HRLM 104

HRLM 104 INTERVIEW ✶

STADSGLOSSY

MET LIEFDE VOOR HAARLEM - AL18 JAAR!

› 104 HRLM ✶ 57

Fotografie: Rob Eversen.

✶ ZOMAAR een FOTO

2 ✶ HRLM 104

Mede-oprichter en artdirector Rob Eversen (1951-2018) Hoofdredacteur en vormgeving Jeannette Eversen Tekst- en eindredactie Marcel Lee Redactie Joost Dobbe, Franklin van der Erf, Adrian de Groen, Inge Kaagman, Meta van der Meijden, Linda Llambias, Daan Ruijter en Liduin van der Weiden Verkoop Lisa Cobelens Administratie Romijn Bedrijfsadvies Distributie Redactie HRLM en De FietsKoerier Raad van Advies Hans Romijn, Bernt Schneiders en Baud Schoenmaeckers.

Aan deze HRLM werken mee Jos Ahlers, Michaëla Bijlsma, Dolly Bellefleur, Marc de Beyer, Falco Bloemendal, Eric J. Coolen, Mylou Frencken, Hans Goes, Madelon Griekspoor, Christhilde Klein, Warry van der Leen, Haya Maëla, George Moormann, Pixabay, Hans Smits, Gerard Tamminga, Henk Tijbosch, Mirjam Touw en Paula Zuidhof.

Druk: Printal AS Redactie-adres Lange Boogaardstraat 8 zwart, 2011 WV Haarlem, (023) 551 1227, post@haarlemse-stadsglossy.nl, www. hrlm-online.nl en volg ons ook op www.facebook.com/ haarlemsestadsglossy en Instagram @haarlemse_stadsglossy.

Jeannette Eversen is hoofdredacteur en is actief in verschillende besturen.

Ze is weduwe van Rob en woont samen met haar hondje Saartje.

Fotografie: Linda Llambias.

Wij maken HRLM

Welkom Zomerse tradities

Op het moment dat ik dit voorwoord schrijf, valt de regen met bakken uit de lucht. De lucht is grijs, de straten glanzen van het water en een zomerse sfeer lijkt ver weg. Toch is de zomer officieel begonnen. En zoals we allemaal weten: na regen komt zonneschijn. Juist daarom heb ik er alle vertrouwen in dat er weer een prachtige zomer voor ons ligt.

Voor veel mensen betekent de zomer het moment om eropuit te trekken Vakanties worden maanden van tevoren gepland, koffers worden ingepakt en vliegtickets geboekt. Populaire bestemmingen in binnen- en buitenland trekken jaarlijks duizenden vakantiegangers die op zoek zijn naar zon, ontspanning en avontuur. Maar niet iedereen kiest ervoor om de auto, trein of het vliegtuig te nemen. Er zijn ook veel mensen die deze zomer gewoon thuisblijven.

En daar is helemaal niets mis mee.

Sterker nog, wie in Haarlem blijft, hoeft zich geen moment te vervelen. Onze stad heeft ontzettend veel te bieden voor iedereen die de zomer in eigen omgeving wil doorbrengen.

Van sfeervolle terrassen en groene parken tot culturele activiteiten, wandelroutes en verrassende uitjes: Haarlem is een ideale plek om vakantie te vieren zonder ver te reizen.

Soms ontdek je juist dichtbij huis plekken die je nog nooit eerder hebt bezocht. .

Zelf heb ik ook een vaste zomerse traditie. Mijn grote guilty pleasure is namelijk ijs. En eerlijk gezegd maakt het mij niet uit welke smaak het is. Van vanille en aardbei tot pistache, stracciatella of een verrassende seizoensmaak: ik lust het allemaal. Het liefst zou ik iedere dag een ijsje eten.

Misschien niet de beste keuze voor de lijn of het cholesterol, maar sommige verleidingen zijn simpelweg te lekker om te weerstaan.

Gelukkig zit je in Haarlem wat dat betreft helemaal goed. De stad telt een groot aantal uitstekende ijssalons waar dagelijks met passie de heerlijkste ijscreaties worden gemaakt.

Of je nu houdt van klassieke smaken of juist graag iets nieuws probeert, er is voor ieder wat wils. .

Mediapartner van De 100 van Haarlem, Theatergroep Eglentier, Project Fors, Theater De Liefde, Productiehuis de Verbinding.

Samenwerking met Het Ampzing Genootschap, COC Kennemerland, Kunstlijn Haarlem, Noord-Hollands Archief, Nieuwe Gracht Producties en de Zingende Zaag.

Verspreiding Haarlem, Spaarndam, Heemstede, Overveen, Bloemendaal, Aerdenhout en Hoofddorp.

Gratis verkrijgbaar bij Onze adverteerders, VVV Haarlem, bibliotheken, lees- en wachtruimtes, Primera, Ako, Bruna en Cigo.

Wat je plannen deze zomer ook zijn, dichtbij huis of verder weg, ik hoop dat je volop kunt genieten van alles wat dit seizoen te bieden heeft.

Namens de redactie wens ik iedereen een prachtige, ontspannen en vooral zonnige zomer in het Haarlemse. Veel leesplezier en geniet ervan!

e tt e n n a e J

104 HRLM ✶ 3

Veel plezier

Met deze editie

41

INTERVIEW 8 Paradijselijk Leven in een strandhuisje 32 Familieverhaal van Harriette 42 Openhartige gesprek Bert van Schagen 80 92

REPORTAGE 40

71

37

Haarlem door de ogen van Roberto Helder Familieverhaal van Bianca Linders Doopsgezind Haarlem

In de tuin

WINKELEN 41 De Wereld van Jansje 103 Het is weer volop zomer! IJssalons COLUMNS 7 Jos Terras getrut 19 Karbonkel ZMRZTHD 23 Adrian Meer dan een dier 39 Falco Pluots, pluktuinen en andere ontsporingen 59 Marc Het oudste museum 60 Zomer in Teylers 61 Haya Buitenlucht 63 Mylou Ananas 79 Dolly Bellefleur Au, de lucht is tergend blauw HISTORIE 22 Toen Zwembad De Houtvaart 1951 26 Pareltjes Jacob Keizer 102 Toen Wagenweg 1990 108 Toen en Nu Koningstraat

54 4 ✶ HRLM 104

KUNST 48 George Moormann Het dansende hert 50 Teylers De Lorenz formule 52 Verwey Museum Haarlem 55 Museum van de geest 58 ABC Architectuurcentrum 66 Het Frans Hals verrast 82 ArtRolinka 86 Het atelier van Imara Reuling 94 Straatkunst

104

juli - augustus 2026 18de jaargang

98

KOKEN 98 Gevulde Pastaschelpen 100 Zomerse Tiramisu

CULTUUR 53 Jong Talent Zenne 54 Theater De Liefde 56 Podia Heemstede 57 Patronaat 62 Caprera 64 Juli en Augustus 67 De Koepel 68 Stadsschouwburg Tulip Town

FLORA en FAUNA 36 Tuintips 37 Paddenstoelen in de zomer 38 Haarlemse bomen LEZEN 110 Boeken Haarlemse Nieuwe 111 Keuze van De Vries Van Stockum

8

PUUR HAARLEMS 16 Zo Haarlems Houten Haarlemmers 17 Zo Haarlems Haarlem op je boterham 21 Mijn stijl Misja Beijers 24 HRLMSE Hofjes 84 Gezichten van Haarlem Esther Joël 83 Haarlemse kopstukken Igone de Jongh 96 De Dinsdagochtend van Mirjam Touw

103

EN OOK NOG 34 Ben jij al Vriend?

35 Stadsmormels 85 Afscheid 106 Gespot 107 Vrijwilliger gezocht!

113 Puzzel 114 Word nu Vriend

104 HRLM ✶ 5

LOKAAL OPVALLEN

HRLM stadsglossy

www.hrlm-online.nl/adverteren

BINNEN ZONDER KLOPPEN Gierstraat 78 023 532 4600

voor alle notariële werkzaamheden!

Wilhelminastraat 30 Haarlem 023-5316355 • 12 bieren op de tap • 12 wereldwijnen • Ruim assortiment jenevers en malt whisky’s • Heerlijke happa’s • Dat alles op een oergezellig en warm terras!

info@blanknotarissen.nl www.blanknotarissen.nl

Fotografie: Daan Ruijter.

COLUMN ✶

Jos Ahlers is naast schrijver, spreker en acteur ook ondernemer.

Terras getrut Zomer! We kunnen weer heerlijk terrassen. Lekker buiten zitten en kijken naar flanerende mensen en rondschuivelende toeristenzombies. Ik hou van het terrasleven. De gezelligheid, de wijntjes, de bijna-ongelukken met auto’s en fietsen. Op een terras valt altijd wat te genieten.

Ik ben geen handhaver, beleidsambtenaar, raadslid of wethouder, dus waarschijnlijk heb ik het over iets waar ik niets van snap.

En dat is ook precies mijn punt: ik snap er geen bal van. Voor een buitenstaander (en buitenzitter) zijn de terrasregels van de gemeente ondoorgrondelijk.

Volgens mij is iedereen dol op de terrassen in de stad, maar ze leiden voortdurend tot gedoe.

En ik heb sterk het idee dat dat ook opgaat voor veel horecaondernemers.

Waarom moet je bij Café Koops ver van de stoeprand verwijderd blijven en mag pal aan de overkant bij ML het terras tot aan de rand worden uitgezet? Ik gun het ML van harte, maar snap het niet.

Bij Het Wapen van Bloemendaal worden we gedwongen tegen de pui te plakken omdat anders Handhaving ingrijpt. Bij het ‘t Kantoor speelt iets gelijksoortigs als je voor de muurschildering van Eric Coolen zit.

Rondom het terras van Café de Vijfhoek is al jaren wat te doen.

De horeca heeft het zwaar door stijgende kosten en gebrek aan personeel. En dan hebben ze ook voortdurend micro-managende handhavers in hun nek. Let wel: dat zijn ook maar brave borsten die de opdracht hebben gekregen volslagen onbegrijpelijke regels te handhaven, maar het helpt niet.

En dan heb ik het nog niet eens over de ‘rel’ rondom het voor elf uur ’s ochtends uitzetten van de stoeltjes en tafeltjes voor de koffiedrinkers. Het mag niet en tegelijkertijd mag het ook wel.

Tenminste, zolang niemand er last van heeft. Officieel is het verboden, maar er wordt niet op gehandhaafd. Waarom is die regel er dan?

Als een busje van een leverancier er even langs moet, zet de uitbater vast wel even het meubilair opzij. Om het daarna weer terug te zetten. Niks aan de hand, dunkt me.

Tijdens de corona-crisis waren de meeste terrasregels even op pauze gezet en ik had niet het idee dat het toen helemaal uit de hand liep. Volgens mij gingen de meeste uitbaters verstandig om met die, tijdelijke, verminderde regeldruk. Het terrasleven bloeide.

Ook als terrasbezoeker heb je er last van. Uitbaters moeten om de haverklap hun klanten terechtwijzen. “Zie je die metalen pin in de grond? Daar moet je achter blijven.” “Nee, je mag niet aanschuiven bij je vrienden. Dan ga je over de grens.” “Nee, daar mag je niet staan.

En daar ook niet.” Om gek van te worden.

Nooit heb ik heimwee naar die twee jaar corona-ellende.

Dat nooit meer, alstublieft. Maar als ik weer moet inschuiven op een of ander terras omdat mijn stoel per ongeluk twee centimeter voorbij de metalen pin staat, denk ik wel eens met weemoed terug aan de ruimte die we toen hadden. Kunnen we niet afspreken dat we alleen voor terrassen net doen alsof COVID-19 nog rondwaart?

Zonder mondkapjes, dat wel. Dat dronk zo rot.

104 HRLM ✶ 7

PARADIJSELIJK

leven in een strandhuisje ‘Het uitzicht verveelt nooit’ De ondergaande zon, kinderen spelend op het strand, een zeehondje bij de branding.

Het uitzicht aan zee in Zandvoort is als een levend schilderij volgens strandhuisbewoners Monique Waals en Bertus van Groenewoud.

Ze krijgen er geen genoeg van.

8 ✶ HRLM 104

INTERVIEW ✶

› 104 HRLM ✶ 9

M Monique: ‘Je kunt de hele dag poppetjes kijken’

Monique Waals (63) uit Haarlem groeide op in het midden van Nederland. Als kind al wilde ze een strandhuisje, het was haar jeugddroom. De oma van Monique had een huisje op het strand van Hoek van Holland, daar ontstond haar verlangen. “De zee was en is voor mij nog steeds het allermooiste wat er is. Ik zei vroeger altijd, later wil ik een huisje op palen op het strand. Het is deze plek geworden. Ik ben er al vijftien jaar enorm gelukkig mee.” Haar huisje staat in de voorste rij op het strand. Het is licht ingericht met een open keukentje en een kleine afgescheiden slaapkamer.

“Mij is altijd verteld dat deze plekken aan zee in Zandvoort overgaan van familie op familie en alleen bedoeld zijn voor Amsterdammers. Bovendien is een lidmaatschap van Kampeer Vereniging Voorwaarts (KVV) nodig. Ik dacht: daar kom ik nooit tussen. Op een dag las ik dat je donateur van de vereniging kan worden, dat werd ik. Na drie jaar ontdekte ik dat je je ook ieder jaar moet inschrijven voor een lege plek van de kampeervereniging. Gelukkig was er op dat moment net een tijdelijke plek beschikbaar. We moesten binnen een week beslissen of we het wilden. We zijn meteen op zoek gegaan naar een strandhuisje en vonden deze. Ik was er gelijk weg van. De vorige eigenaar heeft het zelf gebouwd, het huisje is tot in de puntjes uitgedacht. We hebben het gekocht en op het strand laten plaatsen. De andere bewoners op het kamp lachten zich slap. Moet je die kakkineuze lui uit Heemstede zien, ze zetten een vast huisje op een tijdelijk plek, dus maar voor één seizoen. Wij dachten: alle huisjes staan toch tijdelijk op het strand, zo zat het echter niet.”

ONTSPANNEN BOEKEN LEZEN Na twee seizoenen op een tijdelijke plek gestaan te hebben, kreeg Monique voorrang op de volgende inschrijving op de lijst. In het derde jaar kwam ze met haar huisje op de huidige plek te staan. Daarna mocht ze lid worden van de vereniging. “Deze plek is precies wat we willen, vooraan en dichtbij de strandafgang. Het uitzicht is fantastisch. Ik raak niet uitgekeken op de zee, horizon en lucht. De ondergaande zon is iedere avond anders, dat verrast me nog steeds. Het is zo bijzonder. Er heerst rust, alleen hier kan ik echt ontspannen én boeken lezen.”

Monique noemt het uitzicht een levend schilderij dat gedurende de dag aan haar voorbij trekt.

10 ✶ HRLM 104

INTERVIEW ✶

› 104 HRLM ✶ 11

EEN KUUB ZAND Er zijn duidelijke regels op het kamp. Na elf uur ’s avonds moet het stil zijn, bewoners mogen niet over het terras van een ander lopen en moeten iedere nacht stoelen, parasols en andere losse spullen naar binnen brengen. “Het weer is onvoorspelbaar.

Ook al is het overdag heet en zonnig, ‘s avonds kan er een windhoos langskomen.

Alles wat op tafel staat vliegt dan de lucht in.

Je weet niet wat je meemaakt, in de ochtend ligt er een kuub zand op je terras.”

Monique: ‘Er komen steeds meer yuppen op het kamp’

12 ✶ HRLM 104

“Mensen tennissen op het strand, een baby’tje huilt, en soms houd je een kindje in de gaten. We zitten iets hoger en hebben goed overzicht. Ik ben niet iemand die de hele dag in de zon ligt te bakken.

Mijn man en ik zwemmen wel graag. Als je hier depressief kunt zijn vind ik dat knap.”

Rond zes uur gaan de meeste mensen naar huis en hebben de bewoners het strand voor zichzelf. Dan gaat Monique meestal koken en eten ze als dat zo uitkomt gezellig samen met de buren op hun terras. “Er zijn hier vier stellen op het rijtje waar we mee bevriend zijn geraakt.

We eten met elkaar of drinken samen iets. Het is heel vrijblijvend allemaal, je hoeft niet af te spreken. Komt het niet uit dan is het ook goed.”

Monique en haar man hebben laatst in de vroege ochtend een zeehondje op het strand gezien. “Dat was zo bijzonder. Wat ook apart is zijn vallende sterren. Soms liggen we hier op een rijtje met z’n allen naar boven te kijken. Zeevonk is ook mooi, blauwe lichtjes die opflikkeren in zee. Met zeevlam kan het plots koud en mistig worden. Op sommige dagen komt het water tot aan ons dijkje.

De vuilnisbakken drijven dan in het water.

Een keer is bij een zware storm het bouwhuisje van een buurvrouw platgeslagen.

Die huisjes hebben geen stalen frame zoals wij en worden door de wind opgetild.

De volgende dag was het mooi weer en hielpen alle kampeerders de buurvrouw om haar spullen onder het zand vandaan te halen.

Er is ook iemand met haar meegegaan om een ander bouwhuisje te halen. Nog diezelfde dag had ze weer een huisje op het strand.

Op zulke momenten ervaar je echt de saamhorigheid van de vereniging.”

INTERVIEW ✶

Bertus: ‘Ik hoop dat ik net als mijn moeder mag sterven op het strand’

STEEDS MEER YUPPEN De KVV is opgezet als vereniging voor arme inwoners uit Amsterdam. Langzaamaan komt daar verandering in. Niet alle leden komen nog uit Amsterdam en ze zijn zeker niet onbedeeld. “Het is tegenwoordig eigenlijk het tegenovergestelde van vroeger. Het zijn steeds meer de yuppen die hier een huisje hebben en die komen alleen als het mooi weer is. Mijn buurman Bertus even verderop daarentegen is hier altijd, regen of wind het maakt hem niet uit. Hij is regelmatig de enige op het hele kamp.”

“Voorheen kwamen wij met de kinderen ook voornamelijk met goed weer. De weekenden waren altijd druk met sport en afspraken, en we gingen in de zomer ook nog een keer op vakantie naar het buitenland. We zijn nu op het punt beland dat we niet meer op vakantie gaan als het seizoen op het strand gaande is. De kinderen zijn uit huis, wij kunnen nu ook later in het jaar op vakantie.

We genieten zo veel mogelijk van de weken aan zee.”

“Ik denk dat met de bewoners ook de mentaliteit in de loop der jaren veranderd is. Vroeger deden de mensen hier veel meer met elkaar. De KVV is een actieve vereniging, er wordt van alles georganiseerd door en voor de leden: feestjes, zwemwedstrijden of bingo, heel gezellig allemaal.”

HALF HOUT/HALF LINNEN Twee huisjes verder van Monique, direct naast de strandafgang woont Bertus van

› 104 HRLM ✶ 13

14 ✶ HRLM 104

INTERVIEW ✶

Als baby werd hij al door zijn ouders vanuit Amsterdam meegenomen naar Zandvoort.

Het gezin met vier kinderen woonde afwisselend zes maanden in Amsterdam en zes maanden in Zandvoort. “Mijn ouders kwamen hier voor het eerst in 1949.

Het zag er in die tijd totaal anders uit.

De huisjes leken meer op hutjes, half hout/ half linnen. Nog langer geleden waren het tenten die met haringen vast stonden in het zand, een echt tentenkamp. Tegenwoordig is het een veredeld soort kamperen hier, alles is een stuk luxer. Sommige bewoners hebben nog net geen vaatwasmachine staan.”

De ouders van Bertus hadden het niet breed. Als het gezin naar Zandvoort ging, werden bestek, borden, potten en pannen meegenomen. Ze reisden met de Haarlemse Kikker, een tram die van Amsterdam via Haarlem naar Zandvoort reed. “Ik kan me herinneren dat mijn oude heer een bakfiets huurde om mijn moeder en mij met alle spullen naar het strand te brengen.

Wij woonden hier het hele seizoen en gingen in Zandvoort naar school. Met een

grote groep kinderen liepen we daar door de duinen naar toe. Die hoge flats stonden er nog niet. Mijn vader ging iedere dag terug naar Amsterdam om te werken als havenarbeider.”

ZANDSCHEPPEN MET HOOGWATER Volgens Bertus is er een hoop veranderd op het kamp. Bewoners waren vroeger meer op elkaar aangewezen. “Als er iets stuk was aan je huisje dan hielp je elkaar. Lange tijd stond de voorste rij huisjes plat op het strand, nu staan ze op een terpje. Bij hoogwater kwam iedereen zand scheppen om een dijk voor de huisjes te maken zodat ze niet wegspoelden. Die saamhorigheid zie je nu minder. Er waren voorheen ook meer kinderen op het kamp. Jonge gezinnen hebben nu nog maar één of twee kindjes.

Ze wonen hier niet het hele seizoen.

De meesten zijn mooi-weerkampeerders, die komen alleen als de zon schijnt. Ik vind het doodzonde als die huisjes leegstaan.

Gun ze andere families met kinderen, zodat die er gebruik van kunnen maken.”

Het strand is Bertus zijn lust en zijn leven.

Hij vindt het elke dag een feest om er te zijn. “Kijk om je heen, wat een rijkdom.

Eén groot zwembad én zandbak recht voor de deur. Ik ben verzot op deze plek, dat was mijn moeder ook. Ik ben de enige van de kinderen die het in zijn genen meekreeg.

Het voorseizoen vind ik de mooiste periode.

Dan zijn nog niet alle huisjes bewoond.

Laatst lag er een zeehond op het strand vlakbij de branding, dat zie je niet ieder seizoen. Het uitzicht blijft boeien, het is iedere dag anders. De zon zakt altijd in zee, maar de zonsondergang is iedere avond verschillend. Ook zitten er praktisch nooit dezelfde mensen op het strand. Ik kan hier van elke minuut van de dag genieten.”

RODE LAMPJES IN ZEE Enige jaren geleden stonden er tweeënveertig windmolens in de zee voor Zandvoort, herinnert Bertus zich. “Nu zijn het er ontelbare. Het aantal is niet meer bij te houden, maar ze storen me niet.

In de avond is het net of ik op de Oudezijds Achterburgwal in Amsterdam ben. Al die rode lampjes, ik vind het wel grappig.

Ik sta bij de KVV ingeschreven tot een leeftijd van honderd jaar. Ze hebben me geen tegenbericht gegeven, dus ik heb nog drieëntwintig jaar te gaan. Mijn moeder is hier op het strand gestorven. Ik hoop dat dat mij ook gegund is.” ✶

104 HRLM ✶ 15

Tekst: Meta van der Meijden. Fotografie: Inge Kaagman.

Groenewoud (77) in het enige bruine huisje, de rest van de huisjes is wit. De afscheiding van zijn ruime terras is versierd met elpees en cassettebandjes. Als laatste huisje van de voorste rij heeft Bertus ook ramen aan de zijkant. “Moet je zien wat een uitzicht!”

Het strandhuisje oogt groter dan de anderen.

Ook binnen is het hout bruin geschilderd, rechts van de deur staat een hoge tafel met barkrukken. Bertus slaapt op een slaapbank.

“Dat scheelt ruimte.”

ZO Haarlems

Houten Haarlemmers Deze houten ornamenten brengen de charme van Haarlem in huis. Met iconische afbeeldingen van onder andere de Amsterdamse Poort en de Grote of Sint-Bavokerk vormen ze een sfeervolle herinnering aan de stad. De ornamenten zijn met zorg vervaardigd uit hout en passen in elk interieur.

Hang ze eenvoudig op aan een muur, deur, kast of een andere plek die je wilt verfraaien. Dankzij hun tijdloze uitstraling zijn ze ook leuk als cadeau voor liefhebbers van Haarlem. Zo voeg je op een subtiele manier een stukje Haarlemse geschiedenis en karakter toe aan je woonruimte, elke dag opnieuw.

Leuke houten ornamentjes voor straks in de kerstboom of om zomaar ergens aan te hangen.

Te koop bij VVV Haarlem, verpakt in een chic doosje voor € 11,95.

16 ✶ HRLM 104

Haarlem op je boterham Haerlems Beleg is een 14 maanden oude Goudse kaas, een smakelijke eerbetoon aan Haarlem.

De speciale receptuur zorgt voor een heerlijke oude kaas met een fijn kristalletje in het zuivel.

Ondanks zijn respectable leeftijd is de kaas heerlijk smeuïg. Lekker voor bij de borrel of op je boterham.

Te koop bij VVV Haarlem, een kaasschuitje kost € 9,95.

104 HRLM ✶ 17

Haarlem op je boterham Haerlems Beleg is een 14 maanden oude Goudse kaas, een smakelijke eerbetoon aan Haarlem.

De speciale receptuur zorgt voor een heerlijke oude kaas met een fijn kristalletje in het zuivel.

Ondanks zijn respectable leeftijd is de kaas heerlijk smeuïg. Lekker voor bij de borrel of op je boterham.

Te koop bij VVV Haarlem, een kaasschuitje kost € 9,95.

