Μεταβαλλόμενοι Χώροι Σχεδιάζοντας για τον Εφήμερο Κάτοικο Αναζητώντας τις Χαμένες Αρχές της Κατοικία

Σχεδιάζοντας

Μεταβαλλόμενοι Χώροι για τον

Μεταβαλλόμενοι Χώροι Εφήμερο

Δέρη Ηλιάνα

2026

Κάτοικο

Μεταβαλλόμενοι Χώροι

Σχεδιάζοντας για τον Εφήμερο Κάτοικο Αναζητώντας τις Χαμένες Αρχές της Κατοικίας μέσα από τον Ευέλικτο Σχεδιασμό

Δέρη Ηλιάνα Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: Δρ. Μάρθα Λουκία

Αισθάνομαι την ανάγκη να εκφράσω τις θερμές μου ευχαριστίες στην επιβλέπουσα καθηγήτρια μου, Δρ. Λουκία Μάρθα, η οποία υπήρξε υπόδειγμα για εμένα καθ’ όλη τη διάρκεια εκπόνησης της εργασίας. Η καθοδήγηση της, η καλή της θέληση και η εμπιστοσύνη της με στήριξαν όχι μόνο στη σωστή συγκρότηση και ολοκλήρωση της έρευνας, αλλά και στην ενίσχυση της πίστης μου στις δικές μου δυνατότητες. Η παρουσία και η συμβουλές της αποτέλεσαν καθοριστικό παράγοντα στην προσωπική και ακαδημαϊκή μου πορεία. Θα ήθελα επίσης να ευχαριστήσω θερμά του φίλους μου, Γιάννη και Φωτεινή, για την αμέριστη στήριξη τους, τις ατελείωτες συζητήσεις, τις πολύτιμες συμβουλές και τη θετική τους ενέργεια που με ενθάρρυνε καθ’ όλη τη διάρκεια. Τέλος, εκφράζω την ευγνωμοσύνη μου στην οικογένειά μου, που πίστεψε σε έμενα, στήριξε κάθε προσπάθεια μου, ανέχτηκε τις στιγμές πίεσης και μοιράστηκε μαζί μου τις αγωνίες και τους προβληματισμούς αυτής της διαδικασίας.

«Ακόμη και ο φυλακισμένος, απομονωμένος από την κοινωνία λόγω εγκλήματος, επιτρέπεται να φέρει στην φυλακή ορισμένα αντικείμενα προσωπικής σημασίας (...). Ακόμη και όταν το άτομο απογυμνώνεται από κάθε σύμβολο αυτοπροσδιορισμού και από δυνατότητα επιλογής, αναγνωρίζεται ότι η εξατομίκευση του χώρου αποτελεί ένα αναφαίρετο δικαίωμα.»

— House as a Mirror of Self, Clare Cooper Marcus, 1995

Πρόλογος Η παρούσα ερευνητική εργασία εκπονήθηκε στο πλαίσιο του προγράμματος σπουδών του Τμήματος Εσωτερικής Αρχιτεκτονικής, το οποίο υπάγεται στη Σχολής Εφαρμοσμένων Τεχνών και Πολιτισμού του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής. Αν επιχειρούσα να εντοπίσω την πρωταρχική αιτία επιλογής του συγκεκριμένου θέματος, θα όφειλα να στραφώ πέρα από τα αμιγώς ακαδημαϊκά πλαίσια. Το ερέθισμα γεννήθηκε μέσα από την καθημερινότητά μου, τα προσωπικά μου βιώματα και την παρατήρηση των ανθρώπων που με περιβάλλουν. Λειτουργώντας ως παρατηρητής της ζωής των άλλων, βρήκα την αφορμή μέσα από ένα κοντινό μου πρόσωπο, το οποίο σε διάστημα περίπου δύο ετών πέρασε δύο μετακομίσεις και άλλαξε τρεις κατοικίες. Παρατηρώντας αυτή τη διαδοχή μετακινήσεων, διέκρινα μια σταδιακή μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο αναφερόταν στον χώρο που διέμενε: η λέξη «σπίτι» αποκόπηκε από το λεξιλόγιό του και αντικαταστάθηκε από περιγραφές που παρέπεμπαν αποκλειστικά σε λειτουργίες -χώρος ύπνου, φαγητού και κάλυψης βασικών αναγκών- ενώ η φράση «θέλω να πάω σπίτι μου» έπαψε να χρησιμοποιείται. Το φαινόμενο αυτό έγινε εντονότερο στην τρίτη κατοικία, η οποία δεν φέρει κανένα ίχνος προσωπικής παρουσίας· ένας ουδέτερος, σχεδόν απρόσωπος χώρος, που θυμίζει περισσότερο εκθεσιακό περιβάλλον καταστήματος επίπλων πάρα τόπο καθημερινής ζωής. Αντίθετα, η πρώτη κατοικία αποκάλυπτε άμεσα την προσωπικότητα του ενοίκου της: τα ενδιαφέροντά του, τις συνήθειες και τον τρόπο ζωής του, ενώ η δεύτερη αποτέλεσε μια απόπειρα επαναπροσδιορισμού, χωρίς όμως να καταφέρει ποτέ να αναπαράγει την αίσθηση του «ανήκειν» που χαρακτήριζε την αρχική εμπειρία. Τον προβληματισμό αυτό ενίσχυσε η παρατήρηση του ίδιου μου του εαυτού και της σχέση μου με τον χώρο. Στα είκοσι δύο μου χρόνια έχω ζήσει στο ίδιο σπίτι και δυσκολεύομαι να διανοηθώ τη στιγμή που θα χρειαστεί να το εγκαταλείψω. Προσπαθώντας να καθησυχάσω αυτή μου την ανησυχία, προσπάθησα να φανταστώ έναν μελλοντικό χώρο παρόμοιο με τον τωρινό, ακόμη και υποθετικά έναν «κλωνοποιημένο» χώρο, αλλά η αίσθηση της απομάκρυνσης και της εγκατάλειψης παρέμενε.

