ΣΤΟΕΣ: Tόποι, Τύποι, Περιθώρια, Περάσματα

ΣΤΟΕ Σ

τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Αικατερίνη Kαρακίτσιου Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας | Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών | Σεπτέμβριος 2025

ερευνητική εργασία / research diploma thesis:

ΣΤΟΕΣ:

Tόποι, Τύποι, Περιθώρια, Περάσματα

ARCADES:

Places, Typologies, Margins, Transitions

Αικατερίνη Kαρακίτσιου Επίβλεψη:

Ιορδάνης Στυλίδης

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Βόλος, Σεπτέμβριος 2025

Εξώφυλλο: Ολύμπιος Στοά, Θεσσαλονίκη.

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Περίληψη Η παρούσα ερευνητική εργασία μελετά τις Στοές ως πολεοδομικό και

αρχιτεκτονικό φαινόμενο, εξετάζοντας την ιστορική τους εξέλιξη, τις τυπολογίες τους και τον ρόλο τους στον αστικό ιστό της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης. Εστιάζει τόσο στην άνθηση των εμπορικών στοών τον 20ό αιώνα όσο και στη

σημερινή εικόνα εγκατάλειψης, αναδεικνύοντας τις κοινωνικοοικονομικές αλλαγές που οδήγησαν στην παρακμή τους. Η ανάλυση αξιοποιεί τόσο βιβλιογραφικές πηγές, όσο και επιτόπια παρατήρηση. Στόχος είναι να αναδειχθεί η

πολυεπίπεδη ταυτότητα των στοών ως χώρων μετάβασης μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού, εμπορικού και κοινωνικού χώρου, και να επαναπροσδιοριστεί η θέση

τους στη σύγχρονη πόλη. Παράλληλα, η εργασία διερευνά προοπτικές αναβίωσης

μέσα από νέες χρήσεις και αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις, προτείνοντας την επανένταξη των στοών στον αστικό ιστό ως δυναμικών κόμβων κοινωνικής αλληλεπίδρασης και πολιτισμικής μνήμης.

Εμπορικές Στοές, Χώροι μετάβασης, Εγκατάληψη, Επανενεργοποίηση, Αθήνα-Θεσσαλονίκη

Abstract: This research thesis examines Arcades as an urban and architectural phenomenon, focusing on their historical evolution, typologies, and role within the urban fabric of

Athens and Thessaloniki. It highlights both the flourishing of commercial arcades during the 20th century and their current state of abandoment, reflecting the socioeconomic transformations that led to their decline. The analysis is based on

bibliographic sources and field observation. The aim is to reveal the multifaceted identity of arcades as transitional spaces between public and private, commercial and

social domains, and to reconsider their place in the contemporary city. Furthermore, the study explores prospects for their revival through new uses and architectural interventions, proposing their reintegration into the urban fabric as dynamic nodes of social interaction and carriers of cultural memory.

Commercial Arcades, Transition spaces, Abandoment, Reactivation, Athens-Thessaloniki

2

Εικόνα 1: Στοά Εμπόρων, Αθήνα.

Εικόνα 2: Στοά Ανατολής, Αθήνα.

3

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Περιεχόμενα: Εισαγωγή

σελ. 6

Ο ορισμός

σελ. 9

Arcade – Passage – Gallery

σελ. 12

Πολεοδομική Οπτική

σελ. 17

Τυπολογίες

σελ. 21

Ιστορική Εξέλιξη

σελ. 25

Εμπορικές στοές στην χώρα Ελλάδα

σελ. 33

Η στοά στο σήμερα

σελ. 41

Μελλοντικές Προοπτικές

σελ. 47

Επίλογος

σελ. 56

Βιβλιογραφία

σελ. 57

Χάρτες- Καταγραφή Στοών

σελ. 61

4

Εισαγωγή

Λίγα λόγια για την βιβλιογραφία… Ξεκινώντας τη μελέτη μου πάνω στις στοές, το πρώτο βιβλίο που συναντά κανείς κατά τη βιβλιογραφική έρευνα είναι το ‘’ The Arcade Project ‘’ του Walter Benjamin. Ο Benjamin, ως φιλόσοφος και ιστορικός, και όχι από την οπτική του αρχιτέκτονα, προσεγγίζει τις στοές μέσα από μια κοινωνιολογική και οικονομική σκοπιά, εστιάζοντας στη σχέση τους με την κατανάλωση, το φαινόμενο του Flaneur και την αστική εμπειρία του 19ου αιώνα. Η προσέγγισή του, αν και εξαιρετικά χρήσιμη για την κατανόηση του κοινωνικού και πολιτισμικού ρόλου των στοών, δεν εμβαθύνει στην αρχιτεκτονική και τυπολογική τους διάσταση. Το βιβλίο που, κατά τη γνώμη μου, αποτελεί βασική πηγή για τη μελέτη των στοών από αρχιτεκτονική σκοπιά είναι το ‘’ Arcades: The History of a Building Type ‘’ του Johann Friedrich Geist. Ο Geist, ως αρχιτέκτονας, προσφέρει μια λεπτομερή καταγραφή των μορφολογικών και ιστορικών χαρακτηριστικών των στοών, αναλύοντας διεξοδικά την τυπολογία τους και την εξέλιξή τους στον ευρωπαϊκό χώρο. Όπως επισημαίνει και η Σκορπία-Χόιπελ (1981), «το βιβλίο του J.F. Geist παραμένει το μόνο έργο με στόχους συνθετικής εξέτασης και κάνει μια πραγματικά εξαντλητική παρουσίαση του σχετικού υλικού» (σελ. 9).

5

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Εισαγωγή Στον πολεοδομικό ιστό των ελληνικών πόλεων, και ιδιαίτερα στα ιστορικά κέντρα της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης, οι στοές αποτελούν ένα ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό στοιχείο, λειτουργώντας τόσο ως περάσματα όσο και ως εμπορικοί και κοινωνικοί χώροι που συνδέουν ‘δημόσιο’ με ‘ιδιωτικό’ και ‘εξωτερικό’ με ‘εσωτερικό’. Για δεκαετίες αποτέλεσαν ζωντανούς πυρήνες εμπορικής δραστηριότητας και κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Οι εμπορικές στοές άρχισαν να κάνουν την εμφάνισή τους στον ελληνικό αστικό τοπίο με πιο έντονο ρυθμό κατά τον 20ό αιώνα, ενσωματώνοντας ευρωπαϊκές επιρροές και εξυπηρετώντας τις ανάγκες της αναπτυσσόμενης αστικής ζωής. Σήμερα, ωστόσο, πολλές από αυτές έχουν εγκαταλειφθεί ή δεν χρησιμοποιούνται πλέον όπως στο παρελθόν, με αποτέλεσμα να παρουσιάζουν συχνά εικόνες παραμέλησης και ερήμωσης, αντανακλώντας τις γενικότερες αλλαγές στην οικονομία, την αγορά και τον τρόπο ζωής των κατοίκων των μεγαλουπόλεων. Η παρούσα ερευνητική εργασία φιλοδοξεί να αναδείξει τη διαχρονική αξία των εμπορικών στοών στον ελλαδικό αστικό χώρο, εστιάζοντας τόσο στην αρχιτεκτονική και ιστορική τους εξέλιξη όσο και στη σύγχρονη πραγματικότητα της εγκατάλειψης. Παράλληλα, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη μετάβαση από την άνθηση στην παρακμή, εξετάζοντας τις κοινωνικοοικονομικές αλλαγές και τους παράγοντες που οδήγησαν στη σταδιακή υποβάθμιση τους, καθώς και τις δυνατότητες επαναχρησιμοποίησης τους στο σύγχρονο πολεοδομικό και κοινωνικό πλαίσιο. Η εργασία επιχειρεί να φωτίσει την πολυεπίπεδη ταυτότητα αυτών των χώρων και να επαναπροσδιορίσει τη θέση τους στην πόλη του σήμερα και του αύριο. Επιπλέον, διερευνώνται σύγχρονες προσεγγίσεις και προτάσεις για την αναβίωσή τους, είτε μέσω αρχιτεκτονικών παρεμβάσεων είτε μέσω νέων χρήσεων που θα μπορούσαν να τις επαναφέρουν ενεργά στον δημόσιο χώρο, συμβάλλοντας έτσι στον διάλογο για την επανανοηματοδότησή τους.

6

Εισαγωγή

Η εργασία βασίζεται σε βιβλιογραφική έρευνα καθώς και σε προσωπική παρατήρηση και ανάλυση συγκεκριμένων περιπτώσεων στοών στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη. Η επιλογή του θέματος δεν είναι τυχαία. Οι στοές, αν και συχνά αγνοούνται στη σύγχρονη πολεοδομική συζήτηση, αποτελούν κομμάτι της μνήμης και της ταυτότητας των πόλεων. Καθώς περπατά κανείς μέσα μέσα σε αυτές, ακόμη και στις πιο εγκαταλελειμμένες, μπορεί να διακρίνει τα ίχνη μιας άλλης εποχής: σκονισμένες βιτρίνες, καφέ που άλλοτε έσφυζαν από ζωή, κατεβασμένα ρολά και παλιές πινακίδες. Οι στοές παραμένουν γοητεύτηκες ακόμη και σήμερα, παρότι ο χρόνος έχει αφήσει τα σημάδια του πάνω τους. Παραμένουν σαν μυστικά περάσματα μέσα στην πόλη, συχνά΄ αγνοώντας την υπάρξη τους. Στοές που στεγάζουν ακόμη μαγαζιά , στοές που οδηγούν σε αδιέξοδα, στοές που πλέον φιλοξενούν καφέ και μπαρ στους διαδρόμους τους. Αποτελούν σήμα κατατεθέν του ελληνικού αστικού τοπίου. Η εμπορικής στοά αποτελεί ένα αρχιτεκτονικό και κοινωνικό φαινόμενο που αξίζει περαιτέρω μελέτη και ανάδειξη.

Εικόνα 3: Στοά Ειρηνοδικείου, Αθήνα.

7

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Εικόνα 4: Στοά Ανατολής, Αθήνα.

Εικόνα 5: Στοά Πανεπιστημίου 64, Αθήνα.

8

Ο ορισμός

Ο ορισμός

Μπαμπινιώτης, Γ. 2006 . Λεξικό της Νεας ελληνικης Γλώσσας.

Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας

Η λέξη-έννοια στοά (η) είναι ερμηνευτικά ιδιότροπη με διαφορετικές ερμηνείες ανάλογα με το επιστημονικό πεδίο και το ιστορικό πλαίσιο στο οποίο εξετάζεται. Σύμφωνα με το ελληνικό λεξικό, η λέξη περιλαμβάνει τέσσερις βασικούς ορισμούς: Στο πεδίο της αρχαιολογίας, στην αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική, η στοά περιγράφεται ως στεγασμένος διάδρομος, πλαισιωμένος από κιονοστοιχίες, ο οποίος λειτουργεί ως ημι-υπαίθριος δημόσιος χώρος συνάθροισης, εμπορικών δραστηριοτήτων, καθώς και φιλοσοφικού ή πολιτικού διαλόγου και διδασκαλίας. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η Στοά του Αττάλου και η Ποικίλη Στοά στην Αρχαία Αγορά της Αθήνας, όπου δίδασκε ο Ζήνων ο Κιτιεύς, ιδρυτής και δάσκαλος της Στωικής φιλοσοφίας, συνδέοντας τη στοά με την διδασκαλία τόσο των πολιτικών όσο και των φιλοσοφικών ιδεών

9

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Στην αρχιτεκτονική θεωρία, τη σχεδιαστική διερεύνηση και τις πρακτικές, η στοά ορίζεται ως στεγασμένος ή ημιπαίθριος δημόσιος ή ημι-δημόσιος χώρος διέλευσης. Διάδρομος που διαμορφώνεται κατά μήκος ή εντός ενός κτηρίου και πλαισιώνεται συνήθως από τοίχους, κιονοστοιχίες ή αψίδες, εξυπηρετώντας την σύνδεση χώρων ή οδών και διευκολύνοντας την κίνηση των πεζών. Στη νεωτερική πόλη, ο όρος περιγράφει επίσης τα εσωτερικά εμπορικά περάσματα, τα οποία σχεδιάστηκαν και δημιουργήθηκαν σε μεγάλα κτίρια ή οικοδομικά τετράγωνα. Αυτός είναι και ο ορισμός που απασχόλησε την περιέργειά και το ενδιαφέρον μου: η στοά ως ημι-δημόσιος ισόγειος χώρος που λειτουργεί ως αστικό πέρασμα και ταυτόχρονα υποστηρίζει εμπορικές δραστηριότητες. Οι εμπορικές στοές λειτουργούν ως χωρικοί σύνδεσμοι στον αστικό ιστό, με ιδιαίτερη κοινωνική σημασία για την σύγχρονη αστική ζωή Συχνά, η λέξη-έννοια “στοά” παραπέμπει και στον Τεκτονισμό1 ή Ελευθεροτεκτονισμό, καθώς σχετίζεται με τα σύμβολα και τις πρακτικές του θεσμού. Σε αυτή την περίπτωση, η λέξη περιγράφει τον τόπο συγκέντρωσης και στοχαστικής συνεργασίας, όπου οι συνεργάτες τέκτονες συγκεντρώνονται για να εκτελέσουν τις τελετουργίες τους. Η επιλογή της λέξης-έννοιας δεν είναι τυχαία καθώς συνδέεται με την αρχαιοελληνική πρακτική των στοών ως χώρων διαλόγου, φιλοσοφικής αναζήτησης και ανταλλαγής ιδεών. Τέλος, η λέξη-έννοια “στοά” χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει υπόγεια δίκτυα διαδρομών, όπως οι διαβάσεις, τα σπήλαια, τα υδραγωγεία, οι κατακόμβες ή δίκτυα που προκύπτουν από τεχνικά έργα, όπως το δίκτυο υπόγειου σιδηρόδρομου στις σύγχρονες πόλεις.