104 HRLM ✶ 17

Bas

Elise

Monique

Medewerkers aan het woord over hun bijzondere werkplek

Westerveld achter de schermen Westerveld is veel meer dan een gedenkpark. Het is een unieke plek waar historie, natuur en zorg voor mensen samenkomen.

Elke dag zet ons team van ruim 60 medewerkers zich in om gasten een warm en respectvol welkom te bieden. Zij vertellen waarom werken bij Westerveld niet alleen bijzonder, maar ook betekenisvol is.

Bas Visser Medewerker gedenkpark Bas begon op zijn 15e bij Westerveld en werkt inmiddels ruim twintig jaar in het groen. “De rust en omgeving spraken mij

— ‘Het geeft zoveel voldoening om bij te dragen aan een persoonlijk afscheid’ —

vanaf het begin aan. Je hebt hier echt het gevoel dat je iets kunt betekenen voor bezoekers.” Bas en zijn team zorgen dat het park er altijd verzorgd uitziet, in weer en wind. “We zetten de traditie van tuinarchitect Louis Paul Zocher voort. Dat is een eer. Na een lange dag het resultaat zien, maakt ons trots.”

Ook het contact met bezoekers vindt hij waardevol: “Soms hebben nabestaanden behoefte aan een praatje. Daar nemen we de tijd voor.”

Elise Mandersloot Algemeen medewerker Elise zocht een baan met betekenis en vond die bij Westerveld. “Elke uitvaart en familie is uniek. Het geeft zoveel voldoening om bij te dragen aan een afscheid dat persoonlijk en zorgvuldig verloopt.” Zelfs haar dagelijkse fietstocht door het gedenkpark is bijzonder: “Een geluksmomentje.” Ze herinnert zich een begrafenis in een mausoleum uit 1914: “Dan voel je de geschiedenis van deze plek.” Favoriet is de kleine

— ‘Sommige plekken in het park zijn magisch’ —

buitenaula Torenduin: “Stil, sereen, en soms verschijnen er vlinders tijdens de plechtigheid. Magisch.”

Monique Kioschis Teamleider Administratie Monique werkt sinds 2011 bij Westerveld.

“Vanuit onze afdeling hebben we veel contact met nabestaanden en uitvaartondernemers. Dat maakt het werk afwisselend en uitdagend.”

Samen met collega’s zorgt ze dat wensen mogelijk worden. Ook de jaarlijkse Gedenkavond is voor haar een hoogtepunt: “Voor bezoekers een waardevolle avond. Voor ons fantastisch om dit samen te organiseren.” Haar werkplek biedt een uniek uitzicht: “De oude urnentuin is prachtig in elk seizoen!”

Meer weten over Westerveld?

Bekijk onze website, waar je meer informatie vindt over de dienstverlening, maar ook over de historie, de natuur in het gedenkpark en de activiteiten die gedurende het jaar worden georganiseerd.

Duin en Kruidbergerweg 2-6, 1985 HG Driehuis 0255 – 51 48 43 info@bc-westerveld.nl www.bc-westerveld.nl

18 ✶ HRLM 104

COLUMN ✶

Karbonkel

Karbonkel is publicist, geschiedenisfreak en Haarlemoloog.

Hij laat zijn licht schijnen op zaken van Wisselende Importantie...

ZMRZTHD Een van de aardige dingen van zeventiger-van-nu zijn, is dat je heel bewust de overgang van zwart-wit naar kleur hebt meegemaakt.

Zeventigers-van-toen (laten we 1970 schrijven, voor de aardigheid) hadden natuurlijk ook de nodige veranderingen meegemaakt: mijn grootvader was ‘er bij’ toen de gebroeders Wright het allereerste vliegtuigje wel 37 meter ver lieten vliegen, en hij zag ook de eerste maanlanding voor zijn ogen plaatsvinden, 66 jaar later.

Kleur was nu definitief binnen handbereik, en het aantal vriendjes op school die er óók eentje hadden nam toe, tot ook wij zo’n felbegeerd apparaat hadden staan – nog groter en dieper dan de oude, bruine zwart wit-Grundig, die ons tien mooie jaren op de hoogte had gehouden van hoe Ivanhoe Engeland probeerde te redden uit de klauwen van Prins John, hoeveel netten we gaandeweg konden ontvangen en het nieuws. Maar voortaan voetbalden we in kleur!

Daartussen maakte hij maar liefst twéé wereldoorlogen mee, waarbij in de eerste het vliegtuig werd vervolmaakt, en tijdens de tweede de raket. Maar dan was allemaal in zwart-wit dus. De eerste Mannen op de Maan, de eerste Europa Cup voor een Nederlandse ploeg, de eerste successen der Nederlandse schaatsers, het journaal op televisie, indrukwekkende drama’s als De Glazen Stad en De Boeken der Kleine Zielen, de leegte op straat veroorzakende afleveringen van De Bezetting en de avonturen van Pipo de Clown en Swiebertje kwamen in vijftig tinten grijs tot ons.

Die uitbarsting van kleur stond niet op zichzelf: het was, alsof de zomer overal uitbundig uitbrak. Mensen, auto’s, bussen, de mode, de muziek, de politiek – zelfs het Vuurwerk, het Bloemencorso en de Luilakmarkt leken fleuriger dan ooit tevoren. De roemruchte sixties, vol zomerse Liefde en Bloemenkinderen die hun stiletto’s neerlegden, vonden hun hoogtepunt in een positieve, ziel-optillende fontein van Geloof, Hoop en Kleur!

Maar er was iets onderweg, in de lucht. Op doorreis naar campings in Luxemburg, Tsjecho-Slowakije of West-Duitsland was in dat laatste land al hier en daar zo’n prachtige nieuwe kleurenbak te bewonderen, in de Raststätte waar we zuur brood en iets minder zure worstjes aten. Kort daarna kon zo’n toestel ook in onze eigen stad gevonden worden: een automobielenverkoper aan het Houtplein liet er ’s avonds eentje draaien in de etalage, en steevast stonden daar mensen zich te vergapen aan afleveringen van Bonanza of De Vliegende Non.

We kunnen deze bloemrijke herinnering natuurlijk in het ijsvakje van de koelkast bewaren, om de blokjes er af en toe even uit te halen voor het zoveelste Vroeger-was-alles-beter-feestje. Maar we kunnen het allemaal ook actief koesteren, door aan de rand van het net in volle pracht opgerezen zomerveld te denken: Zo kan het dus ook.

We hebben het vaker gedaan, dus waarom niet?

We zijn tenslotte niet maar één zwaluw…

104 HRLM ✶ 19

UITVAARTVERZORGING LOES HOFHUIS

Inspirerend vergaderen en werken

• Het Seinwezen: duurzaam verbouwd industrieel erfgoed.

• Voor ruime flex-werkplekken en bijzondere vergaderzalen.

• Ongedwongen zakelijkheid dichtbij Haarlem CS. • Broedplaats van sociale innovatie in de buurt.

Foto: Hans Peter Föllmi

EEN MOOIE UITVAART REGEL JE SAMEN De dood vormt een wezenlijk onderdeel van het leven. En toch komt een overlijden in de meeste gevallen onverwacht. Naast alle emotionele zorgen zijn er plotseling veel praktische zaken die geregeld moeten worden. Het kan u veel troost geven als een persoonlijk afscheid goed georganiseerd is.

Ik informeer u graag over de mogelijkheden en denk met u mee, zodat u ondanks alle verdriet er met een goed gevoel op terug kunt kijken.

Voor informatie of vragen kunt u bellen met 06 55 79 75 85.

WWW.LOESHOFHUIS.NL

Seinwezen.nl Inspirerend erfgoed aan het spoor Kinderhuissingel 1 2013 AS Haarlem 023 5317118

Sillver Studio

by Deb ©

haarstudio Gedempte Raamgracht 28 zwart 2011 WH Haarlem - 023 534 39 59 maandag en dinsdag gesloten

MIJN STIJL MISJA BEIJERS WAT IS JOUW STIJL? “Interesse in mode heb ik altijd gehad, dat is iets wat ik van huis uit heb meegekregen. Net zoals liefde voor mooie, kwalitatief goede kleding. Ik hou van klassiek en mix het graag met eigentijdse ontwerpen. Ik combineer graag tweedehands en/of vintage stukken, soms met iets nieuws. Mijn stijl kan ik daarom het best omschrijven als eclectisch, een mix van stijlen. Accessoires als broches en andere sieraden spelen ook een belangrijke rol, want daarmee maak je een outfit persoonlijk.”

WAT INSPIREERT JE? “Ging ik vroeger het liefst in donkerblauw en zwart de deur uit, de afgelopen jaren kleed ik me uitbundiger – meer kleur, meer lef.

Mijn grijze haar speelt daarin een rol, maar zeker ook de mensen die ik onderweg tegenkom. Ik heb me vooral laten inspireren door de mensen (60plussers) met een uitgesproken stijl die ik zelf heb gefotografeerd voor mijn boek Oog voor Stijl en blog MisjB.nl.

De mooiste mode-opleiding ter wereld kost niets, je hoeft alleen maar goed te kijken.”

WAT DRAAG JE NU? “Natuurlijk geniet ik er ook van om af en toe een mooi nieuw item te kopen, meestal een basisstuk dat ik goed kan combineren met andere stukken uit m’n kast.”

• Broek: Paragons Haarlem • Top: Sefa by Kasim Bloemendaal • Bloes: Scruples Antwerpen • Bril: Mooie Ogen Schagen • Armbanden: &OtherStories • Parels: Jojama en vintage • Ring: vintage • Schoenen: Xsensible • Kapper: Salon54

104 HRLM ✶ 21

Productie en fotografie: Franklin van der Erf..

WAT IS JE FAVORIETE WINKEL? “Ik koop heel graag tweedehands en/of vintage kleding – ook accessoires – want er is al zoveel moois. Ik hoef inmiddels niet meer alle trends te volgen, dus is het niet erg om iets van een paar seizoenen geleden te dragen. Voor een fractie van de nieuwprijs vind je kwalitatief goede kleding die je nog jaren kunt dragen. Haarlem heeft een fantastisch aanbod van dit soort winkels.

Voor mijn blog heb ik moeiteloos een route door de binnenstad gemaakt met 7 adressen, met elk hun eigen unieke collectie. Van eigentijds tweedehands tot designer vintage en alles daar tussenin”.

Foto: Noord-Hollands Archief - Fotopersbureau De Boer.

✶ TOEN

Zwembad De Houtvaart -1951

22 ✶ HRLM 104

Foto: Amanda Pinas.

COLUMN ✶

Adrian de Groen is freelance communicatiemedewerker & vormgever in Haarlem en Amsterdam en rijdt als vrijwilliger op de dierenambulance van de Dierenbescherming.

Ze woont in Haarlem met af en aan vliegende (studenten)kinderen.

Kat Stip is er wel altijd.

Meer dan een dier De Dierenambulance rukt uit om dieren te helpen die zonder hulp vaak geen kans maken. Dat is zo klaar als een klontje.

Wat ik me – voordat ik vrijwilliger bij de Dierenambulance werd – echter niet zo realiseerde, is dat de Dierenambulance minstens zo veel mensen helpt, die zonder hulp vaak geen idee hebben wat ze met een situatie aan moeten.

Want wat moet je doen met een vogel die tegen je raam is gevlogen en versuft op de grond blijft liggen, of een vermagerde kat die al dagen rondom je huis zwerft, of een nest pulletjes (jonge eendjes) waarvan de moeder is aangereden; en wat te zeggen van een vleermuis die uit een ventilatieschacht op je bureau valt of een gewonde haas die je langs de weg aantreft? Het zijn momenten waarop je in eerste instantie niet echt zit te wachten, maar die je – als het goed is – wel in een zorgmodus brengen. Hier moet je wat mee… Maar wat?

Het is precies daar waar de Dierenambulance om de hoek komt kijken, of beter gezegd, om de hoek komt rijden. Wij zijn er niet alleen om een dier te vangen of op te halen en te vervoeren naar de juiste zorgverlener of eigenaar; wij zijn er ook om degene die een melding heeft gedaan (de melder) te ontzorgen. Wij schieten te hulp, nemen de zorgtaak over en bedanken melders altijd voor hun alertheid, bezorgdheid en het bellen naar de Dierenambulance van de Dierenbescherming.

Mensen nemen de moeite om te bellen omdat ze geraakt worden door het lot van een dier. Ze voelen verantwoordelijkheid voor iets dat zichzelf niet kan redden. Het is dan belangrijk om te kunnen zeggen: “Dank voor de melding.” Dat klinkt misschien klein, maar dat is het niet. Aan het einde van een rit gaat het lang niet altijd alleen om een dier dat veilig is ondergebracht. Het gaat minstens zo vaak om iemand die opgelucht de telefoon neerlegt, wetend dat het goed komt of dat er in ieder geval naar gekeken wordt.

Dat iemand anders de verantwoordelijkheid en zorg overneemt, maakt het voor de melder makkelijker om de situatie weer los te kunnen laten.

En dat is dus zo mooi aan het werk op de Dierenambulance; het gaat om zoveel meer dan een dier.

Wil je ook vrijwilliger worden bij de dierenambulance?

Scan de QR-code voor meer informatie.

104 HRLM ✶ 23

Mick enkrijgen Rick krijgen vanstadsgids een stadsgids een rondleiding de Haarlemse Hofjes Mick en Rick van een een rondleiding langs langs de Haarlemse Hofjes enMichaëla foto’s: Michaëla J Bijlsma, Illustraties: Eric J Coolen, Vormgeving Henk Tijbosch en beeldbank NH-Archief Tekst enTekst foto’s: J Bijlsma, Illustraties: Eric J Coolen, Vormgeving Henk Tijbosch en beeldbank NH-Archief

HRLMse Hofjes We gaan nu naar Witte Herenstraat 14, hier is een poortje met een mooie gevelsteen. Loop maar door het hek en de lange gang. Dan kom je in het Luthers Hofje.

Door wie werd dit gesticht?

Hofje van Bakenes Brouwershofje Bruiningshofje Essenhof Hofje Codde en Van Beresteyn Frans Loenenhofje Gravinnehof Hofje van Guurtje de Waal Hofje van Heijthuijsen Hofje in den Groenen Tuin Johannes Enschedé Hof Hofje van Noblet Hofje van Loo Luthers Hofje Hofje van Oorschot Proveniershof Remonstrants Hofje Hofje van Staats Teylers Hofje Vrouwe- en Antonie Gasthuys Vrouwe- of Verwershofje Wijnbergshofje Zuiderhofje

Dit is een protestants kerkgenootschap dat ontstaan is na de reformatie en gebaseerd is op de leer van de Duitse hervormer Maarten Luther.

Heeft dit hofje ook een regentenkamer?

24 ✶ HRLM 104

Oh ja!!

Ik zie het!

Wat is dat eigenlijk een Lutherse kerk?

De Lutherse Gemeente stichtte in 1614 het Luthers hofje en is verbonden aan de Lutherse kerk. Die staat pal naast het hofje. Vier huisjes zijn tegen de Lutherse Kerk aan gebouwd.

De daken van de woningen zijn verlaagd om de lichtinval in de kerk te behouden.

Wie zijn die Witte Heren waarnaar de straat vernoemd is?

Het hofje en de kerk zijn gebouwd op de grond van de Sint Antonieboomgaard. Deze hoorde bij het klooster van de Norbertijnen. Deze kloosterlingen hadden witte pijen aan. Daarom werden ze Witte Heren genoemd.

INTERVIEW ✶

Wat is dit?

Dit is een stenen buiten-preekstoel.

Die zit aan de regentenkamer vast.

Ja, het gebouw naast de huisjes is de regentenkamer en dat is tegelijkertijd ook de consistorie van de kerk.

Het interieur is te zien op deze foto van Willem Brand van de Hofjeskrant.

Voor wie was het hofje bedoeld?

Dat is wel heel bijzonder!

Hoezo?

Zo kon de predikant vanuit de regentenkamer de bewoonsters toespreken.

Voor arme Lutherse vrouwen van 50 jaar en ouder.

Kijk een leuke oude ansichtkaart en foto gevonden bij de beeldbank van het NH-Archief.

Hoeveel woningen zijn er nu?

In het begin waren er 4 woningen, in 1648 werd dit uitgebreid tot 9. In 1783 stond het hofje op de nominatie om te verdwijnen omdat de kerkenraad het financieel niet meer kon bolwerken.

Maar het is er nu nog steeds!

Ja, uiteindelijk ging het financieel beter en werd het heropend.

Het hofje werd in de loop der jaren diverse malen verbouwd en 1982 gerestaureerd. Toen werd het Kunnen we aantal woningen teruggebracht het hofje ook naar vijf. bezoeken?

Het Luthers Hofje is opengesteld van maandag tot en met zaterdag van 10u tot 17u.

› Wordt vervolgd in de volgende HRLM! 104 HRLM ✶ 25

P

areltjes

uit het Noord-Hollands Archief

Aandachtig leven, de glasnegatieven van Jacob Keizer (1887-1935) Een vrouw luistert met gesloten ogen naar een Philipsradio (afb. 1). Het forse apparaat valt wat uit de toon in de verder zo tijdloze en serene omgeving. Achter haar bevindt zich een goed gevulde boekenkast. Op een andere foto zien we dezelfde vrouw terug (afb. 2). Schijnbaar een paar jaar ouder, maar op dezelfde stoel in een andere hoek van de kamer. Wederom met een boekenkast, ditmaal prominent in beeld. Als je goed kijkt zijn veel van de titels leesbaar. Het is een veelzijdige verzameling.

De Bijbel, maar ook meerdere versies van De Kleine Johannes uit 1887 door Frederik van Eeden.

26 ✶ HRLM 104

HISTORIE ✶

(afb. 1) Cornelia Alphenaar met ogen dicht, luisterend naar de radio met hoofdtelefoon [deel van de afbeelding weggesneden voor print], circa 1925-1930.

(afb. 2) Cornelia lezend naast de boekenkast, circa 1925-1935.

› 104 HRLM ✶ 27

(afb. 3) Hyacintenlaan 51 ten tijde van de bouw, circa 1924.

We kijken naar Cornelia Maria Johanna Alphenaar die werd gefotografeerd door haar echtgenoot Jacob Keizer. Jacob Hermanus Keizer werd op 7 augustus 1887 in Haarlem geboren als zoon van een hoefsmid. Op een van de glasnegatieven uit de collectie is de hoefsmederij op de Lange Margarethastraat in Haarlem te zien. Jacob werkte als spoorwegambtenaar bij de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij, de voorloper van de Nederlandse Spoorwegen. En op 22 september 1921 trouwde hij in Haarlem met Cornelia Alphenaar, dochter van een muziekhandelaar. Samen kregen ze rond 1922 een dochter, Anna, die in de familie ook als Annetje werd aangeduid. .

INGETOGEN MOMENTEN Op de ogenschijnlijk eenvoudige beelden

28 ✶ HRLM 104

die zojuist werden beschreven gebeurt niets spectaculairs, maar hierin ligt juist de kracht.

Het zijn ingetogen momenten in een huis in Haarlem aan de Hyacintenlaan 51. De tijd lijkt er even stil te staan.

Wie de ruim tweehonderd glasnegatieven van Jacob Keizer bekijkt ontdekt al snel dat deze manier van kijken geen uitzondering is.

Zijn foto’s vormen een samenhangend geheel waarin natuur, licht en het dagelijks leven steeds opnieuw terugkeren. Het interieur vertelt iets over de leefwereld van het gezin.

Of Jacob zich door boeken als De Kleine Johannes liet inspireren weten we niet.

De aanwezigheid ervan in de boekenkast laat zich moeilijk interpreteren. Wel sluiten zijn foto’s opvallend goed aan bij een bredere cultuur van natuurbeleving, lezen en aandachtig kijken die in de eerste .

decennia van de twintigste eeuw in Nederland opgang maakte.

BOUW VAN HET HUIS Veel van Jacobs foto’s spelen zich af rond de woning aan de Hyacintenlaan 51 in Haarlem.

Ook de bouw van het huis legde hij vast.

Op een van de foto’s uit omstreeks 1924 (afb. 3) staat het nog in de steigers, voorzien van een bord van de Haarlemse bouwkundige G. Hollenberg Jr. Cornelia en Annetje staan links op de voorgrond.

Het huis was in 1925 gereed voor bewoning, en latere foto’s tonen de woning én de tuin gevuld met leven. Zo wordt er gemusiceerd en geposeerd bij de kerstboom door het gezin en de familie. Op een latere foto is het huis vanaf het omringende veld richting tuin te zien (afb 4). Opvallend is het lage .

HISTORIE ✶

(afb. 4) Hyacintenlaan 51 vanuit het bollenveld aan de achterkant gezien, circa 1925-1930.

(afb. 5) Dochter Annetje en Jacob Keizer in een veld, circa 1926.

standpunt en het feit er zo veel van het veld in beeld werd gebracht. De begroeiing lijkt hier het hoofdonderwerp.

ANNETJE Uit de manier waarop Jacob zijn dochter Annetje fotografeerde spreekt veel zorgvuldigheid en betrokkenheid. Op een van de foto’s uit circa 1926 zijn ze lachend samen te zien in een veld (afb 5), mogelijk achter het huis. Hij maakte meerdere series van Annetje, onder meer met een gieter, zoals te zien is op de foto die op 8 september 1926 werd genomen (afb. 6). Dat die datering zo exact kan worden vastgesteld, is te danken aan de bewaard gebleven fotoalbums die Jacob zelf samenstelde. Die albums bevatten dateringen en handgeschreven onderschriften. Op een van de pagina’s schrijft hij: “mijn dochter Anna Keizer”. Het zijn slechts vier woorden, maar ze brengen de maker onverwacht dichtbij. Door de albums krijgen de opnamen een extra dimensie. Het zijn niet alleen beelden, maar onderdeel van een bewust samengesteld familiearchief waarin

› 104 HRLM ✶ 29

(afb. 6) Dochter Annetje watert de Oost-Indische kers in de tuin, 8 september 1926.

30 ✶ HRLM 104

HISTORIE ✶

(afb. 9) Tafereel van zonlicht schijnend tussen de bomen, circa 1925-1935.

(afb. 8) Foto van trein op het spoor, circa 1925-1935. herinneringen werden geselecteerd, geordend en voorzien van betekenis.

GEWENSTE UITSNEDE Ook de glasnegatieven zelf bieden aanwijzingen voor de werkwijze van Jacob.

De platen van 9x12 cm bevatten een ontwikkelgelatinezilverlaag. Het is niet bekend met welke camera hij fotografeerde, maar dit soort camera’s werden in de tijd dat Jacob fotografeerde veelvuldig gebruikt door amateurs. Opvallender is wat hij vervolgens met sommige negatieven deed.

Op een aantal glasplaten kraste hij in de emulsielaag om een gewenste uitsnede aan te geven. Zo is bij een opname van schaatsers goed zichtbaar hoe hij het centrale deel van het beeld afbakende en zo zijn compositie verfijnde (afb 7).

Het is voor de hand liggend Jacob te zien als spoorwegman met een camera. Zijn beroep en zijn liefde voor techniek lijken daar aanleiding toe te geven. Hij maakte inderdaad foto’s van spoorwegmaterieel en was bovendien actief binnen vereniging De Hollandsche Molen, wat de vele molenfoto’s in de collectie verklaart.

Toch lijkt zijn aandacht meer te hebben gelegen bij natuur(beleving). Zelfs op foto’s waarop een trein de aanleiding lijkt te zijn geweest valt op hoeveel ruimte Jacob laat aan het omringende landschap (afb 8).

STILLEVENS Hij experimenteert met natuurstillevens en fotografeert zijn dochter Annetje met grote regelmaat tussen planten, in de tuin of spelend in het groen. En ook buitenshuis zijn

er sociale momenten in de natuur vastgelegd, zoals aan zee. Bijzonder fraai zijn de foto’s die hij maakte van bomen. Deze beelden ademen een grote rust, met gefilterd licht en haast abstracte patronen. Het zijn opnamen waarin sfeer belangrijker lijkt dan plaats (afb. 9).

Achteraf krijgt de collectie een aangrijpende biografische context. Cornelia overleed in op 19 januari 1935 na een kort ziekbed.

Een maand later, op 20 februari 1935, overleed Jacob zelf. Hun dochter Anna bleef achter. In een advertentie uit maart 1935 bedankt zij namens de familie voor de ontvangen blijken van medeleven.

Vijftien jaar later, op 23 januari 1950, trouwt ze zelf in Bloemendaal, met assistent accountant Arie Willem van der Stel.

Sinds 2023 worden de glasnegatieven bewaard door het Noord-Hollands Archief. Dat zij al die tijd in familiebezit zijn gebleven en uiteindelijk aan het archief zijn geschonken, maakt deze persoonlijke geschiedenis nu toegankelijk voor een breed publiek. De collectie toont het leven van een Haarlemse familie zoals die zichzelf zag en wilde documenteren. Veel negatieven zijn niet exact gedateerd en afgebeelde personen en locaties zijn niet met zekerheid te identificeren. Juist in die ontdekkingstocht ligt een deel van de aantrekkingskracht.