5

Οι δύο αυτές εμπειρίες με ώθησαν να αναρωτηθώ τι είναι τελικά αυτό που μετατρέπει έναν χώρο σε «σπίτι» και ποια στοιχεία καθιστούν τον χώρο όχι απλώς ένα σημείο κάλυψης βασικών αναγκών, αλλά έναν τόπο αναφοράς, ασφάλειας και ταύτισης. Παράλληλα, προβληματίστηκα για το πώς βιώνεται αυτή η σχέση όταν ο χρόνος παραμονής σε έναν χώρο είναι περιορισμένος ή η σταθερότητα απουσιάζει, όταν οι άνθρωποι αναγκάζονται να μετακινούνται συχνά ή δεν έχουν τη δυνατότητα να «ριζώσουν». Έτσι τίθεται το ερώτημα αν η αίσθηση του «ανήκειν» είναι συνάρτηση του χρόνου και της συνέχειας ή αν μπορεί να δημιουργηθεί ακόμη και σε συνθήκες προσωρινότητας, και πώς μπορεί ο σχεδιασμός να συμβάλει στη δημιουργία αυτής της αίσθησης.

Αθήνα, Ιανουάριος 2026 Ηλιάνα Δέρη 6

Περίληψη Η παρούσα εργασία διερευνά τη σύγχρονη κατοικία υπό το πρίσμα της κοινωνικής επιτάχυνσης και της εφημερότητας που χαρακτηρίζουν τους σημερινούς τρόπους ζωής. Σε ένα περιβάλλον διαρκούς μεταβολής, όπου οι ταυτότητες, οι κοινωνικές δομές και οι μορφές κατοίκησης αναδιαμορφώνονται συνεχώς, η κατοικία εξακολουθεί να σχεδιάζεται κυρίως ως ένα στατικό και προκαθορισμένο χωρικό αντικείμενο. Η ασυμβατότητα αυτή οδηγεί στην κρίση της σύγχρονης κατοικίας, καθώς αποδυναμώνονται βασικές της αρχές, όπως η σχέση του χώρου με το βίωμα του χρήστη. Η έρευνα εστιάζει στον ρόλο του ευέλικτου αρχιτεκτονικού σχεδιασμού ως εναλλακτικού πλαισίου που δύναται να ανταποκριθεί στις ανάγκες εφήμερων και μεταβαλλόμενων χρηστών. Μέσα από τη θεωρητική προσέγγιση της ευελιξίας, με κεντρική αναφορά στη θεωρία του John Habraken της διάκρισης Support & Infill, σε συνδυασμό με τις οκτώ βασικές τακτικές ευελιξίας όπως τις προτείνει η Gharavi Alkhansari, εξετάζοντας πώς η κατοικία μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ένα ανοιχτό και εξελικτικό σύστημα, ικανό να ενσωματώνει τη διάσταση του χρόνου. Παράλληλα, η ανάλυση επιλεγμένων αρχιτεκτονικών παραδειγμάτων αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο το θεωρητικό πλαίσιο της ευελιξίας μεταφράζεται σε συγκεκριμένες χωρικές στρατηγικές, επιτρέποντας τη σταδιακή μεταβολή, την προσαρμογή και τη συμμετοχή του κατοίκου στη διαμόρφωση του χώρου του. Τα ευρήματα της έρευνας καταδεικνύουν ότι ο ευέλικτος σχεδιασμός δεν αποτελεί απλώς τεχνική λύση, αλλά ουσιαστικό μέσο επαναπροσδιορισμού της κατοικίας ως τόπου νοηματοδότησης, ικανού να αντανακλά τον δυναμικό και μεταβαλλόμενο χαρακτήρα της σύγχρονης ανθρώπινης εμπειρίας, επιτρέποντας τη διαμόρφωση χώρων ταυτότητας ακόμη και μέσα σε συνθήκες αστάθειας, εφημερότητας και κοινωνικών μεταβολών, επανεγκαθιδρύοντας έτσι το αίσθημα του «οίκου».