1Τεκτονισμός ορίζεται ως ένα διεθνές, αδελφικό και φιλοσοφικό κίνημα που επιδιώκει την ηθική και πνευματική καλλιέργεια των μελών του μέσω συμβολικών τελετών, αρχών αυτογνωσίας και φιλανθρωπικών δράσεων. Βασίζεται στις αξίες της ελευθερίας, της ισότητας και της αδελφοσύνης, και χρησιμοποιεί συμβολικά στοιχεία από την τέχνη της οικοδόμησης για να μεταφέρει ιδέες πνευματικής και κοινωνικής προόδου

10

Arcade - Passage - Gallery

Εικόνα 6: Le Passage des Panoramas, Paris

Εικόνα 7: Galleria Vittorio Emanuele II, Milan

11

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Arcade – Passage – Gallery Από την μελέτη της σχετικής βιβλιογραφίας και των συγκριτικών παραδειγμάτων προκύπτει η εξής παρατήρηση για κριτική διαπραγμάτευση. Στην διεθνή βιβλιογραφία και την αρχιτεκτονική ορολογία, η ελληνική λέξη “στοά” αποδίδεται με διάφορους όρους που φαίνεται να παρουσιάζουν μικρές διαφορές μεταξύ τους, αν και συχνά συγχέονται. Έτσι, συναντάμε τους εξής όρους: Αrcade ( λατινικής προέλευσης από το ουσ. arcus = καμάρα ) Passage ( λατινικής προέλευσης απο το passus = βήμα ) Gallery/ galleria ( λατινικής προέλευσης από το galilea = χώρος πρόναου )

Arcade είναι ο όρος που συναντάται συχνότερα και λειτουργεί ως ενδιάμεσος περιγραφικός σύνδεσμος, καθώς άλλοτε αναφέρεται στην απλή μορφή στοάς, και άλλοτε περιγράφει περίτεχνες αρχιτεκτονικές μορφές όπως η gallery. Σηματοδοτεί την μορφολογική υπόσταση της στοάς, δηλαδή την ρυθμική επανάληψη από αψίδες ή καμάρες, οι οποίες μπορεί να είναι ανοικτές σε μία πλευρά ή περίκλειστες. Στην κλασική ελληνορωμαϊκή αρχιτεκτονική ο όρος περιγράφει διαδοχικές καμαροστοιχίες σε δημόσια κτίρια ή αγορές. Από τον 18ο και 19ο αιώνα, ο όρος υιοθετείται και για τους στεγασμένους εμπορικούς διαδρόμους στις πόλεις, κυρίως στη χώρα Βρετανία και στις αγγλοσαξονικές αποικίες. Σε αντίθεση με τα passages, τα arcades δεν είναι πάντοτε πλήρως κλειστές κατασκευές και εντάσσονται συχνά στην πρόσοψη κτιρίων όπως για παράδειγμα τα porticos1.

1

Portico : O όρος αναφέρεται σε στεγασμένες στοές με κίονες, μπροστά από την κύρια είσοδο ενός κτιρίου. Προέρχεται από τα λατινικά και χρησιμοποιείται κυρίως στην αγγλική γλώσσα για να περιγράψει αρχιτεκτονικά στοιχεία εμπνευσμένα από την κλασική αρχαιότητα. Συνήθως συναντάται σε ναούς, δημόσια κτίρια ή μέγαρα και αποτελεί χαρακτηριστικό στοιχείο της αρχαιοελληνικής, ρωμαϊκής και νεοκλασικής αρχιτεκτονικής.

12

Arcade - Passage - Gallery

Το passage ή passage couvert είναι όρος που περιγράφει στεγασμένο εμπορικό διάδρομο που διαπερνάει οικοδομικά τετράγωνα ή τέμνει αλλεπάλληλους δρόμους στο αστικό περιβάλλον. Η μορφή αυτή αναπτύχθηκε κυρίως στο Παρίσι του 19ου αιώνα και αναφέρεται στις κλειστές στοές που εμφανίστηκαν κατά της περίοδο της έντονης αστικοποίησης και της άνοδου της εμπορικής τάξης. Ως ιδιαίτερα λειτουργική αστική κατασκευή, επιτρέπει την κυκλοφορία των πεζών σε προστατευμένο από τις καιρικές συνθήκες χώρο αγορών, ιδιαίτερα σε περιοχές με πυκνή δόμηση. Η ένταξή τους στον αστικό ιστό είναι διακριτική, χωρίς έντονη αρχιτεκτονική ένταση. Περιέχουν συνήθως ιδιωτικές εμπορικές ιδιοκτησίες, αλλά και δημόσιες λειτουργίες. Τυπολογικά, αποτελούν έναν «ενδιάμεσο χώρο», ούτε δημόσιο ούτε ιδιωτικό, με μικρά εμπορικά καταστήματα, καφενεία και χώρους κοινωνικής συνάθροισης. Η κατασκευή τους ήταν συνήθως απλή. Τα passages υπήρξαν πρωτοποριακές αρχιτεκτονικές και πολεοδομικές επεμβάσεις που συνέδεαν την εμπορικής και την κοινωνικής ζωή. Αποτελούν χωρικές και αισθητικές εκφράσεις της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας και του εκσυγχρονισμού των πόλεων. Σύμφωνα με τον Walter Benjamin, τα παρισινά passages λειτουργούσαν ως δείκτες του εδραιωμένου καπιταλισμού και του νέου αστικού τρόπου ζωής, ενεργοποιώντας περιγραφές και κριτικές λογοτεχνικές προσεγγίσεις φαντασίας, περιπλάνησης και εκσυγχρονισμού, όπως αναλύεται στο έργο του The Arcades Project (1999) Οι δυο όροι, arcade και passage, περιγράφουν παρόμοιους χώρους, αλλά δίνεται έμφαση σε διαφορετικές ιδιότητες. Στα passages (περάσματα) σημαίνεται η κοινωνιολογική και αστική εμπειρία, το θεωρητικό και κοινωνιολογικό υπόβαθρο του χώρου. Στις arcades (στοές) σημαίνεται η μορφολογική, αισθητική και κατασκευαστική διάσταση, ιδιαίτερα στη ρυθμική επανάληψη της αψίδας ως βασικού και χαρακτηριστικού αρχιτεκτονικού στοιχείου..

13

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Η γέννηση και χρήση του όρου καθώς και η χωρική παραγωγή της Galleria αποτελεί την βασική και μνημειακή εκδοχή της στοάς. Εμφανίζεται κυρίως στην δυτικοευρωπαϊκή αρχιτεκτονική του 19ου αιώνα. Δείγματα μεγαλοπρεπούς αρχιτεκτονικής, εντάσσονται στον αστικό ιστό ως ισχυρά εδραιωμένα τοπόσημα, που συχνά αποτελούν αυτόνομα κτίσματα. Επιβλητικοί, σκεπαστοί δημόσιοι χώροι με υαλοσκεπείς τρούλους, συμμετρική σύνθεση και χρήση πολυτελών υλικών. Χαρακτηρίζονται από μεγάλο πλάτος, υψηλές οροφές και έντονη αρχιτεκτονική έκφραση. Σε αυτούς τους χώρους η κατανάλωση και η κοινωνική επίδειξη συμπλέκονται, φιλοξενώντας πολυτελή καταστήματα, καφενεία και εστιατόρια που λειτουργούν ως χώροι συνάντησης, περιπάτου αγορών και κοινωνικής επίδειξης. Εμβληματικό παράδειγμα είναι η Galleria Vittorio Emanuele II στην πόλη Milan. Η τυπολογία τους συνδέεται εννοιολογικά και λειτουργικά με τα εμπορικά συγκροτήματα αγορών -malls-. Παρά την λειτουργία τους ως εμπορικών και διαμεσολαβητικών χώρων κοινωνικής επίδειξης και έκφρασης στον αστικό ιστό, οι τρεις τυπολογίες διαφοροποιούνται: α. ως προς την κλίμακα, β. την χωρική εμπειρία και γ. την αρχιτεκτονική τους έκφραση. Η αρχιτεκτονική των εμπορικών στοών εξελίχθηκε εκφραστικά σε διάφορες μορφές ανάλογα με το οικονομικό, το κοινωνικό και το αστικό πλαίσιο μέσα στο οποίο δημιουργήθηκαν. Η σύγχρονη αστική σχεδίαση μπορεί να αντλήσει στοιχεία από αυτές τις τυπολογίες, προτείνοντας, ίσως, υβριδικούς χώρους που συνδυάζουν στοιχεία λειτουργικότητας και αισθητικής εμπειρίας.

14

Arcade - Passage - Gallery

Ο τύπος του στεγασμένου εμπορικού διαδρόμου - Passage- ως απόγονος της ελληνικής εμπορικής στοάς… Αξίζει να σημειώσουμε ότι στον Ελλαδικό χώρο, κυρίως από τις αρχές του 20ού αιώνα, έχουν καταγραφεί και μελετηθεί στοές που αποτελούν παραλλαγή του τύπου passage του 19ου αιώνα, προσαρμοσμένες όμως στις τοπικές συνθήκες. Μπορούμε, λοιπόν, να επιβεβαιώσουμε πως το το γαλλικό στεγασμένο πέρασμα passage είναι ο αρχιτεκτονικός πρόγονος της ελληνικής εμπορικής στοάς. Οι ελληνικές εμπορικές στοές χαρακτηρίζονται από λιτή μορφή, σε αντίθεση με τις εντυπωσιακές gallerie της δυτικής Ευρώπης, όπως στις πόλεις Berlin, Milan, Paris. Λειτουργούν ως στεγασμένοι εμπορικοί διάδρομοι που διαπερνούν οικοδομικά τετράγωνα ή ενώνουν δύο δρόμους, σε μικρότερη όμως κλίμακα. Επιτελούν τόσο τη λειτουργία περάσματος ή εναλλακτικής διαδρομής μέσα στον αστικό ιστό όσο και και τη λειτουργία εμπορικής ενότητας, στεγάζοντας μικρά καταστήματα, εργαστήρια και γραφεία. Η αρχιτεκτονική τους είναι απλούστερη, προσαρμοσμένη στην αστική οικονομία της εποχής που κατασκευάστηκαν, στη κλίμακα της ελληνικής πόλης του 20ου αιώνα καθώς και στις ανάγκες προστασίας από τον ήλιο και τη ζέστη το καλοκαίρι, καθώς και από τη βροχή και το κρύο τον χειμώνα. Σήμερα, πολλές από αυτές τις στοές έχουν υποβαθμιστεί, ενώ άλλες επιχειρείται να επανενταχθούν στον αστικό ιστό μέσω παρεμβάσεων πολιτικού και κοινωνικού χαρακτήρα

15

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

16

H Πολεοδομική Οπτική

Η πολεοδoμική οπτική3

Στο ελληνικό πολεοδομικό πλαίσιο αναφοράς, η στοά αποτελεί τεχνικά και αισθητικά ορισμένο πολεοδομικό στοιχείο, το οποίο ρυθμίζεται από συγκεκριμένα αυστηρά νομικά κείμενα. Η ένταξη της στοάς στον πολεοδομικό σχεδιασμό της πόλης εξυπηρετεί στόχους όπως η διευκόλυνση της προσβασιμότητας, η διασύνδεση κοινόχρηστων χώρων, αλλά και η ενίσχυση της εμπορικής και κοινωνικής ζωής σε κεντρικές αστικές περιοχές. Στη σύγχρονη ελληνική νομοθεσία, η στοά ορίζεται ως: “...στεγασμένος, διαμπερής ή ημι-διαμπερής διάδρομος πεζής κυκλοφορίας, ενταγμένος στο ισόγειο ενός ή περισσότερων κτιρίων...’’ Σύμφωνα με τον Γενικό Οικοδομικό Κανονισμό (ΓΟΚ) του 1985 (Ν.1577/85) οι στοές διακρίνονται σε δύο βασικές κατηγορίες: την εσωτερική στοά και την παρόδια στοά. Η εσωτερική στοά, όπως ορίζεται στο άρθρο 2 του Γενικού Οικοδομικού Κανονισμού, είναι: «...ο στεγασμένος ελεύθερος χώρος που συνδέει κοινόχρηστους χώρους ή προκήπια μεταξύ τους, ή κοινόχρηστους χώρους του οικισμού με ελεύθερους σε προσπέλαση ακάλυπτους χώρους του οικοπέδου...».

3‘Κτιριοδομικός Κανονισμός’, άρθρο 19, (Φ.Ε.Κ. 59/Δ/1989)

‘Γενικός Οικοδομικός Κανονισμός (Γ.Ο.Κ)’, άρθρο 2 και παρ. 6 άρθρου 12, (Ν.1577/85) ‘Νέος Οικοδομικός Κανονισμός’, άρθρο 22 (Ν.4067/12)

17

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Δηλαδή, η στοά που διαπερνά εσωτερικά το οικοδομικό τετράγωνο ή το ισόγειο ενός συγκροτήματος κτιρίων, συνδέοντας δύο ή περισσότερα σημεία της πόλης ή του εμπορικού ιστού. Ο λειτουργικός της ρόλος ενισχύεται από το άρθρο 12, παρ. 6 του ίδιου κανονισμού, που προβλέπει την υποχρεωτική δημιουργία εσωτερικών στοών στο πλαίσιο τροποποιήσεων ή επεκτάσεων ρυμοτομικών σχεδίων, για λόγους αισθητικής συνέχειας, λειτουργικότητας ή ενιαίας αρχιτεκτονικής σύνθεσης. Σκοπός είναι η δημιουργία δευτερευόντων δικτύων ελεύθερων κοινόχρηστων χώρων αποκλειστικά για πεζούς. Το δίκτυο αυτό μπορεί να περιλαμβάνει ακάλυπτους χώρους, ημι-υπαίθριους και εσωτερικές στοές, ενισχύοντας την πολεοδομική λειτουργία της στοάς ως πυρήνα κυκλοφορίας και κοινωνικότητας στο εσωτερικό του οικοδομικού τετραγώνου. Ο Κτιριοδομικός Κανονισμός του 1989 (ΦΕΚ 59/Δ/1989) συμπληρώνει ότι κάθε εσωτερική στοά πρέπει να διαθέτει είσοδο και έξοδο προς κοινόχρηστους χώρους και απαγορεύεται να έχει αδιέξοδους κλάδους, διασφαλίζοντας την διαμπερή κίνηση και τη συνεχή ροή πεζών.

Σχέδιο 1: Εσωτερική στοά

18

H Πολεοδομική Οπτική

Η παρόδια στοά, οριζόμενη στο άρθρο 22 του Νέου Οικοδομικού Κανονισμού (ΝΟΚ) του 2012 (Ν.4067/12), κατασκευάζεται στην πρόσοψη του κτιρίου, σε επαφή με την οικοδομική γραμμή και δεν αποτελεί εσωτερικό πέρασμα. Πρόκειται για στεγασμένο διάδρομο κατά μήκος του πεζοδρομίου, που δεν διασχίζει το εσωτερικό του κτιρίου, αλλά προσφέρει προστασία στους πεζούς από τις καιρικές συνθήκες, ενώ συμβάλλει στην οπτική και λειτουργική συνέχεια της αστικής πρόσοψης. Επόμενως, στοά ονομάζεται και ο χώρος που συναντάμε κατά μήκος του πεζοδρομίου κάτω από τα μπαλκόνια των πολυκατοικιών. Τέτοιες Παρόδιες στοές βρίσκονται συχνά σε αστικούς εμπορικούς άξονες, όπως η οδός Σταδίου στην πόλη Αθήνα ή η Πλατεία Αριστοτέλους στη πόλη Θεσσαλονίκη.