De beelden nodigen uit om aandachtig te kijken, precies zoals Jacob Keizer dat zelf lijkt te hebben gedaan. ✶ .

104 HRLM ✶ 31

Tekst: Jet Blokhuis, conservator beeldcollecties Noord-Hollands Archief.

(afb. 7) Schaatsende mensen langs een molen [correctie op glasplaat door wegkrassen van een midden stuk van de afbeelding, de molen en schaatsende mensen nog in beeld], circa 1925-1935.

Familieverhalen en familiebanden vormen de rode draad in ons leven. Ze verbinden generaties, bewaren herinneringen en geven identiteit. HRLM Stadsglossy ging op zoek naar de mooiste, meest bijzondere en ontroerende verhalen.

Iedereen is een deel van een familie.

Familie waar je van kunt houden, familie die je niet ziet of wilt zien. Je hebt er, ongeacht je achtergrond, er allemaal mee te maken.

“The family is one of nature’s masterpieces, familie, één van de meesterwerken van de natuur, het zijn de woorden van filosoof en dichter George Santayana. Wij zijn allemaal onderdeel van een grote of een kleine familie. Families zijn uniek, elke familie heeft zijn eigen verhaal.”

HET FAMILIEVERHAAL VAN HARRIETTE Harriette is de oudste zus van een grote Surinaamse familie.

Al meer dan vijftig jaar woont ze in Haarlem, maar de band met Suriname en haar familie is altijd gebleven. Na het overlijden van haar jongere broer wordt zij gevraagd naar Suriname te komen.

“Als oudste zus zorg ik voor mijn broertje, ik ben gegaan om hem af te leggen. Het is de laatste fase en ik zorg dat hij er mooi uitziet. Ik blijf bij de familie tot alles mooi is afgesloten. In Nederland verzorg ik ook mensen in hun laatste fase. Dat vind ik belangrijk.”

32 ✶ HRLM 104

INTERVIEW ✶

‘Ik vind het superbelangrijk dat er respect is in de familie’ Haar broer heeft Harriette iedere dag gebeld vanuit Nederland, ook de dag voor zijn overlijden. Eenmaal in Suriname zorgt ze voor al het regelwerk, dat wordt van haar verwacht als oudste zus. Tevens zorgt ze voor haar moeder van 95 jaar. Haar moeder is een sterke vrouw, zij kookt en woont nog zelfstandig. Ze accepteert dat haar kinderen soms voor haar koken, maar het moet wel volgens haar recept. “Ze wil dat je met de grote pan naar haar toe komt. Dan roert ze, proeft ze en keurt ze. Haar oordeel is doorslaggevend. Mama is de baas. Zo is dat in Suriname. Hier in Suriname ben ik echt weer een Surinaamse, Ik pas me aan, aan het ritme en het tempo.”

In Nederland voedde Harriette haar drie zonen alleen op. Hun vader bleef betrokken en de jongens gingen regelmatig naar hem toe in Suriname. Dat vond ze belangrijk.

“Kinderen staan buiten de problemen van hun ouders.” Haar familie in Nederland wordt alleen maar groter met inmiddels 12 kleinkinderen erbij. In haar huis is zij de Kapitein; kinderen en kleinkinderen hebben respect voor haar. Harriette geeft duidelijkheid; “Ze moeten luisteren, hoor.

Ik vind het superbelangrijk dat er respect is.”

Dat zijn normen en waarden die Harriette zelf ook heeft meegekregen. Familie is belangrijk voor haar. Ze houdt van haar familie en zorgt voor ze. Zij is ook belangrijk voor de familie, als dochter, oudste zus, moeder, oma en tante. En zo is het..

104 HRLM ✶ 33

Productie: Mirjam Touw.

INDRUKWEKKEND Haar familie is indrukwekkend groot: twaalf broers en zussen van moederskant en tien van vaderskant. Over halfbroers of halfzussen wordt niet gesproken. “Het zijn allemaal kinderen van vader en moeder. Iedereen is gewoon broer of zus.”

BEN JIJ AL VRIEND? Word Vriend van HRLM voor slechts € 32,50 per jaar en ontvang elk nummer van ons magazine heerlijk thuis in Haarlem – of ver daarbuiten.

Als Vriend maak je deel uit van de HRLM-vriendenkring; mensen met liefde voor onze stad, voor mooie verhalen en voor alles wat Haarlem bijzonder maakt.

Omdat wij van lezen houden én onze Vrienden graag verrassen, verloten we elke editie een boek uit onze boekenrubriek onder onze Vrienden.

Steun lokaal, lees met plezier Word vandaag nog

Vriend van HRLM www.hrlm-online.nl/vrienden

34 ✶ HRLM

Stadsmormels

Gewapend met haar camera en een gezonde dosis nieuwsgierigheid struint onze fotograaf Linda Llambias door de straten en is altijd alert op… stadsmormels. Van brutale duiven met grootse plannen tot katten die doen alsof ze de burgemeester zijn: niets ontsnapt aan haar scherpe oog. Ze legt die momenten vast waarop je óf spontaan ‘achhh’ fluistert, óf je serieus afvraagt wie hier nu eigenlijk de stad runt. Want achter gevels, onder bankjes en tussen winkelende mensen blijkt een compleet verborgen dierenleven schuil te gaan.

104 HRLM ✶ 35

HRLM tuin- & moestuintips 1. GEEF SNIJBLOEMEN EEN DRUPPELTJE CHLOOR Een vaas vol tulpen of dahlia’s? Voeg letterlijk één klein druppeltje chloor toe aan het water. Het remt bacteriegroei waardoor het water langer fris blijft en bloemen minder snel slap hangen. Niet overdrijven, je bloemen zijn geen zwembad.

2. PLANT UIEN NAAST WORTELS Oude moestuinwijsheid die verrassend goed werkt. De geur van ui helpt wortelvlieg te verwarren en andersom houdt wortelgeur de uienvlieg op afstand. Een soort natuurlijke burenwacht.

3. KOFFIEDIK TEGEN SLAKKEN Gooi je koffiedik niet weg, maar strooi het rondom jonge planten. Slakken zijn geen fan van de structuur én geur.

4. OOGST BONEN JONG EN BLIJF PLUKKEN Wacht niet tot bonen groot en taai worden. Hoe vaker je jonge bonen plukt, hoe meer nieuwe peulen de plant blijft aanmaken. Vergeet je ze een week? Dan verandert een productieve plant al snel in een zaadfabriek. Bonen houden van aandacht.

5. REGENWATER IS GOUD WAARD Planten houden meer van regenwater dan van hard kraanwater. Zet een regenton neer en gebruik dat water voor je moestuin of potplanten. Gratis & duurzaam.

6. BASILICUM NAAST TOMATEN Niet alleen op je bord een gouden combinatie. Basilicum naast tomaten helpt plagen verminderen, is lekker en het staat ook gewoon gezellig in de moestuin.

7. ZAAI RADIJS TUSSEN LANGZAME GROENTEN Wortels, pastinaak en bieten nemen soms rustig de tijd om boven te komen. Zaai er radijs tussen. Die kiemt snel, markeert je rij én is vaak al geoogst voordat de andere groenten ruimte nodig hebben. Een tijdelijke huurder in je moestuin.

Tekst: Falco Bloemendal. Foto: :Pixabay.

8. GEBRUIK BRANDNETELGIER ALS GRATIS PLANTENBOOST Vul een emmer met brandnetels, voeg water toe en laat het een week staan.

Het gaat ruiken alsof er iets ernstig mis is gegaan, maar je krijgt er wel een stikstofrijke plantenvoeding voor terug. Verdunnen en bij de bladgroenten gieten, je planten schieten omhoog.

9. ZET TERRACOTTA POTTEN IN DE GROND TEGEN UITDROGING Graaf een ongeglazuurde terracotta pot naast dorstige planten in en vul die met water.

Het vocht trekt langzaam door de poreuze wand de bodem in. Vooral handig tijdens warme weken of als je een weekend weg bent.

10. LAAT COURGETTES NIET ONTSNAPPEN Iedere moestuinier kent het: je denkt ‘morgen oogsten’ en twee dagen later ligt er een courgette ter grootte van een honkbalknuppel. Controleer je planten dagelijks in het seizoen. Courgettes hebben namelijk groeispurtallures waar pubers jaloers op zijn.

AFSLUITER: Tuinieren blijft een combinatie van kennis, experimenteren en af en toe glorieus falen.

Soms werkt een oude oma-tip beter dan een duur tuincentrumproduct. En als iets mislukt: gewoon doen alsof het een bewuste proefopstelling was.

36 ✶ HRLM 104

NATUUR in HAARLEM

Deze natuurrubriek wordt verzorgd door IVN-Zuid-Kennemerland (Instituut voor Natuureducatie en Duurzaamheid). Ook mee de natuur in? Zie www.ivn.nl/zk

Planten en dieren: wat groeit en bloeit er in Haarlem? Tijd om naar buiten te gaan!

Hans Smits neemt ons mee en laat zien wat de natuur om ons heen te bieden heeft.

PADDENSTOELEN IN DE ZOMER We denken automatisch aan de herfst als we het over paddenstoelen hebben. Maar de herfst heeft niet het alleenrecht, er zijn het jaar rond paddenstoelen, ook nu in de zomer en zeker niet de minste!

De tonderzwam heeft iedereen waarschijnlijk wel eens gezien, hij zit bij voorkeur op beuk en berk en is het jaar rond te bewonderen. Hij wordt tot ongeveer 30 cm groot en kan 10 jaar of soms zelfs nog ouder worden.

Twee aparte soorten die in de vroege zomer, zo vanaf mei, tevoorschijn komen zijn de zwavelzwam en de zadelzwam.

Nu te zien dus, soms ook in de Hout te bewonderen.

De zadelzwam is een éénjarige houtzwam die zijn naam eer aan doet. Hij is beige met bruine schubben en volgroeid wel zo groot als zo’n plaatstalen zitting (zadel) van een tractor. Hij is door z’n afmeting niet te missen.

De zwavelzwam valt op door de mooie heldergele kleur als hij jong is, later vaak verkleurend naar oranje tot baksteenrood.

Hij is als jonge paddenstoel eetbaar, maar niet rauw, want dat kan nare darmklachten veroorzaken.

Ik zeg altijd dat je paddenstoelen bekijkt met je ogen en niet met je handen. Lekker laten staan zodat een volgende wandelaar hem ook kan bewonderen. Op de botermarkt staat op vrijdag de kraam van Portabella waar je allerlei heerlijke wilde en biologisch geteelde paddenstoelen kunt kopen.

104 HRLM ✶ 37

HAARLEMSE BOMEN BOMEN GEVEN SFEER AAN ONZE STAD.

“Dit vind ik de mooiste boom van de Bolwerken”, aldus een vrouw die mij samen met haar hond meeneemt naar de majestueuze populier aan de achterzijde van Staten Bolwerk 1.

Vooral de diepe groeven van de schors maken de boom zo prachtig.”

Ik kan het alleen maar beamen.

Deze Canadese populier (Populus x canadensis) is een snelle groeier.

Hij staat hier net iets meer dan honderd jaar, is de dikste populier van Haarlem met meer dan vijf meter in omtrek en heeft een hoogte van 30 meter. Het hout van de populier is licht, veel lichter dan dat van bijvoorbeeld eiken of beuken.

Bij hevige wind breken er dan ook gemakkelijk takken af.

Foto: Gerphil Kerkhof.

Haarlem heeft honderd bomen die door de Bomenstichting zijn opgenomen in het Landelijk Register Monumentale Bomen (zie www.monumentalebomen.nl).

Veertig daarvan staan in een handzaam boekje Langs monumentale bomen in Haarlem, verkrijgbaar voor € 3,- bij de boekhandel en het VVV.

GERARD TAMMINGA NEEMT ONS MEE LANGS MONUMENTALE BOMEN IN HAARLEM.

COLUMN ✶

Falco Bloemendal is centrummanager in Haarlem en actief in verschillende besturen.

Hij houdt zich in zijn vrije tijd bezig met imkeren, tuinieren en duurzaamheid.

Pluots, pluktuinen en andere ontsporingen De zomer is begonnen. Nou ja, officieel dan. Want eerlijk gezegd voelde april meer als een dorstige HRLM-lezer, midden in de zomer op een zonnig terras waar het bier nét op is, dan als een groeizaam voorjaar. De op twee na droogste april ooit, terwijl de temperatuur ondertussen gewoon bijna een graad hoger lag dan normaal. What’s new? Alles kwam dit jaar wat aarzelend op gang, alsof de natuur eerst nog even wilde controleren of het waterverbruik niet uit de hand liep.

Maar inmiddels groeit het hier weer vrolijk alle kanten op.

Mijn moestuinbuurvrouw, waar ik eerder al eens over schreef, is ondertussen gestopt met tuinieren. Het werd fysiek te zwaar.

Ze komt nog wel af en toe langs om te kijken, een praatje te maken en om hier en daar een aardbei of een handje frambozen mee te nemen. En geef haar eens ongelijk. Langzaam, en daarna ineens verrassend snel, heb ik delen van haar tuin overgenomen.

Dat begon met een paar vierkante meter, maar voor ik het wist stond ik complete paden te verleggen en fruitstruiken te planten alsof ik ongemerkt een klein voedselbos was begonnen.

Er kwam een extra aardbeienras bij, eentje met de naam ‘Falco’, die moest ik natuurlijk hebben. Verder aalbes, framboos, blauwe bes, Japanse wijnbes, kruisbes en zwarte bes. Maar ook wat minder alledaagse soorten zoals jostabes, een kruising tussen een kruisbes en een zwarte bes, honingbes, zwarte framboos, gele kornoeljebes en zelfs fazantbes, waarvan de besjes naar karamel en chocolade smaken.

Ik plant inmiddels zoveel verschillende soorten dat ik soms zelf eerst moet opzoeken wat ik waar heb neergezet.

Ook de fruitbomen kregen uitbreiding. Twee pluots, een kruising tussen een pruim en abrikoos, plus nog een extra hybride pruim met de naam ‘Gek’ voor de bestuiving. Achteraf gezien misschien

ook gewoon een subtiele beschrijving van de eigenaar van de tuin. Het klinkt allemaal behoorlijk professioneel, terwijl het in werkelijkheid vooral neerkomt op enthousiast gaten graven en hopen dat het goedkomt.

Daarnaast ben ik aan het experimenteren met kruiptomaten in de lage kas. Geen gedief, niets opbinden, gewoon lekker onderuit over de grond laten kruipen alsof ze dit als een vakantieconcept volledig hebben omarmd.

Een deel van het nieuwe stuk heb ik ingericht als bloementuin.

Dahlia’s in wit, roze en paars, aangevuld met gladiolen, zonnehoed, akelei, ijzerhard, korenbloemen en calendula. Gewoon een vrolijke, gifvrije pluktuin voor de bijen en een bos bloemen op tafel waar geen tankwagen chemie aan te pas is gekomen.

Ondertussen deden de bijen precies waar ze goed in zijn: zwermen.

Ik deel de stand inmiddels met beginnend imker Hilbert. Hij mag alles gebruiken en straks verdelen we de honingopbrengst. Een mooie deal, al vermoed ik dat hij nog niet helemaal beseft hoeveel werk er achter zo’n gezellig potje honing schuilgaat. Maar daar komt hij vanzelf achter.

En terwijl deze HRLM uitkomt, zal waarschijnlijk net de linde bloeien, voor onze honing het belangrijkste moment van het jaar.

De lindebomen veranderen dan ineens in zacht zoemende groene wolken, die ruiken naar een warme, zoete zomer.

Verderop in deze editie staat trouwens mijn moestuinbuurman Henk met een portret. Mooie vent. Altijd in voor een praatje, een helpende hand of een ongevraagd tuinadvies waar je stiekem toch iets aan hebt. Misschien is dat uiteindelijk wel waar zo’n zomer over gaat. Dingen laten groeien. Soms planten, soms delen en soms iets loslaten, zodat er weer ruimte ontstaat voor iets nieuws.

102 HRLM ✶ 39 104

Doopsgezind Haarlem Een gastvrije geloofsgemeenschap waar elke dag de deuren openstaan.

Het bruist van activiteiten op het gebied van zingeving en levenskunst.

Ontdek het verscholen, monumentale gebouwencomplex in het centrum van Haarlem. Kom binnen via de fraaie cadeauwinkel en gezellige lunchroom Jansje, of via de unieke Fotogalerie De Gang aan de Grote Houtstraat.

Verken vijf eeuwen rijke doopsgezinde geschiedenis in de historische Poort aan de Frankestraat, of ga op vrijdag langs bij jeugdhuis Sneel in de Peuzelaarsteeg voor jongeren van 9 tot 18 jaar.

In de Grote Vermaning, met het beroemde Ahrend & Brunzemaorgel, worden geregeld concerten gegeven, onder andere door het Haarlems Bach Ensemble. De akoestiek is uitzonderlijk.

De kerkzaal en de Jugendstil-stijlkamers zijn te huur voor verrassende vergaderingen en bijzondere bijeenkomsten, net als de prachtige Kleine Vermaning in Heemstede.

FOTOGALERIE DE GANG Midden in Haarlem bevindt zich ook fotogalerie De Gang.

In de Nederlandse fotografiewereld wordt de galerie gezien als een toonaangevende plek met exposities van professionele makers.

Door middel van verhalende fotografie geven zij hun visie op de wereld om hen heen. De galerie is een initiatief van Doopsgezind Haarlem en vormt de toegang tot de verscholen Doopsgezinde Vermaning uit 1683.

Fotogalerie De Gang is dagelijks geopend en gratis toegankelijk.

RONDLEIDINGEN Het Historisch Toneel Genootschap verzorgt theatrale rondleidingen door het kerkcomplex, waarbij je historische personages uit de doopsgezinde geschiedenis van Haarlem ontmoet.

Veel bezoekers kijken hun ogen uit en zeggen vaak: “Ik woon hier al jaren, maar wist niet dat dit bestond!”

Tickets zijn te koop via: https://doopsgezindhaarlem.nl/rondleidingen

| Frankestraat 24 | www.doopsgezindhaarlem.nl

40 ✶ HRLM 104

J

Catering van Jansje Jansje verzorgt ook mooie catering opdrachten. Je kunt hapjes voor thuis bestellen, voor bij de koffie of borrel.

Ze bakken taarten voor verjaardagen en ze verzorgen allerlei verschillende wensen voor opdrachtgevers die een ruimte bij Doopsgezind Haarlem hebben gehuurd.

Dit kan ontvangst met koffie, thee en taart zijn. Maar ook lunches en diners worden door de Jansje-medewerkers uit de dagbesteding met veel liefde uitgevoerd. Heb je interesse en wil je hier graag meer over weten?

Kijk dan eens op de site www.doopsgezindhaarlem.nl/ zaalverhuur of mail naar catering@jansje.org.

HET NIEUWE MERKBEELD VAN JANSJE… HEB JIJ HAAR AL OPGEMERKT? Jansje bestaat sinds mei van dit jaar al 18 jaar en het wordt tijd voor een nieuw merkbeeld dat uitbeeldt waar het bij Jansje om draait. We hebben onze missie en visie aangescherpt en hebben die laten vertalen in een echt ‘Jansje’-figuurtje dat symbool staat voor alle medewerkers die bij Jansje een mooie Leerwerkplek hebben. Bij deze stelt ze zich aan jullie voor en je zal haar de komende tijd steeds meer gaan zien in socials, advertenties en andere uittingen.

Want wat maakt Jansje zo bijzonder?

PIET DESIGN Bij Jansje verkopen ze al jaren de prachtig ontworpen producten van Piet. Met de ontwerpen maken ze geschiedenis toegankelijk op een laagdrempelige manier. En het leuke is, dat je de ontwerpen zelf nog in elkaar mag zetten.

Historisch besef kan niet worden opgelegd, maar het kan wel langzaam groeien.

Als je wordt omringd door voorwerpen met een verhaal, als cultuur en geschiedenis continu vanzelfsprekend aanwezig zijn, worden ze vanzelf toegankelijk, begrijpelijk en een onderdeel van het bestaan.

Ik hoop dat iedereen plezier beleeft aan mijn ontwerpen.

Ik hoop dat ze bijdragen aan de kennis van ons culturele verleden en het begrip voor onze beschaving.

De tulp is tegenwoordig een oer-Hollandse bloem. Toch komt hij niet oorspronkelijk uit Nederland, maar uit Turkije. Afbeeldingen van de tulp waren al in de 16de eeuw in Europa bekend, maar pas in 1594 was de eerste bloeiende tulp te zien in de Leidse Hortus.

Maak met deze set drie tulpen van papier. Zet ze in een glas of vaas, maar geef ze geen water.

De Wereld van Jansje is een initiatief van de Doopsgezinde Gemeente Haarlem en De Hartekamp Groep.

De Wereld van Jansje | Grote Houtstraat 45 | www.jansje.nl | winkel | lunchroom | to go | catering | webshop

104 HRLM ✶ 41

42 ✶ HRLM 104

INTERVIEW ✶

Een openhartig gesprek met…

BERT VAN SCHAGEN ‘Ik kijk niet te ver vooruit’ Vorig jaar oktober kreeg Bert van Schagen de diagnose Alzheimer.

Hij heeft last van vergeetachtigheid en zijn oriëntatievermogen is sterk achteruitgegaan. Bert neemt het leven bij de dag. “Mijn voorland is tamelijk afschrikwekkend, maar daar ga ik niet met angst en beven op zitten wachten.” › 104 HRLM ✶ 43

i

‘Mijn agenda is ontzettend belangrijk voor me, daar staat alles in’

In de Leidsebuurt liggen op de bank in de woonkamer van Bert (80) de Volkskrant en diverse kunstboeken. Langs de wand staat een piano. Een grote boekenkast dwars in de kamer scheidt het voor- en achtergedeelte. Op de leuning van zijn favoriete stoel ligt een boek over Kafka en een reisgids van New York.

Bert heeft mulo gedaan in Heemstede. Daarna werkte hij bij de Hema in Haarlem als verkoper en later op de afdeling verkoopzaken. Hij vervolgde zijn carrière als hoofdleider in een dagverblijf voor ouderen met een licht verstandelijke handicap in Heerhugowaard. In 1979 is hij gaan studeren aan de Katholieke Theologische Hogeschool in Amsterdam. Zijn verdere werkzame leven was Bert pastoraal opbouwwerker bij verschillende parochies in AmsterdamOost en -Zuidoost.

Zittend op een kruk in de keuken maalt Bert koffie met een molen. Hij zet zowel koffie als thee. Vorig jaar oktober kreeg hij de diagnose Alzheimer. Volgens hem een lichte vorm, vooral zijn geheugen laat hem in de steek. “Ik moet goed opletten dat ik belangrijke dingen niet vergeet. In de middag weet ik vaak niet meer wat ik in de ochtend heb gedaan.

Mijn kortetermijngeheugen is weg. Op het moment dat mij de diagnose werd verteld heb ik het gelijk geaccepteerd. Het zou dom zijn om dat niet te doen. Ik was er ook niet erg van ondersteboven, het verklaarde waarom ik zaken zo slecht kan onthouden. Dat ik zo nuchter in het leven sta helpt bij de acceptatie. Het kan wel, en ik hoop natuurlijk in de zeer verre toekomst, erger worden. Ik heb de indruk dat het zich traag ontwikkelt.” De dochter van Bert is bezorgd. Ze wilde gelijk dat hij niet meer op gas kookt uit angst voor brand. Het is te gevaarlijk volgens haar. “Ik vind dat wat overdreven, eerlijk gezegd.”

TEVREDEN TERUGKIJKEN Bert vindt de diagnose Alzheimer wel jammer, het belemmert hem. “Ik moet al mijn afspraken goed in mijn agenda noteren, anders weet ik ze niet meer. Het tragische is dat ik inmiddels ook herinneringen vergeet. Als ik bijvoorbeeld naar een klassiek concert of een diner ga, ben ik dat later kwijt. Ik moet in mijn agenda kijken om die momenten terug te halen, dat lukt gelukkig

44 ✶ HRLM 104

INTERVIEW ✶

meestal nog. Ik vind het ook lastig als ik met mijn dochter ergens eet en ze vraagt naar wat ik de afgelopen week heb gedaan. Wat kan ik haar vertellen? Ik weet de helft niet meer of kan het niet plaatsen.”

“Als ik ’s avonds op de bank zit kan ik niet meer met tevredenheid terugkijken op wat ik die dag heb meegemaakt. Het dunt allemaal uit.

Ik houd er nog geen leeg gevoel aan over, maar als ik niet oppas, komt dat wel. Het is niet zo dat ik me zorgen maak over de toekomst. Ik ben bepaald geen zorgelijk type. Ik zie wel waar het schip strandt. Als het zover is heb ik genoeg improvisatievermogen om oplossingen te vinden.

Aan mezelf twijfelen heb ik nooit gedaan. Ik heb nog niet meegemaakt dat ik bijvoorbeeld de weg naar huis niet meer kan vinden.”

Bert merkt wel dat zijn oriëntatievermogen sterk achteruitgaat.