Λέξεις-Κλειδιά: Αρχιτεκτονικός σχεδιασμός, Κατοικία, Εφημερότητα, Κατοίκηση, Ευέλικτη Αρχιτεκτονική, Μεταβαλλόμενοι χώροι.

7

Abstract This research investigates contemporary housing through the lens of social acceleration and ephemerality that characterize contemporary ways of living. Within a context of constant transformation, where identities, social structures, and modes of dwelling are continuously reconfigured, housing continues to be predominantly designed as a static and predefined spatial object. This incompatibility leads to the crisis of contemporary housing, as its fundamental principles, such as the relationship between space and the user’s lived experience, are progressively weakened.

The research focuses on the role of flexible architectural design as an alternative framework capable of responding to the needs of ephemeral and changing users. Through a theoretical approach to flexibility, with central reference to John Habraken’s theory of the Support & Infill distinction, in combination with the eight fundamental flexibility tactics proposed by Gharavi Alkhansari, the study explores how housing can be understood as an open and evolutionary system, capable of integrating the dimension of time.

At the same time, the analysis of selected architectural case studies highlights the way in which the theoretical framework of flexibility is translated into specific spatial strategies, allowing for gradual transformation, adaptability, and the active participation of inhabitants in the configuration of their living space. The findings of the research demonstrate that flexible design does not constitute merely a technical solution, but rather a meaningful means of redefining housing as a place of meaning-making, capable of reflecting the dynamic and changing character of contemporary human experience, enabling the formation of spaces of identity even under conditions of instability, ephemerality, and social change, thereby re-establishing the sense of “home”.

Keywords: Architectural design, Housing, Ephemerality, Dwelling, Flexible Architecture, Transformable spaces.

8

Περιεχόμενα Πρόλογος Πρόλογος Περίληψη Περίληψη Abstract Abstract

Εισαγωγή Εισαγωγή Αντικείμενο Αντικείμενο και σκοπός και σκοπός Ερευνητικό Ερευνητικό ερώτημα ερώτημα και στόχοι και στόχοι Μεθοδολογική Μεθοδολογική προσέγγιση προσέγγιση Δομή Δομή της εργασίας της εργασίας

19 11ΗΗΠολυδιάστατη ΠολυδιάστατηΟντότητα Οντότητατης τηςΚατοικίας: Κατοικίας: Θεωρητικές Θεωρητικές Προσεγγίσεις Προσεγγίσεις 21 24 25 28 29

1.1. Ετυμολογία -εννοιολόγηση 1.2. Η ψυχολογική διάσταση: Άνθρωπος - χώρος 1.3. Η κοινωνική διάσταση: Ανακλάσεις του εαυτού 1.4. Η φαινομενολογική διάσταση: Το βίωμα του «κατοικείν» 1.5. Σύνθεση: Ο πυρήνας των αρχών της κατοικίας

31 22ΗΗΚρίση Κρίσητης τηςΣύγχρονης ΣύγχρονηςΚατοικίας Κατοικίας 33 29 35 31 36 32

2.1. Η μεταβαλλόμενη κοινωνία και η ανάδυση της εφημερότητας 2.2. Η επικράτηση της τυποποίησης - “One Size Fits All”: Η μαζικοποίηση της κατοικίας 2.3. Η εξατομίκευση - “Tailored Architecture”: Η προσπάθεια προσωποποίησης

37 Η3Ευελιξία Η Ευελιξία στην στην Αρχιτεκτονική Αρχιτεκτονική τηςτης Κατοικίας Κατοικίας Θεωρητικές Θεωρητικέ Αφετηρίες και Εφαρμογές 39 41 37 49 45 45 55 51 63 59 75 71

3.1. Η γένεση της ευελιξίας στην αρχιτεκτονική της κατοικίας 3.2. Από το Support & Infill του John Habraken στις σύγχρονες τακτικές ευελιξίας 3.3. Πλαίσιο ανάλυσης: Rietveld Schröder House (Gerrit Rietveld, 1924) - Μια μοντερνιστική προσέγγιση στην παραδοσιακή Ιαπωνική κατοικία 3.4. Πλαίσιο ανάλυσης: Plug-in City (Archigram, 1963-1966) - Η ουτοπία της ευελιξίας σε αστικό επίπεδο 3.5. Πλαίσιο ανάλυσης: Diagoon Houses (Herman Hertzberger, 1967-1971) - Ο ουδέτερος σχεδιασμός στην ενεργή κατοίκηση 3.6. Πλαίσιο ανάλυσης: Quinta Monroy incremental housing project (ELEMENTAL, 2003-2004) - Η κατοικία ως διαδικασία