Σχέδιο 2: Παρόδια στοά

19

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Αξίζει να σημειωθεί ότι, παρόλο που οι στοές ανήκουν κατά κανόνα σε ιδιώτες και αποτελούν τμήμα ιδιωτικών ακινήτων, κατοχυρώνονται θεσμικά ως ημι-δημόσιοι χώροι, καθώς εξυπηρετούν συλλογικές ανάγκες και συμβάλλουν στη λειτουργικότητα και την ποιότητα του δημόσιου χώρου, Η διττή τους φύση, ως χώροι ιδιωτικής ιδιοκτησίας με δημόσια χρήση, τις καθιστά ιδιαίτερης σημασίας για τον αστικό σχεδιασμό. Συμπερασματικά, η στοά δεν αποτελεί απλώς ένα τυπικό αρχιτεκτονικό στοιχείο είναι θεσμικά κατοχυρωμένο πολεοδομικό εργαλείο με έντονη κοινωνική, εμπορική και λειτουργική σημασία.

Σχέδιο 3: Συνδιασμός εσωτερικής και παρόδιας

20

Τυπολογίες

Τυπολογίες Αν και η ελληνική πολεοδομική νομοθεσία όπως είδαμε διακρίνει τις στοές κυρίως σε δύο βασικές κατηγορίες, τις παρόδιες και τις εσωτερικές, μια πληρέστερη τυπολογική προσέγγιση, με βάση τη μορφολογία, τη λειτουργία και τον βαθμό ενσωμάτωσης στο κτίριο, επιτρέπει την κατάταξή τους σε τρεις ευρύτερες κατηγορίες4. Παρόδια Στοά

Στοά- Είσοδος Εικόνα 9: Στοές Πλατείας Αριστοτέλους, Θεσσαλονίκη

Στοά-Κτίριο Εικόνα 10: Κολοκοτρώνη 42, Αθήνα

Εικόνα 11: Αγορά Μοδιάνο, Θεσσαλονίκη.

4 Σκορπια-Χοϊπελ, 1981.

21

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Παρόδιες στοές: Εντοπίζονται κυρίως κατά μήκος μεγάλων δρόμων. Λειτουργούν ως συνέχεια του πεζοδρομίου και συνδυάζουν προστασία με εμπορική βιτρίνα. Συχνά συνδέονται με άλλες κατηγορίες στοών, όπως οι εσωτερικές. Τα περισσότερα πεζοδρόμια στα ελληνικά αστικά κέντρα διαθέτουν παρόδιες στοές. Στοές Δίοδοι: Εσωτερικές στοές που λειτουργούν ως περάσματα διαμπερούς ή ημι-διαμπερούς κυκλοφορίας μέσω των ισογείων πολυκατοικιών ή εμπορικών συγκροτημάτων. Παραδείγματα τέτοιων στοών συναντάμε σε περιοχές όπως το εμπορικό τρίγωνο της Αθήνας ή στο κέντρο της Θεσσαλονίκης. Στοές-Είσοδοι: Διαμορφώσεις στοών που λειτουργούν ως κύριες είσοδοι σε μεγάλα κτίρια ή συγκροτήματα. Συχνά επικοινωνούν με εσωτερικές αυλές, αίθρια ή άλλους κοινόχρηστους χώρους, ενώ μπορεί να διαθέτουν και εμπορικές χρήσεις στο ισόγειο. Οι στοές αυτές δεν αποτελούν πάντα διαμπερείς διαδρομές, αλλά συνδέονται με το δημόσιο χώρο ως σημεία πρόσβασης και μετάβασης. Για παράδειγμα η στοά Ανατολής στην πόλη Αθήνα ανήκει σε αυτήν την τυπολογία, όπως και η πολυσύχναστη Στοά Καράσσο στην πόλη Θεσσαλονίκη. Κτίρια-Στοές (Αυτόνομες Στοές): Kτίρια που σχεδιάστηκαν εξαρχής ως εμπορικές στοές, με αρχιτεκτονική διάταξη που υποστηρίζει τη δημιουργία εσωτερικού διαδρόμου, σειράς καταστημάτων και ενίοτε κεντρικών αυλών ή τρούλων. Οι στοές αυτές αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα πρώιμου πολεοδομικού σχεδιασμού και συνήθως έχουν έντονη αρχιτεκτονική ταυτότητα και ιστορική αξία. Συνδέονται με την περίοδο του Μεσοπολέμου ή της ανασυγκρότησης μετά τον πόλεμο. Ενδεικτικά παραδείγματα αναφέρονται και έχουν καταγραφεί : η Στοά Μοδιάνο και η Στοά Κολόμβου στη πόλη Θεσσαλονίκη, ή Στοά Αρσάκειου στην πόλη Αθήνα.

22

Τυπολογίες

Δεδομένου ότι η εσωτερική στοά αποτελεί τον τύπο που εξετάζεται κυρίως, θα προχωρήσουμε σε μια ακόμη μελετημένη και καταγεγραμμένη τυπολογία. Με βάση επιτόπια παρατήρηση των στοών στην πόλη Αθήνα και στην πόλη Θεσσαλονίκη, προκύπτουν έξι βασικοί μορφολογικοί τύποι εσωτερικών στοών: Επιμήκης στοά: Γραμμική στοά που διασχίζει ένα οικοδομικό τετράγωνο ή ένα μεγάλο κτίριο, με δύο σαφώς ορισμένα άκρα εισόδου και εξόδου. Στοά σχήματος Γ-: Στοά που στρίβει σε ορθή γωνία, δημιουργώντας πορεία σε σχήμα «Γ». Συνήθως διαθέτει δύο ή τρεις εισόδους και εξόδους. Στοά σχήματος Τ-: Αποτελείται από κεντρικό διάδρομο με εγκάρσια σύνδεση, σχηματίζοντας «Τ». Επιτρέπει την πρόσβαση σε περισσότερους εμπορικούς χώρους και ενισχύει τη ροή κίνησης. Στοά σχήματος Π-: Στοά που δημιουργεί κλειστή πορεία με τρεις πτέρυγες, ενίοτε γύρω από εσωτερική αυλή ή αίθριο. Συχνά φιλοξενεί καταστήματα σε όλες τις πλευρές. Σταυροειδής στοά: Σύνθετος τύπος που συνδέει τέσσερις κατευθύνσεις κυκλοφορίας, με κεντρικό κόμβο. Απαντάται σε μεγάλα εμπορικά συγκροτήματα ή σε στοές Κτήρια. Δαιδαλώδης στοά: Ανοργάνωτη ή ημι-αυθόρμητη τυπολογία με πολλαπλές κατευθύνσεις, διαφορετικά επίπεδα και συχνές αλλαγές πορείας. Δημιουργεί μια λαβυρινθώδες μορφή, συνήθως αποτέλεσμα σταδιακών επεκτάσεων.

23

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Επιμήκης Στοά

Στοά σχήματος Γ

Στοά σχήματος Τ

Στοά σχήματος Π

Σταυροειδής Στοά

Σχέδιο 3: Μορφολογικοι τύποι εσωτερικών στοών

Δαιδαλώδης Στοά

24

Ιστορική εξέλιξη

Ιστορική εξέλιξη Η στοά είναι διαχρονικό πολεοδομικό και αστικό στοιχείο του δομημένου χώρου, το οποίο έχει υποστεί αλλεπάλληλες προσαρμογές στις κοινωνικές, οικονομικές και τεχνολογικές αλλαγές της ιστορίας. Από την αρχαιότητα μέχρι τον 20ό αιώνα, η στοά εμφανίζεται ως αρχιτεκτονικός τύπος σε διαφορετικά πολιτισμικά και γεωγραφικά πλαίσια, αποκτώντας διαφορετικές χρήσεις και συμβολισμούς.

Αρχαιότητα

Αναγέννηση Ανατολή / Ισλαμικός Κόσμος

Νεωτερικότητα / Βιομηχανική επανάσταση

Αρχαιότητα Στην κλασική Ελλάδα, οι στοές υπήρξαν βασικό αρχιτεκτονικό και αισθητικό στοιχείο της πόλης, ιδίως ως πολεοδομικό τμήμα της Αγοράς της Αθήνας. Λειτουργούσαν κυρίως ως χώροι εμπορίου, περιπάτου, διδασκαλίας και φιλολογικών συζητήσεων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Στοά του Αττάλου, η οποία ενσωμάτωνε εμπορικές, κοινωνικές και διοικητικές λειτουργίες. Οι στοές της κλασικής περιόδου κατασκευάζονταν κατά κανόνα με κιονοστοιχίες. Η γεωμετρική τους οργάνωση, με ευθύγραμμη κάτοψη και επαναλαμβανόμενο ρυθμό κιόνων, συνέβαλε στη δημιουργία ενιαίου δημόσιου χώρου και ενίσχυσε την εδραιωμένη αίσθηση συμμετρίας και τάξης. Κύριος παράγοντας που οδήγησε στην κατασκευή στοών στην αρχαία Ελλάδα υπήρξε η ανάγκη για προστασία από τα καιρικά φαινόμενα. αλλά και η ανάγκη για σκίαση και δροσιά κατά τους καλοκαιρινούς μήνες.

25

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Εικόνα 12, 13, 14: Η σημερινή εικόνα της Στοάς του Αττάλου.

26

Ιστορική εξέλιξη

Ανατολή και Ισλαμικός ΚόσμοΑνατολή και Ισλαμικός Κόσμος Στον ισλαμικό-αραβικό κόσμο (Αφρική, εγγύς και μέση Ανατολή, νοτιο-Ανατολική Ασία, κεντρική Ασία), οι στοές (riwaq/ριουάκ) αποτελούν έναν από τους βασικότερους αρχιτεκτονικούς τύπους σε δημόσιες, θρησκευτικές και εμπορικές δομές από την πρώιμη ισλαμική περίοδο έως την οθωμανική εποχή. Αποτελούσαν κυρίαρχο στοιχείο του αστικού ιστού και λειτουργούσαν ως ημι-υπαίθριοι χώροι κυκλοφορίας και κοινωνικής συναναστροφής, προσφέροντας σκιά, προστασία από καιρικά φαινόμενα και ελεγχόμενο περιβάλλον. Οι στοές αναπτύχθηκαν κυρίως γύρω από τον πυρήνα της αγοράς (souk -‫)قوس‬, συνδέοντας εμπορικά καταστήματα, χαμάμ (δημόσια λουτρά), τεμένη (ναούς) και άλλους δημόσιους χώρους. Εμφανίζονται επίσης ως στεγασμένοι δρόμοι παζαριών, συγκροτώντας ένα οργανωμένο δίκτυο εμπορικής δραστηριότητας. Αρχιτεκτονικά, οι στοές στον ισλαμικό κόσμο εκφράζουν την ισλαμική αισθητική μέσα από την μορφολογική τάξη, τη χωρική συμμετρία και την γεωμετρική επανάληψη σχημάτων εμπλουτισμένων με διακοσμητικά, γεωμετρικά μοτίβα και αραβουργήματα. Παράλληλα, συχνά ενσωματώνονται επιγραφές θρησκευτικών φράσεων, οι οποίες λειτουργούν όχι μόνο ως καλλιτεχνικά στοιχεία αλλά και ως φορείς ιδεολογικών και πολιτικών νοημάτων που συχνά εδραιώνουν πολιτικές συμπεριφορές.

Eικόνα 16: Παζάρι στην Κωνσταντινούπολη.

27

Eικόνα 15: Παζάρι στο Ισφαχάν.

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Ιδιαίτερη θέση κατέχουν και τα κτίσματα bazistān (μπεζεστένια – υφασματαγορές) και χάνια (πανδοχεία - καραβανσεράγια – ‫)یارسناوراک‬, τα οποία αποτελούν χαρακτηριστικές εκφράσεις της οθωμανικής εμπορικής αρχιτεκτονικής και έχουν καταγραφεί και μελετηθεί στην πόλη Θεσσαλονίκη. Στη Θεσσαλονίκη, το Μπεζεστένι καταγράφεται ως η πλέον εξελιγμένη μορφή κλειστής αγοράς συνήθως πολύτιμων αγαθών. Περιβαλλόταν στην εξωτερική περίμετρο από στοές, οι οποίες λειτουργούσαν ως ζώνη μετάβασης, λειτουργική συνέχεια ανάμεσα στον δημόσιο και τον προστατευμένο εμπορικό χώρο. Τα χάνια, αντίστοιχα, παρείχαν χώρους φιλοξενίας και ασφάλειας για εμπόρους και καραβάνια, με ισόγειες στοές που φιλοξενούσαν καταστήματα, εργαστήρια και στάβλους. Έτσι, συγκροτούσαν ένα σύστημα δημόσιων εμπορικών χώρων, όπου η στοά αναδεικνυόταν σε σταθερό αρχιτεκτονικό εργαλείο κυκλοφορίας και μετάβασης. Η ιστορική αυτή συνέχεια, από την ελληνική αρχαιότητα έως την εποχή του οθωμανικού αστικού χώρου, δείχνει πώς η στοά εξελίχθηκε από ανοιχτή δημόσια κιονοστοιχία με ελεύθερη κίνηση σε περίκλειστο και εξειδικευμένο χώρο, διατηρώντας πάντοτε τον θεμελιώδη ρόλο του συνδέσμου ανάμεσα στο δημόσιο και το ιδιωτικό.

Eικόνα 18: Πανοραμική λήψη από το Μπεζεστένι .