“Als ik met de bus en de trein naar mijn dochter ga in Hoofddorp moet ik goed opletten. Het overstappen vind ik ingewikkeld geworden.

Pas geleden reisde ik naar Amsterdam-Zuidoost waar een vriendin van mij woont. Ik kom er al jaren. Nadat ik uit de bus stapte, moest ik echt even goed kijken waar ik was en welke kant ik op moest lopen. Idioot natuurlijk, ik ben er wel zestig keer geweest. Ik schrok niet, maar was wel totaal verbaasd. Het voelde zo merkwaardig. Ik ben gelukkig geen angstig mens en misschien wordt dat door de Alzheimer wel versterkt.

Het zou goed kunnen dat dit me steeds vaker gaat overkomen.

Een nieuwe fase in mijn leven waar ik uiteraard niet op zit te wachten.

Ik ben een man die alles altijd onder controle had, zeker op mijn werk.

Nu moet ik er veel moeite voor doen.”

SOMBER OF VERDRIETIG Plannen is ook lastig geworden voor Bert. Hij kan opstaan met een vaag idee van wat er gedaan moet worden die dag. Een blik in de agenda is noodzakelijk. Tijdens het interview ligt zijn telefoon met daarin zijn agenda midden op tafel. “Die is ontzettend belangrijk voor mij, ik houd hem scherp in de gaten. Daar staat mijn hele leven in.

Voor mij is de telefoon een belangrijk hulpmiddel nu mijn geheugen hapert. Ik zou willen dat ik er niet zo afhankelijk van ben.”

Niet alles staat in zijn agenda. Laatst bedacht Bert midden in de nacht dat hij had vergeten de natte was uit de machine te halen. “Ik stapte uit bed en heb het alsnog opgehangen. Toen heb ik wel even gemopperd op mezelf. Toch ben ik sinds de diagnose niet somberder geworden of tegen bepaalde activiteiten gaan opkijken. Dat heb ik nooit gedaan en ›

› 104 HRLM ✶ 45

ik ben ook niet van plan om daar op mijn oude dag mee te beginnen. Dan ontneem ik mezelf plezier in het leven.

Ik kan me wel voorstellen dat ik me op den duur verdrietig ga voelen om wat verloren gaat. Ik noem een voorbeeld.

Die Surinaamse vriendin van mij in Amsterdam-Zuidoost heeft me ooit haar levensgeschiedenis verteld en die weet ik verdorie niet meer. Dat vind ik droevig. Misschien kan ik haar vragen het nog een keer te vertellen. Dan maak ik notities.

Ze weet van mijn diagnose. Ik heb er geen moeite mee om die te delen. Het is het gevolg van een aandoening waar ik me niet voor hoef te schamen. Ik kan er niets aan doen, maar vind het wel vervelend. Door mijn eerlijkheid hoeft de Alzheimer geen probleem te vormen in ons contact. Ik vind het waardevol om het met de mensen om mij heen te delen.

Het kan juist helpen om het contact op een plezierige manier verder te laten verlopen.”

REIS NAAR NEW YORK Wat Bert ook betreurt is dat zijn grote passie, lezen, steeds moeizamer gaat. “Ik lees graag literatuur, maar dat wordt ingewikkelder. Als ik ergens halverwege een roman ben en ik wil de volgende dag verder lezen, dan weet ik niet goed meer wat ik al gelezen heb. Gelukkig komt het wel weer naar boven als ik wat bladzijden terugblader.”

Met de notie in het achterhoofd dat hij steeds minder helder zal worden, bedacht hij onlangs binnen afzienbare tijd iemand te benaderen die zijn administratie regelt. Ook wil hij niet te lang wachten met een tweede reis naar New York waar zijn zoon en schoondochter wonen. “Ik ben vier weken geleden (kan ook acht zijn, dat weet ik niet meer) met mijn dochter

46 ✶ HRLM 104

‘Boeken lezen gaat moeilijk, ik vergeet wat ik eerder las’

Tekst: Meta van der Meijden. Fotografie: Christhilde Klein.

INTERVIEW ✶

een weekje naar New York geweest.

We gingen op kraambezoek bij mijn zoon en zijn vrouw die een dochter hebben kregen.

Het was enorm leuk, daar wil ik echt nog een keer heen. De herinneringen aan die reis staan me goed bij, alhoewel de kans groot is dat ik een aantal dingen al ben vergeten.”

Bert wil niet te ver vooruitkijken. Hij neemt het leven bij de dag. “Ik bedenk niet nu al wat ik straks niet meer kan. Het voorland is tamelijk afschrikwekkend, maar daar ga ik niet met angst en beven op wachten. Ik voel daar ook geen aanvechting toe. Waarschijnlijk heeft dat te maken met de manier waarop ik in elkaar zit. Ik heb niet de neiging voortdurend te kijken naar wat er mis kan gaan. Dat deed ik ook niet tijdens mijn werkzame leven.

Complexiteit vind ik boeiend. Het is niet zo dat ik Alzheimer als een uitdaging zie, maar ik sta er open tegenover. Kom maar op, dan zie ik later wel hoe ik het oplos.”

BIJDRAGEN AAN BEGRIP Volgens Bert heeft hij er nu profijt van om op deze manier tegen het leven aan te kijken.

Hij staat plots op en loopt naar de boekenkast. “Ik heb er een boekje over geschreven. Hoe heet het ook al weer?”

Hij pakt een dun boekje van een stapel. “Is het deze? Nee. Waar ligt het nou? De titel is: Een eigen plek, daarin beschrijf ik hoe je in het leven kan staan. Ik heb in Amsterdam-Oost gewerkt met mensen die een psychiatrisch heden of verleden hadden en daar behoorlijk door werden geplaagd. In het boekje staan mijn ervaringen en mijn adviezen aan deze mensen. Ik kijk even boven of het daar ligt.”

Een paar minuten later is hij weer beneden.

“Ik heb het niet gevonden. Nu denk ik wel bij mezelf: stommeling, waarom weet je niet meer waar dat boekje ligt? Ik moet echt zorgen dat ik bij de les blijf.”

Bert werkt mee aan dit interview omdat hij het belangrijk vindt dat mensen die kampen met Alzheimer, delen hoe ze erin staan.

“Het is goed om het daarover te hebben.

Je kunt elkaar helpen met je ervaringen.

Als datgene wat ik vertel kan bijdragen aan begrip voor iedereen die ermee te maken

heeft, dan vind ik dat zinvol. Door vergrijzing neemt Alzheimer enorm toe, het is van belang dat er voldoende kennis over is. Ik help hier graag bij. Als je niet erkent waar je tegen aanloopt, kan hulp ook niet goed geboden worden. Dit is ten nadele van de groep waar het over gaat én jezelf.”✶

HEB JIJ OF IEMAND IN JOUW OMGEVING TE MAKEN MET EEN HAPEREND BREIN? De Sociale Benadering Dementie (SBD) kan dan veel betekenen. Het team SBD kijkt verder dan de aandoening en richt zich op de mens achter de dementie en op de directe omgeving. De SBD ondersteunt bij het behouden (of opnieuw vinden) van aansluiting bij de samenleving en het dagelijks leven.

Meer weten?

Neem contact op via socialebenadering@zorgbalans.nl

104 HRLM ✶ 47

P

oëzie

George Moormann

is naast dichter en beeldend kunstenaar ook essayist, boekenmaker, klimaatdichter en schrijfdocent (Schrijversvakschool Amsterdam). Hij was onder meer werkzaam als redacteur bij Tirade (Uitgeverij Van Oorschot) en als eerste officiële stadsdichter van de Gemeente Haarlem. Met zijn poëzielaboratorium De Zingende Zaag verbindt hij sinds 1989 poëzie, performance, beeld en grafische vormgeving met elkaar.

George is een van de eerste klimaatdichters van Nederland. Tevens is hij initiatiefnemer van de Stichting Bilderdijk Haarlem, die eens in de twee jaar in de Haarlemse Bavokerk de Bilderdijk-lezing organiseert (zie https:// bilderdijk.org). Voor zijn letterkundige arbeid en onophoudelijke inzet voor het culturele leven werd hij in 2015 onderscheiden als Ridder in de Orde van Oranje-Nassau.

In de jaren tachtig en negentig was George een fervent en gepassioneerd danser en werd daarom in uitgaanskringen het dansende hert genoemd.

Meer informatie: www.dezingendezaag.com

Het dansende hert Hij broedt op dons en veertjes droomt van danseurs en ballerina’s bijna gewichtloos, bijna niets.

Een schouder opent zwaan een rest die nog wil vliegen in zijn knieën woont de winter katrollen kraken zacht van oud gewicht voeten geen voeten meer wortelhout dat ooit sprong kwijnt.

Eens waren de vogels jaloers op hem.

Geprezen de lof die naar rimpels smaakt.

Waar zijn ze de dansers jong en sappig?

Fruit dat nog niet gevallen is, de aarde die terug wil wat haar ontnomen is.

Hertenvreemd, hertbegeerig — het in vloeipapier bewaarde spitzenschoentje de met linten dichtgebonden vleugel waarin een mannenvoet zichzelf vergat.

Hij wil nog eenmaal vervliegen zijn moeizaam kantelend bekken een verlaten nest van sprongen.

48 ✶ HRLM 103

H HRLM’S

EXCLUSIEVE

COLLECTIE

THEATER DE LIEFDE | ABC ARCHITECTUURCENTRUM TEYLERS MUSEUM | VERWEY MUSEUM HAARLEM | STADSSCHOUWBURG | PODIA HEEMSTEDE | PATRONAAT | CAPRERA | PLETTERIJ | MUSEUM VAN DER GEEST | FRANS HALS MUSEUM

juli - augustus 2026

DE LORENTZ FORMULE VOOR HET TIENDE JAAR VONKEND THEATER IN TEYLERS MUSEUM Het is negen jaar geleden dat Koning Willem-Alexander het Lorentz Lab in Teylers Museum opende. Via de geheime lift achter de Ovale Zaal betraden al meer dan 80.000 mensen het laboratorium van Nobelprijswinnaar Hendrik Antoon Lorentz (1853-1928). Daar komen Teylers Museum, Lorentz en wetenschap tot leven in de locatietheatervoorstelling De Lorentz Formule, die deze week het tiende jaar ingaat.

Regisseur Rieks Swarte: “We hebben inmiddels meer voorstellingen gespeeld dan Soldaat van Oranje.”

EINSTEIN OP BEZOEK Twee acteurs nemen je in de voorstelling mee terug in de tijd, naar de werkkamer en het lab van Hendrik Lorentz. Van 1909 tot aan zijn dood in 1928 werkte hij hier, als directeur van het natuurwetenschappelijk laboratorium van Teylers Museum. Beroemde wetenschappers zochten hem op in Haarlem, onder wie Albert Einstein. Lorentz legde de basis voor diens relativiteitstheorie. Einstein zei over Lorentz: “Ik bewonder deze man als geen ander, je zou kunnen zeggen dat ik van hem houd.” En niet alleen hij bewonderde Lorentz. Toen Lorentz stierf, moesten extra treinen ingezet worden om alle belangstellenden de begrafenis in Haarlem te kunnen laten bijwonen.

4.000 VOORSTELLINGEN Toch zijn weinig mensen bekend met Lorentz en zijn werk. Vanuit de wens om hier verandering in te brengen en dit deel van de eigen geschiedenis meer over het voetlicht te brengen, ontstond De Lorentz Formule. De voorstelling laat zien dat Teylers Museum eeuwenlang een vooraanstaand wetenschappelijk instituut was, waar onderzoek werd gedaan en werd geëxperimenteerd, onder anderen door Lorentz. Je leert hem op een persoonlijke manier kennen. Spectaculair slot is de werkende replica van de Grote Elektriseermachine, Teylers topstuk uit 1784. Rieks Swarte: “Eerst hadden we dat als knallend begin bedacht, maar we hebben het al snel omgedraaid. We gingen uit van de ruimtes en schreven daar de voorstelling omheen. Het was een hele puzzel om het allemaal bij elkaar te krijgen, maar het is gelukt en het succes is bewezen: we spelen het nu al negen jaar, meerdere

50 ✶ HRLM 104

voorstellingen per dag. Dat betekent dat we inmiddels zo’n 4.000 voorstellingen gespeeld hebben, meer dan Soldaat van Oranje.’

DE LORENTZ FORMULE Acteur Eric-Jan Lens speelt de voorstelling al bijna vanaf het begin. “Net als veel mensen kende ik Lorentz nauwelijks en net als Einstein heb ik een grote liefde gekregen voor Lorentz en voor het onderwerp.

Zijn dienstbaarheid – aan de wetenschap, aan Einstein – raakt me. Net als de oprechte maatschappelijke verantwoordelijkheid die hij voelde. Hij ontwikkelde de berekeningen voor de Afsluitdijk en wilde daarmee zijn kennis inzetten voor het Nederlandse volk.

Het was een bijzondere man en dat maakt het heel fijn om zijn verhaal telkens opnieuw aan mensen te vertellen.”

THEATERVOORSTELLING DE LORENTZ FORMULE Waar: Teylers Museum Entree: Gratis Boeken: via www.teylersmuseum.nl

104 HRLM ✶ 51

Fotograaf: Bastiaan Musscher

104 HRLM ✶ 51

Fotograaf: Bastiaan Musscher

verweymuseumhaarlem.nl | 7 dagen per week geopend elke eerste zondag van de maand gratis entree | Groot Heiligland 47

Deze zomer in Verwey Museum Haarlem

LIVING MESH – A WORLD BEYOND LINNAEUS tot en met 1 november 2026 Living Mesh verkent op prikkelende wijze hoe wij als mens naar de natuur kijken. Is de natuur iets wat we ordenen en beheersen, of maken wij zelf deel uit van een levend, onderling verbonden geheel?

Vertrekpunt is het invloedrijke classificatiesysteem dat de Zweedse botanicus Carl Linnaeus ontwikkelde tijdens zijn verblijf op buitenplaats De Hartekamp in Heemstede. Waar Linnaeus de natuur ordende in categorieën, tonen zestien hedendaagse kunstenaars juist een wereld van onderlinge afhankelijkheid en verbondenheid.

Met werk van 16 internationale kunstenaars laat Living Mesh zien dat planten, dieren, mensen en ecosystemen deel uitmaken van één levend netwerk. De tentoonstelling biedt een actuele en inspirerende blik op onze relatie met de natuur en de plek die wij daarin innemen.

Zo laat Henk Wildschut zien hoe kleine tuintjes in vluchtelingenkampen herinneringen aan thuis levend houden en gebruikt Sophie Steengracht zelfgekweekte planten en bloemen als natuurlijke pigmenten voor haar schilderijen.

V.l.n.r.: Jan Wandelaar, titelpagina van Hortus Cliffortianus, 1738, gravure, Museum Boerhaave, Leiden.

Henk Wildschut,Trosroos, Majdak Aanjar, Beqaa, Libanon, 2017, c-print, 60 x 45 cm Sophie Steengracht, Monnikskap / Wolfbane, 2024, natuurlijke pigmenten en olieverf op linnen, 160 x 200 cm.

52 ✶ HRLM 104

HOUTVEEN: 1 FAMILIE, 4 GEZICHTEN VAN BOROBUDUR TOT BAVO tot en met 25 oktober 2026 In deze tentoonstelling brengen vier kunstenaars uit één familie hun werk samen. Broer en zus Peter en Marja van Hout en haar zoons Erik en Floris van der Veen duiken in hun gedeelde verleden en laten zien hoe familieverhalen en koloniale geschiedenis doorwerken in het heden.

Centraal in de tentoonstelling staat de 102-jarige Willy Klaauwer, moeder en oma van de kunstenaars. Opgegroeid in Nederlands-Indië houdt zij het Indische erfgoed van de familie levend met verhalen, liedjes, recepten en fotoalbums. De kunstenaars vertalen dit erfgoed naar schilderijen, installaties en andere kunstvormen waarin verleden en heden voortdurend met elkaar in gesprek zijn.

Wat HoutVeen bijzonder maakt, is de manier waarop vier individuele perspectieven samen een gelaagd familieportret vormen. Tegelijkertijd raakt hun persoonlijke zoektocht aan een bredere werkelijkheid: in Nederland heeft bijna één op de tien mensen een familiegeschiedenis die verbonden is met Nederlands-Indië. HoutVeen nodigt bezoekers uit na te denken over hun eigen afkomst en over de verhalen die van generatie op generatie worden doorgegeven.

V.l.n.r.: Willy Klaauwer in Tjimahi, 1926, fotografische afdruk Floris van der Veen, Ot, Jet en de kip, 2026, olieverf op doek, 21 x 27 cm

JONG TALENT

ZENNE Zenne de Ruijter (16) is zangeres, gitarist en singer-songwriter. In Patronaat deed zij mee aan HIT, het creatief talentprogramma voor middelbare scholieren, georganiseerd door Hart Haarlem. Daar viel Zenne op met haar eigen geschreven lied Alles behalve liefde. We spraken haar!

Hoe ben je in de muziek begonnen?

“Op mijn zevende begon ik met gitaarles. Dat was vooral klassieke muziek en op een gegeven moment wilde ik meer popmuziek leren spelen en mezelf kunnen begeleiden. Bij Hart Haarlem en via Music on the Block kon ik dat leren. Daar volg ik zangles en gitaarles. Inmiddels ben ik verslingerd geraakt aan het schrijven van mijn eigen liedjes.”

Hoe ben je zo bij HIT terechtgekomen?

“Via Hart Haarlem, waar ik vaak kom, werd ik erop gewezen. Twee jaar geleden heb ik ook al meegedaan, maar toen met Beeldende Kunst. Dat vind ik ook erg leuk om te doen. Dit jaar deed ik dus mee in de categorie Muziek en dat vond ik stiekem wel wat leuker. Ik heb op een groot podium gestaan, ontzettend veel geleerd en ook een grote groep creatieve mensen ontmoet.”

Wanneer ben je begonnen met het schrijven van je eigen liedjes?

“Vijf jaar geleden heb ik met mijn zangdocent geprobeerd een liedje te schrijven. Inmiddels ben ik daar niet meer helemaal tevreden over. Ik ben een stuk verder nu; ik zit echt in een flow waarin ik steeds weer nieuwe liedjes schrijf, zowel in het Nederlands als in het Engels.”

Wat is het verhaal achter je song Alles behalve liefde?

“Je zou het als een soort protestlied kunnen zien. Dat was in eerste instantie eigenlijk niet de bedoeling. Veel singer-songwriters schrijven nu eenmaal over de liefde en dat vond ik een beetje saai. Toen dacht ik: dan schrijf ik daar een liedje over. Het mag best weleens over iets anders gaan dan over de liefde.”

En met succes!

“Ja, na mijn optreden in het Patronaat kreeg ik hele goede reacties en laatst heb ik het liedje zelfs in een professionele studio opgenomen.

Na mijn deelname aan de Haarlemse talentenjacht Talento werd ik hiervoor gevraagd. Ik hoop dat ik het lied binnenkort kan uitbrengen.”

Kom je eigenlijk uit een muzikale familie?

“Ja, mijn opa en oma van mijn vaderskant zijn zangers en mijn vader zingt ook en speelt piano. En mijn moeder is ook best muzikaal.”

Wat zijn jouw muzikale plannen de komende tijd?

“Volop doorgaan met schrijven en als ik wat meer liedjes heb eens kijken of ik ergens een eigen show kan regelen. En vooral veel plezier met muziek hebben, mijn verhaal vertellen met mijn liedjes en daarmee nieuwe mensen ontmoeten.”

Meer info op www.instagram.com/zenne_songwriter_muziek

Tekst: Joost Dobbe.

Heb je nog muzikale voorbeelden?

“Singer-songwriter Yori Swart heeft mij geïnspireerd om eigen liedjes te schrijven en singer-songwriter te worden. Zij heeft mij een paar jaar geleden een masterclass gegeven en daardoor ben ik helemaal ‘aan’ gegaan. Ilse DeLange vind ik ook erg goed.”

104 HRLM ✶ 53

Begijnenhof 10 | www.theaterdeliefde.nl

Alle begin is moeilijk…

HOE, HOE, HOE? MET MYLOU

... behalve het begin van het nieuwe seizoen in Theater de Liefde! We trappen het seizoen af met een speciale, sprankelende editie van de succesvolle talkshow Hoe Hoe Hoe? Met Mylou.

Mylou Frencken duikt samen met haar gasten in de prangende vraag: Hoe begin je eigenlijk (aan een voorstelling, een nieuw lied, of gewoon in het algemeen)? Op de bank bij Mylou: cabaretière Wina Ricardo, zangeres Josee Koning, de winnaar van talentenshow Op de Drempel en het muzikale gezelschap Het Gilde. Muzikale omlijsting: DING! Dinsdag 15 september, 20.30 uur

Vieren

GROF GESCHUD

Het Vlaams-Nederlandse cabaretduo Grof Geschud is terug! Na in de pers te zijn gebombardeerd tot ‘rechtstreekse erfgenamen van Kommil Foo’ (Het Parool) en ‘bijna perfect cabaret’ (Knack) komen Myrthe van Velden en Lander Severins met hun vierde avondvullende voorstelling. Grof Geschud duikt in Vieren op hun gekende, bloedeerlijke manier in de nieuwe spanningen in hun leven. Want hoe compenseer je het gemis van je familie bij het opvoeden van een nieuw leventje? En als die familie er wel is, en behoorlijk aanwezig, vieren we dan koste wat kost die familieband of laten we het beter vieren? Want je weet wat ze zeggen: het leven is een feestje, je moet alleen wel zelf je familie ophangen.

Vrijdag 18 september, 20.30 uur

De mooiste kleinkunstliedjes

HET GILDE

Het Gilde is een collectief liedjesschrijvers en -zangers met een grote passie voor het goedgeschreven kleinkunstlied. Met z’n allen, en soms alleen, spelen zij hun nieuwste nummers.

Ontroerend, grappig, vernieuwend maar altijd kneitermuzikaal! Met gegarandeerd een aantal nummers dat je nog nooit hebt gehoord en daarna nooit meer zal vergeten. Een avond kleinkunst van de allerhoogste plank op het scherpst van de snede! Het Gilde bestaat uit: Eva Zwaving, Mattijs Verhallen, Tjeerd Gerritsen, Barbara Breedijk, Teun Beurskens, Bart Jakobs, Maarten Ebbers en Marc Nochem.

Woensdag 23 september, 20.30 uur

Jennifer Evenhuis, Renate Reijnders & Rian Gerritsen

FAMILIEGEHEIMEN

Van de makers van De Moedermonologen! Familiegeheimen vertelt bizarre, prikkelende en vooral sappige verhalen over de meest uiteenlopende geheimen. Geweldige actrices en topschrijvers als Claudia de Breij en Stella Bergsma maken van Familiegeheimen een dynamische en hilarische voorstelling die je niet mag missen! Van leugentjes om bestwil naar hardnekkige geruchten over buitenechtelijke affaires en je lieve oma die toch fout was in de oorlog. Geheimen zijn overal. Maar waarom houden mensen dingen geheim?

En waarom voel je altijd de drang om een geheim toch stiekem aan één iemand door te vertellen? En wat doe je als iemand je opzadelt met een geheim dat je helemaal niet had willen weten? Jennifer Evenhuis en Renate Reijnders laten je samen met gastactrice Rian Gerritsen met veel humor alle kanten van het familiegeheim zien.

Vrijdag 25 september, 20.30 uur

54 ✶ HRLM 104

Samen sporten, samen speciaal

FOTOTENTOONSTELLING OVER DE SPECIAL OLYMPICS IN MUSEUM VAN DE GEEST De Special Olympics Nationale Spelen zijn het grootste Nederlandse sportevenement voor mensen met een verstandelijke beperking. In de tentoonstelling Samen sporten, samen speciaal dagen de ambassadeurs van de Special Olympics 2026 bezoekers uit: wat betekent sport voor jou? Is sport een manier om je te verbinden met anderen of om je te onderscheiden?

Wanneer voel jij je verbonden met anderen? Wat betekent echte teamspirit voor jou? En wanneer voel jij je speciaal?

De Special Olympics ontstonden ooit in de achtertuin van de zus van de Amerikaanse president John F. Kennedy. Eunice Kennedy Shriver zette zich in voor inclusie van mensen met een beperking, ook in de sportwereld. Ook Museum van de Geest maakt zich sterk voor het belang van mentaal welzijn en inclusie. De tentoonstelling met portretten van ambassadeurs van de Special Olympics hoort daarom helemaal thuis in het museum.

SPORT BEVORDERT MENTAAL WELZIJN De sporters van de Special Olympics laten ons zien dat sporten niet alleen goed is voor je conditie. Het is ook goed voor je mentale welzijn. Lekker je hoofd leegmaken en emoties van je afmeppen. “Sport zorgt ervoor dat ik lekker in mijn vel zit”, vertelt Lotte, een van de geportretteerden in deze expositie. Als praten soms moeilijk is, helpt sport om jezelf uit te drukken en te verbinden met anderen. Voor de ambassadeurs is die verbinding onderling misschien wel het belangrijkste aspect van sporten. Ze laten zien: sporten doe je samen, sporten verbindt.