85 Συμπεράσματα Συμπεράσματα Βιβλιογραφία Βιβλιογραφία Κατάλογος Κατάλογος Εικόνων, Εικόνων, Σχημάτων Σχημάτων

Εισαγωγή

Αντικείμενο και σκοπός Η κατοικία αποτελεί διαχρονικά έναν από τους βασικούς άξονες της αρχιτεκτονικής και της ανθρώπινης ύπαρξης, καθώς δε λειτουργεί μόνο ως φυσικό καταφύγιο, αλλά και ως χώρος συγκρότησης ταυτότητας, μνήμης και κοινωνικών σχέσεων. Στη σύγχρονη πραγματικότητα, ωστόσο, οι συνθήκες κατοίκησης μεταβάλλονται ραγδαία, υπό την επίδραση κοινωνικών, οικονομικών και πολιτισμικών μετασχηματισμών. Η αυξημένη κινητικότητα, η εργασιακή επισφάλεια, οι προσωρινές μορφές διαβίωσης και η στεγαστική κρίση διαμορφώνουν ένα πλαίσιο στο οποίο η κατοικία αποκτά έντονα εφήμερο χαρακτήρα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η κατοικία αντιμετωπίζεται συχνά ως τυποποιημένο και ουδέτερο προϊόν, αποκομμένο από τις βαθύτερες αρχές που τη συνέδεαν με την έννοια του «οίκου». Η επικράτηση σχεδιαστικών μοντέλων που βασίζονται στη λογική της τυποποίησης (one size fits all) ή σε απολύτως προσαρμοσμένες αλλά στατικές λύσεις (tailored architecture) έχει οδηγήσει στη δημιουργία χώρων με αυστηρά προκαθορισμένες λειτουργίες, οι οποίες αδυνατούν να ενσωματώσουν τη διάσταση του χρόνου και τη μεταβαλλόμενη φύση των σύγχρονων τρόπων ζωής. Ως αποτέλεσμα, βασικές θεμελιώδεις αρχές της κατοικίας, όπως η προσωπική έκφραση, η ταύτιση του χρήστη με τον χώρο και κατ’ επέκταση η οικειότητα και η ασφάλεια, αποδυναμώνονται, μετατρέποντας την κατοικία σε έναν προσωρινό και αποστασιοποιημένο τόπο διαμονής. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το αντικείμενο της παρούσας εργασίας εστιάζει στη διερεύνηση της σύγχρονης κατοικίας υπό το πρίσμα της κοινωνικής εφημερότητας και της επιτάχυνσης των μεταβαλλόμενων συνθηκών κατοίκησης. Ειδικότερα, εξετάζεται ο ρόλος του ευέλικτου αρχιτεκτονικού σχεδιασμού ως μέσου επαναφοράς των χαμένων αρχών της κατοικίας, μέσα από τη δημιουργία μεταβαλλόμενων χωρικών πλαισίων. Η κατοικία προσεγγίζεται όχι ως στατικό αντικείμενο, αλλά ως ανοιχτό και εξελικτικό σύστημα, ικανό να προσαρμόζεται σε διαφορετικά σενάρια κατοίκησης. Σκοπός της εργασίας είναι η ανάδειξη της δυναμικής του ευέλικτου σχεδιασμού ως ουσιαστικού εργαλείου επαναπροσδιορισμού της κατοικίας στη σύγχρονη εποχή. Διερευνάται το πως οι μεταβαλλόμενοι χώροι μπορούν να λειτουργήσουν όχι μόνο ως τεχνικές λύσεις, αλλά και ως φορείς νοηματοδότησης, επιτρέποντας στην κατοικία να αντανακλά τον δυναμικό χαρακτήρα του σύγχρονου ανθρώπου και να επανεγκαθιδρύει το αίσθημα του «οίκου» ακόμη και μέσα σε συνθήκες αστάθειας και κοινωνικής μεταβολής.

12

Ερευνητικό ερώτημα και στόχοι Η παρούσα εργασία οργανώνεται γύρω από ένα κεντρικό ερευνητικό ερώτημα, το οποίο εστιάζει στον ρόλο του ευέλικτου αρχιτεκτονικού σχεδιασμού ως μέσου επαναπροσδιορισμού της κατοικίας υπό τις συνθήκες κοινωνικής εφημερότητας και διαρκούς μεταβολής που χαρακτηρίζουν τη σύγχρονη κατοίκηση. Ερευνητικό Ερώτημα: «Με ποιον τρόπο μπορεί ο ευέλικτος σχεδιασμός, μέσω της δημιουργίας μεταβαλλόμενων χώρων, να ανταποκριθεί στις ανάγκες εφήμερων χρηστών και να αποκαταστήσει τις χαμένες αρχές της κατοικίας;» Για τη διερεύνηση και απάντηση του παραπάνω ερωτήματος, η εργασία θέτει τους ακόλουθους στόχους:

Τον εντοπισμό και την ανάλυση των θεμελιωδών αρχών της κατοικίας, καθώς και τη διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο αυτές αποδυναμώνονται μέσα από τα επικροτούμενα στατικά μοντέλα σχεδιασμού και τον σύγχρονο εφήμερο τρόπο ζωής.

