Meeslepende roman Salento, eind jaren vijftig. Lorenzo en Agnese hebben de droom om de zeepfabriek die al generaties in de familie is tot een groot succes te maken. Wanneer hun vader echter besluit de fabriek te verkopen, staan broer en zus voor een keuze die hun band zwaar op de proef stelt. De zeepmaakster van Salento is een roman over keuzes maken, over familie en ambitie, tegen de achtergrond van een Italië dat zichzelf herontdekt: jong, creatief, onverzadigbaar.

Park Uitgevers, € 24,99

Jeltjes favoriete boek

HEEL VERSLAVEND! Natalie Heller Mills is een traditionele Amerikaanse huismoeder, die haar pionierslifestyle van rauwe melk en zelfgemaakt zuurdesembrood verkoopt aan haar miljoenen volgers op sociale media. Haar boerderij is een idylle, haar man een knappe cowboy en haar zes kinderen zijn stuk voor stuk verrukkelijk. Dus wat maakt het uit dat er nanny’s, een producer en luxe keukengerei achter de coulissen schuilen?

Wat Natalies volgers niet weten, kan geen kwaad. Haar leven is perfect. Tot ze op een ochtend wakker wordt in een vreemde, gruwelijke versie van de werkelijkheid.

Haar huis, haar man, haar kinderen – ze zijn allemaal vertrouwd, JELTJE DE VRIES maar er klopt iets niet... Uitgeverij Libres, € 24,99 Directeur De Vries Van Stockum

105 HRLM ✶ 113

BEN JIJ AL VRIEND? Word Vriend van HRLM voor slechts € 32,50 per jaar en ontvang elk nummer van ons magazine heerlijk thuis in Haarlem – of ver daarbuiten.

Als Vriend maak je deel uit van de HRLM-vriendenkring; mensen met liefde voor onze stad, voor mooie verhalen en voor alles wat Haarlem bijzonder maakt.

Omdat wij van lezen houden én onze Vrienden graag verrassen, verloten we elke editie een boek uit onze boekenrubriek onder onze Vrienden.

Steun lokaal, lees met plezier Word vandaag nog

Vriend van HRLM www.hrlm-online.nl/vrienden

114 ✶ HRLM

Kwaliteit die je nooit meer loslaat.

Eens een Miele, altijd een Miele.

De kraan die alles kan.

Kokend, warm, koud én bruiswater.

Veelzijdige innovaties, unieke passie.

TV en audio - Made in Germany.

Kleverparkweg 11, Haarlem 023 5271424 | www.andrea.nl

116 ✶ HRLM 105