Tekst: Anthonet Baijense,

GELAAGDE PORTRETTEN Door deze serie fotoportretten maak je kennis met de buitenkant van de ambassadeurs: zo zien ze eruit, dit laten ze de wereld zien. Het kunstwerk daarachter onderzoekt en verbeeldt het innerlijk van de sporter. De foto’s en kunstwerken zijn gemaakt door kunstenaars die onder meer werken bij Grafisch Atelier Noord, Multimedia Digitale Kunst en bij de Outsider Art Gallery in Amsterdam, initiatieven van zorginstelling Cordaan.

Een van de fotografen (Soumaya) doet zelf ook mee met de Special Olympics: “Ik vind het heel speciaal om nu de ambassadeurs te mogen fotograferen!”

SAMEN SPORTEN VERBINDT Samen sporten, met of zonder beperking, is wat de ambassadeurs belangrijk vinden.

Iedereen is speciaal! “Ik vind het mooi dat wat voor beperking je ook hebt, je gewoon met elkaar kan sporten!’, zegt geportreteerde Imra. In de sportwereld draait het vaak om winnen en competitie. Positief aanmoedigen lijkt steeds minder vanzelfsprekend langs de lijn. De ambassadeurs houden ons een spiegel voor: meedoen en samendoen zijn belangrijker dan winnen. “Wij winnen met vriendschappen!”

Samen sporten maakt je hoofd leeg en je hart vol. Als dat niet speciaal is!?

DE TENTOONSTELLING SAMEN SPORTEN, SAMEN SPECIAAL. SPECIAL OLYMPICS is nog te zien tot 21 september 2026 in Museum van de Geest, Schotersingel 2.

104 HRLM ✶ 55

Tickets: www.podiaheemstede.nl/programma

Speelman en Speelman

ALLES OP Z’N PLEK

Alles op z’n plek van Speelman en Speelman vertelt over de reis van twee jochies naar de volwassen muzikanten die ze nu – 26 jaar later – zijn. Het is een eerlijk, rauw verhaal van successen en tegenslagen, van overeenkomsten en verschillen tussen twee vervlochten broers met ieder een (eigen) droom. “Ik heb er onwijs veel zin in, het wordt een magische avond!” aldus Joost. De broers nemen je mee op een reis door de tijd met liedjes en persoonlijke verhalen. Ze laten nieuwe nummers horen, maar spelen er ook een paar van voorgaande programma’s om samen terug te blikken.

Vrijdag 11 september, 20.15 uur, Theater De Luifel

Maarten van Rossum

THEATERCOLLEGE

Maarten van Rossem analyseert en fileert met zijn onderkoelde humor en enorme feitenkennis historische en actuele, krankzinnige en bedroevende maatschappelijke vraagstukken en politieke kwesties. Zijn theatercollege is prikkelend en uitdagend, gortdroog en vlijmscherp. Een avond leren én lachen met de beroemdste historicus van Nederland. Van Rossem is onder meer bekend als voormalig jurylid van De Slimste Mens, van het tv-programma Hier zijn de Van Rossems, als auteur van onder meer Wat is geluk? en zijn eigen magazine Maarten!

Vrijdag 18 september, 20.15 uur, Concertzaal De Oude Kerk

Sjors van der Panne

VAN BOEIJEN TOT BREL

Een muzikale reis langs de mooiste Nederlandstalige en Franse chansons met Sjors van der Panne. Vanaf zijn doorbraak in 2014, waarin hij Nederland omverblies met zijn vertolking van de Frank Boeijen-klassieker Zeg me dat het niet zo is, tot de prachtige chansons van Jacques Brel. Hij zingt ook werk van Ramses Shaffy, Liesbeth List, Wim Sonneveld en Stef Bos, zijn eigen werk en hertalingen uit het Frans, van onder anderen Françoise Hardy, Julien Clerc en ZAZ. Laat je meevoeren in een avond vol emotie, herkenning en muzikaliteit.

Zaterdag 19 september, 20.15 uur, Theater De Luifel

Thijs van de Meeberg

BABY REINDEER

Een sensationele solo naar de gelijknamige Netflix-hit van Richard Gadd. Baby Reindeer is een op waarheid gebaseerd verhaal dat een intiem en schrijnend beeld geeft van de vijf jaar waarin komiek Richard Gadd werd gestalkt. De tienduizenden mails, honderden uren voicemails en vele ontmoetingen slingerden hem heen en weer tussen vernedering en verlangen, radeloosheid en verstikking. Gadd verwerkte zijn ervaringen in een aangrijpende one-man show en vertolkte later de hoofdrol in de gelijknamige serie op Netflix. Nu kruipt cabaretier – en look-alike -–Thijs van de Meeberg in de rol van Gadd. De unieke solo, rauw en levendig met een scherp gevoel voor humor, is voor het eerst te zien in Nederland!

Zaterdag 26 september, 20.15 uur, Theater De Luifel

56 ✶ HRLM 104

INTERVIEW ✶

› 104 HRLM ✶ 57

58 ✶ HRLM 104

Deze column wordt afgewisseld, deze keer: Marc de Beyer (directeur Teylers Museum)

Fotografie: Wiebrig Krakau.

Teylers Museum is het oudste museum van Nederland

Marc de Beyer

Ik vertel je vast niets nieuws. Het museum is vernoemd naar Haarlemmer Pieter Teyler van der Hulst.

Wanneer hij in 1778 overlijdt laat hij 2 miljoen gulden na. Uit zijn testament wordt duidelijk dat hij wil dat er een plek komt waar iedereen kennis kan opdoen. Via zijn testament benoemt hij vijf vrienden tot ‘Executeuren en Directeuren’ van zijn nalatenschap. Zij besluiten tot de bouw van een Boek- en Konstzael, een openbaar museum, of misschien beter: een plek waar onderzoek wordt gedaan en aan bezoekers wordt getoond. Dat museum, nu de Ovale Zaal, opent zijn deuren in 1784.

Uit de benaming Boek- en Konstzaal blijkt dat wetenschap en kunst er vanaf het begin samenkomen.

En dat blijkt ook uit de tentoonstellingen die we maken. Ben je toevallig naar De mannen van Michelangelo geweest? Wat een feest was dat!

We kunnen zo’n grote, internationale tentoonstelling maken doordat Teylers in 1790 1.700 Italiaanse tekeningen in Rome koopt. Voor 10.000 gulden. A heck of a deal, zou een bepaald iemand zeggen.

Naast tekeningen van bijvoorbeeld Rafaël bevinden zich in die collectie maar liefst 22 tekeningen van Michelangelo. En niet de minste: een van die tekeningen betreft de hand van God – van de Schepping van Adam, je weet wel, die twee vingers die elkaar net niet raken.

Maar naast een Konstzaal is Teylers dus ook een Boekzaal. De allereerste aankoop van het museum is de 34-delige Encyclopédie van de Franse auteurs Diderot en d’Alembert. De ‘Directeuren’ kopen dat al in 1780, nog voor het museum opengaat. Het is een typisch product van zijn tijd: men verzamelt een enorme hoeveelheid wetenschappelijke kennis, ‘stopt’ die kennis in boeken, om zo die opgedane kennis te verspreiden.

Dat boek is nu te zien in de tentoonstelling Gevaarlijke boeken – 500 jaar wetenschap onder vuur.

De Encyclopédie wordt namelijk in de 18de eeuw door de Franse staat verboden. En ook de katholieke kerk zet het op de Index Librorum Prohibitorum: een lijst van verboden boeken. Daar staat het op tot – houd je vast – 1966!

Een encyclopedie verbieden… onvoorstelbaar toch?

Maar waarom hebben we de tentoonstelling Gevaarlijke boeken gemaakt? Omdat we ons zorgen maken hoe wetenschap onder druk kan staan. Zoals nu in Amerika. Op de tentoonstelling is de lijst te zien van woorden die door de Trump-regering actief worden verwijderd uit officiële documenten, overheidswebsites en lesprogramma’s op scholen. Gebruik je deze woorden in een onderzoeksaanvraag? Dan kun je je financiering wel vergeten. Om welke woorden gaat het dan? Nou onder meer green, female, clean water en black.

Schokkend toch?

In de tentoonstelling laten we zien dat wetenschap al eeuwenlang soms als een gevaar wordt gezien.

Boeken worden door de kerk verboden als wordt geopperd dat de zon niet om de aarde draait maar andersom. Of in Nazi-Duitsland omdat de auteur Joods is.

Vanaf oktober bepalen in Amerika politieke functionarissen welke wetenschappelijke onderzoeken worden goed- of afgekeurd. Panels van collega-wetenschappers, die dit voorheen bepaalden, zijn dan alleen nog ‘adviserend’. Het is een uitwerking van een decreet dat Trump een tijd terug tekende en waarin staat dat onderzoek met overheidsgeld ‘de beleidsprioriteiten van de president moet dienen’.

Urgenter en actueler wordt een tentoonstelling niet…

104 HRLM ✶ 59

60 ✶ HRLM 104

Fotografie: Rutger Vos.

Haya Maëla, artistiek leider, Danshuis Haarlem en Dansgroep Haarlem. www.danshuishaarlem.nl

Maar met die Buitenlucht haal je je natuurlijk ook van alles op je hals. Optreden in een theater is een stuk overzichtelijker en voorspelbaarder. Geen gedoe met weersomstandigheden, ondansbare ondergronden, eindeloos wachten op vergunningaanvragen of het respecteren van de in Haarlem streng heersende zondagsrust.

Dit raakt meteen de kern van Buiten. Buiten je comfortzone opereren, buiten de lijntjes kleuren, je te buiten gaan aan god mag weten wat…

Voor veel mensen is dat teveel gedoe, te riskant of gaat het simpelweg hun voorstellingsvermogen te buiten. Voor mij dus niet. Dans maken op een bijzondere locatie is zó spannend en inspirerend.

Wat voor mij de grootste waarde is van die buitenvoorstellingen is het feit dat zowel de dansers als het publiek op het moment van de voorstelling een ruimte betreden die voor beiden nieuw is of van een nieuwe blik voorzien wordt. En die ook voor beiden dezelfde inspiratie én ongemak oplevert.

In dat unieke samenzijn ontstaat de magie.

Ik wens iedereen een heerlijke buitenlucht-zomer!

Fotografie: Hans Goes.

Als half Indonesische koukleum zit ik het liefst de hele winter binnen onder een dekentje met een kruik op mijn buik. Even snel op de fiets heen en weer naar het Danshuis; veel meer buitenlucht ambieer ik niet.

Maar na zo’n paar maanden cocoonen ben ik zowel de huiskamer als de dansstudio wel zat.

Dan wil ik eigenlijk alleen nog maar buiten zijn. Vanaf het ontbijt doe ik aan kamperen in mijn achtertuin.

En voor mijn werk begin ik te werken aan projecten in de buitenlucht. Buitenlucht is voor mij overigens een heel breed begrip en kan eigenlijk iedere plek zijn, zolang die niet lijkt op een balletstudio. En voor voorstellingen heb ik een voorkeur voor van alles en nog wat, als het maar niet lijkt op een echt theater.

Een mooi voorbeeld van ‘Buiten’ is onze laatste voorstelling Tegenpool. Na de première in de Schuur gaven we ook een voorstelling in de Koepel. Twee totaal verschillende locaties. De Schuur bood de professionele entourage van podium, backstage en techniek. Een uitverkochte zaal met 200 mensen. De Koepel bood de inrichting en uitstraling van de locatie zelf en de intimiteit van het publiek dat dichtbij en rondom de dansers zat. Stiekem gaat mijn voorkeur uit naar de laatste.

Fotografie: Rutger Vos.

“

Haya Maela

Buitenlucht

Een absoluut hoogtepunt van een buitenlucht-voorstelling was IBU in 2022/2023. Een voorstelling in twee delen.

Het eerste in de winter, het tweede in de zomer. En dat onder de majestueuze treurbeuk aan het Prinsenhof. Die prachtige boom, de bittere kou, de kleffe warmte, het dicht bij elkaar tussen de takken de dans over Moederschap beleven. Dat is wat mij betreft danstheater pur sang. Onvergetelijk.

104 HRLM ✶ 61

62 ✶ HRLM 104

Deze column wordt afgewisseld, deze keer: Mylou Frencken - artistiek leider Theater De Liefde.

Ananas

Mylou Frencken

“If you always do what you’ve always done, you’ll always get what you’ve always got” schijnt Henry Ford gezegd te hebben. Als je doet wat je altijd hebt gedaan, kom je niet ver.

Henry was gek op verandering en had genoeg van altijd maar die paarden. Wielen, dat ging het worden in de toekomst.

“Een ananas heeft twee jaar nodig om een ananas te worden”: deze wijsheid is dan weer van Gerard, de vriendelijke, beetje schuchtere eigenaar van het tuinhuisje in de Algarve waar wij ieder jaar een weekje verblijven om bij te komen en weer opnieuw te beginnen.

Om hoofd en hart te resetten en misschien een beetje te veranderen. Voor ons eindigt de zomer al een jaar of tien tussen het warmgeel van de kalkrotsen, de stoffige rode aarde en het uitgedroogde gras van die geliefde streek in het zuiden van Portugal. Dit jaar doen we het anders en zitten we begin juni al op de vertrouwde veranda waarvan de houten plankenvloer steeds meer alle kanten op kraakt. Uitkijkend over de moestuin en een wei met daarin nog maar één paard.

“Waar zijn de andere twee paarden, Gerard?” Gerard wijst een eind naar links, “Die liggen daar, onder de grond.”

Vandaag krijgen we een rondleiding door de moestuin. Komkommers galore, een kasje vol aardbeien, takken die nu al kromhangen van de trossen minidruiven. “En daar, achterin, dat zijn de ananassen.” Wij zien wat grijzige, stekelige bladeren moedig naar boven reiken, met in het midden een vermoeden van de geschubde vrucht zoals we die kennen van de kramen op de Grote Markt. En dan legt Gerard dus uit dat een ananas er twee jaar over doet ananas te worden. Ontzag en ontroering overvallen me. En schaamte voor alle halve ananassen die ik ooit in mijn keuken een schimmelige dood heb laten sterven.

Twee jaar, dat is ook de tijd die een cabaretier nodig heeft om een nieuwe voorstelling uit de grond te stampen. Of beter: te laten groeien. Stampen helpt niet, net zoals knijpen niet helpt bij alles wat je per se vast wilt houden. Je moet schoffelen, wieden, zaaien, sproeien, snoeien. Maar om te beginnen moet je graven, tot je bij de bron komt waar altijd iets kiemt, iets wat gekieteld en verzorgd en uiteindelijk wil worden.

Bijna twee jaar, zolang al draag ik de zaadjes van mijn nieuwe voorstelling in me. Familie voor beginners gaat-ie heten. De lijnen, de thema’s, de hoofdpersonen, ze kloppen steeds harder bij me aan. Ik laat ze deze zomer allemaal binnen. Zoals ik in het nieuwe theaterseizoen de deuren van Theater de Liefde weer wagenwijd opzet voor al die collega’s, jong en oud, met hun voorstellingen waar met ongetwijfeld evenveel aandacht, zorg en liefde aan geploeterd zal zijn.

Respect voor de ananas!

104 HRLM ✶ 63

HIER WIL JE NAAR TOE IN JULI EN AUGUSTUS Klaterklanken

JULI 18 en 19 18 tot 1 aug 24 en 25 28

Klaterklanken - Elswout 75 jaar Internationale Orgelfestival - St Bavokerk Tapt Festival - Brg Reinaldapark Zomermarkt - Zuid-West, Stoked en Floragaarde

AUGUSTUS 30 juli - 2 aug 6 9 12 - 16 15 18 tot 30 28 t/m 30

Haarlem Culinair Schatkaartspeurtocht - Schalkwijk, Huis vd wijk De Wereld Rondwandeling met stadsecoloog - De Kweektuin Haarlem Live - Grote Markt Brocantemarkt - De Dreef Elektrische fietstoer met terrasstop - Oost, Huis vd wijk Het Broederhuis Klank & Plank van Joost Swart - ABC Proefpark - Kenaupark

Klank en Plank Ook een gezellige activiteit en/of leuk evenement in jouw buurt, laat het ons weten! post@haarlemse-stadsglossy.nl

MUZIKALE ZOMERKOMEDIE IN DE BUITENLUCHT

Proefpark

De Held van Haarloheim is een muzikale, brutale en humoristische theatervoorstelling over macht, censuur, verhalen en verzet. De verstikkend saaie middeleeuwse stad Haarloheim gaat gebukt onder het strenge bewind van regent Walewein en zijn schout. Boeken zijn verboden, fantasie is gevaarlijk en verhalen worden systematisch uitgewist. Onder het mom van orde en veiligheid verbiedt hij alle literatuur – tot aan een grootschalige boekverbranding toe.

Waleweins zus Marianne legt zich daar niet bij neer en bedenkt een dappere list om de verhalen van Haarloheim te redden. Ondertussen arriveert er een ridder met zijn schildknaap, wanhopig op zoek naar een ware heldendaad. Wanneer Coster met een revolutionaire uitvinding op de proppen komt, lijkt er ineens toch hoop voor de verhalen van Haarloheim.

De Held van Haarloheim is een ode aan literatuur, verbeeldingskracht en iedereen die weigert te zwijgen. Bezoek deze sprankelende zomerkomedie voor jonge en oud vol snerpende gitaren, gregoriaans gezang, spoken word, ridders, schouten en uiteraard een held.

Te zien: Stadsschouwburg van 6 tm 30 augustus.

64 ✶ HRLM 104

Tapt Festival

DIT WIL JE OOK

LEZEN

DOEN

DE CALAMITEITENCLUB een absolute hit van maar liefst 800 pagina’s!

Mississippi, 1933. Na het overlijden van haar vader heeft Birdies familie een huurachterstand. Ze zullen snel aan geld moeten komen om niet uit hun huis te worden gezet. Birdie wordt op de trein gezet om geld los te krijgen van haar bemiddelde zus. Die blijkt gelukkig bereid te helpen, maar vraagt haar in de tussentijd bij te springen in een opvangtehuis voor meisjes. Birdie schrikt van de erbarmelijke omstandigheden in het tehuis en sluit vriendschap met de elfjarige Meg, die het van alle meisjes het zwaarst te verduren heeft. Ook ontmoet ze Charlie, een vrouw die wordt achtervolgd door verlies. De Boekerij, € 26,99 HEB JIJ DE WEZENS VAN DE KATHEDRAAL AL ONTMOET? Het bijzondere van De Wezens van de Kathedraal is dat je de hele kathedraal ziet. Je loopt aan de hand van architect Cuypers mee naar het dak om een slaapplaats te zoeken voor de griffioen, een nieuw Wezen!

Na een torentrap die eindeloos lijkt, sta je boven op het dak. Bij helder weer kijk je kilometers ver weg. Het eerste beeld dat je tegenkomt is Het Kakkertje. Een poepend mannetje, dat doet het altijd goed bij kinderen natuurlijk. Je wandelt over ijzeren trappen, loopbruggen en door de ‘dwerggalerij’. Bereid je voor op een monsterlijk mooie belevenis en maak kennis met wonderlijke, fabelachtige mens- en dierfiguren die je beschermen tegen onheil en waken over de stad.

Wie de Wezens leert kennen, zal nooit meer zomaar langs de kathedraal lopen maar er altijd even naar omhoog kijken.

Kijk voor informatie en tickets op www.koepelkathedraal.nl

HERKEN DE STAD

Weet jij waar dit is in Haarlem?

Dit staat boven de entreedeur van het voormalige pand van Brandmeester in de Schagchelstraat.

ZIEN

CINEMA CAPRERA: WHISPERS IN THE WOODS Tussen lynxen, beren en herten vangt Munier de poëzie en stilte van het woud in een visueel adembenemend portret van de band tussen vader, zoon en natuur, waarin Munier’s liefde voor de wildernis en zijn familie samenkomen in een stille, ontroerende ode aan het leven in de bossen.

Whispers in the Woods is een poëtische natuurfilm en een persoonlijke ode, waarin Munier zijn liefde voor zijn familie en voor het woud samenbrengt in een zintuiglijke, bijna sprookjesachtige filmervaring.

Te zien: Openluchttheater Caprera, 1 september

104 HRLM ✶ 65

66 ✶ HRLM 104

Creatie: Walvis & Mosmans | Fotografie: Off The Richter

HET FRANS HALS VERRAST

OPENSTELLING DE KOEPEL VOOR EINDEXAMENSCHOLIEREN BLIJKT SCHOT IN DE ROOS Wat begon als een idee, groeide in enkele weken uit tot een van de meest zichtbare maatschappelijke initiatieven voor jongeren van De Koepel. Van eind april tot eind mei dit jaar stelde De Koepel in samenwerking met de gemeente Haarlem haar deuren een maand lang open voor Haarlemse scholieren: zeven dagen per week, twaalf uur per dag. Het doel was eenvoudig, maar belangrijk: jongeren een rustige, veilige en inspirerende plek bieden om zich voor te bereiden op hun eindexamens.

Het resultaat overtrof de verwachtingen. In totaal maakten 603 unieke scholieren gebruik van de leerplekken. Samen waren zij goed voor ruim 2.700 reserveringen en meer dan 2.200 check-ins. Op piekdagen vonden meer dan 200 leerlingen hun weg naar De Koepel.

Scholieren kwamen van vrijwel alle middelbare scholen uit Haarlem en omgeving, waaronder het Eerste Christelijk Lyceum, Mendel College, Lyceum Sancta Maria en Kennemer Lyceum.

De waardering was groot. Uit de evaluatie blijkt een gemiddelde beoordeling van 4,72 op een schaal van 5. Leerlingen omschreven De Koepel als een ‘fijne, rustige leerplek’, prezen de lange openingstijden en gaven aan dat zij zich hier beter konden concentreren dan thuis of in de vaak overvolle bibliotheek.

Voor De Koepel bevestigt het succes van het project en de samenwerking met de gemeente haar maatschappelijke betekenis voor de stad. De unieke locatie is uitgegroeid tot een plek waar ondernemerschap, onderwijs, cultuur en ontmoeting samenkomen. Mede ruimte te

‘Op piekdagen vonden meer dan 200 leerlingen hun weg naar De Koepel’ bieden aan honderden examenleerlingen heeft De Koepel niet alleen bijgedragen aan een succesvolle examenperiode, maar ook laten zien hoe een iconisch gebouw concreet kan bijdragen aan gelijke kansen en talentontwikkeling.

De positieve resultaten vormen een sterke basis om te onderzoeken hoe dit initiatief in de toekomst een vervolg kan krijgen.

Eén conclusie staat alvast vast: Haarlem heeft behoefte aan dit soort plekken – en De Koepel heeft bewezen die rol met verve te kunnen vervullen.

104 HRLM ✶ 67

STADSSCHOUWBURG

Wilsonplein 2 | www.stadsschouwburghaarlem.nl

TULIP TOWN EEN FEESTELIJKE WERELD VAN VERBEELDING ‘Groots en meeslepend staat voor de lach én de traan’

In Tulip Town gooit Steef de Jong Offenbachs 19de-eeuwse operetteklassieker L’île de Tulipatan in de blender en serveert een vrolijk pleidooi om te zijn wie je bent. Vol razendsnelle dubbelrollen, androgyne kostuums, spectaculaire kartonnen decors en wervelende livemuziek.

Een punkoperette? Punk en operette combineren? “Dat kan heel goed”, zegt Steef. “Offenbach brak zelf ook met de conventies van die tijd. Wat hij deed staat haaks op wat mensen denken dat operette is. De cancan komt bij hem vandaan. Hij voerde mensen uit het gewone volk op en dat was toen ongehoord. Offenbach is een rebel, de punker onder de klassieke componisten.

Hij probeerde net als de punkers met een paar muzikanten, op een do-ityourself-manier, van alles uit.” Steef voegt eraan toe: “Ik hou trouwens niet van punkmuziek, maar de (tegen)cultuur van de punkbeweging spreekt me dan weer wél aan: anti-autoritair, maatschappijkritisch, schoppen tegen de heilige huisjes van kerk en staat.”

LICHTE MUZIEK Jacques Offenbach (1819-1880) wordt beschouwd als de grondlegger van de klassieke operette. “Zijn muziek is heel mooi, melodieus en licht.

De Franse operette is trouwens sowieso lichter dan de Weense, met die strenge driekwartsmaat. Ik vroeg Marijn van Prooijen, die voor mij de muzikale bewerking heeft gemaakt, of hij dacht dat je Offenbach kan ‘verpunken’? “Volgens mij wel”, zei Marijn. En inderdaad, dat is heel goed gelukt!”

PUNKBAND De vijf performers, inclusief Steef zelf, spelen een punkband die een operette van Offenbach gaat uitbrengen. In de voorstelling wordt livemuziek gemaakt en gezongen: piano, bas, viool en gitaar, een combi van (vooral) klassiek met pop.