Τη συστηματική εξέταση του θεωρητικού πλαισίου της ευέλικτης αρχιτεκτονικής, με κεντρική αναφορά στη διάκριση Support & Infill του N.J. Habraken και στην κατηγοριοποίηση των οκτώ τακτικών ευελιξίας της Gharavi Alkhansari.

Την ανάλυση επιλεγμένων αρχιτεκτονικών παραδειγμάτων, μέσα από τα οποία διερευνάται η πρακτική εφαρμογή και η αποτελεσματικότητα των τακτικών ευελιξίας σε διαφορετικά χωρικά και κοινωνικά πλαίσια.

Τη σύνθεση ενός πλαισίου σχεδιαστικών αρχών και κατευθύνσεων που συνοψίζει τα ευρήματα της έρευνας και συμβάλλει στον μελλοντικό σχεδιασμό κατοικιών, ικανών να συνδυάζουν λειτουργικότητα, προσαρμοστικότητα και την επανεγκαθίδρυση του αισθήματος του «οίκου».

13

Μεθοδολογική προσέγγιση Η εργασία υιοθετεί μια ποιοτική μεθοδολογική προσέγγιση, εστιασμένη στην ανάλυση και ερμηνεία θεωρητικών κειμένων και αρχιτεκτονικών παραδειγμάτων κατοικίας. Η επιλογή αυτή υπαγορεύεται από τη φύση του ερευνητικού ερωτήματος, το οποίο αφορά εννοιολογικές, χωρικές και σχεδιαστικές διαστάσεις και όχι ποσοτικά ή μετρήσιμα δεδομένα. Η έρευνα βασίζεται στη βιβλιογραφική διερεύνηση των θεμελιωδών αρχών της κατοικίας και των θεωρητικών προσεγγίσεων της ευέλικτης αρχιτεκτονικής, με έμφαση σε μοντέλα σχεδιασμού που ενσωματώνουν τη μεταβολή και τη χρονικότητα. Κεντρικό ρόλο κατέχει η ανάλυση της διάκρισης Support & Infill και η κατηγοριοποίηση των βασικών τακτικών ευελιξίας, ως εργαλεία κατανόησης και αξιολόγησης μεταβαλλόμενων χωρικών συστημάτων. Παράλληλα, αναλύονται επιλεγμένα αρχιτεκτονικά παραδείγματα κατοικίας, τα οποία εξετάζονται ως εφαρμογές των θεωρητικών αρχών. Η ανάλυση επικεντρώνεται στους χωρικούς μηχανισμούς, τις σχεδιαστικές στρατηγικές και τον τρόπο με τον οποίο αυτές επιτρέπουν την προσαρμογή της κατοικίας στις ανάγκες μεταβαλλόμενων και εφήμερων χρηστών.

Δομή της εργασίας Η εργασία συγκροτείται από την εισαγωγή, τρία κύρια κεφάλαια και τέλος τα συμπεράσματα, ακολουθώντας μια συνεκτική πορεία από τη θεωρητική διερεύνηση της κατοικίας έως τη σύνθεση των ερευνητικών ευρημάτων. Στην εισαγωγή, παρουσιάζονται το αντικείμενο και ο σκοπός της έρευνας, το ερευνητικό ερώτημα, οι στόχοι και η μεθοδολογική προσέγγιση. Το πρώτο κεφάλαιο εστιάζει στη θεωρητική προσέγγιση της κατοικίας, αναδεικνύοντας τις θεμελιώδεις αρχές που συγκροτούν το νόημά της πέρα από τη λειτουργική της διάσταση. Το δεύτερο κεφάλαιο εξετάζει την κρίση της σύγχρονης κατοικίας σε συνάρτηση με την κοινωνική επιτάχυνση, την εφημερότητα και τα κυρίαρχα τυποποιημένα μοντέλα σχεδιασμού. Στο τρίτο κεφάλαιο διερευνάται η ευέλικτη αρχιτεκτονική ως εναλλακτικό σχεδιαστικό πλαίσιο, μέσα από θεωρητικές προσεγγίσεις, τακτικές και ανάλυση επιλεγμένων αρχιτεκτονικών παραδειγμάτων. Τέλος, στα συμπεράσματα συντίθενται τα ευρήματα της έρευνας, διατυπώνεται η απάντηση στο ερευνητικό ερώτημα αναδεικνύοντας τις δυνατότητες του ευέλικτου σχεδιασμού στον επαναπροσδιορισμό της σύγχρονης κατοικίας, αναλύεται το μέλλον της κατοικίας και δίνονται προτάσεις για μελλοντική έρευνα.