Eικόνα 17: Μπεζεστένι στην Θεσσαλονίκη

28

Ιστορική εξέλιξη

Αναγέννηση και Νεότερα Χρόνια Κατά την ευρωπαϊκή Αναγέννηση, η στοά επανέρχεται ως αρχιτεκτονικό παράδειγμα που στηρίζει την αναβίωση της κλασικής αρχαιότητας. Οι αρχιτέκτονες αντλούν έμπνευση από τις ελληνικές και ρωμαϊκές κιονοστοιχίες, επαναπροσδιορίζοντας τη μορφή και τη λειτουργία της στοάς. Στην Ιταλία του 15ου και 16ου αιώνα, και ιδιαίτερα στις πόλεις Florence, Bolognia και Venice, οι στοές ενσωματώνονται οργανικά σε κάθε νέα αστική σύνθεση. Χρησιμοποιούνται για να πλαισιώσουν πλατείες, να ενώνουν δημόσια κτίρια ή να προστατεύουν πεζούς κατά μήκος εμπορικών δρόμων. Σημαντικό παράδειγμα αποτελεί η Loggia dei Lanzi στη πόλη Florence. Η στοά της Αναγέννησης δεν είναι πλέον απλώς τυπικός χώρος μετάβασης, αλλά η αρχιτεκτονική έκφραση της τάξης και της αρμονίας χωρίς να υποχωρεί από τις λειτουργικές της ιδιότητες: να συνδέει και να προστατεύει.

29

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Οι διάφοροι τύποι στοών που αναφέρθηκαν φαίνεται να επηρέασαν σε μεγάλο βαθμό τη σημερινή μορφή της εμπορικής στοάς, ωστόσο δεν μπορούν να θεωρηθούν άμεσοι πρόγονοί της. Η εμπορική στοά, όπως την γνωρίζουμε σήμερα, είναι αισθητικό και κατασκευαστικό αποτέλεσμα του 19ου αιώνα, εποχή κατά την οποία η αστική ανάπτυξη, η βιομηχανική επανάσταση και η άνοδος της μεσαίας τάξης δημιούργησαν τις κατάλληλες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες για την εμφάνιση ενός νέου τύπου εμπορικού χώρου

Νεωτερικότητα και Βιομηχανική επανάσταση Η νεωτερικότητα και, ιδιαίτερα, η δυναμική της Βιομηχανικής Επανάστασης επέφερε κοινωνικές, οικονομικές και τεχνολογικές μεταβολές. Η ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών, των μέσων μεταφοράς και παραγωγής, σε συνδυασμό με την αυξημένη παραγωγή αγαθών, δημιούργησε νέες συνθήκες για το εμπορίου, την εμφάνιση μεγάλων αστικών κέντρων και τη ταχεία συγκέντρωση πληθυσμού. Οι παραδοσιακές στοές της Αναγέννησης δεν μπορούσαν πλέον να ανταποκριθούν στις ανάγκες της μαζικής συγκέντρωσης ανθρώπων και της εκτεταμένης κατανάλωσης. Έτσι, σχεδιάστηκαν νέοι τύποι εμπορικών χώρων που έδιναν μεγαλύτερη έμφαση στην λειτουργική εσωτερική οργάνωση και στην άνετη πρόσβαση μεγάλου αριθμού επισκεπτών. Οι εμπορικές στοές του 19ου αντικατοπτρίζουν αυτή την μετάβαση από την παραδοσιακή στην αστική, βιομηχανική και τελικά καταναλωτική κοινωνία. Κατά τον 19ο αιώνα, οι πρώτες εμπορικές στοές απέκτησαν νέα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά με γυάλινες στέγες και σιδερένιους ή μεταλλικούς σκελετούς. Η χρήση του σιδήρου και του γυαλιού επέτρεψε τη δημιουργία μεγάλων, φωτεινών και προστατευμένων από τον καιρό χώρων, όπου οι επισκέπτες- καταναλωτές μπορούσαν να περιηγηθούν άνετα, ανεξαρτήτως των καιρικών συνθηκών. .

30

Ιστορική εξέλιξη

Η αρχιτεκτονική των εμπορικών στοών έγινε σύμβολο της ανερχόμενης νέας αστικής ταυτότητας και συνδύαζε εμπόριο, περίπατο και θέαση. Ο συνδυασμός νέας κατασκευαστικής τεχνολογίας και τολμηρής αισθητικής απέδωσε ιδιαίτερα εντυπωσιακούς χώρους αστικής συγκέντρωσης και κοινωνικής έκφρασης. Στις ευρωπαϊκές μητροπόλεις (Paris, London, Florence), οι στοές εξελίχθηκαν σε σύνθετους, υβριδικούς χώρους εμπορίου και κοινωνικής ζωής. Τα passages couverts στην πόλη Paris αποτελούν εμβληματικά ιστορικά και αισθητικά παραδείγματα αυτής της εξέλιξης. Δεν ήταν απλώς εμπορικοί διάδρομοι με καταστήματα, αλλά τόποι πολιτισμικής εμπειρίας, όπου η καταναλωτική πρακτική συνδυαζόταν με την αστική περιπλάνηση και τη γνωριμία με την τεχνολογική πρόοδο. Η στοά αναδείχθηκε έτσι σε φωτεινό σύμβολο της νέας εποχής. Οι στοές συνδέθηκαν με το λογοτεχνικό και πολιτικό φαινόμενο των flâneur, των αστών περιηγητών που αφοσιώθηκαν στην παρατήρηση της πόλης, των εμπορικών εκθεμάτων, των κινήσεων και εκφράσεων του πλήθους και των ρυθμών της σύγχρονης καθημερινότητας.Οι σκεπαστές στοές των ευρωπαϊκών μητροπόλεων αποτέλεσαν ιδανικό καταφύγιο για τέτοιες μαθητείες σε αστικές περιπλανήσεις, προσφέροντας προστασία, πλούσιο αισθητικό υπόβαθρο και άμεση επαφή με το θέαμα της αστικής ζωής. Οι flâneurs δεν ήταν απλοί καταναλωτές αλλά σημαντικοί παρατηρητές και σχολιαστές της νέας αστικής εμπειρίας Ο στοχαστής και φιλόσοφος Walter Benjamin χαρακτήρισε τις στοές ‘’σκηνές του νεωτερικού θεάματος’’, τόπους όπου η κατανάλωση, η αρχιτεκτονική και οι νέες αισθητικές ποιότητες της καθημερινής ζωής συντίθενται. Η περιπλάνηση στις στοές, σύμφωνα με τον Benjamin, ενεργοποιούσε δημιουργικούς τρόπους αποκάλυψης του αστικού υποβάθρου κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών σχέσεων. Η σύνδεση των στοών με τη διαρκή αισθητική επιθυμία της περιπλάνησης παραμένει ζωντανή και στις σημερινές υπερ-πόλεις. Παρότι οι εμπορικές στοές έχουν σε μεγάλο βαθμό αντικατασταθεί από μεγάλα εμπορικά συγκροτήματα (malls) στην περιφέρειά τους, η εμπειρία της περιπλάνησης μέσα σε παλαιούς και νεότερους χώρους παραμένει ενεργή.

31

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Eικόνα 20: Passage Choiseul 1910, Paris

Eικόνα 19: County Arcade, Leeds

Eικόνα 21: Le Flâneur.

32

Εμπορικές Στοές στην χώρα Ελλάδα

Εμπορικές Στοές στην χώρα Ελλάδα Αθήνα Οι εμπορικές στοές άρχισαν να αναπτύσσονται στις αρχές του 20ού αιώνα, με αποκορύφωμα την περίοδο του Μεσοπολέμου (1918-1939). Η Αθήνα γνώρισε ραγδαία αστικοποίηση, βιομηχανική και οικονομική άνθηση. Το πολεοδομικό φαινόμενο των στοών εμφανίστηκε ως απάντηση στις ανάγκες της ραγδαίας εμπορικής ανάπτυξης, στην αυξανόμενη ζήτηση για νέους επαγγελματικούς χώρους και στην ανάγκη για προστατευμένους εμπορικούς διαδρόμους μέσα στην πυκνή δόμηση του ιστορικού κέντρου, αποτελώντας μια ευφυή και λειτουργική λύση Οι περισσότερες στοές εντοπίζονται στο «Εμπορικό Τρίγωνο», την περιοχή που περικλείεται από τις οδούς Σταδίου, Ερμού και Αιόλου, με κορυφές τις πλατείες Συντάγματος, Μοναστηρακίου και Ομονίας, τον ιστορικό πυρήνα της εμπορικής ζωής της πόλης. Οι πρώτες στοές με αποκλειστικά εμπορικό χαρακτήρα έκαναν την εμφάνισή τους στην οδό Ερμού, τον κύριο εμπορικό άξονα της νεοσύστατης πρωτεύουσας του ελληνικού κράτους, στα τέλη του 19ου αιώνα, εν όψη των Ολυμπιακών Αγώνων του 1896. Το 1883, στην πλατεία Καπνικαρέας, κατεδαφίζεται η οικία Κόνιαρη και στη θέση της ανεγείρεται το νεοκλασικό μέγαρο Μελά. Στο ισόγειο του νέου κτιρίου διαμορφώθηκε η πρώτη εμπορική στοά της Αθήνας κατά τα ευρωπαϊκά πρότυπα, η Στοά Κόνιαρη–Μελά, με υαλοσκεπή διάδρομο. Λίγο αργότερα, το 1885, κατασκευάζεται στο διπλανό οικόπεδο η Στοά Πύρρου, σηματοδοτώντας την την ένταξη των στοών στην πολεοδομική εξέλιξη της πρωτεύουσας. Αν και επηρεασμένες από τα ευρωπαϊκά πρότυπα των passages, οι στοές ενσωμάτωσαν στην μορφολογία τους στοιχεία νεοκλασσικής και εκλεκτικιστικής αρχιτεκτονικής που κυριαρχούσε εκείνη την περίοδο. Η σημαντική ανάπτυξη των στοών, ωστόσο, σημειώνεται κατά τον 20ό αιώνα. Νέα κτίρια ή ανακαινισμένα μέγαρα του κέντρου ενσωματώνουν στοές στο ισόγειο τους, συνδυάζοντας εμπορική χρήση και διέλευση πεζών. Το 1907 κατασκευάζεται η Στοά Αρσακείου επί της οδού Σταδίου, μια από τις πιο επιβλητικές στοές της πόλης, με εντυπωσιακή γυάλινη στέγη

33

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Κατά τον Μεσοπόλεμο, παρατηρείται εκτεταμένη χρήση της στοάς, κυρίως για λειτουργικούς και οικονομικούς λόγους και λιγότερο για λόγους αρχιτεκτονικής έκφρασης. Οι στοές αυτής της περιόδου δεν ακολουθούν μορφολογικά τα ευρωπαϊκά πρότυπα, αλλά παραμένουν απλά περάσματα, χωρίς ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό διάκοσμο, προσαρμοσμένες στις εμπορικές ανάγκες της εποχής. Μεταπολεμικά, η εξάπλωση του φαινομένου της αντιπαροχής και η έντονη ανοικοδόμηση του κέντρου οδήγησαν στη δημιουργία δεκάδων μικρότερων στοών. Πολλές από αυτές λειτουργούσαν ως σύνδεσμοι μεταξύ παράλληλων δρόμων ή επέτρεπαν τη διάσχιση ολόκληρων οικοδομικών τετραγώνων και την πρόσβαση στις πολυκατοικίες. Κατά τη δεκαετία του 1950, η εμφάνιση νέων πολυώροφων κτιρίων, ιδιαίτερα στο κέντρο, συνοδεύεται σχεδόν πάντα από την λειτουργική ενσωμάτωση μιας στοάς στο ισόγειο επίπεδο. Η τάση αυτή συνεχίζεται και στις αρχές της δεκαετίας του ’60, με πολλές νέες στοές να προστίθενται στο δίκτυο του ιστορικού κέντρου. Ωστόσο, μετά το 1970, η πολεοδομική επιλογή της στοάς αρχίζει σταδιακά να ατονεί. Τα νέα κτήρια είναι σχεδιασμένα σε απλές εμπορικές διατάξεις, χωρίς εσωτερικά περάσματα.

Eικόνα 22: Στοά Αρσακείου, Αθήνα.

34

Εμπορικές Στοές στην χώρα Ελλάδα

Η παρακμή ξεκίνησε ήδη από τη δεκαετία του 1980, όταν οι εμπορικές δραστηριότητες σταδιακά μεταφέρθηκαν σε νέους οικονομικούς πόλους εκτός του κέντρου. Η οικονομική κρίση στην συνέχεια και η υποβάθμιση των περιοχών του κέντρου, συνέβαλαν στην εγκατάλειψη πολλών στοών, οι οποίες παρουσιάζουν εικόνες ερήμωσης ή φιλοξενούν περιορισμένο αριθμό καταστημάτων. Ένα χαρακτηριστικό της αθηναϊκής στοάς είναι ότι πολλές από αυτές εξελίχθηκαν σε θεματικές στοές καθώς συγκέντρωναν επαγγελματίες και καταστήματα συγκεκριμένου οικονομικού αντικειμένου. Η Στοά Ορφανίδου φιλοξενούσε δικηγόρους και τραπεζίτες με αρκετά καταστήματα για συλλέκτες γραμματόσημων και νομισμάτων, καθώς βρίσκεται κοντά στο Χρηματιστήριο και την Εθνική Τράπεζα. Η Στοά Πανταζόπουλου ήταν γνωστή ως "Στοά Χόλυγουντ", καθώς εκεί βρίσκονταν τα γραφεία παραγωγής ταινιών του ελληνικού κινηματογράφου. Η Στοά της Όπερας περιλάμβανε καταστήματα δίσκων κλασικής μουσικής, ενώ η Στοά Ανατολής συγκέντρωνε τυπογραφεία, και φωτοτυπικά εργαστήρια, εξυπηρετώντας τους υπαλλήλους των υπουργείων και των δημόσιων υπηρεσιών. Η Στοά Φέξη στην οδό Πατησίων ήταν κέντρο δακτυλογραφήσεων, εξαιτίας της γειτνίασης με το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο ενώ η Στοά Πραξιτέλους περιελάμβανε καταστήματα ραπτικής (ραφεία) και είδη ένδυσης. Η Στοά Αρσακείου ήταν σημείο επισκέψεων με καταστήματα για δερμάτινα είδη και γυναικείες τσάντες. Σχεδόν κάθε στοά περιλάμβανε και ένα καφενείο ή κυλικείο, δημιουργώντας έναν μικρόκοσμο συνύπαρξης. Αν και οι στοές της Αθήνας δεν απέκτησαν ποτέ την αίγλη των αντίστοιχων στις πόλεις Paris ή Milan, αποτέλεσαν λειτουργικούς και δημοφιλείς, αυτόνομους αστικούς χώρους με έντονη κινητικότητα. Μπορεί να υστερούσαν σε αρχιτεκτονική αισθητική και μνημειακό ύφος, ωστόσο λειτούργησαν για δεκαετίες ως βασικοί κόμβοι εμπορίου και κοινωνικής συναναστροφής. Ορισμένες φορές προέκυψαν από την ένωση δύο ή περισσότερων κτιρίων, όπως η Στοά Φιξ, η Στοά Ανατολής και η Στοά Κοραή, γεγονός που καταδεικνύει ότι δεν ήταν πάντα αποτέλεσμα ενός αρχικού, ενιαίου σχεδιασμού. Σε περιπτώσεις όπου προϋπήρχε παλαιό κτίσμα με στοά, τα νέα κτίρια συχνά ενσωμάτωναν ή επεκτείνουν την υπάρχουσα στοά.