Melodisch, met een knipoog naar de punk. Steef werkt graag met mensen die hij kent en met wie hij kan lezen en schrijven: de geweldige Rop Verheijen, Daniel Cornelissen (dit seizoen bekend van Maestro, maar vooral van veel mooie theatervoorstellingen), Ilse Warringa (onder veel meer bekend van De Luizenmoeder) en Thor Braun (Oogappels).

SATIRE Tulip Town is een bewerking van Offenbachs operette L’île de Tulipatan (1868).

“Geen van beide verhalen hebben trouwens met tulpen te maken. Het eiland van Tulipatan is een verzinsel en mijn Tulip Town is een fantasiestaatje dat heel in de verte doet denken aan Nederland. Het verhaal dat zich afspeelt in de

68 ✶ HRLM 104

DE VERWARRING IS COMPLEET Het verhaal gaat over koning Cacatois XXII, heerser over het eiland Tulipatan. Zijn zoon Alexis is verliefd op Hermosa, de dochter van grootmaarschalk Romboïdal. De koning maakt geen bezwaar tegen de relatie. Alleen weet hij niet dat Alexis eigenlijk een meisje is.

En het wordt nog wat gekker, want Hermosa blijkt eigenlijk een jongen te zijn. Haar moeder heeft haar destijds als meisje aangemeld bij de burgerlijke stand om ervoor te zorgen dat haar kind niet in dienst hoefde; haar vader weet daar trouwens niks van. Steef: “De verwarring is compleet, behalve voor Hermosa en Alexis, die elkaar liefhebben zoals ze zijn. Eerst geloven ze dat ze twee jongens zijn en dat vinden ze prima. Dan denken ze dat ze eigenlijk allebei een meisje zijn, ook goed!” Tulip Town is daarmee een vrolijk pleidooi om te kunnen zijn wie je bent en natuurlijk voor de liefde!

GENDER In wezen gaat Tulip Town over genderverwarring, vertelt Steef: “In Offenbachs tijd was dat puur om het komisch effect: een man die eigenlijk een vrouw blijkt te zijn of omgekeerd, een jongen in een jurk. Voor mij is dat een heel wezenlijk onderwerp, zeker in deze tijd. Nederland liep een tijdje voorop als het gaat om het homohuwelijk, recht op abortus, antiseksisme en noem maar op, maar de laatste jaren glijden we terug naar af. Het is zo belangrijk dat mensen zichzelf kunnen zijn. Mijn voorstelling Sisy Boy ging al over het omarmen van jezelf, ook als je niet voldoet aan de heersende normen. Ik vond als kind – en trouwens nog steeds – het onderscheid tussen de geslachten zelf heel verwarrend. Ik werd vaak aangezien voor een meisje. Als ik wat won met touwtje trekken, kreeg ik een pop met roze jurk en dan schaamde ik me zo. Niet voor mezelf, maar voor de anderen. Het zou trouwens best kunnen dat ook in Offenbachs tijd mensen die worstelden met gevoelens die niet waren toegestaan zich stiekem toch een beetje getroost voelden en bij zichzelf konden denken: ik ben niet de enige!”

PUNKKAPSELS, GEKLEURDE RUITEN, BLOKHAKKEN...

Voor de aankleding heeft hij zich laten inspireren door de tentoonstelling Royals & Rebels in het Kunstmuseum Den Haag: “Daar kreeg ik het idee: ik moet er punk van maken. Vooral de kostuums van Vivianne Westwood zijn geweldig, dat is punk en operette tegelijk! Veel punkkapsels

gekleurde ruiten, blokhakken... Van de tentoonstelling die ik afgelopen jaar in het Rijksmuseum heb gemaakt, Thuis in de 17de eeuw, heb ik veel grote doeken over, met mooie zeventiende-eeuwse zigzagpatronen.

Die gebruik ik opnieuw – vanwege de duurzaamheid – als achterdoek. Dat is ook weer een beetje punk: gebruik maken van wat je hebt. Het wordt een concertachtige setting met – natuurlijk – veel uitklapbare decorstukken. Twee meespelende inspiciënten helpen mee om in een mum van tijd van een boudoir een eettafel te maken of van een eettafel een tuinstoel.”

BLOK KLEI Hij heeft veel plezier in het schrijven van de liedteksten; “Het is een fantasievertaling. Ik heb altijd veel plezier in het bedenken van mooie, nieuwe woorden, liefst op rijm, zoals ‘een ‘limonadeprins’ of een ‘kanonnenmeid’. Ik hou ervan om me bezig te houden met alle facetten. Ik zie een voorstelling toch in zekere zin als een blok klei. Ik blijf net zo lang kneden tot ik een vorm heb gevonden die klopt!”

TULIP TOWN

een punkoperette Te zien: Stadsschouwburg Wanneer: 2 t/m 20 september Tickets: via www.tuliptown.nl

104 HRLM ✶ 69

Tekst: Margriet Prinssen. Fotografie: Kim Krijnen. en Koos Breukell.

tijd van Napoleon III, midden negentiende eeuw, is een regelrechte satire op het Frankrijk van die tijd. Grappig genoeg vond Napoleon het stuk trouwens geweldig, hij nam zelfs tal van hoogwaardigheidsbekleders mee om de voorstelling te bezoeken, terwijl Offenbach van de koning een enorme oen heeft gemaakt. Hij maakt hem echt belachelijk, hij laat hem zelfs kwaken als een eend!”

70 ✶ HRLM 104

INTERVIEW ✶

IN DE TUIN Lekker buiten, met je handen in de aarde. Tuinieren is belangrijk.

Niet alleen voor die heerlijke zelfgeteelde oogst aan gifvrije groente en prachtige bloemen.

Het is inspannend en ontspannend, educatief en gezellig. We gaan voor het resultaat, in volkstuinen, stadstuinen, grote tuincomplexen en in buurttuintjes, zowel recreatief als commercieel. En ook dit jaar ziet het er allemaal weer geweldig uit... › 104 HRLM ✶ 71

Volkstuin

HENK ZIELTJENS

tuineigenaar bij Volkstuinvereniging het Schoterkerkpad

“De tuin was eerst van mijn broer, we werkten samen. Het is een grote tuin, er staat ook een kas op en een schuur. Mijn broer is overleden, ik heb onze volkstuin voortgezet.

In de zomer ga ik bijna iedere dag.

Geen hele dagen, maar als je het niet bijhoudt groeit alles onder je handen vandaan. Ik tuinier op de ouderwetse manier, zwoegen hoort erbij. In mijn kas kweek ik onder andere tomaten, die zijn niet alleen rood, er bestaan heel veel kleuren. Van mijn tuinbuurman heb ik zelfs ‘zwarte’ tomaten gekregen.

Die zijn lekker en mooi donkerpaars van buiten, rood van binnen. Ik heb courgettes, sperziebonen, kruiden, aardappelen en meer, alles gifvrij.

Eten uit eigen tuin is heerlijk.

Soms is het teveel, dan deel ik de oogst graag met anderen. Je kunt groenten bewaren en inmaken. Met de tuinburen wisselen we kennis en recepten uit. Tijdens vakanties letten we op elkaars volkstuin en als extra water nodig is, sproeien we de buurtuin erbij.”

72 ✶ HRLM 104

INTERVIEW ✶

Doe-tuin MARIANNE HOL Voorzitter Doe-tuinen Schotertuin en lid algemeen bestuur

“Er zijn in Haarlem nu negen zelfstandige Doe-tuinen, bij elkaar zo’n 536 moestuintjes. De Schotertuin in Haarlem-Noord heeft het grootste Doe-tuin complex, met 197 tuinen.

Het verschil tussen een volkstuin en een Doe-tuin is vooral de omvang: één Doe-tuin is een stuk grond van 25 vierkante meter. Maar daar kun je heel veel mee, dat zie je meteen.

Om mens, dier en milieu te beschermen adviseren we geen gif te gebruiken.

Meedoen is laagdrempelig, we verbouwen niet alleen groenten en bloemen, maar laten ook de verbinding groeien.

Mensen met een Doe-tuin zijn lid van een tuingemeenschap. Iedereen kan zich in principe melden voor een Doe-tuin, alleen: er zijn er veel te weinig! We hadden een wachtlijst en nu zelfs een wachtlijst-stop. We roepen iedereen in Haarlem op om rond te kijken of er nieuwe mogelijkheden zijn.

Grondgebruik voor korte tijd heeft geen zin, een tuin moet wel gelegenheid krijgen om zich te ontwikkelen.” (doetuinenhaarlem.nl)

› 104 HRLM ✶ 73

Schooltuin KATHI VAN HAMBURG (5) EN LENN DIJKHOF (11) Leerlingen van de Bornwaterschool

Kathi en Lenn werken in de schooltuin van hun basisschool, de Bornwaterschool in Bloemendaal. “In de moestuin combineren we de groepen’’, licht schooldirecteur Rutger Visser toe. “Van kleuters tot en met groep acht, ze helpen elkaar en leren van elkaar.”

De schooltuinen staan op eigen terrein. “Er groeien kruiden, sla, wortelen, doperwten en aardappels, zowel op de grond als in bakken. Iedereen verbaast zich over de hoeveelheid aardbeien die we oogsten, we kunnen er de hele school van trakteren. De leerlingen volgen het ontstaan van ons voedsel. De hele natuurlijke ontwikkeling van groei en bloei wordt gevolgd. Ze zaaien zelf of zetten kleine plantjes in de aarde. Ze zien de ontwikkeling en ook dat er zonder aandacht weinig van terecht komt.

Het oogsten is een feest.

Kinderen zitten al zo vaak stil voor beeldschermen. Werken in de schooltuin is bewegend leren in de buitenlucht.

De pedagogische werkvorm ‘hoofd, hart en handen’ kun je hier letterlijk nemen.”

74 ✶ HRLM 104

INTERVIEW ✶

Stadstuin

ELS BAARBE

lid van de tuincommissie Hof van Sylvius

“De Hof van Sylvius is de gezamenlijke tuin van een appartementengebouw aan de Kruisstraat 47. Tot vorig jaar werd onze hoftuin onderhouden door een tuinman, nu gaan we als bewoners zelf aan de slag.

Het gras is altijd moeilijk geweest.

De grond is slecht, er ligt bouwpuin onder.

Ook zaten er engerlingen in, insecten die de wortels aantasten. Het was eigenlijk nooit goed. Er gingen in de VVE stemmen op om een kunstgrasveld aan te laten leggen, maar dat plan ging niet door.

We hebben nu gras dat zijn gang mag gaan.

Met madeliefjes, klaver en andere plantjes die er spontaan in groeien. Peter, één van de bewoners, maait regelmatig. Het is geen strak groen gazon, maar een natuurlijk veldje met kleurtjes van bloemen.

Ons volgende project is het vervangen van de buxushagen, die aangetast zijn door de buxusmot. Dat wordt een groot tuinkarwei, maar met z’n allen is het leuk werk en het is goed voor de saamhorigheid.”

›

104 HRLM ✶ 75

Plukweide ERWIN SCHUITEMAKER Eigenaar Plukweide Schalkwijk

“Onze bloementuin is elke dag open, van zonsopgang tot ondergang. We telen bloemen zonder gif of andere chemische rommel.

Mijn partner Merel Smal en ik zijn zo vaak mogelijk op de Plukweide. Op zaterdag krijgen we gezellig hulp van vrijwilligers.

Sinds vorig jaar telen we ook bloemen op een extra veldje bij de buren. Deze zijn voor feesten, bruiloften, boeketten en bloemisten.

We zitten al vanaf 2020 op dit voormalig voetbalveld bij het Spaarne. Het is ieder jaar meebewegen met het weer en de seizoenen.

Elk plantje op het veld is door ons gezaaid en geplant, we maken elke jaar een teeltplan om in elke periode van het jaar andere bloemen en kleuren te hebben. In de aankomende maanden bloeien er weer prachtige dahlia’s en chrysanten. Elk jaar hebben we meer dan 50 verschillende soorten bloemen.

De gemakkelijkste ingang is via de Belgiëlaan 3, hier kan je als bezoeker je auto of fiets goed parkeren en sta je meteen bij ons informatiebord.”

76 ✶ HRLM 104

INTERVIEW ✶

Wereldtuin MAAIKE LAMERS Vrijwillig begeleidster

Tekst: Paula Zuidhof. Fotografie: Inge Kaagman.

“De Wereldtuin bestaat al sinds 2014.

Sinds twee jaar zijn Bushra, deelneemster van het eerste uur, en ik de tuinbegeleiders.

Ik had nul tuinervaring, maar ging het gewoon proberen. Elke maandagmiddag komt er een groep mensen tuinieren op het tuincomplex aan het Tennispad in Schalkwijk.

De deelnemers komen uit verschillende landen en culturen. Het werken in de tuin heeft een verbindende functie. Doordat ik als begeleider in principe alleen Nederlands met hen spreek ben ik ook hun ‘taalles’, ze oefenen een gesprek met mij.

In de Wereldtuin telen we onder meer courgettes, sla, tuinbonen en tomaten.

Ook druivenbladeren worden geoogst, om hapjes te maken zoals dolmas. Na het werk drinken we gezellig thee met elkaar aan een grote buitentafel. De deelnemers nemen soms heerlijke zelfgemaakte traktaties mee.

Ik kreeg laatst een superleuk compliment toen een van de deelnemers zei dat de tuin er nog nooit zo mooi uit heeft gezien.”

104 HRLM ✶ 77

LOKAAL

OPVALLEN? DAT DOE JE IN HET LEUKSTE TIJDSCHRIFT VAN HAARLEM! HRLM brengt ondernemers en bewoners uit Haarlem en omgeving samen met alles wat de regio zo bijzonder maakt. Van de leukste winkels en sfeervolste horecazaken tot bijzondere concerten, inspirerende tentoonstellingen en verrassende evenementen.

Daarnaast delen we inspirerende initiatieven, lokale verhalen en interessante weetjes uit de regio.

Een magazine vol inspiratie, beleving en verbinding – en dé plek om jouw onderneming lokaal onder de aandacht te brengen.

HRLM stadsglossy

www.hrlm-online.nl/adverteren 78 ✶ HRLM

COLUMN ✶

Dolly Bellefleur Dolly Bellefleur is het alter ego van cabaretier en tekstdichter Ruud Douma.

Als boegbeeld van de LHBTI+-beweging vraagt Dolly al ruim drie decennia op haar geheel eigen wijze aandacht voor mensenrechten in het algemeen en de acceptatie van LHBTI+ in het bijzonder. Voor haar tomeloze inzet voor de emancipatiestrijd van LHBTI+ mocht ze in 2014 uit handen van Eberhard van der Laan de Andreaspenning van de stad Amsterdam ontvangen. In 2020 werd door COC Nederland de Bob Angelo Penning aan Dolly uitgereikt.

Au, de lucht is tergend blauw Op 8 mei zat ik op het bed van een hartsvriendin toen aan haar euthanasie werd verleend. We hadden er maanden naartoe geleefd.

Begrijp mij niet verkeerd, ik had er niet naar uitgekeken. Nee, we hadden er letterlijk intens naartoe geleefd. Op weg naar haar naderende einde organiseerden we bijvoorbeeld vanaf januari iedere woensdag een borrel in haar favoriete café. We vierden die middagen het leven en dat van haar in het bijzonder. De gretigheid waarmee ze op woensdag 6 mei nog genoot van haar laatste biertjes, de mooie verhalen, anekdotes en niet te vergeten de bitterballen! Zij bracht de song Mens durf te leven echt tot leven. Wat had ze toch een ongekende levenswoede.

Je leeft maar heel kort Maar een enkele keer En als je straks anders wilt Kun je niet meer Mens durf te leven Zelfs een halfuur voor haar dood hebben we nog gegierd van het lachen. Op het doosje van de pillen die ze moest slikken tegen misselijkheid, voordat ze het dodelijke drankje zou nemen, stond namelijk de hilarische tekst: ‘kan het reactievermogen beïnvloeden’.

Je kon ons opvegen.

Inmiddels zijn er pas twee maanden verstreken, maar zit de wereld mij flink op de hielen. Ongeduldig word ik aangespoord om vooral op te schieten met het verwerken van mijn verdriet. ‘Geef het een plekje’ wordt te pas en te onpas naar mijn hoofd geslingerd.

Je zou er haast agressief van worden. Ik verwerkte dit gevoel in een lied getiteld De tijd heelt alle wonden. Ik schreef het voor Club Shaffy, een nieuw kleinkunstcollectief samengesteld door het Amsterdams Kleinkunst Festival.

De eerste die weer zegt Geef het een plek Die beuk ik in elkaar Dat wordt een blauwe plek De eerste die weer zegt Het is maar beter zo

Die rijg ik aan een spies Als rauwe tournedos 'Gelukkig laat de zon zich weer volop zien en dat geeft meteen inspiratie voor een vrolijke, zonnige en gezellige nieuwe editie. Daarom wil ik je weer van harte uitnodigen om leuke teksten, verhalen, nieuwtjes en/of natuurlijk mooie foto’s aan te leveren. Of het nu gaat om een bijzonder moment, een leuke activiteit, vakantieplannen, een mooie zomerfoto of zomaar iets wat je graag wilt delen’ mailt de redactie van HRLM mij dolenthousiast. Ik hoor Conny Stuart – wie kent haar nog? Nee, het is niet de zus van Mary Stuart – zingen: De wereld is wonderlijk leeg zonder jou Er staat maar zo weinig meer in De hemel is aldoor zo hinderlijk blauw Waarom? Wat heeft het voor zin?

Om toch in de gevraagde zomerse stemming te komen, smeer ik zonnebrandcrème op mijn gezicht. Dat werkt altijd als ik niet lekker in mijn vel zit. Het Proust-effect treedt dan namelijk meteen in werking.

Het is het psychologische fenomeen waarbij een specifieke geur of smaak plotseling een levendige herinnering uit het verleden oproept.

Het verschijnsel is vernoemd naar de Franse schrijver Marcel Proust.

In zijn beroemde roman À la recherche du temps perdu beschrijft hij hoe het proeven van een in thee gedoopte madeleine onverwachts een vloedgolf aan gelukkige jeugdherinneringen teweegbrengt. In mijn geval roept de geur van zonnebrand direct de herinneringen op aan zomerse vakanties die ik in mijn jeugd doorbracht in de badplaats Callantsoog. Het water loopt mij in de mond als ik direct ook weer denk aan de witte boterhammen die mijn moeder steevast meenam naar het strand. Ze waren belegd met door haar gebakken omelet.

Deze in gedachte weer verorberend op het strand voel ik het zand weer lekker schuren tussen mijn tanden. Ik zie mijzelf met mijn vader een zandkasteel bouwen aan de vloedlijn. Met een diepe slotgracht eromheen. We proberen met man en macht het wassende water te verslaan...

Au, de lucht is vandaag tergend blauw. Zal het mij lukken om de blauwe plekken op mijn ziel te laten verdwijnen in het zeewater?

Zoals voetstappen op het strand wegspoelen?

Als rustgevende bezigheidstherapie maak ik van alles wat ik op het strand vind bovenstaand portret.

104 HRLM ✶ 79

80 ✶ HRLM 104

INTERVIEW ✶

Haarlem door de ogen van…

ROBERTO HELDER, KUNSTENAAR

Woon je nu in Haarlem?

“Ja, ik woon in het centrum, in de Lange Margarethastraat. Het is een sfeervolle, historische straat midden in Haarlem, parallel aan de Kruisstraat. De straat is vernoemd naar het voormalige Sint Margarethaklooster dat er vroeger gevestigd was. Ik ben graag in het centrum van de stad. Stel dat ik weer zou moeten verhuizen, zou ik toch weer in het centrum willen wonen. Alles is om de hoek, ik mis hier niks. En ik kon twintig jaar vanuit mijn huis lopend naar mijn werk.”

Wat voor werk was dat?

“Ik heb 20 jaar lang in de kinderopvang op de Nieuwe Gracht gewerkt. Daar heb ik heel veel toegepast van wat ik op de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten heb geleerd. Zo heb ik met de kinderen poppen gemaakt, maar ook gebeeldhouwd met speksteen en zijn we met drukwerk en elektrotechniek bezig geweest. En ik heb uiteraard veel met de kinderen getekend en geschilderd.”

En ben je nu volledig actief als kunstenaar?

“Ja, maar ik sluit zeker niet uit dat ik binnenkort weer in het onderwijs ga

‘Het is heerlijk om in Haarlem te wandelen door het groen. Het is niet zo massaal als Amsterdam, het heeft iets knus’

stad te wandelen, zoals door de Bolwerken en de Hout. Lekker rustig, tussen de vogeltjes.”

Waar maak je jouw bekende modeltekeningen eigenlijk?

“Dat doe ik al jaren bij een vaste tekenclub, nu al weer een tijd in het Klein Heiligpand.

In het tekenen van mensen, probeer ik het leven, maar ook de vergankelijkheid ervan, te vatten. En ook het moment te pakken. Wanneer de eerste strepen op het papier staan, is het moment eigenlijk alweer voorbij. Geniet van wat er nu is, is dan ook mijn motto.”

werken. Ik vind het geweldig om mijn liefde voor de kunsten terug te zien in de kinderen.

Maar ook lesgeven aan volwassenen vind ik leuk. Zo ga ik binnenkort beginnen met workshops Modeltekenen in mijn eigen atelier samen met Iris van Zanten.”

Wat vind je van Haarlem als kunststad?

“Een tijdje terug deed ik mee aan het Marilyn Monroe Festival ter ere van haar 100-jarige verjaardag. Samen met andere kunstenaars exposeerde ik in Galerie SPW59 in de Spaarnwouderstraat. Toen zag ik pas goed hoe artistiek die straat is, met alle galeries en ateliers. Maar er zijn ook zat andere galeries, musea en evenementen, zoals de Kunstlijn en de Vijfhoek Kunstroute…

Er is genoeg kunst te beleven in de stad.”

Terug naar Haarlem. Hoe inspireert de stad jouw kunst?

“Vooral de natuur inspireert me. Naast veel menselijke figuren, teken en schilder ik ook vogels. Als ik bijvoorbeeld op de Kloppersingel loop, maak ik foto’s van de meerkoetjes en zwaantjes en die werk ik in het atelier uit. Het is heerlijk om in Haarlem te wandelen door het groen. Het is niet zo massaal als Amsterdam, het heeft iets knus. Ik vind het heerlijk om door de parkjes van de

Heb je nog favoriete plekken in de stad?

“Eigenlijk vind ik de hele stad geweldig.

Vanaf de Grote Houtstraat tot het einde van de Barteljorisstraat is het feest: je kunt er van alles doen en er van alles kopen.

En er staan her en der ook kunstwerken, zoals bronzen standbeeldjes. In dit alles is de Grote Markt het fantastische middelpunt. De Grote Bavokerk die er staat zie ik dagelijks, maar iedere keer vind ik het weer prachtig.”

104 HRLM ✶ 81

Tekst: Joost Dobbe. Fotografie: Daan Ruyter.

Ben je een echte Haarlemse Mug? “Ik ben geboren in Haarlem, maar opgegroeid in Heemstede. Dat was een heerlijke tijd.

Ik was altijd aan het buitenspelen met een speeltuin en veel groen om de hoek. We woonden bij het Wandelbos Groenendaal, dus daar liepen we als gezin wel een paar keer per week.”

ARTROLINKA GALLERY DE KUNST VAN HET ONTDEKKEN Een Uitnodiging tot Verbeelding en Verbinding Kunstenares Rolinka van Zuiden is vooral bekend vanwege haar grote schilderijen. Ze vertelt dat ze bij het maken daarvan vooral geboeid wordt door hoe de verf vloeit tussen de ruwe structuren en lagen eerder aangebrachte structuurpastas.

Zo ontstaan vaak vormen die later verder uitgewerkt worden. Wat zichtbaar wordt laat zich niet volledig sturen en misschien is dat juist wat haar fascineert. Ze beschrijft dit als volgt: VERWONDERING Sommige figuren in mijn schilderijen fluisteren.

Ze dringen zich niet op.

Ze wachten.

Een vogel.

Een gezicht.

Een herinnering.

Een landschap.

Wat zichtbaar wordt, verschilt van mens tot mens.

Misschien is dat waarom ik schilder.

Niet om iets op te leggen, maar om ruimte te maken voor ontdekking.

Kijk nog eens.

Misschien ziet u iets wat er net nog niet leek te zijn.

In haar galerie en atelier in het centrum van Haarlem nodigt ze mensen uit om die ontdekking zelf te ervaren. Voorin hangt het voltooide werk, achterin ontstaat het volgende schilderij.

De nieuwsgierigheid naar het verrassende van dit proces beperkt zich bovendien voor niet tot het schilderdoek. Sinds enige tijd vindt deze nieuwsgierigheid ook zijn weg in de muziek.

Inmiddels zijn er vijfentwintig eigen nummers door haar uitgebracht en komt er ook een dance-album uit op de bekende streamingdiensten.

De mooiste kunstwerken geven niet direct hun geheimen prijs. Ze vragen om aandacht, om verwondering, om een tweede blik. Net als in het leven blijken de mooiste ontdekkingen soms verborgen te liggen in het volle zicht.