16

17

Η Πολυδιάστατη Οντότητα της Κατοικίας Θεωρητικές Προσεγγίσεις

1

Η κατοικία δεν μπορεί να προσεγγιστεί αποκλειστικά ως ένα υλικό αντικεί‑ μενο ή ως μια λειτουργική κατασκευή, καθώς συνιστά έναν πολυδιάστατο χώρο όπου συμπλέκονται ψυχολογικές, κοινωνικές και υπαρξιακές δια‑ στάσεις της ανθρώπινης εμπειρίας. Αποτελεί τόπο εγκατάστασης, οικειό‑ τητας και ασφάλειας, αλλά και πεδίο συγκρότησης ταυτότητας, μνήμης και σχέσεων, τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο. Η έννοια του «κατοικείν» υπερβαίνει τη στέγαση και αφορά τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος βιώνει τον χώρο, νοηματοδοτεί την καθημερινότητά του και δι‑ αμορφώνει μια διαρκή σχέση με τον κόσμο που τον περιβάλλει. Υπό αυτό το εννοιολογικό πλαίσιο, η κατοικία αναδεικνύεται ως μια σύνθετη και δυ‑ ναμική οντότητα, της οποίας η κατανόηση προϋποθέτει τη διερεύνηση των πολλαπλών διαστάσεων που τη συγκροτούν.

1.1. Ετυμολογία -εννοιολόγηση 1 Γεώργιος Μπαμπινιώτης, Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, 2η έκδ. (Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας, 2002), σ. 871.

2 Μπαμπινιώτης, Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, σ. 1637.

Ετυμολογικά, η λέξη «κατοικία» προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «κατοικία» (katoikía), συντίθεται από το πρόθεμα κατά- (κάτω, προς) το οποίο προσδίδει την έννοια της εγκατάστασης και της μονιμότητας, και από το ουσιαστικό οἷκος (οικία, σπίτι). Ο όρος δηλώνει πρωτίστως το οίκημα, τον στεγασμένο χώρο που χρησιμοποιείται ως χώρος διαμονής , ενσωματώνοντας ήδη από τη γλωσσική του προέλευση την έννοια της μόνιμης σχέσης του ανθρώπου με έναν συγκεκριμένο τόπο. Η έννοια της κατοικίας συνδέεται άρρηκτα με την έννοια του οίκου, ο οποίος στην αρχαία ελληνική δηλώνει την οικία, το σπίτι, αλλά και ευρύτερα το πλαίσιο της καθημερινής ζωής. Η σύνδεση αυτή αποκαλύπτει ότι η κατοικία δεν προσδιορίζεται αποκλειστικά ως κτίσμα, αλλά ως χώρος που αποκτά νόημα μέσα από τη χρήση και τη διαμονή¹. Η σημασιολογική αυτή σχέση ενισχύεται περαιτέρω από την ετυμολογία της λέξης «σπίτι». Ο όρος προέρχεται από τη λέξη «οσπίτιον» της ελληνιστικής περιόδου, η οποία ανάγεται στη λατινική λέξη “hospitium”, που σημαίνει ξενώνας ή χώρος φιλοξενίας, ένα κατάλληλα διαμορφωμένο κτίσμα ώστε να κατοικούν σε αυτό άνθρωποι². Το «σπίτι», επομένως, δεν δηλώνει μόνο το υλικό κτίσμα, αλλά περιλαμβάνει και το περιεχόμενο του: την οικογένεια, τους ανθρώπους που κατοικούν σε αυτό και τις σχέσεις που αναπτύσσονται εντός του. Η γλωσσική αυτή εξέλιξη της «κατ-οικίας» καταδεικνύει ότι ακόμη και σε επίπεδο γλωσσολογικό, η κατοικία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το σπίτι ως χώρο διαμονής, φιλοξενίας και ανθρώπινης συνύπαρξης.