35

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Σήμερα, οι περισσότερες στοές της Αθήνας βρίσκονται σε κατάσταση εγκατάλειψης, με κλειστά καταστήματα και υπολειτουργούντες ορόφους που συχνά φιλοξενούν ενοικιαστές βραχυχρόνιας διαμονής. Παρά την υποβάθμιση, η πόλη της Αθήνας εξακολουθεί να διαθέτει ένα εκτεταμένο δίκτυο στοών, που λειτουργούν ως περάσματα μέσα στο εμπορικό τρίγωνο, προσφέροντας ενδιαφέρουσες εμπειρίες περιήγησης.

Eικόνα 23: Στοά Λυκούργου, Αθήνα.

Eικόνα 24: Στοά Καϊρη, Αθήνα.

36

Εμπορικές Στοές στην χώρα Ελλάδα

Θεσσαλονική Οι περισσότερες εμπορικές στοές της πόλης Θεσσαλονίκης εντοπίζονται στην περιοχή του Φραγκομαχαλά, το εμπορικό κέντρο της πόλης, ανάμεσα στην οδό Εγνατία και την οδό Βενιζέλου. Στην περιοχή κυριαρχούσαν οι Έλληνες και οι Εβραίοι. Εκεί συγκεντρώθηκαν πλήθος επιχειρήσεων, το Τηλεγραφείο και τα Τυπογραφεία της πόλης, ενώ εγκαταστάθηκαν και τράπεζες. Το 1863 ιδρύθηκε η Αυτοκρατορική Οθωμανική Τράπεζα. Το κτίριο κατασκευάστηκε στη συμβολή των οδών Λέοντος Σοφού και Φράγκων. Σταδιακά, ακολούθησε η ανέγερση πλήθους τραπεζών, γραφειακών κτιρίων και κατοικιών, διαμορφώνοντας έτσι ένα χρηματοοικονομικό κέντρο με έμφαση στις χρηματιστηριακές και εμπορικές δραστηριότητες. Η περίοδος 1920-1926 αποτέλεσε το αποκορύφωμά της οικονομικής ανάπτυξης στην περιοχή, καθώς συγκεντρώθηκε εκεί σχεδόν το 50% των τραπεζών και τραπεζικών γραφείων της πόλης. Η ταχεία ανάπτυξη της εμπορικής δραστηριότητας αύξησε τη ζήτηση για επαγγελματικούς χώρους. Εμφανίστηκαν νέοι αρχιτεκτονικοί τύποι που επέτρεπαν την εκμετάλλευση του χώρου καθ’ ύψος, όπως τα πολυώροφα χάνια (πανδοχεία) και οι εμπορικές στοές. Μετά την εμφάνιση των πρώτων ξενοδοχείων, η οικονομική και κοινωνική ζωή της πόλης άλλαξε, και τα περισσότερα πανδοχεία μετατράπηκαν σε αμιγώς εμπορικές στοές. Στα τέλη του 19ου αιώνα, με την έντονη ανοικοδόμηση της πόλης, ξεκίνησε η κατασκευή των εμπορικών στοών. Η μορφολογία τους ακολουθούσε τα ευρωπαϊκά πρότυπα, με ιδιαίτερες όψεις και βιτρίνες προς τον κεντρικό δρόμο, ενώ εσωτερικά υπήρχε κεντρικός διάδρομος καλυμμένος με γυάλινη οροφή και δύο σειρές μικρών καταστημάτων στις πλευρές. Συχνά, στους ορόφους φιλοξενούνταν χώροι γραφείων. Η νέα αυτή μορφή είχε μεγάλη επιτυχία, καθώς έως την καταστροφική πυρκαγιά του 1917 υπήρχαν 15 πολυόροφα πανδοχεία και εμπορικές στοές.

37

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Eικόνα 25: Στοά Σαούλ, Θεσσαλονίκη.

38

Εμπορικές Στοές στην χώρα Ελλάδα

Η πυρκαγιά του 1917 κατέστρεψε σχεδόν ολόκληρη την πόλη. Μετά από αυτή την τεράστια καταστροφή, συστάθηκε διεθνής επιτροπή πολεοδομικού σχεδιασμού υπό την ηγεσία του πολεοδόμου και αρχιτέκτονα Ernest Hébrard, που εκπόνησε νέο σχέδιο ανοικοδόμησης. Στο νέο σχέδιο, η εμπορική στοά παρέμεινε κύριο στοιχείο του εμπορικού κέντρου, καθώς οι μελέτες δεν προέβλεπαν μεγάλους ενιαίους χώρους, αλλά οργάνωναν τα ισόγεια έτσι ώστε να δημιουργούνται στοές και περάσματα, ιδανικά για μικροεμπόριο. Μετά τον β’ παγκόσμιο πόλεμο, η χώρα πέρασε μια σκληρή πολιτικά και οικονομικά περίοδο. Η μαζική εξολόθρευση των Εβραίων κατά τη διάρκεια της κατοχής αποτέλεσε μεγάλο πλήγμα για τη Θεσσαλονίκη, συμβάλλοντας στην παρακμή των εμπορικών δραστηριοτήτων. Τις δεκαετίες του 1950 και 1960, το κέντρο της πόλης άλλαξε δραματικά. Στη μεταπολεμική περίοδο, ο θεσμός της αντιπαροχής λειτούργησε ως η ικανοποιητική λύση στα στεγαστικά προβλήματα εξαιτίας της ταχείας αστικοποίησης. Έτσι, σε όλη την πόλη ανεγέρθηκαν τυποποιημένα πολυώροφα κτίρια, ενώ πολλά παλαιότερα κτίρια, με αξιόλογα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά, κατεδαφίστηκαν. Ο Φραγκομαχαλάς συνέχισε να φιλοξενεί εμπορικές και βιοτεχνικές δραστηριότητες μέχρι τη δεκαετία του 2000, οπότε άρχισε να υποβαθμίζεται σταδιακά. Ο τύπος της εμπορικής στοάς μετατράπηκε σε απλό πέρασμα στα ισόγεια σύγχρονων πολυκατοικιών με εμπορική χρήση. Τα νέα αυτά κτίρια όμως δεν ακολουθούν την παραδοσιακή τυπολογία των παλιών εμπορικών στοών, καθώς δεν διαθέτουν περίκεντρη κάτοψη ούτε φωτισμό από γυάλινη οροφή στον εσωτερικό διάδρομο. Επιπλέον, οι όψεις τους είναι απλουστευμένες και οργανωμένες σε ορθοκανονικό κάνναβο ανοιγμάτων.

39

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Eικόνα 26: Στοά Καράσσο-Μακρίδη, Θεσσαλονίκη.

Eικόνα 27: Στοά Χρυσικοπούλου, Θεσσαλονίκη.

Eικόνα 28: Αγορά Κολόμβου, Θεσσαλονίκη.

40

Η στοά στο σήμερα

Η στοά στο σήμερα

‘Η στοά, εφεύρεση της βιομηχανικής πολυτέλειας, είναι μια πόλη, ο κόσμος σε μικρογραφία’ Walter Benjamin (1999) Οι εμπορικές στοές στις πόλεις Αθήνα και Θεσσαλονίκη, που κάποτε αποτελούσαν ζωντανούς εμπορικούς και κοινωνικούς κόμβους, έχουν παρακμάσει για διάφορους λόγους. Η μετατόπιση του αγοραστικού ενδιαφέροντος προς τα σύγχρονα εμπορικά κέντρα και η μεταφορά των εμπορικών δραστηριοτήτων στα προάστια οδήγησαν σε σταδιακή εγκατάλειψη. Η οικονομική κρίση που επηρέασε την χώρα τις τελευταίες δεκαετίες καθώς και η πανδημία του 2020, επιδείνωσαν περαιτέρω την κατάσταση, αναγκάζοντας πολλές μικρές επιχειρήσεις να κλείσουν. Παράλληλα, η έλλειψη συντήρησης και ανακαίνισης είχε σαν αποτέλεσμα να περιόρισει την ένταξή τους σε νέα επιχειρηματικά εγχειρήματα. Η εικόνα εγκατάλειψης είναι εμφανής, ιδιαίτερα σε εκείνες που βρίσκονται μακριά από τα πολυσύχναστα εμπορικά αστικά σημεία. Όπως είχε επισημάνει ο Walter Benjamin, οι στοές αποτελούσαν μικρογραφία της πόλης και της κοινωνίας. Βασική αιτία της παρακμή ήταν οι αλλαγές που συνέβησαν στο άμεσο αστικό περιβάλλον, οι οποίες επηρέασαν δραστικά την συμπεριφορά πολιτών και καταναλωτών. Η αίσθηση ανασφάλειας και η αυξημένη εγκληματικότητα σε ορισμένες περιοχές, όπως, γύρω από τις στοές τις οδούς Αιόλου, Σοφοκλέους και Δραγατσανίου στην Αθήνα μείωσαν την επισκεψιμότητα, οδηγώντας πολλούς επαγγελματίες στην απομάκρυνση. Αντίθετα, οι στοές σε πιο κεντρικά και ασφαλή σημεία, όπως στις οδούς Σταδίου και Πανεπιστήμιου, διατηρούν ακόμη περιορισμένη λειτουργικότητά, προσφέροντας ασφαλή διέλευση.

41

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Eικόνα 29: Athênai, In Search of Home. Νίκος Ι. Καλλιανιώτης

42

Η στοά στο σήμερα

Eικόνα 30,31: Στοά εμπόρων, Θεσσαλονίκη.

Eικόνα 33,34 : Στοά Μαλακοπή, Θεσσαλονίκη.

Eικόνα 32: Στοά Πέλοσοφ, Θεσσαλονίκη.

43

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Από το εμπόριο στην εστίαση Τα τελευταία χρόνια καταγράφεται η τάση της μετατροπής παλιών εμπορικών στοών σε χώρους εστίασης, τόσο στην Θεσσαλoνική όσο και στην Αθήνα. Στην πόλη Θεσσαλονίκη, υπάρχουν τουλάχιστον 5 παραδείγματα καταστημάτων που στεγάστηκαν σε ανενεργές στοές. Κοινό γνώρισμα αυτών των χώρων είναι η λειτουργική ενεργοποίηση των διαδρόμων των στοών, που αποτελούν βασικό στοιχείο της δραστηριότητάς τους. Τα «κρυφά» στέκια δεν είναι άμεσα ορατά στους περαστικούς, γεγονός που τα καθιστά προτιμητέα για τους θαμώνες, οι οποίοι επιζητούν μια πιο οικεία περιοχή συνευρέσεων και συναντήσεων. Μερικά παραδείγματα είναι η στοά Γουναρίδη, γνωστή και ως η στοά των εμπόρων στην οδό Εγνατία 4, με το μαγαζί Bord de l’eau. H ιστορική στοα Πελοσόφ στην οδό Τσιμισκή με το ομώνυμο κατάστημα. Η στοά Μαλακοπή, όπου λειτουργούν 2 διαφορετικά μαγαζιά εστίασης σε κάθε πλευρά της. Αυτό το νέο-οικονομικό φαινόμενο “αναζωογονεί” τις εγκαταλελειμμένες στοές και συμβάλλει στη συντήρηση και αποκατάστασή τους, καθώς η εγκατάσταση των επιχειρήσεων απαιτεί συχνά την ανακαίνιση τους. Η μακροχρόνια χρήση των χώρων αυτών αποτρέπει την εγκατάλειψη, διατηρώντας τις στοές ζωντανό κομμάτι του αστικού ιστού και επανεντάσσοντάς τες στην καθημερινότητα της πόλης. Παρόλα αυτά, η αξιοποίησή τους αποκλειστικά για καφενεία και εστίαση περιορίζει την πολυμορφία στο χώρο. Τα ιστορικά εμπορικά περάσματα μετατρέπονται σε ιδιωτικούς χώρους αναψυχής, που συχνά δεν είναι προσβάσιμοι σε όλους. Οι στοές χάνουν τον ισχυρό οικονομικό και δημοκρατικό τους χαρακτήρα και λειτουργώντας πλέον προνομιακοί θύλακες για συγκεκριμένους πελάτες.

44

Η στοά στο σήμερα

Eικόνα 35: Το πρωτο mall σε προάστιο της Μινεάπολης

Eικόνα 36: ‘Αίθριο’ το πρώτο ελληνικό εμπορικό κέντρο στο Μαρούσι.

45

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Από τις στοές στα malls Στα τέλη της δεκαετίας του 1970, καθώς η Μεταπολίτευση και οι κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές που επέφερε εδραιώθηκαν, διαμορφώθηκαν νέες καταναλωτικές συνήθειες. Οι κάτοικοι των μεγαλουπόλεων στράφηκαν σταδιακά προς τα προάστια, προτιμώντας τις ανοιχτές υπαίθριες αγορές, σε πλατείες και γύρω από άλση ή κήπους, έναντι των κλειστών εμπορικών περασμάτων και των στοών του κέντρου. Αυτή η μεταβολή στις προτιμήσεις των καταναλωτών έπληξε σοβαρά τη λειτουργία και τη σημασία τους. Κατά τη διάρκεια των επόμενων δεκαετιών, κυρίως από τη δεκαετία του 1980 έως τις αρχές του 21ου αιώνα, ο αστικός χώρος μεταβαλλόταν συνεχώς. Η πόλη επεκτεινόταν για να ανταποκριθεί στην αυξανόμενη ζήτηση κατοικιών, δημιουργώντας νέους εμπορικούς πυρήνες εκτός του ιστορικού κέντρου. Η μαζική χρήση του αυτοκινήτου, ως βασικού μέσου μετακίνησης, απομάκρυνε τους πολίτες από το κέντρο. Οι καταναλωτές άρχισαν να προτιμούν την άμεση πρόσβαση σε καταστήματα που βρίσκονταν δίπλα σε κεντρικούς δρόμους και μεγάλους χώρους στάθμευσης. Ο νέος τύπος εμπορικού χώρου, τα σύγχρονα εμπορικά κέντρα (malls), βασίστηκε εν μέρει στην αρχιτεκτονική και λειτουργική ιδέα της στοάς. Τα malls αποτελούν προστατευμένους, περίκλειστους χώρους όπου συνυπάρχουν εμπορικές δραστηριότητες, ψυχαγωγία (κινηματογράφοι, θέατρα) και ισχυρή κοινωνική αλληλεπίδραση (συναντήσεις, εκδηλώσεις). Πρόκειται για χώρους δημόσιους στην πρόσβαση, αλλά αυστηρά ελεγχόμενους και σχεδιασμένους έτσι ώστε να ενισχύουν πρωτίστως την κατανάλωση.