Deze verrassing, daar wordt een mens blij van!

ArtRolinka Gallery & Giftshop | Schagchelstraat 33 |www.rolinka.nl 82 ✶ HRLM 104

KOPSTUKKEN

Tekst en illustratie: Eric J. Coolen.

HAARLEMSE

BALLET

IGONE DE JONGH (1979) Is een van de bekendste Nederlandse ballerina’s.

Ze werd geboren op 9 september 1979 in Haarlem.

Jarenlang was zij een sterdanseres bij Het Nationale Ballet. Ze danste hoofdrollen in beroemde balletten zoals Het Zwanenmeer en De Notenkraker.

Na haar carrière als eerste soliste bleef zij actief als producent, coach en inspirator voor jonge dansers.

Met haar talent en uitstraling heeft zij veel betekend voor de Nederlandse danswereld.

Productie en fotografie: Franklin van der Erf.

GEZICHTEN VAN HAARLEM

ESTHER JOËL

“Ik ben geboren in Amsterdam en heb tijdens mijn jeugd in Overijssel gewoond. Op mijn zeventiende ben ik gaan studeren in Amsterdam.

Als jonge twintiger zag ik mijn toekomst daar ook helemaal voor me. Maar zoals voor zoveel mensen bleek een huis kopen in Amsterdam vrijwel onmogelijk. Toen ik 25 was, kwam ik toevallig een betaalbare benedenwoning tegen in Haarlem, in de wijk achter het Patronaat.

Het was fijn om wat dichter bij mijn moeder en zusje in Haarlem. Eerst dacht ik: mooi, een tijdelijke oplossing.”

MAAR DAT LIEP HEEL ANDERS? “Ja, niet lang nadat ik hier kwam wonen, werd ik verliefd op iemand uit mijn straat. En eigenlijk tegelijkertijd ook op Haarlem zelf. Langzaam veranderde de stad van een praktische keuze in een plek waar ik me thuis voelde. De liefde uit die tijd is inmiddels voorbij, maar mijn liefde voor Haarlem is alleen maar gegroeid. Inmiddels woon ik hier al dertig jaar en kan ik me eerlijk gezegd niet meer voorstellen dat ik ooit dacht terug te gaan naar Amsterdam. In Haarlem zijn onze twee kinderen geboren. Zij kennen Amsterdam vooral als de stad waar hun moeder vandaan komt, terwijl Haarlem voor hen vanzelfsprekend thuis is. Dat voelt eigenlijk heel bijzonder. Wat Haarlem voor mij zo aantrekkelijk maakt, is de schaal van de stad. Alles is dichtbij. Ik woon, werk en leef hier in een omgeving waar ik bijna alles lopend of op de fiets kan doen.

Binnen een kwartier sta ik in de Grote Houtstraat, waar ik met veel plezier ondernemer ben. Even later zit ik in de bioscoop, een restaurant of het theater. En als ik behoefte heb aan rust, zijn het strand, de duinen en het bos nooit ver weg.

Als ondernemer voel ik me sterk verbonden met de stad. Ik ben actief binnen de ondernemersvereniging in het centrum en denk graag mee met de gemeente over de ontwikkeling van Haarlem. Juist doordat de stad overzichtelijk is, zijn de lijnen kort. Je ontmoet elkaar, leert elkaar kennen en kunt daadwerkelijk iets bijdragen. Dat geeft een gevoel van betrokkenheid en verantwoordelijkheid.”

WAT VIND JE HET ALLERMOOISTE VAN HAARLEM? “Dat de stad groot genoeg is om alles te bieden wat je nodig hebt, maar klein genoeg om mensen tegen te komen die je kent. Je groet elkaar op straat, maakt een praatje in de winkel of komt elkaar tegen bij een voorstelling of op een terras. Dat menselijke karakter maakt deze stad bijzonder. Soms moet ik lachen als ik terugdenk aan die 25-jarige Amsterdammer die ervan overtuigd was dat Haarlem slechts een tussenstation zou zijn. Ik had toen nooit kunnen bedenken dat ik me zo verbonden zou voelen met deze stad. Haarlem heeft me veel meer gegeven dan een huis. Het heeft me een thuis gegeven. En inmiddels weet ik zeker: ik zou nooit meer anders willen..”

84 ✶ HRLM 104

U

AFSCHEID ✶

UITVAART IN DE OPENLUCHT

Elise: “Hier in de omgeving hebben crematorium Kennemerland en Westerveld, en de begraafplaatsen aan de Herfstlaan in Heemstede en Duinhof in Velsen een ruimte buiten voor afscheidsceremonies.” Martine: “Het is goed geregeld op die locaties. Je hoeft zelf niet veel te organiseren. De aula’s buiten zijn voorzien van geluid. Vaak wordt de aula binnen gereserveerd voor als het weer toch tegenvalt.”

Elise: “Je kan er ook voor kiezen om het afscheid in je eigen tuin te laten plaatsvinden.

Daar komt wel wat organisatie bij kijken, zoals het regelen van genoeg stoelen of een technicus voor geluid. Het vergt wel wat meer denkwerk voor de nabestaanden. Zij moeten bijvoorbeeld nadenken over waar genodigden hun auto kunnen parkeren of vanaf welke plek de overledene uitgezwaaid kan worden.”

BOMEN HOREN RUISEN Martine: “Andere geschikte locaties in de openlucht zijn de Fruittuinen van West bij Amsterdam en het strand. Daar zijn meerdere gelegenheden waar we zelfs met een kist mogen komen. Je kunt ook kiezen voor een combinatie van twee locaties. Bijvoorbeeld de ceremonie in de Nieuwe Kerk in de Vijfhoek en daarna een picknick bij duinmeer ’t Wed, in De Haarlemmerhout of het Kenaupark.”

Elise: “Een uitvaart buiten is een hele andere ervaring dan binnen. Het geeft ruimte en letterlijk lucht. Soms schijnt de zon, voel je de wind of hoor je de bomen ruisen. De sfeer is over het algemeen wat losser.” Martine: “Kinderen spelen met een bal, er wordt wat gelachen, het is minder bedrukt. Nabestaanden die kiezen voor een uitvaart in de openlucht doen dat bewust.

Het zijn vaak mensen die dichter bij de natuur staan en zich minder bezig houden met hoe het hoort. Ze kijken naar wat past bij de overledene.”

PER BOOT OF FIETS Elise: “Je kunt ook nadenken over het vervoer naar de uitvaartlocatie, dat hoeft niet in een rouwwagen. Het kan bijvoorbeeld ook per boot. De begraafplaats aan de Herfstlaan is via het water goed te bereiken. De route van de tocht kan via een QR-code gedeeld worden met vrienden en kennissen. Ze kunnen op de kades staan en een laatste groet uitbrengen of vanaf bruggen bloemen gooien, heel mooi.” Martine: “Op de fiets naar het crematorium of de begraafplaats is ook een mogelijkheid. Onderweg kunnen mensen aansluiten en met elkaar in een lange sliert verder fietsen. Het buitengevoel kan je op allerlei manieren en in diverse vormen laten terugkomen.”

HEB JE VRAGEN AAN ELISE EN MARTINE OVER EEN UITVAART? Je kan hart & ziel uitvaarten altijd bellen en een vrijblijvende afspraak maken.

Een eerst oriëntatiegesprek is zonder kosten.

023-8200920 of kijk op www.hartenzieluitvaarten.nl

OPBAARHUISJE Een opbaarhuisje is een huisje wat geplaatst kan worden in een tuin en waar een dierbare nog een paar dagen kan zijn, om zo stapje voor stapje afscheid te nemen. Het huisje kan binnen 24 uur worden geplaatst en wordt weer afgebroken en opgehaald na de uitvaart.

Meer informatie: www.opbaarhuisjes.nl

BLOEMEN UIT HET HART Vanuit hun atelier in het Kleverpark maken Cindy en Jasmijn van Hartenbloem afscheidsbloemstukken.

Geen standaard rouwboeketten, maar bloemstukken die op maat worden gemaakt en écht passen bij degene die wordt herdacht. Cindy en Jasmijn gebruiken seizoensbloemen, waarvan een deel uit hun eigen tuin komt.

Meer informatie en voorbeelden vind je op www.hartenbloem.nl

Tekst: Meta van der Meijden. Fotografie: Esmee van Loon (portret), Curly and Straight.

In de zomermaanden of sowieso met mooi weer kan een uitvaart ook buiten plaatsvinden.

Een afscheid in de openlucht geeft een heel andere sfeer, vertellen Martine en Elise van hart & ziel uitvaarten.

86 ✶ HRLM 104

samen met HRLM ✶

Kunstlijn en HRLM op atelierbezoek bij…

IMARA REULING ‘Ik hou ervan als vormen in elkaar overvloeien’

De gecreëerde werelden van Imara Reuling doen denken aan science fiction.

Aan de ene kant ogen ze als herkenbare landschappen, aan de andere kant lijken ze buitenaards. In haar beelden, tekeningen en wandobjecten spelen thema’s als verbinding, groei en transformatie een grote rol. “Alles is met elkaar verweven in het leven, dat wil ik laten zien.”

›

104 HRLM ✶ 87

H

Het atelier van Imara bevindt zich in Het Hoofdkantoor in de Waarderpolder. Bij binnenkomst is het alsof je een andere wereld betreedt. Grote boomachtige sculpturen reiken tot aan het plafond, de wandvullende zwart-wit foto’s en tekening lijken in elkaar over te gaan, met elkaar vormen ze één geheel. De werken roepen associaties op met lichamen, wortelstructuren, landschappen, micro-organismen of onbekende ecosystemen.

Imara studeerde in 2004 af aan de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten in Den Haag. Haar werk is een samenvoeging van verschillende kunstdisciplines. Ze combineert sculpturen, foto’s en tekeningen. De kunstenaar creëert organische werelden waarin ruimtelijke vormen, lijnen en geconstrueerde elementen met elkaar versmelten. “Hoewel mijn werken abstract zijn, zie ik ze als tijdelijke werelden waarin het natuurlijke, het kunstmatige, het fysieke en het imaginaire in elkaar overlopen. Binnen die werelden onderzoek ik hoe beelden kunnen groeien, zich door de ruimte verspreiden en tot leven lijken te komen.”

De kunstenaar werkt naar aanleiding van een idee en maakt daar een schets van. Tijdens het schetsen laat ze het concept intuïtief verder ontstaan alsof het beeld zichzelf ontwikkelt.

“Ik grijp natuurlijk wel in als het werk niet verbeeldt wat ik in gedachten heb of esthetisch niet klopt.” Als houvast maakt ze eerst het werk in het klein. Imara pakt ter demonstratie een mini-beeldje uit een vitrinekast vol met dit soort werkjes. “Daarna begint het bouwen op ware grootte.” Op haar werktafel staat een beeld in ontwikkeling van gaas met daaroverheen papiermarche met polyester en glasvezel.

NATUUR ALS INSPIRATIE Ze bouwt driedimensionale werelden die ze vervolgens fotografeert en verwerkt in een ruimtelijk object. De grens tussen twee- en driedimensionaal vervaagt. “Ik vind het spannend hoe deze vormen in elkaar overvloeien en één geheel worden. Een afbeelding lijkt een sculptuur te vormen, terwijl een sculptuur tegelijkertijd als een tekening of landschap kan aanvoelen. Ik creëer nieuwe werelden die levend ogen. Wat je ziet is gelijk aan de natuur: het stroomt, beweegt en verandert continu. Alles is met elkaar verweven en beïnvloedt elkaar. Mijn vormen zijn ook organisch. Ze vertakken zich, groeien en vervloeien, niets staat op zichzelf in mijn werk. De natuur is een grote inspiratiebron voor mij, evenals systemen die

88 ✶ HRLM 104

doen denken aan architectuur of andere geconstrueerde werelden.”

Imara wijst op een object aan de muur.

De driedimensionaal organisch gevormde lijst omvat een tweedimensionale foto van een driedimensionale scène die ze zelf heeft gebouwd. “In die wandobjecten kun je goed zien hoe al die verschillende kunstdisciplines samenkomen. Ik zet ontzettend veel stappen in mijn werk. Het is behoorlijk tijdrovend om te maken.”

De gecreëerde werelden van de kunstenaar lijken buitenaards. Aan de ene kant ogen ze als herkenbare landschappen, aan de andere kant is het net science fiction. In veel van haar werken zit diepte. “Je kunt erin verdwijnen.

Voor sommige toeschouwers voelt mijn werk dan ook unheimisch. Iedereen mag zelf invullen wat diegene erbij ervaart. Voor mij is het de natuur, het zijn microkosmossen.

Mijn werk gaat over energie. Dat klinkt misschien wat spiritueel, maar alles is in energie met elkaar verbonden en beïnvloedt elkaar. Ik vind dat een interessant gegeven en probeer het te laten zien in mijn werk.”

samen met HRLM ✶

‘Ik creëer nieuwe werelden die levend ogen’ › 104 HRLM ✶ 89

FYSIEKE ERVARING Imara exposeert ook met installaties waarin ze grote beelden, tekeningen en foto’s combineert. “Tijdens een tentoonstelling had ik op de achterwand een zwart-wit print van drie meter breed opgehangen. Onderdelen van de enorme sculpturen en deze print had ik door geschilderd op de vloer en de muren. Alles liep in elkaar over. In sommige beelden had ik een foto van een van mijn werelden geplaatst alsof daar ook weer een microkosmos actief was.

Tijdens het maken was ik gefascineerd door het idee dat lijnen zich niet hoeven te beperken tot papier of een oppervlak, maar een complete ruimte kunnen vormgeven. Het voelde als één groeiend organisme. Ik wilde de kijker de fysieke ervaring geven om letterlijk in mijn wereld te stappen. Ik vind het spannend als je bijna niet meer ziet waar het werk stopt.

De buitenrand gaat over in de binnenkant en andersom, je wordt er helemaal in meegenomen. Mijn werk is grenzeloos, er is geen begin en geen einde.”

De kunstenaar loopt naar een werk aan de muur. Het is een van haar nieuwste objecten.

Ze is aan het experimenteren met bol glas voor haar wandobjecten. “Ik onderzoek in dit werk opnieuw de overgang tussen sculptuur en fotografie. Dat boeit me. Het lijkt alsof delen van de foto overgaan in de organische structuur. De vormen willen uitbreken en verder de ruimte in bewegen, maar het glas zit er voor. Door de glazen bol ontstaat een bijzondere spanning, het werk lijkt beschermd en tegelijk opgesloten.”

INZOOMEN In haar recentere werk laat Imara eventuele herkenbare elementen als lucht, bodem, voorgrond en achtergrond los. Het lijkt alsof ze inzoomt. “Ik vind het spannend om details uit de werelden die ik creëer uit te vergroten.

Het voelt voor mij als een volgende stap in mijn kunstenaarschap. Deze werken gaan nog meer over de energie die alles en

90 ✶ HRLM 104

iedereen verbindt. Het zou mooi zijn als ik toeschouwers daar via mijn werk iets van kan meegeven. Ik werk vanuit mijn gedachtes, inspiratie en gevoel, en zoek steeds naar een balans tussen controle en intuïtie.

Enerzijds bouw ik mijn werken zorgvuldig op, anderzijds laat ik vormen ook organisch en intuïtief ontstaan tijdens het maken. Daardoor blijven de werken voortdurend in beweging en ontwikkeling.”

De kunstenaar maakt momenteel minder gebruik van kleur. Ze werkt veel met zwartwit en grijstinten. “Bij een grote installatie of tekening lopen de verschillende elementen dan nog vloeiender in elkaar over. Het lijnenspel krijgt meer nadruk. Dat lukt minder goed met kleur. In zwart-wit kan ik ook vaak directer verbeelden wat ik voel. Door maar enkele kleuren te gebruiken ligt de aandacht volledig op contour, ritme en ruimtelijkheid.

Licht en schaduw zijn onderdeel van het werk, waardoor de vorm voortdurend verandert afhankelijk van waar je staat.”

TRANSFORMATIE EN KWETSBAARHEID Aan de wand hangt ook een spierwit sculpturaal object met de titel Een ontluikend zaadje. Het is een totaal ander werk dan de meeste beelden in haar atelier.

Uit de onderkant steken wortelachtige takken, aan de bovenkant komen bloemen tevoorschijn. Imara noemt het een verstild wandobject. “Voor mij gaat dit werk over

groei, transformatie en kwetsbaarheid.

Zonder toevoegingen is het vooral een abstracte vorm, maar door de bloemen en de wortelachtige structuren ontstaat er iets levends. Ik vind de spanning interessant tussen het strakke, witte object en de natuurlijke elementen, alsof het werk zich vanuit een innerlijke energie langzaam ontwikkelt.”

In diezelfde stijl hangt nog een werk aan de muur. Van abstract gaat het object over in een kelkachtige vorm. “In mijn eerdere werk verbeeldde ik meer de drukke wereld.

In deze verstilde werken valt veel weg, ze voelen compacter. Ik heb alle overvloed teruggebracht naar één enkele beweging of kernvorm. Er zit meer rust in. Door het gebrek aan een lijnenspel gaat alle aandacht naar de witte vorm en de schaduwwerking.

Waar mijn andere objecten vaak organisch groeien en zich uitbreiden, lijkt deze vorm zich juist los te maken van iets vasts. Het bevindt zich in een overgangstoestand tussen verstarring en beweging, alsof een vaste constructie langzaam vloeibaar wordt. Heel intrigerend. Het object oogt architectonisch, muzikaal en lichamelijk tegelijk.

Ik wil niet zeggen dat mijn eerdere werken te druk zijn en vol met ruis. Ik maak dat soort objecten nog steeds. De werken bestaan naast elkaar. Het is een spannend proces om nu eens veel weg te laten. Het geeft de toeschouwer een nieuwe ervaring. Voor mij is het een andere manier om te verbeelden wat ik voel. Ik ben er blij mee.“ ✶

Tekst: Meta van der Meijden. Fotografie: Christhilde Klein.

samen met HRLM ✶

104 HRLM ✶ 91

Familieverhalen en familiebanden vormen de rode draad in ons leven. Ze verbinden generaties, bewaren herinneringen en geven identiteit.

HRLM Stadsglossy ging op zoek naar de mooiste, meest bijzondere en ontroerende verhalen.

Bianca Linders (67 jaar) De in Etten geboren Bianca woont nu al 39 jaar in Haarlem.

Bianca: “Ik heb me ondanks mijn Indische achtergrond tot mijn 18de altijd een echte Brabantse gevoeld. Ik ben de jongste uit een gezin van een vader, moeder en een 7 jaar oudere broer.

Mijn vader is een kind van een Limburgse vader en inlandse moeder; hij trouwde met een Indische vrouw, mijn moeder dus. Mijn beide ouders repatrieerden eind 1951 vanuit Indonesië terug naar Nederland. Eenmaal in Nederland begon mijn moeder direct met drie dagen Hollandse pot en drie dagen Indisch eten. Zondag was frietdag. Eten is belangrijk voor Indische mensen. Zo kreeg ik makkelijk schoolvrienden mee naar huis omdat mijn moeder dan altijd iets lekkers voor hen klaarmaakte. De Indische achtergrond heeft er vroeger ook voor gezorgd dat ik soms uitgescholden werd, vanwege mijn bruine kleur. Vreselijk vond ik dat.”

LEKKER ETEN “In mijn familie kook je altijd voor meer mensen. Ook bij feesten, begrafenissen en koempoelans (samenkomsten, -red.) werd er altijd door iedereen gerechten meegenomen, zo gezellig. De gastvrijheid van de Hollanders stond wel in contrast; als ik bij een vriendinnetje was, moest ik op een afstandje op een stoel gaan zitten wachten tot de mensen aan tafel uitgegeten waren. Deze ervaring heeft ertoe geleid dat ik vind dat mijn gezin altijd gastvrij moet zijn. Om die reden heb ik vaak (te) veel eten in huis en is iedereen altijd welkom.

Mijn moeder deed veel vrijwilligerswerk. Haar motto was: doe goed voor mensen en je krijgt het van anderen terug. Dat is ook mijn levensmotto geworden. Mijn moeder ging nooit naar de kerk, maar zij was wel gelovig, zo baden we het ‘Onze vader’ voor het avondeten. Ze zei dat ze niet bijgelovig (guna guna) was, maar toch stond er in de gang een Indische bezem (sapu lidi) om boze geesten te verdrijven. Ze kon soms de betekenis van dromen uitleggen. Ook ik droom weleens over bepaalde situaties en dat maakt dat ik denk dat er meer is op deze aarde dan we kunnen verklaren.”

RUIMTE VOOR GEVOELENS “Soms was er ook onenigheid in het gezin, maar ergens echt over praten ging moeizaam.

Ruimte om gevoelens te laten zien was er bij mijn moeder niet altijd, zij luisterde niet echt.

Waren we het met elkaar oneens, dan sloten we elkaar toch in de armen en dwongen bij elkaar een knuffel af. Want we dachten: als er onverwacht iets met ons gebeurt, kunnen we

92 ✶ HRLM 104

het misschien niet meer goedmaken. Mijn kinderen geef ik zelf ook altijd een knuffel als ze weggaan. Ze wonen nu op zichzelf, maar ik mis ze wel. “ “Mijn vader was best teruggetrokken, ik weet nooit of dat met zijn oorlogsverleden in het Jappenkamp te maken had (het Indisch zwijgen). Hij knutselde altijd in de schuur, kon prachtig tekenen en vaak speelde hij in de avond gitaar. Die creativiteit heeft zich wel voortgezet in de familie. Ik ben kunstdocente, net als mijn oudste dochter Jente, zij is ook muzikant. Door de vrijheid op de montessorischool hebben mijn kinderen zich kunnen ontwikkelen tot ondernemende volwassenen. Ik vind het belangrijk dat mijn familie zich veilig voelt, van elkaar houdt en er op elk moment voor elkaar is. Wees eerlijk, lief, altijd behulpzaam en gastvrij.”

Productie: Mirjam Touw.

INTERVIEW ✶

104 HRLM ✶ 93

Straatkunst Haarlem barst van de buitenkunst: van indrukwekkende beelden tot kleurrijke graffitikunst.

In elke editie lichten we een verrassend kunstwerk uit.

94 ✶ HRLM 104

Unieke Muurschildering Studio EarlyBirds is een collectief van kunstenaars Phylos Donkertino en Ben Plummer.

Met hun grote muurschilderingen veranderen zij openbare ruimtes in plekken waar mensen even kunnen stoppen, kijken en nieuwe verbindingen kunnen maken.

Hun nieuwste project, genaamd Cut Through the Divide, is gemaakt in samenwerking met Museum van de Geest en is de hoogste mural die tot nu toe in Haarlem is gemaakt. Met een indrukwekkende hoogte van 22,5 meter en een breedte van bijna 10 meter is het kunstwerk niet te missen. Toch gaat deze mural niet alleen over de grootte ervan; het draait vooral om de mensen en ervaringen die erin verwerkt zijn.

Voordat het ontwerp ontstond, ging studio EarlyBirds in gesprek met bewoners en jongeren uit Meerwijk. Door middel van workshops en verschillende ontmoetingen verzamelden zij ideeën, persoonlijke verhalen en inspiratie. Samen met Buurts, Museum van de Geest, Rebel Foundation en theatercoach Claribel Rodriquez werd onderzocht wat de wijk bijzonder maakt en welke verhalen verteld mochten worden.

Een belangrijk thema in Cut Through the Divide is het doorbreken van vooroordelen.

Soms worden bepaalde buurten, groepen mensen of culturen beoordeeld door mensen van buitenaf, zonder dat zij echt weten hoe het leven daar van binnenuit voelt. De mural laat een ander perspectief zien en nodigt de kijker uit om voorbij vooroordelen te kijken.

Een belangrijk onderdeel van het ontwerp komt vanuit de jongeren uit Meerwijk.

Zij vertelden dat wanneer er binnen de groep onenigheid ontstaat, zij dit op een simpele maar duidelijke manier oplossen, namelijk met het spel steen, papier, schaar. Dit kleine, herkenbare moment kreeg een plek in de mural en geeft een mooie verbeelding over sociale omgang en het respecteren van elkaar. Ook de natuur speelt een rol in het

kunstwerk. Lokale planten en bloemen zijn verwerkt om rust uit te beelden en mensen eraan te herinneren om even stil te staan bij de omgeving om hen heen.

Het idee was dat de mural niet voelt alsof die zomaar op een gebouw is geplaatst, maar dat die echt bij de wijk hoort en daar samen mee groeit.

De kleuren zijn zorgvuldig gekozen om aan te sluiten bij het gebouw en de omgeving.

Elk onderdeel van het ontwerp heeft een betekenis en nodigt voorbijgangers uit om even te stoppen, de emoties van het werk te voelen en na te denken over hun eigen veilige plek en de manier waarop we met elkaar omgaan. Voor de kunstenaars is deze mural ook een weerspiegeling van hun eigen ontwikkeling als kunstenaars.

Hun persoonlijke groei, de weg die zij hebben afgelegd en de ervaringen die hen gevormd hebben, zijn verwerkt in het ontwerp.