21

1.2. Η ψυχολογική διάσταση: Άνθρωπος - χώρος Η σχέση ανθρώπου και χώρου δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως ουδέτερη, καθώς ο χώρος προσλαμβάνεται και νοηματοδοτείται μέσα από την ανθρώπινη εμπειρία και συνείδηση. Όπως επισημαίνει ο Yi-Fu Tuan (1977), ο «χώρος» αποτελεί μία αφηρημένη έννοια, η οποία μετασχηματίζεται σε «τόπο» όταν γίνεται οικεία και φορτίζεται με αξία μέσω της βιωμένης εμπειρίας3. Η μετάβαση αυτή συνδέεται με την ανθρώπινη κίνηση και παραμονή, την επανάληψη και τη συγκρότηση νοήματος και σταθερότητας⁴. Μέσα από το σώμα, τις αισθήσεις και τις καθημερινές πρακτικές, ο άνθρωπος βιώνει τον χώρο με τρόπο υποκειμενικό και συναισθηματικά φορτισμένο, προσδίδοντάς του ψυχολογικό βάθος. Η συναισθηματική αυτή σχέση εκφράζεται μέσω της έννοιας της προσκόλ‑ λησης στον χώρο, η οποία αφορά τους δεσμούς που αναπτύσσει το άτομο με συγκεκριμένους τόπους μέσα από βιωμένες εμπειρίες⁵. Οι δεσμοί αυτοί μπορεί να αφορούν διαφορετικές χωρικές κλίμακες, από την κατοικία και το δωμάτιο έως τη γειτονιά ή την πόλη, και συνδέονται άμεσα με την αίσθηση ασφάλειας, συνέχειας και προσωπικής ταυτότητας⁶. Για την ερμηνεία αυτής της σχέσης, καθοριστική είναι η θεωρία της προσκόλλησης του John Bowlby. Σύμφωνα με τον Bowlby (1988), ο συναισθηματικός δεσμός που αναπτύσσεται ανάμεσα στο βρέφος και το πρόσωπο φροντίδας λειτουργεί ως μηχανισμός προστασίας και ασφάλειας, επιτρέποντας την ισορροπία μεταξύ εξερεύνησης και επιστροφής σε ένα σταθερό σημείο αναφοράς⁷. Η έννοια της «ασφαλούς βάσης» που προκύπτει από τη θεωρεία αυτή παρουσιάζει σαφείς αναλογίες με τη διάκριση χώρου και τόπου, όπου ο τόπος συγκροτείται ως πεδίο οικειότητας και σταθερότητας. Στο πλαίσιο αυτό, η κατοικία αναδεικνύεται ως ο κατεξοχήν τόπος όπου η μετάβαση από τον αφηρημένο χώρο στον βιωμένο τόπο αποκτά υλική και υπαρξιακή υπόσταση. Μέσα από την καθημερινή χρήση και τη σωματική εμπλοκή, ο χώρος της κατοικίας μετασχηματίζεται σε «ασφαλή βάση», στην οποία εγγράφονται μνήμες, συναισθήματα και βιωματικές αναφορές. Έτσι, η κατοικία δε λειτουργεί απλώς ως φυσικό περίβλημα, αλλά ως θεμελιώδης τόπος συγκρότησης ασφάλειας, οικειότητας, και προσωπικής ταυτότητας.

24

3 Yi-Fu Tuan, Space and Place: The Perspective of Experience (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1977), σ. 6.

4 Tuan, Space and Place, σ. 6.

5 Maria Vittoria Giuliani, ΄Theory of Attachment and Place Attachment’, στο Psychological Theories for Environmental Issues, επιμ. M. Bonnes, T. Lee και M. Bonaiuto (Aldershot: Ashgate, 2003), σ. 1.

6 Giuliani, ‘Theory of Attachment and Place Attachment’, σ. 1.

7 Στο ίδιο, σ. 4-5.

1.3. Η κοινωνική διάσταση: Ανακλάσεις του εαυτού 8 Amita Sinha, ‘Review of House as a Mirror of Self’, Architecture+Design (2007), σ. 116.

9 Sinha, ‘Review of House as a Mirror of Self’, σ.

117.

10 Michel Foucault, Discipline and Punish: The Birth of the Prison, μτφρ. Alan Sheridan (New York: Vintage Books, a division of Random House, Inc., 1995), σ. 200-202. Το Panopticon αποτελεί ένα αρχιτεκτονικό και κοινωνικό σύστημα που σχεδίασε ο Jeremy Bentham ως φυλακή. Λειτουργεί μέσω της συνεχούς πιθανότητας παρατήρησης, με έναν παρατηρητή τοποθετημένο στο κέντρο, μη ορατό από τους κρατούμενους, εξασφαλίζοντας ότι το υποκείμενο αυτοελέγχεται, γνωρίζοντας ότι μπορεί να παρατηρείται συνεχώς, ακόμα κι αν η επιτήρηση δεν είναι διαρκής. Κατά τον Foucault, αυτή η δομή αυτοματοποιεί την εξουσία, ενθαρρύνει τον αυτοέλεγχο και καθιστά την εξουσία ανεξάρτητη από τον παρατηρητή, μετατρέποντας τη φυλακή σε «μηχανή πειθαρχίας», όπου η παρατήρηση λειτουργεί ως μέσο εσωτερικής συμμόρφωσης και διατήρησης της τάξης.