46

Μελλοντικές Προοπτικές

Μελλοντικές Προοπτικές Οι στοές, παρά την εγκατάλειψή τους τις τελευταίες δεκαετίες, διατηρούν ακόμη αισθητική και κατασκευαστική επάρκεια, καθώς και την αρχιτεκτονική και πολεοδομική ιδιαιτερότητά τους, ώστε να ενεργοποιηθούν ξανά ως οικονομικοί και κοινωνικοί πόλοι στον αστικό ιστό. Η εκ νέου νοηματοδότησή τους ως χώρων ισχυρής κοινωνικής αλληλεπίδρασης και πολιτισμού, και όχι ως αποκλειστικών εμπορικών διαδρόμων, μπορεί να αποτελέσει τη βάση για μια νέα, ευρηματική προοπτική αστικών πολιτικών. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα προς αυτή την κατεύθυνση είναι το Removement Athens 2017, μια πολιτιστική πρωτοβουλία που πραγματοποιήθηκε στην πόλη Αθήνα με στόχο την ενεργοποίηση των δημόσιων χώρων μέσα από αλλεπάλληλες εικαστικές παρεμβάσεις και performances (επιτελέσεις). Η δράση εξελίχθηκε σε τρεις εμβληματικές στοές της πόλης. Την Στοά Καΐρη, την Στοά Αρσάκη και την Στοά Πραξιτέλους, όπου παρουσιάστηκαν εγκαταστάσεις, εκδηλώσεις, εργαστήρια και συζητήσεις.Οι παρεμβάσεις φωτισμού και τα εικαστικά έργα ενεργοποίησαν την εξασθενημένη ταυτότητα των στοών, ενώ παράλληλα διοργανώθηκαν μικρές εκδηλώσεις με συζητήσεις, παρουσιάσεις και pop-up εκθέσεις που μετέτρεψαν τους εγκαταλελειμμένους χώρους σε «μίνι γκαλερί». Η δημόσια συλλογική αυτή πρωτοβουλία βασίστηκε σε εκτενή έρευνα και στη συλλογή αρχειακού υλικού από ιδιοκτήτες, ενοικιαστές και επισκέπτες των στοών, προσφέροντας στους δημιουργούς πλούσιο υλικό διαπραγματεύσεων. Έτσι, τα έργα και οι δράσεις που παρουσιάστηκαν συνδέθηκαν άμεσα με την ιστορία των κτιρίων, επαναφέροντας την ταυτότητα και τη μνήμη των χώρων. Μελλοντικά, οι στοές μπορούν να διαμορφωθούν σε υβριδικούς χώρους, όπου η εμπορική δραστηριότητα θα συνυπάρχει με εκδηλώσεις πολιτισμού και δημιουργικές οπτικο-ακουστικές προτάσεις. Μέσα από στοχευμένες αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις και ανασχεδιασμό, σε συνεργασία με τοπικές κοινότητες, δημιουργούς και δημόσιους φορείς, μπορεί να διαμορφωθεί ένα ευρύτερο δίκτυο αστικής ανάπλασης με ουσιαστικό κοινωνικό αντίκτυπο.

47

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Οι στοές αξίζει επίσης να αναγνωριστούν ως φορείς πολιτισμικής μνήμης. Αποθήκες και εκθετήρια αφηγήσεων, μουσειακών εκθέσεων και δημιουργικών παρεμβάσεων. Θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως «θέσεις-αρχεία μνήμης», όπου θα αποτυπώνεται η αστική εμπειρία παρελθόντων εποχών. Μια ακόμη προοπτική είναι να ενταχθούν σε θεματικές διαδρομές ή δίκτυα πεζών που θα διασχίζουν τόσο τις ιστορικές στοές όσο και τα γύρω οικοδομικά τετράγωνα, σε συνδυασμό με εκπαιδευτικές περιηγήσεις. Ένα αξιόλογο παράδειγμα αυτής της πολιτισμικής προσέγγισης είναι το έργο «Εντός Στοάς» της γραφίστριας Νατάσας Παπά. Χαρτογράφηση 40 διαμπερών στοών του αθηναϊκού κέντρου, με τη μορφή οδηγού, που προκαλεί τον επισκέπτη να ακολουθήσει την σχεδιασμένη θεματική διαδρομή μέσα στις αφανείς στοές της πόλης. Βάσει αυτού του οδηγού, πραγματοποιήθηκαν εργαστήρια και ξεναγήσεις με περιπάτους μέσα στις στοές, αναδεικνύοντας τον μουσειακό και αφηγηματικό χαρακτήρα τους. Η αρχιτεκτονική και αισθητική αποκατάσταση των στοών είναι κρίσιμη προϋπόθεση αυτής της οικονομικής και πολιτικής εξέλιξης. Ήπιες αισθητικές και κατασκευαστικές παρεμβάσεις, όπως η ενίσχυση του φυσικού φωτισμού, η βελτίωση της πρόσβασης και η ενσωμάτωση βιοκλιματικών χαρακτηριστικών, μπορούν να τις μετατρέψουν σε βιώσιμους χώρους με δυνατότητες φυσικού δροσισμού και σκίασης. Παράλληλα, η οικονομική πολιτική της ενίσχυσης της τοπικής μικρο-επιχειρηματικότητας μπορεί να επαναφέρει την οικονομική ενεργοποίηση στις στοές. Η στήριξη μικρών επιχειρήσεων θα συμβάλλει στην ανάπτυξη των στοών, προσελκύοντας κατοίκους και επισκέπτες. Επιπλέον, η τοπική επιχειρηματικότητα μπορεί να οδηγήσει σε καινοτόμες μορφές χώρων όπως καταστήματα με παραδοσιακά προϊόντα, εργαστήρια τέχνης, χώροι δημιουργικότητας-εκπαίδευσης ή κοινότητες συνεργασίας όπως co-working spaces, θα μπορούσαν να ενισχύσουν την εικόνα και τη λειτουργικότητά τους.

48

Μελλοντικές Προοπτικές

Για να υποστηριχθούν αυτές οι αλλαγές, απαιτούνται σύνθετες οικονομικές πολιτικές στήριξης: α: επιδοτήσεις επαναχρησιμοποίησης, β: ένταξη των στοών σε προγράμματα αστικής ανάπλασης, γ: προστασία των διατηρητέων στοών. Η συνεργασία κεντρικής και περιφερειακής διοίκησης, των δήμων, των πανεπιστημίων και των πολιτών είναι κρίσιμη για την επιτυχή εφαρμογή τέτοιων σχεδίων.

Eικόνα 37: Removement Athens 2017

Eικόνα 38: ‘Εντός Στοας’- Αthens Walkthrough

49

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Ανακαίνιση και επανάχρηση Η ολοκληρωτική ή μερική ανακαίνιση και σε πολλές περιπτώσεις η πλήρης επανάχρηση των στοών καθίσταταιτα τελευταία χρόνια αναγκαία τόσο για την αποκατάσταση της αστικής λειτουργικότητας και της ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής αξίας τους, όσο και για την ευρηματική ενσωμάτωση νέων, σύγχρονων χρήσεων. Με τον τρόπο αυτόν, αξιοποιείται ουσιαστικά η υφιστάμενη τοπική αρχιτεκτονική κληρονομιά. Παρά τις συχνές κριτικές που ασκούνται σε επιμέρους επεμβάσεις, ορισμένες στοές αποτελούν πλέον επιτυχημένα παραδείγματα ανακαίνισης και επανάχρησης. Η ανακαίνιση δεν περιορίζεται μόνο σε τεχνικά έργα αποκατάστασης, όπως η δομική ενίσχυση, η καθαίρεση φθαρμένων στοιχείων ή η ανανέωση των δικτύων υποδομής, αλλά περιλαμβάνει επίσης σχολαστικές επεμβάσεις για την διατήρηση της αυθεντικότητας των υλικών και των μορφολογικών χαρακτηριστικών τους. Παράλληλα, στοχεύει στην ανάδειξη της πρωτογενούς σχεδιαστικής πρόθεσης για ορθή εκμετάλλευση του φυσικού φωτός και για τη λειτουργική διασφάλιση διαμπερότητας, ενώ προσαρμόζει τον χώρο στις σύγχρονες απαιτήσεις προσβασιμότητας, ασφάλειας και ενεργειακής απόδοσης. Η ανακαίνιση και η επανάχρηση αποτελούν δύο παράλληλες και αλληλένδετες στρατηγικές. Η ανακαίνιση προσφέρει το τεχνικό και οικοδομικό υπόβαθρο που καθιστά δυνατή την ουσιαστική επαναχρησιμοποίηση των χώρων, καθώς χωρίς την αποκατάσταση και βελτίωση της δομικής και λειτουργικής κατάστασης δεν μπορεί να υπάρξει ουσιαστική επανάχρηση. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της σχέσης είναι η ιστορική Στοά Μοδιάνο στη πόλη Θεσσαλονίκη. Έργο του αρχιτέκτονα Ελί Μοδιάνο, κατασκευάστηκε στη δεκαετία του 1920. Μετά από πολυετή υποβάθμιση, υλοποιήθηκε έργο εκτεταμένης αποκατάστασης και επανάχρησης, το οποίο διατήρησε την αρχιτεκτονική φυσιογνωμία του κελύφους εντάσσοντας παράλληλα νέες χρήσεις και λειτουργίες στον αστικό ιστό.Η ολοκληρωμένη δομική και αρχιτεκτονική-αισθητική ανακαίνιση του κτιρίου αποτέλεσε το πρώτο στάδιο πριν από τη λειτουργική αναγέννηση του χώρου ως

50

Μελλοντικές Προοπτικές

σύγχρονης αγοράς τροφίμων, εστίασης και ψυχαγωγίας. Μέ την αποκατάσταση των αυθεντικών αρχιτεκτονικών στοιχείων και τη βελτίωση των υποδομών, η στοά μπόρεσε να επαναλειτουργήσει, αναζωογονώντας την τοπική οικονομία. Παρόμοια, η Στοά Εμπόρων στην πόλη Αθήνα, με ισχυρή αισθητική ταυτότητα και τις 30 επιγραφές παλιών καταστημάτων που κρέμονται από την οροφή, υπέστη γενική ανακαίνιση με έμφαση στην ανάδειξη των ιστορικών χαρακτηριστικών της. Μετατράπηκε, έτσι, σε έναν πολύ-χρηστικό πολιτιστικό χώρο. Το 2014 στα πλαίσια της δράσης «Ίχνη Εμπορίου» του Δήμου Αθηναίων, ομάδες δημιουργών μετέτρεψαν τους άδειους χώρους σε εργαστήρια ανοιχτά για το κοινό. Δυστυχώς, τα καταστήματα σύντομα εγκαταλείφθηκαν και η στοά ερήμωσε και πάλι. Δεδομένου ότι έχει χαρακτηριστεί διατηρητέα, υπάρχει ακόμα ελπίδα να αξιοποιηθεί σωστά μελλοντικά ώστε να διατηρηθεί η ταυτότητα και η ιστορία της. Η αρμονική συνύπαρξη ανακαίνισης και επανάχρησης αποτελεί σήμερα κρίσιμο στόχο της δημοτικής πολιτικής, προκειμένου οι στοές να αναδειχθούν εκ νέου ως ζωντανά κύτταρα του αστικού ιστού Eικόνα 39: H Αγορά Μοδιάνο πριν την ανακαίνηση.

51

Eικόνα 40: Η Αγορά Μοδιάνο μετά την ανακαίνηση

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Στοές και κλιματική κρίση Στο πλαίσιο της κλιματικής κρίσης και της αυξανόμενης θερμοκρασίας στην επιφάνεια του πλανήτη, ιδιαίτερα στα ελλιπώς σχεδιασμένα αστικά κέντρα, η αρχιτεκτονική τυπολογία της στοάς αποκτά νέο, ουσιαστικό ρόλο. Ως ενδιάμεσοι χώροι μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού, οι στοές μπορούν να λειτουργήσουν ως περιοχές δροσισμού και ανάπαυσης, με ελεγχόμενο μικροκλίμα μέσα σε κάθε πυκνό αντι-περιβαλλοντικά δομημένο οικιστικό σύστημα. Η μορφή και η γεωμετρία τους αποτελούν σημαντικά πλεονεκτήματα για τη βελτίωση του μικροκλίματος. Ο στεγασμένος διάδρομος προστατεύει από την άμεση ηλιακή ακτινοβολία, ενώ η διάταξη του χώρου διευκολύνει τη φυσική κυκλοφορία του αέρα, δημιουργώντας συνθήκες φυσικού, μηχανικού αερισμού. Αυτά τα χαρακτηριστικά συμβάλλουν στη σημαντική μείωση της θερμοκρασίας στο εσωτερικό τους και περιορίζουν την επιβάρυνση των πολιτών στις περιοχές τους από το φαινομένο της αστικής θερμικής νησίδας. Η αισθητική και οικοδομική αναβάθμιση των στοών μπορεί να περιλαμβάνει πρόσθετες, ήπιες παρεμβάσεις που ενισχύουν τη βιοκλιματική λειτουργία τους, χωρίς να αλλοιώνεται η ιστορική και αισθητική τους ταυτότητα. Για παράδειγμα, η χρήση ψυχρών υλικών στις επιφάνειες, καθώς και η πλήρης αξιοποίηση του φυσικού φωτός αντί του τεχνητό μπορούν να συμβάλουν σημαντικά στη μείωση της ενεργειακής κατανάλωσης. Με τον κατάλληλο επανασχεδιασμό και τις βιοκλιματικές παρεμβάσεις, οι στοές μπορούν να μετατραπούν σε άνετα και ασφαλή καταφύγια μέσα στην πόλη κατά την διάρκεια έντονων φυσικών φαινομένων, όπως οι καύσωνες. Η σύνδεσή τους με περιβαλλοντικά ευφυείς πράσινες διαδρομές, και πεζοδρόμους μπορεί να προσφέρει στους κατοίκους που επιλέγουν την πεζή μετακίνηση μια ευχάριστη και άνετη καθημερινή εμπειρία.