104 HRLM ✶ 95

Fotografie: Rosa van Ederen en Sandro Angela.

Beide kunstenaars wonen in Haarlem en begonnen hun creatieve reis vanuit de graffitiscene.

Al op jonge leeftijd waren zij bezig met het ontwikkelen van hun creativiteit en het verkennen van de vrijheid die straatkunst biedt. Vanuit deze basis groeide hun werk verder richting grote murals in de openbare ruimte, waarin niet alleen het beeld centraal staat, maar ook de verhalen en emoties achter een plek en de mensen die er wonen en gebruik van maken.

DE DINSDAGOCHTEND VAN...

MIRJAM TOUW 96 ✶ HRLM 104

“Kom je ook meedoen?’’ Mirjam Touw, helemaal links op de foto, nodigt haar oudere buurtgenoten van harte uit. Twee keer per week begeleidt ze, samen met anderen, een groep vijftigplussers uit de Vijfhoek in een Vitality Club. Plaats van samenkomst is de speeltuin op het Wilsonsplein.

“We gaan op dinsdag en vrijdag een uur bewegen in de buitenlucht. Start is om 10 uur. Samen bouwen we spierkracht op. We trainen onze conditie en doen allerlei oefeningen. De lessen worden niet gegeven door betaalde sportprofessionals, maar door enthousiaste leden uit de groep, waar ik er dus één van ben. We halen onze kennis op door bijvoorbeeld een cursus, advies van een fysiotherapeut, gastlessen fitness en Tai Chi. Het initiatief voor de Vitality Clubs is van Buurtzorg Haarlem, in samenwerking met de Leyden Academy, een organisatie voor ouderen die deze beweegsessies landelijk promoot. De kosten?

1 euro per persoon per week, of je nou één of twee keer komt. Daar kopen we materialen voor, zoals ballen en een loopladder. Na afloop gaan we, met wie dat wil, koffie drinken. Het zijn gezellige bijeenkomsten en nog gezond ook.’’

Tekst: Paula Zuidhof. Fotografie: Madelon Griekspoor.

INTERVIEW ✶

›

104 HRLM ✶ 97

98 ✶ HRLM 104

KOKEN ✶

Gevulde pa aschelpen Ingrediënten (voor 4 personen) Tomatensaus • Blikken gepelde tomaten: 3 • Knoflook: 2 teentjes • Verse basilicum: 10 blaadjes • Zout: naar smaak • Flinke scheut olijfolie • Wortel: klein stukje Vulling

• Ricotta: 300 gram • Spinazie: 400 gram • Mortadella: 200 gram • Sjalot: 1 • Knoflook: 1 teentje • Chiliflakes: halve theelepel • Olijfolie: een scheut • Zout en peper: naar smaak Overig

• Pastaschelpen: 1 pak • Mozzarella: 1 bol

Bereiding Maak als eerste de tomatensaus. Je kunt uiteraard ook een pot tomatensaus of passata kopen; dan kun je deze stappen overslaan.

Zeef de tomaten met een groentezeef. Mocht je geen zeef hebben, dan kun je de gepelde tomaten pureren met een staafmixer of blender. Spoel de blikken altijd schoon met een beetje water en voeg dit toe aan de tomatensaus. Zo verdun je de saus een klein beetje en kun je deze ook iets langer laten inkoken. Doe de saus in een hapjespan.

Neem twee teentjes knoflook, haal het vliesje ervan af en doe ze heel in de pan. Wanneer de saus klaar is, haal je de knoflook er weer uit.

Neem de basilicumblaadjes en scheur ze in stukjes. Doe ze in de saus. Het scheuren in plaats van snijden versterkt de smaak. Wist je dat basilicumsteeltjes ook veel smaak afgeven? Kook ze gerust mee en haal ze er later weer uit.

Voeg wat zout en een scheut olijfolie toe. Doe er een klein stukje wortel bij. Tomaten uit blik zijn vaak iets zuurder; d.e wortel maakt de saus iets zoeter.

Laat de saus heel zachtjes inkoken (ongeveer een uur). Leg een houten lepel op de rand van de hapjespan en daarop het deksel, zodat er een beetje stoom kan ontsnappen.

Ga nu verder met de vulling.

Snijd de sjalot en knoflook fijn. Bak deze zachtjes aan in de olijfolie en voeg de spinazie toe. Wanneer de spinazie geslonken is, laat je deze uitlekken in een vergiet. Hak vervolgens alles superfijn.

Snijd de mortadella fijn en meng deze met het spinaziemengsel en de ricotta. Breng op smaak met zout, peper en chiliflakes.

Kook de pastaschelpen in gezouten water. Kook ze ongeveer 5 minuten korter dan aangegeven op de verpakking. Giet de schelpen af en spoel ze af met koud water, zodat je ze makkelijker kunt vullen. Verwarm ondertussen de oven voor tot 180 graden.

Je kunt de vulling in een spuitzak doen en daarmee de schelpen vullen. Dit kan natuurlijk ook met een lepeltje. Schep een laagje tomatensaus op de bodem van een ovenschaal.

Leg hierop de gevulde schelpen. Verdeel daarna een klein laagje tomatensaus, plakjes mozzarella en geraspte kaas over de schelpen.

Zet de schaal ongeveer 35 tot 40 minuten in de oven. Wanneer de kaas mooi gesmolten is, mag de schaal eruit.

› 104 HRLM ✶ 99

100 ✶ HRLM 104

KOKEN ✶

Zomerse Tiramisu Ingrediënten

Bereiding

Bodem: • Lange vingers: 10 stuks • Roomboter: 50 gram

Bekleed een ronde bakvorm met bakpapier. Wij gebruiken een kleine springvorm (22 cm).

Op de bodem plakken we een rond stukje bakpapier; met wat olie kun je dit vastzetten.

Maal 10 lange vingers fijn en meng die met gesmolten roomboter. Druk dit met een lepel vast op de bodem. Zet dit even in de koelkast.

Klop de slagroom met 3 eetlepels poedersuiker. Wanneer de slagroom bijna goed is, meng je de mascarpone erdoor.

Snijd 2 perziken in plakjes en maak de aardbeien schoon. De helft van de aardbeien snijd je in plakjes.

Vulling:

• Slagroom: 350 ml • Mascarpone: 250 gram • Poedersuiker: 3 el • Lange vingers: 10 stuks • Sap van 1 sinaasappel • Aperol: 30 ml Extra:

• Perziken: 5 stuks • Aardbeien: 200 gram • Verse munt: paar blaadjes • Bakpapier

Haal de bodem uit de koelkast.

Op de koekjesbodem smeer je de helft van het slagroommengsel. Hierop leg je stukjes perzik en aardbeien.

Dep de lange vingers in een mengsel van Aperol en sinaasappelsap. Leg vervolgens de lange vingers op het fruit.

Verdeel de overige slagroom nu over de lange vingers en eindig met een mooie laag fruit op de taart. Maak af met wat blaadjes munt.

Tip: Wil je een snelle versie van deze heerlijke combinatie? Maak dan geen taartje, maar een klassieke tiramisu in een schaal. In plaats van een fijngemalen koekjesbodem neem je een bodem van lange vingers, gedrenkt in het Aperol-sinaasappelmengsel.

Vervolgens maak je dezelfde lagen als bij het taartje.

Maak kennis met de Cooking Queens: van Siciliaanse familierecepten tot Haarlemse gezelligheid Ontmoet José (rechts) en Mariëlla (links): moeder, dochter én de drijvende krachten achter de foodblog CookingQueens.nl. Wat ooit begon als een digitaal schriftje vol gekoesterde familierecepten, is inmiddels uitgegroeid tot dé go-to plek voor duizenden foodies. Of je nu zoekt naar een Italiaanse klassieker, het perfecte bakrecept, een werelds gerecht of inspiratie voor een borrelplank; de Queens hebben het.

Een voorliefde voor Italië (met dank aan Nonna) De liefde voor goed eten zit diep in de familiegenen. Het begon allemaal toen Mariëlla de authentieke Siciliaanse keuken onder de knie wilde krijgen. José leerde deze geheimen destijds weer van háár Italiaanse schoonfamilie en Nonna.

Inmiddels gaan deze generatielange familierecepten niet meer alleen over de keukentafel, maar delen de dames ze met duizenden enthousiaste volgers op hun website en socials.

Wereldse smaken & KLM-vluchten Naast de Italiaanse tradities proef je ook een flinke dosis reislust terug in hun gerechten.

José vloog namelijk jarenlang als stewardess bij KLM de wereld over en nam van overal inspiratie, geuren en smaken mee terug naar huis.

Die internationale invloeden mixen ze nu moeiteloos met hun authentieke basis.

Groot nieuws In het voorjaar van 2027 verschijnt hun allereerste échte kookboek! Een prachtig bewaarexemplaar bomvol Siciliaanse familierecepten die al generaties lang geheim zijn gebleven.

Een vleugje Haarlemse sfeer En er is leuk nieuws voor Haarlem! Mariëlla woont inmiddels alweer bijna twee jaar in onze mooie stad.

Tussen het koken, bakken en het bedenken van nieuwe recepten door, is ze dan ook regelmatig in het centrum te vinden. Ze geniet volop van de historische straatjes, de fijne horeca en die heerlijke, bourgondische sfeer die Haarlem zo uniek maakt. Wie weet spot je haar binnenkort wel op het terras of in je favoriete delicatessenwinkel, op zoek naar inspiratie voor een volgend koninklijk recept!

104 HRLM ✶ 101

Foto: Noord-Hollands Archief - Fotopersbureau De Boer.

✶ TOEN

Grote belangstelling voor de zomer uitverkoop bij Köster Boutique Exlusieve dameskleding Wagenweg - 1990

102 ✶ HRLM 104

Het is weer volop zomer!

De zon schijnt, de terrassen zitten vol en er is bijna niets lekkerder dan genieten van een overheerlijk ijsje. Gelukkig zit je in Haarlem helemaal goed, want de stad barst van de fantastische ijssalons waar ambachtelijk ijs, verrassende smaken en zomerse gezelligheid samenkomen.

Of je nu kiest voor een klassieke bol vanille, een frisse sorbet of een bijzondere seizoenssmaak: in Haarlem vind je voor ieder wat wils...

›

AMBACHTELIJK IJS IN HARTJE HAARLEM Geniet van een verfrissend ijsje, een kop koffie of een heerlijke wafel, op het prachtige terras te midden van al deze historie. Of verwen jezelf of een ander met overheerlijke, ambachtelijke bonbons van het wereldberoemde Valrhona. Daarnaast biedt Gelateria Bartoli je ook mogelijkheden voor ijstaarten en ijs per hele en halve liter.

Gelateria Bartoli | Lepelstraat 5B

104 ✶ HRLM 104

Bij Huize van Wely draait ijs om vakmanschap, kwaliteit en pure smaak.

Al sinds 1922 worden de creaties van Huize van Wely met de grootste zorg bereid, waarbij alleen de beste ingrediënten worden gebruikt. In de eigen glacerie in Noordwijk wordt dagelijks ambachtelijk room- en sorbetijs gemaakt, van geliefde klassiekers tot verrassende seizoenssmaken.

In de winkel in Haarlem vind je een wisselend aanbod aan heerlijke ijssmaken. Of je nu gaat voor een vertrouwde favoriet of juist iets nieuws wilt proberen: elke bol is romig, vol van smaak en met aandacht gemaakt.

Een wandeling door de binnenstad is pas echt compleet met een ijsje van Huize van Wely – een moment van puur genieten, gemaakt door mensen met liefde voor het ambacht.

Huize van Wely | Zijlstraat 95

IJSSALON TANTE SAAR, AAN HET SPAARNE WATER!

Direct aan het prachtige Spaarne in Haarlem vind je IJssalon Tante Saar: dé plek waar heerlijk ambachtelijk ijs, gezelligheid en een ontspannen sfeer samenkomen. Neem plaats op het terras aan het water en geniet van een verfrissend ijsje.

Of je nu met vrienden, familie of gewoon even voor jezelf langskomt, bij Tante Saar ben je altijd van harte welkom. Kom langs en proef de perfecte combinatie van smaak, gastvrijheid en een unieke locatie aan het water!

IJssalon Tante Saar | Spaarne 42

104 HRLM ✶ 105

Vrijwilliger gezocht!

Word jij ons nieuwe redactiemaatje?

HRLM Stadsglossy, hét leukste tijdschrift van Haarlem Hou jij van Haarlem en lijkt het je leuk om voor 1 dag per week onderdeel te zijn van een gezellige redactie?

Dan zijn wij op zoek naar jou!

Wat kun je bij ons doen

• Schrijven over Haarlem en haar bijzondere bewoners, ondernemers en evenementen • Gezellige foto’s maken voor artikelen en social media • Meehelpen met de verspreiding van het magazine • Ondersteunen bij onze socials • Meedenken met marketing en sales • Allerlei leuke hand- en spandiensten op onze bruisende redactie

Wat bieden wij jou

• Een warme en enthousiaste redactie • Inspirerende brainstormsessies met een zelfgebakken taartje • Een gezonde en gezellige lunch • Jaarlijks een leuk uitje in Haarlem • Altijd koffie, thee en een fijne sfeer • Veel ruimte voor eigen ideeën en creativiteit Of je nu een schrijftalent bent, graag fotografeert, handig bent met social media of gewoon graag onderdeel wilt zijn van een leuk team: je bent van harte welkom!

Iets voor jou?

Lijkt het je leuk om mee te werken aan het mooiste magazine van Haarlem?

Stuur ons een berichtje: jeannette@haarlemse-stadsglossy.nl We maken graag kennis met je!

106 ✶ HRLM 103

Gespot

Lopend door onze stad moet onze fotograaf Linda Llambias plots even inhouden. Tussen het alledaagse rumoer, het zachte gerinkel van fietsen en het geroezemoes van voorbijgangers, ontvouwt zich een verrassend tafereel dat haar direct doet glimlachen.

Met een scherpe blik en haar camera in de aanslag vangt ze precies dat ene moment waarin het gewone ineens bijzonder wordt.

Want juist in die onverwachte scènes laat onze stad haar meest charmante kant zien.

104 HRLM ✶ 107

TOEN

Productie en fotografie Nu: Franklin van der Erf, foto’s Toen: Noord-Hollands Archief.

KONING

108 ✶ HRLM 104

Productie en fotografie Nu: Franklin van der Erf, foto’s Toen: Noord-Hollands Archief.

NU

STRAAT

104 HRLM ✶ 109

Uitgelicht Laura van der Wijden, voormalig directeur van Verwey Museum Haarlem, debuteerde met de roman Buiten de kaart om, gevolgd door De Werkgroep. Met Verdacht verleden verschijnt haar derde boek. De hoofdpersoon in Verdacht verleden is Harold, een succesvolle psycholoog uit Wenen die door onverwachte gebeurtenissen zijn leven opnieuw moet opbouwen in Nederland, het geboorteland van zijn moeder. Wanneer hij met zijn vriend Jean afreist naar Burkina Faso, slaat een veelbelovende reis onverwacht om in een nachtmerrie. Harold wordt gevangen genomen en belandt in een situatie waarin hij niet alleen voor zijn vrijheid, maar ook voor zijn leven moet vechten. De roman is een psychologische thriller waarin spanning en menselijke drijfveren centraal staan.

HAARLEMSE NIEUWE

In deze verhalenreeks neemt Paul Wiegel je mee en beschrijft zijn ontwikkeling naar volwassenheid, zijn diensttijd bij de Koninklijke Marine en het veel omvattende slagersvak. “Drie jaar heb ik met veel enthousiasme aan het manuscirpt gewerkt. Bijzonder te vermelden is dat mijn geheugen mij nimmer in de steek gelaten heeft”, aldus Paul.

Alle anekdotes zijn naar waarheid opgeschreven.

Het geheel maakt dat het boek vlot leest en de verwondering zal alleen maar toenemen en je doen verbazen. € 26,99.

Een verhaal van Haarlemmer Mark Damman, geïlllustreerd door Eva Toorenent. De inwoners van Ertsberg voelen zich bedreigd door de lanterfanten, een groep bewoners die ze ooit zelf naar de ijzermijnen hebben gehaald om daar het zware werk te doen. Maar wat toen een uitkomst was, lijkt nu een groot probleem geworden. Als Robbie ontdekt welke oplossing zijn tante Julia daarvoor heeft bedacht, weet hij éé ding zeker: niets doen is geen optie!

Uitgeverij MTS1975, € 19,99

Scheuren in de hemel is de eerste thriller van de Spaarndamse Anne-Gine Goemans. Inspecteur Barbara Holland wordt opgeroepen voor een macabere vondst in het Groningse Noorderplantsoen. Het blijkt te gaan om de lichaamsresten van de 28-jarige Nynke de Jager, die 25 jaar geleden spoorloos verdween na een avond stappen. Al snel komen de twee hoofdverdachten van toen weer in beeld: haar ex-vriendje en een beruchte Duitse zedendelinquent.

Overamster Uitgevers, € 22,99

Alle boeken op deze pagina’s zijn verkrijgbaar bij De Vries Van Stockum.

110 ✶ HRLM 104

In de late middeleeuwen was het merendeel van de huizen in Haarlem gemaakt van hout en met riet gedekt. Toen vanaf circa 1200 de baksteen in de bouw werd toegepast verschenen de eerst bakstenen huizen, die vaak aanzienlijk groter waren dan de houten huizen. Zij werden gebouwd in opdracht van de vermogende elite in de stad, onder meer omdat de bakstenen in de begintijd kostbaar waren. De meeste grote bakstenen huizen zijn om allerlei reden uit het straatbeeld verdwenen, slechts een paar staan er nog, zoals de Gravenzaal van het stadhuis en de Hoofdwacht. € 19,95

De keuze van De Vries Van Stockum

LEZEN ✶

DE TIJDREIZIGER In De tijdreiziger pakt historicus Philip Dröge zijn koffer en reist de wereld rond om onze meest ongrijpbare realiteit te achtervolgen: de tijd zelf. Waarom is het om 12.00 uur vrijwel nergens in Europa echt 12.00 uur? Hebben de Indiërs tijdreizen uitgevonden? Bestaat tijd eigenlijk wel? Uitgeverij Spectrum € 27,99 DE MIDDERNACHT TREIN Wilbur beleefde zijn mooiste momenten samen met Maggie, de liefde van zijn leven, op huwelijksreis in Venetië. Maar toen... raakte hij het allemaal kwijt. Jaren later arriveert er een trein die hem terug kan brengen in de tijd. Wilbur beleeft zijn belangrijkste momenten opnieuw en beseft al snel dat hij dingen anders gedaan zou hebben. Hij wil niets liever dan de tijd terugdraaien, ook al zou dat alles in gevaar brengen. Uitgeverij Overamstel, € 23,IK ZAL DE WERELD BREKEN Vlak buiten Brussel ligt een verborgen begraafplaats met honderen identieke grafstenen.

Als je dichterbij komt, valt meteen op dat op elke steen dezelfde naam staat: T. Gideon.

Keer op keer. Wie liggen daar begraven? En waarom hebben we allemaal dezelfde naam?

Er zullen drie generaties nodig zijn om dat verhaal te vertellen, om de moord waarmee het allemaal begint op te lossen en om de crisis te bezweren die Europa decennia later op het randje van de afgrond zal brengen... Uitgeverij AW Bruna, € 14,99 TOSCANINI ANTIPASTA In het Italiaans is antipasti het meervoud van antipasto. De letterlijke betekenis is: wat vóór (de rest van) de maaltijd komt. Wat als antipasto wordt geserveerd, kan zeer uiteenlopend zijn, maar het gaat meestal om eenvoudige, toegankelijke gerechten die bedoeld zijn om de eetlust op te wekken.

Denk aan klassieke antipasti zoals charcuterie en kazen, gegrilde of gemarineerde groenten, ingelegde vis, crostini en brood met olijfolie. Maar ook aan Italiaanse streetfood en aperitivi, die vóór de maaltijd worden gedronken om de eetlust op te wekken. Uitgeverij Overamstel, € 35,DE BYZANTIJN Als de flamboyante Venetiaan Alessandro Apolinare Ortolani zich geconfronteerd ziet met zijn sterfelijkheid, vraagt hij de Nederlandse schrijver Ruben naar Venetië te komen om zijn levensverhaal op te tekenen.

“Het wordt een opera in veel te veel aktes”, zegt Ortolani zelf, een opera die begint met zijn ‘explosieve’ geboorte in 1918 en langs een wervelend decor voert dat wordt gevormd door het fascisme van Mussolini, de Tweede Wereldoorlog en de chaotische decennia erna. Uitgeverij Ambos Anthos, € 27,99

Jeltjes favoriete boek In Portret van een onbekende vrouw verbeeldt Camille de Peretti het lot van Martha, de vrouw op het portret, en haar nakomelingen op verbluffende wijze. Van de straten van Wenen in 1900 tot het Texas van de jaren tachtig en van Manhattan tijdens de Great Depression tot hedendaags Italië.

Een meesterlijk fresco waarin familiegeheimen, gedoemde liefdes en JELTJE DE VRIES mysterieuze verdwijningen met elkaar worden verweven. Een meeslepende Directeur De Vries Van Stockum roman voor de fans van Judith Fanto. Uitgeverij Ambos anthos, € 23,99

104 HRLM ✶ 111

112 ✶ HRLM 104

1

2

3

10 14

16 21 26 30

17

22

7

8

18

19 24

27

28 32

36

33

29 34

37 40

43

49

52

53

61

42 45

48

57

38

41

44

55 59 64

67

69

65

60 65

68

70

30

47

54

63

66

46

50

58 62

9

13

23

31

39

56

6 12

15

25

51

5

11

20

35

4

71

22

61

7

37

47

Breng letters uit de puzzel over naar de hokjes met het corresponderende nummer.

I D A H O K L E U R

S E B A C H K I E V E K N O R E N A A N O O G A F R S E S T E E G L A L M E L O S K I V E E T M A A L A L E R T U D E I L K E N T O E R L A O R T A S M I D A E G R E U K

Verticaal: 1 zeehond 2 Spaans landvoogd 3 rund 4 heilige 5 tint 6 Europees Kampioenschap 7 pratende vogel 8 Ned. omroep 9 pl. in Overijssel 11 file transfer protocol 13 riv. in Oostenrijk 15 Engels bier 16 roemen 17 zuivelproduct 19 godin v.d. dageraad 22 balans 23 achteruitgaan in gezondheid 26 schoolbehoefte 28 vertrager 30 dun koord 31 gissen 33 keurkorps 34 snedig 36 oostnoordoost 38 bijbelse vrouw 43 beroep 44 recht vaarwater 46 scantechniek 47 op goede geluk 49 deel v.h. lichaam 50 verheven stand 52 afgemat 54 staat in Amerika 55 Europeaan 57 koningin-regentes 58 eindbedrag 59 niet wild 60 regelmaat 62 zwarte kleverige stof 65 nageslacht 67 in orde 68 secretaris-generaal.

P R A K S E L O F T E E L A V E T P E R S L A G V E R E V U R E N O B O E M A N N T D W Z R O E R E I R A N C H E K H E C M S T U H O E P T E M P O M E M O E K R R A A K

Horizontaal: 1 etensrest 4 geslacht 7 Duitse componist 10 dakappartement 12 hoofdstad van Oekraïne 14 zitbad 16 eikenbast 18 soort schaatsen 20 bladgroente 21 Zuid-Amerikaan 24 deel v.e. naald 25 muzieknoot 27 afgelegen 29 selenium 30 houtsoort 32 nauwe straat 35 denkbeeldige boze man 37 pl. in Overijssel 39 Nieuwe Testament 40 dat wil zeggen 41 sneeuwschoen 42 van een 43 eiergerecht 45 dag en nacht 48 Amerikaanse veehoeve 50 snel reagerend 51 centimeter 53 zandgrondgewas 55 laatste kwartier 56 op welke wijze 58 leerling 60 ijzerhoudende grond 61 snelheid 63 deel v.e. geweer 64 hoofdslagader 66 korte nota 68 handwerksman 69 treffend 70 café 71 geur.

104 HRLM ✶ 113

Word nu Vriend van HRLM

voor slechts € 32,50 per jaar!

Als dank krijg je 6x HRLM stadsglossy thuis gestuurd

EXCLUSIEF VOOR VRIENDEN! Fotografie: Rob Eversen.

Omdat wij van lezen houden en ook blij zijn met onze vrienden, verrassen we elke editie een vriend(in) met een boek uit deze editie..

Dit keer het boek: Scheuren in de hemel van Anne-Gine Goemans Wil je kans maken op dit prachtige boek? Ga dan naar onze website en word vriend!

Ga naar www.hrlm-online.nl/vrienden

Kwaliteit die je nooit meer loslaat.

Eens een Miele, altijd een Miele.

De kraan die alles kan.

Kokend, warm, koud én bruiswater.

Veelzijdige innovaties, unieke passie.

TV en audio - Made in Germany.

Kleverparkweg 11, Haarlem 023 5271424 | www.andrea.nl

116 ✶ HRLM 104