52

Μελλοντικές Προοπτικές

Στοές και Τουρισμός Είναι σημαντικό να συνδεθούν οι στοές με τη δημιουργία νέων θεματικών διαδρομών. Οι διαδρομές αυτές μπορούν να υποστηρίζονται από ψηφιακά (οθόνες, εφαρμογές) ή συμβατικά μέσα (έντυποι οδηγοί, χάρτες, εκτυπώσεις) τα οποία θα λειτουργούν αφηγηματικά, παρουσιάζοντας ιστορικά στοιχεία, εκδηλώσεις και θεματικές αναγνώσεις. Με αυτόν τον τρόπο, παράγεται μια σύνθετη οπτικοακουστική εμπειρία αστικής εξερεύνησης με συνεχώς ανανεωμένες θεματικές από τον τοπικό και διεθνή πολιτισμό, την αρχιτεκτονική και την ιστορία. Μια τέτοια στρατηγική δεν ενισχύει σημαντικά μόνο τη σχέση των κατοίκων και των επισκεπτών με τον χώρο τους, αλλά επανατοποθετεί τις στοές στον χάρτη της σύγχρονης τουριστικής δραστηριότητας. Δεδομένου ότι η χώρα κατέχει υψηλή θέση στις παγκόσμιες κατατάξεις του τουρισμού, με ισχυρό ιστορικό και πολιτισμικό υπόβαθρο, η αξιοποίηση των στοών ως ‘’περασμάτων’’, εκθεσιακών υποβάθρων ή θεματικών στάσεων εντός του αστικού ιστού μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην στον εμπλουτισμό της εμπειρίας των επισκεπτών, πέρα από το παραδοσιακό μοντέλο τουρισμού που εξαντλείται σε επισκέψεις μνημείων και αρχαιολογικών χώρων. Οι στοές, καθημερινά περάσματα κίνησης και δράσης, είναι ταυτόχρονα χώροι που διασώζουν την κοινωνική και εμπορική ιστορία του 20ού αιώνα. Ένα δίκτυο «διασυνδεδεμένων θεματικών διαδρομών» στο ιστορικό κέντρο της Αθήνας, για παράδειγμα, θα μπορούσε να αναδείξει όχι μόνο την αρχιτεκτονική ιδιαιτερότητα των στοών, αλλά και τις ιστορίες της κοινωνικής και οικονομικής ζωής που φιλοξενούσαν, όπως τα ραφτάδικα της στοάς Πραξιτέλους, τα καλλιτεχνικά εργαστήρια της στοάς Εμπόρων, ή τις τυπογραφικές επιχειρήσεις της στοάς Ανατολής. Η δημιουργία θεματικών περιπάτων, με τη συμβολή εξειδικευμένων ξεναγών, ιστορικών, καλλιτεχνών και την αξιοποίηση αρχειακού υλικού, θα μπορούσε να μετατρέψει το δίκτυο των στοών σε ευφυές και αποτελεσματικό σύστημα διαδραστικών ξεναγήσεων. Παρόμοιες πρακτικές έχουν ήδη εφαρμοστεί με επιτύχια σε πόλεις του εξωτερικού, όπως οι θεματικοί περίπατοι στα passages της πόλης Paris ή στα άλλοτε απομονωμένα ,‘’κακόφημα’’ στενά της πόλης Barcelona.

53

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Στο ελληνικό πλαίσιο, αντίστοιχες δράσεις θα μπορούσαν να ενισχύσουν ουσιαστικά την τουριστική εμπειρία στις πόλεις Αθήνα, Θεσσαλονίκη καθώς και σε άλλες ελληνικές πόλεις με ιστορικό και πολιτισμικό απόθεμα. Η αξιοποίηση των στοών μπορεί επίσης να υποστηρίξει κάθε και όλες τις τοπικές οικονομίες, προσφέροντας μια εναλλακτική μορφή παρουσίασης παραδοσιακών επαγγελμάτων και εργαστηρίων, όπως παραγωγή τροφίμων, ρούχων, υποδημάτων, κοσμημάτων. Με αυτόν τον τρόπο διαφοροποιούνται από το τυπικό «τουριστικό εμπόρευμα» και συμβάλλουν σε μια νέα πολιτισμική και οικονομική αντίληψη, εναρμονισμένη με τις αρχές της βιώσιμης ανάπτυξης.

54

Επίλογος

55

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Επίλογος Η εμπορική στοά αποτέλεσε βασικό στοιχείο του δημόσιου χώρου στα μεγάλα

αστικά κέντρα της Ελλάδας, προϊόν των κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών που επικρατούσαν στη χώρα. Ο τρόπος με τον οποίο αναπτύχθηκαν και

ενσωματώθηκαν στον αστικό ιστό, τόσο της Αθήνας όσο και της Θεσσαλονίκης, ιδιαίτερα κατά τον 20ό αιώνα, αντικατοπτρίζει τις ανάγκες της εποχής, τόσο σε πολεοδομικό όσο και σε πολιτισμικό και κοινωνικό επίπεδο.

Για πολλά χρόνια, οι στοές λειτουργούσαν ως μικρές "εξειδικευμένες κοινωνίες", δηλαδή αυτοτελείς κοινότητες με δικούς τους ρυθμούς, κανόνες και ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Στην χώρα μας, ο συγκεκριμένος αρχιτεκτονικός τύπος δεν

γνώρισε την ίδια πολεοδομική, χωρική και οικονομική άνθηση που παρατηρήθηκε σε άλλες ευρωπαϊκές πόλεις, γεγονός που μπορεί να αποδοθεί τόσο στις ευνοϊκές κλιματικές συνθήκες όσο και στις ιδιαιτερότητες της κοινωνικής και οικονομικής εξέλιξης της χώρας.

Με την πάροδο του χρόνου, οι αλλαγές στην καθημερινότητα, οι νέες

καταναλωτικές συνήθειες και οι κοινωνικοοικονομικές μεταβολές επηρέασαν τον

τρόπο χρήσης των στοών, με αποτέλεσμα την παραμέληση και τη μερική απώλεια της οικονομικής τους δυναμικής.

Ωστόσο, η αρχιτεκτονική τους τυπολογία δεν εξαφανίστηκε. Αντίθετα, επιβίωσε και «επανεμφανίστηκε» μέσα από νέες αρχιτεκτονικές μορφές και προτάσεις,

δανείζοντας βασικά χαρακτηριστικά της σε άλλους τύπους εμπορικών χώρων και δημόσιων κτισμάτων. Το γεγονός αυτό αποδεικνύει πως, παρά την κρίση και την παρακμή τους, οι στοές εξακολουθούν να αποτελούν πηγές δημιουργικής

έμπνευσης για τη σύγχρονη αρχιτεκτονική, χάρη στην ιδιαίτερη αισθητική, κοινωνική και λειτουργική τους ταυτότητα.

Στο κέντρο των πόλεων Αθήνα και Θεσσαλονίκη υπάρχουν δεκάδες στοές, που

προσφέρονται για περιπλάνηση, εξερεύνηση, σύντομη ή μακρά παραμονή, αγορές και φωτογραφικές δράσεις. Μία στάση στο εσωτερικό τους μπορεί να

τροφοδοτήσει την σκέψη και την διάθεση αποκαλύπτοντας ιστορίες που

διαμόρφωσαν την δομή τους και προσφέροντας πολύτιμες γνώσεις και στοιχεια

για την ιστορίας τους και την καθημερινή ζωή του παρελθόντος, ενώ παράλληλα συμβάλλει στη διατήρηση της συλλογικής μνήμης.

56

Βιβλιογραφία

Βιβλιογραφία Ελληνική Βιβλιογραφία Καραδήμου – Γερόλυμπου, Αλεξάνδρα. (2013) Η ανάδυση της σύγχρονης

Θεσσαλονίκης. Ιστορίες, πρόσωπα, τοπία. Θεσσαλονίκη: University Studio Press Καραδήμου - Γερόλυμπου, Αλεξάνδρα. (1995). Η ανοικοδόμηση της Θεσσαλονίκης μετά την πυρκαγιά του 1917, Ένα ορόσημο στην ιστορία της πόλης και στην ανάπτυξη της ελληνικής πολεοδομίας. Θεσσαλονίκη: University Studio Press. Καρύδης Ν., Δημήτρης. (2008). Τα επτά βιβλία της πολεοδομίας. Αθήνα: Παπασωτηρίου

Κολώνας, Βασίλης. (2012). Θεσσαλονίκη 1912-2012: Η Αρχιτεκτονική μιας

Εκατονταετίας. Θεσσαλονίκη: University Studio Press

Σκαρπιά - Χόιπελ, Ξανθίππη. (1981). Η αρχιτεκτονική της στοάς. Εξέλιξη και συμβολή στην ποιότητα του εσωτερικού δημόσιου χώρου. Θεσσαλονίκη: ΑΠΘ.

Φιλιππίδης, Δημήτρης.(2009). Εφήμερη και Αιώνια Αθήνα. Αθήνα: Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς.

Ξένη Βιβλιογραφία Benjamin, Walter. (1999) The arcades project. Cambridge: Belknap Press of Harvard University Press.

Geist, Johann Friedrich. (1985) Arcades: the History of a Building Type. M.I.T. Press.

Φοιτητικές εργασίες Πολυχρονόπουλος, Αλέξανδρος. (2018) Το πλήθος ως παραγωγός, συστατικό

στοιχείο και προϊόν του αστυακού τοπίου: μια μελέτη της αστυκοποίησης μέσα από το Σχέδιο για τις Στοές του Walter Benjamin. Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο.

57

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα Μεσολογγίτης, Σπύρος. (2019) Αθηναϊκές εμπορικές στοές: Αναπαραστάσεις του χθες και εικόνες του σήμερα. Η περίπτωση των στοών Κοραή και Ορφανίδου. Διπλωματική Εργασία, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο.

Διαδικτυακές Πηγές Βερυκοκίδη, Ελεονώρα (2015) ‘Εντός στοάς’, AthensVoice, 29 Σεπτεμβρίου. Διαθέσιμο στο: https://www.athensvoice.gr/life/life-in-athens/109136/entos-stoas/

Γκομόζα, Ιωάννα. (2014) ‘«Ίχνη Εμπορίου»: Κάτι τρέχει στη Στοά Εμπόρων’, Αθηνόραμα, 6 Μαΐου. Διαθέσιμο στο: https://www.athinora-

ma.gr/plus/1004153/ixni_emporiou_kati_trexei_sti_stoa_emporon/ Κυριαζής, Δημήτρης (2016) ‘Πώς μπορούν να αναζωογονηθούν οι υπέροχες στοές της πόλης;’, Lifo, 13 Aπριλίου. Διαθέσιμο στο: https://www.lifo.gr/now/athens/pos-mporoyn-na-anazoogonithoyn-oi-yperohes-stoes-tis-polis

Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας. Ψηφιακή Βιβλιοθήκη ΤΕΕ.

http://portal.tee.gr/portal/page/portal/teelar/NOMOTHESIA/GOK%201985 ‘Removement Athens 2017: Εικαστικές παρεμβάσεις και διαδραστικές perfor-

mances σε στοές της Αθήνας’ (2017) Lifo, 18 Μαΐου. Διαθέσιμο στο: https://www.lifo.gr/guide/arts/news/removement-athens-2017-ei-

kastikes-parembaseis-kai-diadrastikes-performances-se

Οπτικοακουστικό υλικό Τριανταφυλλίδης, Νίκος. (2015). Τα στέκια : Στοές της πόλης, [Τηλεοπτικό επεισόδειο]. ΕΡΤ, Αθηνα

58

Βιβλιογραφία

Κατάλογος εικόνων Εξώφυλλο: Τσίπας, Δημήτρης. (2020). Πηγή: https://www.lifo.gr/now/greece/oi-emporoi-poy-antexan-ston-hrono-krybontai-stis-istorikes-stoes-tis-thessalonikis Eικόνά 1,2: Παπαρδέλας, Στέλιος. (2024). Πηγή: https://www.kathimerini.gr/k/k-magazine/563024668/oi-stoes-tis-athinas-apokalyptoyn-ta-mystika-toys/

Εικόνα 3: https://www.lifo.gr/tropos-zois/urban/8-polymorfes-atmosfairikes-stoes-tis-athinas: Eικόνά 4: Μιχαηλίδης, Αλέξανδρος. (2016). Πηγή : https://www.lifo.gr/now/athens/pos-mporoyn-na-anazoogonithoyn-oi-yperohes-stoes-tis-polis Eικόνά 5: Ταβιτιάν, Παρίς. (2025). Πηγή: https://www.lifo.gr/culture/photography/o-nikos-floros-einai-o-teleytaios-fotoreporter-mias-allis-athinas Eικόνά 6: https://www.sortiraparis.com/en/what-to-visit-in-paris/history-heritage/guides/172520-discover-paris-most-beautiful-covered-passageways Eικόνά 7: https://www.lombardia.info/milano/cosa-vedere-milano/galleria-vittorio-emanuele-ii/ Eικόνά 9: Προσωπικό φωτογραφικό αρχείο.

Eικόνά 10: Προσωπικό φωτογραφικό αρχείο.

Eικόνά 11: https://www.agoramodiano.com Eικόνα 12: https://www.lifo.gr/now/greece/kleinei-moyseio-tis-stoas-toy-attaloy-ergazomeni-thetiki-ston-koronoio Eικόνα 13:https://insightsgreece.com/visiting-athens-striking-stoa-of-attalos/ Εικόνα 14: Προσωπικό φωτογραφικό αρχείο.

Eικόνα 15: https://www.persiantrips.travel/en/attractions/isfahan-province/405-qeysarie-bazaar-isfahan Eικόνα 16: https://turcotravel.com/tours/hidden-gems-of-istanbul Εικόνα 17, 18: https://thessarchitecture.wordpress.com/2020/10/09/%CE%BC%CF%80%CE%B5%CE%B6%CE%B5%CF%83%CF%84%CE%B5%CE%BD%CE%B9/ Εικόνα 19: https://changehere.wordpress.com/tag/victorian-arcades/ Εικόνα 20:https://www.hotel-etats-unis-oera.com/en/2018/04/29/ the-passages-of-paris/ Εικόνα 21:Le Flâneur, Paul Gavarni, 1842. Πηγή: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rosler-LeFlaneur.jpg

59

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα Εικόνα 22:https://stoabibliou.gr/stoa-arsakeiou/ Εικόνα 23,24: https://www.athensvoice.gr/life/life-in-athens/775282/athinaikes-stoes-ta-arhitektonika-kai-diakosmitika-diamadia-tis-polis/ Eικόνα 25: https://citymagthess.gr/citymagcat/life/xwros/article/to-proto-mall-stin-istoria-tis-thessalonikis/ Εικόνα 26, 27: Προσωπικό Φωτογραφικό Αρχείο, Εικόνα 28: https://parallaximag.gr/architektoniki/thessaloniki-emvlimatikes-stoes-apo-to-tote-sto-simera Εικόνα 29: Νίκος Ι. Καλλιανιώτης.(2022) Athênai, In Search of Home.Εκδόσεις Damiani. Εικόνα 30,31: Προσωπικό φωτογραφικό αρχείο. Εικόνα 32: https://grailawards.gr/submission/194 Εικόνα 33,34: Νικολαϊδου, Ελπίδα. (2019) Πηγή: https://parallaximag.gr/thessaloniki-news/maties-ston-poli/gnoriste-ti-stoa-malakopi, Προσωπικό φωτογραφίκο αρχείο Εικόνα 35 https://www.ot.gr/2021/10/08/epikairothta/kosmos/san-simera-to-1956-anoigei-to-proto-mall-se-proastio-tis-mineapolis/ Eικόνα 36. https://maroussi-news.gr/emporiko-aithrio/ Εικόνα 37: https://www.facebook.com/projectRemovement/photos Εικόνα 38: https://www.athinorama.gr/texnes/2509608/enas_peripatos_entos_stoas/ Εικόνα 39: https://thessarchitecture.wordpress.com/2016/04/18/ %CE%B1%CE%B3%CE%BF% CF%81%CE%B1-%CE%BC%CE%BF%CE%B4%CE%B9%CE%B1%CE%BD%CE%BF/ Εικόνα 40: https://www.kathimerini.gr/society/562157488/i-anagennisi-tis-agoras-modiano-schedon-enan-aiona-meta-fotografies-vinteo/

60

Χάρτες

22 33

1

14

3

6

34

7

4

10

9

13

15 36

11

12

17 35

8

37

16

22

18

19 20

5

23 24

21 26

31

25 27

30 29 28

Στοές της Θεσσαλονίκης Κλίμακα: 1:7.000

32

Στοά: 1. Αγορά Κολόμβου 2. Στοά Πτολεμαίων 29Α 3. Στοά Κολόμβου 4. Στοά εμπόρων 5. Στοά Κλείσούρας 6. Στοά Ολύμπιος 7. Στοά Γεώργιου Αλλαμάνη 8. Στοά Βυζάντιο 9. Στοά Μαλακοπή 10. Στοά Οικίας Αλλατίνη 11. Στοά Παϊκου 12. Στοά Ερμού 1 13. Στοά Καραπαναγιώτη 14. Στοά Βοϊου 15. Στοά ( Passage) Kyritsi 16. Στοά Κατούνη 33 17. Στοά Βασ. Ηρακλείου 4 18. Στοά Τάττη 19. Στοά Κουτρουμπά 20. Στοά Φόρογλου 21. Στοά Αγιού Μηνά 22. Στοά Σαούλ 23. Στοά Καρυπή 24. Στοά Καράσσο - Μακρίδη 25. Στοά Μοδιάνο 26. Στοά Βασ. Ηρακλείου 22 27. Στοά Ριάδη-Διαμαντοπούλου/ Στοά Μπίρδα 28. Στοά Χιρς 29. Στοά Πέλοσοφ 30. Στοά Χρυσικοπούλου 31. Στοά Λέβή - Μενεξέ 32. Βοσπόριο Μέγαρο 33. Στοές Αγοράς Μπιτ Μπαζάρ 34. Στοά Μοσκοφ 35. Κυρίτση Χαν 36. Μπενσουάν Χαν 37. Μπεζεστένι

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Διεύθυνση:

Χρονολογία:

1935 Εγνατία 31 / Πτολεμαίων 22 Πτολεμαίων 29Α Εγνατια 26 1970 Εγνατία 45 Εγνατία 51-53 / Κλεισούρας 6 Λέοντος Σοφού 20 / Τύπου 5 1956 Λέοντος Σοφού 18 / Τύπου 3 1957 Βαλάωρίτου 37 1926 Συγγρού 7/ Βηλαρά 4 1906 Συγγρού 11 / Βηλαρά 6 1926 Πάϊκου 2 Ερμού 1 Φράγκων 18 / Λεόντος Σοφού 5 1925 Δωδεκανήσου 13 / Βαλαωρίτου 2 Βίκτωρος Ουγκό 10 Πριν το 1905 Κατούνη 33 Πριν το 1917 Βασ. Ηρακλέιου 4 Αγίου Μηνά 5 1924-25 Αγίου Μηνά 6 1925 Αγίου Μηνά 8 1906 Αγίου Μηνά 9 / Ίωνος Δραγούμη 10 1906 Ο.τ. Ερμου/Ίων. Δραγούμη/Βενιζέλου Α.Φάση1880-Β.Φ.1929 Βενιζέλου 23 1925 Ερμού 18 / Βενιζέλου 32 Α.Φάση1923-Β.Φ.1959 Ερμού 24 / Βασ. Ηρακλείου 33 1922-25 Βασ. Ηρακλείου 22 Βασ. Ηρακλείου 28 / 1964 Τσιμισκή 31 1950 Τσιμισκή 24 / Μητροπόλεως 31-33 1969(κτήριο: Δεκαετία 1930) Τσιμισκή 22 1924 Τσιμισκή 14 / Μητροπόλεως 19 Βενιζέλου 3 / Ρογκότη 4 1926-27 Αριστοτέλους 8 1924 Ο.τ. Ολύμπου / Βενιζέλου / Τοσίτσα 1928 Φιλίππου 21 / Τοσίτσα 2 Εδέσσης 5 1868 Εδέσσης 6 19ος αιων.

15ος αιων. Βενιζέλου 27

62

Χάρτες 7 6

5

8

9 10

11 12

19

18

16

13 15

14

17

21 20 23 26

Στοές της Αθήνας Κλίμακα: 1:9.000

25

22 24

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Στοά:

Στοά Παπαδοπούλου Στοά Σωκράτους 48 Στοά Αγίου Κωνσταντίνου 6 1. Στοά Αγιόυ Κωνσταντίνου 4 Στοά Αγίου Κωνσταντίνου 8 Στοά Αγίου Κωνσταντίνου 12 Στοά Αγίου Κωνσταντίνου 16

Διεύθυνση:

Χρονολογία:

Μαρίκας Κοτοπούλη 5 Σωκρατουσ 48 Αγίου Κωνσταντίνου 6 Αγίου Κωνσταντίνου 4 Αγίου Κωνσταντίνου 8 / Σωκράτους 63 Στοά Αγίου Κωνσταντίνου 12 Στοά Αγίου Κωνσταντίνου 16

1936 1957 1953 1956 1958 1958 1948

Στοά Ομόνοιας 2. Στοά Λυκούργου - Πειραιώς Στοά Καραλή

Παναγή Τσαλδάρη 4 / Σωκράτους 42 Λυκούργου 16 / Παναγή Τσαλδάρη 1 Σωκράτους 39

1958 1960 1959

Στοά Δεβερίκου 3. Στοά Ειρηνοδικείου Στοά Καταστημάτων

Λυκούργου 9 / Αθηνάς 54 Σταδίου 65 / Λυκούργου 10 Σταδίου 60 / Πλ. Ομόνοιας 10

1960 1936 1970

4. Στοά Φιξ

Αιόλου 102 / Μπενάκη 5 / Πανεπιστημίου 105 1960

Στοά Τρικούπη Στοά Μεγάρου Σαντίκου

28ης Οκτωβρίου 5 / Πλ. Ομονοίας 9 28ης Οκτωβρίου 9

1958 1938

Στοά Φέξη Στοά Βερανζέρου 5 6. Στοά Θεμιστοκλέους 11 Στοά Πανεπιστημίου 64

28ης Οκτωβρίου / Βερανζέρου / Γλστώνδος Βερανζέρου 5 Θεμιστοκλέους 11 Πανεπιστημίου 64 / 28ης Οκτωβρίου 4

1950 1958

7. Στοά Πανταζοπούλου / Χόλυγουντ

Ακαδημίας 98 / Κλεισόβης 3

1958

Στοά Ερμής Στοά Θεολόγου / Τιτάνια 8. Στοά Μπενάκη Στοά Φειδίου 14-16 Στοά Φειδίου 6

Πανεπιστημίου 56 / Γαμβέτα 1 Πανεπιστημίου 52 / Φειδίου 7 Μπενάκη 24 Φειδίου 14-16 Φειδίου 6

1966 1971

5.

1958

1964 1956

9.

Στοά Μάντακα Στοά Σανταρόζα

Μπενάκη 10 / Πανεπιστημίου 57 Σανταρόζα 3 / Σταδίου 48

1969 1956

10.

Στοά Οικιάς Σίμου Στοά Σταδίου 51

Γεωργίου Σταύρου 8 Σταδίου 51

1850

64

Στοά:

Στοά Όπερας Στοά Ολύμπια Στοά Atrium 11. Στοά Κωνσταντόπουλου Στοά Χατζηχρήστου Στοά Καραλοπούλου Στοά Παλλάδος

Διεύθυνση:

Ακαδημίας 57 / Ιπποκράτους Χαριλάου Τρικούπη 16 / Ακαδημίας 59-61 Χαριλάου Τρικούπη 6-10 / Ιπποκράτους 5 Πανεπιστημίου 44 / Χαριλάου Τρικούπη 2 Πανεπιστημίου 38 Πανεπιστημίου 42 / Χαριλάου Τρικούπη 4 Πανεπιστημίου 34 / Ιπποκρατους 1

Χρονολογία: 1962 1951 1983 1956 1961 1935 1955

Πανεπιστημίου / Πεσματζόγλου / Σταδίου Αρσάκη 4-6 / Πεσματζόγλου 5

1925 1996

Στοά Αθηνών 13. Στοά Ορφανίδου Στοά Μεγάρου Σούτσου

Σοφοκλέους 4 Σταδίου 39 Σταδίου 33 / Πεσμαζόγλου 3

1929

Στοά Ευριπίδου 14 Στοά Δημητρακοπούλου Στοά Παππου 14. Στοά Γρυπάρειου Μεγάρου Στοά Θεοφιλάτου Στοά ΔΕΗ

Ευριπίδου 14 Αιόλου 68-70 Σοφοκλέους 9 Σοφοκλέους 1 / Αριστείδου 11 Αριστείδου 9 / Σοφοκλεους 5 Αριστείδου 5

12.

Στοά Αρσακείου Στοά Βιβλίου

Στοά Υπ. Τουριστικής Ανάπτ. Δραγατσανίου 4 Δραγατσανίου 6 / Αριστείδου 6 / Σταδίου 29 Στοά Τρίστατο 15. Δραγατσανίου 8 Στοά Δραγατσανίου Αριστείδου 10-12 Στοά Ανατολής

1959

1979 1949 1955 1954 1958 1957 1956

Πανεπιστημίου 41 / Σταδίου 40 Πανεπιστημίου 39 Σταδίου 40

1936 1976 1991

Κοραή 4 / Σταδίου 30 Πανεπιστημίου 25

1938 1963

Στοά Αριστογείτονος Στοά Αρμοδίου 18. Στοά Αθανάτων Στοά Θρ. Μάνου Στοά Σοφοκλέους

Αιόλου 81 Αιόλου 89 Σοφοκλέους 19 Σοφοκλέους 18 / Στρέιτ 1-3 Σοφοκλέους 20 / Αθηνάς 48

1870

19. Στοά Αφεντάκη

Σωκράτους 8

Στοά Νικολούδη 16. Στοά Πεσμαζόγλου Στοά Τράπεζας Πίστεως 17.

Στοά Κοραή Στοά Αθήναι

65

Στοά:

ΣΤΟΕΣ: τόποι, τύποι, περιθώρια, περάσματα

Διεύθυνση:

Χρονολογία:

20. Στοά Μ. Λεμού

Σταδίου 10 / Ομήρου 4

1962

Στοά Πανεπιστημίου 20 21. Στοά Πανεπιστημίου 18 Στοά Πανεπιστημίου 16

Πανεπιστημίου 20 Πανεπιστημίου 18 / Αμερικής 9 Πανεπιστημίου 16 / Αμερικής 7

1957 1958 1956

22.

Στοά Βυζαντίου / Σπύρου Μήλιου Πανεπιστημίου / Σταδίου / Βουκουρεστίου Βουκουρεστίου 4 Στοά Βουκουρεστίου

23.

Στοά Ζολώτα / Απότσου Στοά Δαβάκη

1938 1925

Πανεπιστημίου 10 Ακαδημίας 3 / Κριεζώτου 10

1950

Στοά Καλλιγα Στοά Σταδίου 7 24. Στοά Σταδίου 5 Στοά Υπ. Οικονομικών Στοά Μπολάνη

Καραγιώργη Σερβίας 4 / Σταδίου 3 Σταδίου 7 Σταδίου 5 Καραγιώργη Σερβίας 10 Βουλής 7 / Κολοκοτρώνη 3

1957

Στοά Βουλής Στοά Εμπόρων Στοά Λέκκα 20 Στοά Λέκκα 22 Στοά Κολοκοτρώνη Στοά Κολοκοτρώνη 11 25. Στοά Κολοκοτρώνη 9 Στοά Δ. Ζερμπίνη Στοά Περικλέους 24 Στοά Θησέως 4-6 Στοά Β. Παπαχρυσάνθου Στοά Θησέως 16 Στοά Πραξιτέλους

Βουλής 4 Βουλής 8-10 Λέκκα 20 Λέκκα 22 Κολοκοτρώνη 15 Κολοκοτρώνη 11 Κολοκοτρώνη 9 Θησέως 2 / Λέκκα 23-25 Περικλέους 24 Θησέως 4-6 Θησέως 12-14 Θησέως 16 Κολοκοτρώνη 25

1939 1949

Στοά Ξ. Ψαρά Στοά Θησέως 7 Στοά Μουτσοπούλου Στοά Περικλέους 46 26. Στοά Ρόμβης Στοά Τοσίτσα Στοά Παναγιωτοπούλου Στοά Πετροπούλου

Θησέως 13 Θησέως 7 Περικλέους 44 / Θησέως 5 Περικλέους 46 Ρόμβης 26-28 / Κολοκοτρώνη 37 Κολοκοτρώνη 29 Ρόμβης 9 Ευαγγελίστριας 22 / Ρόμβης 13

1958

1969 1939 1972

1958 1964 1958 1956 1930

1934 1940 1962

66

‘ Τhe history of the arcade has not ended but is still open ’ Johann Friedrich Geist