Η κατοικία φέρει έντονη κοινωνική και συμβολική φόρτιση, καθώς συνδέεται άμεσα με την ταυτότητα του ατόμου μέσα στο κοινωνικό σύνολο. Όπως επισημαίνει η Clare Cooper Marcus, ένας χώρος μετατρέπεται ουσιαστικά σε «σπίτι» μόνο όταν αντανακλά τον εαυτό, τις αξίες και την προσωπική ταυτότητα αυτού που τον κατοικεί⁸. Η ιδιοκτησία, η τοποθεσία, το μέγεθος, η χωρική οργάνωση, αλλά και τα αντικείμενα που περιλαμβάνει η κατοικία λειτουργούν ως μέσα κοινωνικής έκφρασης, αποκαλύπτοντας τόσο την πραγματική κοινωνική θέση του ατόμου όσο και την επιθυμητή κοινωνική του ταυτότητα⁹. Υπό αυτό το πρίσμα, η κατοικία λειτουργεί ως φορέας συμβολισμών, μέσω του οποίου ο ένοικος επικοινωνεί στοιχεία του κοινωνικού του ρόλου και της κοινωνικής του διαστρωμάτωσης, καθιστάμενη έναν «καθρέφτη» του υποκειμένου προς την κοινωνία. Παράλληλα, η κατοικία μπορεί να ιδωθεί ως ένας μηχανισμός αντίστροφης επιτήρησης, ένα είδος «αντεστραμμένου πανοπτικού». Σε αντίθεση με το πανοπτικό μοντέλο του Foucault (1975), όπου η εξουσία ασκείται μέσω της αόρατης επιτήρησης των σωμάτων10, στην περίπτωση της κατοικίας το υποκείμενο είναι εκείνο που εκτίθεται στο κοινωνικό βλέμμα. Η κοινωνία λειτουργεί ως παρατηρητής, αξιολογώντας το άτομο μέσα από το υλικό και συμβολικό περίβλημα του χώρου του. Έτσι, η εικόνα της κατοικίας καθίσταται φορέας κοινωνικού ελέγχου και πεδίο κοινωνικής έκθεσης, εντός του οποίου το άτομο γίνεται αντικείμενο διαρκούς κοινωνικής αξιολόγησης.

25

1.4. Η φαινομενολογική διάσταση: Το βίωμα του «κατοικείν» Η φαινομενολογική προσέγγιση της κατοίκησης δεν εστιάζει στον χώρο ως αντικείμενο ή κατασκευή, αλλά στον τρόπο με τον οποίο βιώνεται και νοηματοδοτείται από τον άνθρωπο μέσα από την καθημερινή του ύπαρξη. Υπό αυτό το πρίσμα, η κατοικία δεν αποτελεί απλώς ένα λειτουργικό πλαίσιο στέγασης, αλλά έναν θεμελιώδη τρόπο εμπειρίας, μέσω του οποίου συγκροτείται η σχέση του ανθρώπου με τον κόσμο11.

11 Martin Heidegger, Building, Dwelling, Thinking, μτφρ. Albert Hofstadter, (New York: Harper Colophon Books, 1971).

Ο Heidegger (1951) υποστηρίζει ότι η κατοίκηση δεν προκύπτει ως αποτέλεσμα της δόμησης, αλλά αποτελεί προϋπόθεσή της. Ο άνθρωπος δεν κατοικεί επειδή πρώτα χτίζει· χτίζει επειδή ήδη κατοικεί, καθώς βρίσκεται πάντοτε σε μια σχέση εγγύτητας και φροντίδας με τον κόσμο12. Η κατοίκηση, επομένως, δεν περιορίζεται στον χώρο της οικίας, αλλά αφορά τον τρόπο ύπαρξης του ανθρώπου, τη σχέση του με το περιβάλλον και τον τρόπο με τον οποίο νοηματοδοτεί την παρουσία του σε αυτόν. Για να τεκμηριώσει αυτή τη θέση, ο Heidegger στρέφεται στη γλώσσα, την οποία χαρακτηρίζει ως «το βασικό και κυριότερο μέσο της έκφρασης»13. Μέσα από την ετυμολογική ανάλυση των λέξεων που σχετίζονται με το «χτίζω» και το «είμαι», επισημαίνει ότι το ρήμα “bauen” στο παλαιογερμανικό πλαίσιο δεν αναφερόταν αποκλειστικά στην κατασκευή, αλλά στη σημασία της παραμονής, της φροντίδας και της κατοίκησης14. Παράλληλα, δείχνει ότι και το ρήμα «είμαι» (ich bin) προέρχεται από την ίδια σημασιολογική ρίζα, υπογραμμίζοντας ότι το ανθρώπινο «είναι» είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με το «κατοικείν»15.

13 Στο ίδιο.

Η κατοίκηση, κατά τον Heidegger, δεν εκτυλίσσεται μέσα σε έναν ουδέτερο χώρο, αλλά συγκροτείται εντός μίας ενότητας τεσσάρων στοιχείων: της γης, του ουρανού, του θείου και των θνητών16. Τα στοιχεία αυτά συνυπάρχουν σε μία ενιαία δομή, μέσα στην οποία καθίσταται δυνατή η ανθρώπινη εμπειρία του κόσμου17. Η κατοίκηση συντελείται μέσα σε αυτή τη συνύπαρξη όχι ως πράξη κυριαρχίας, αλλά ως στάση συμμετοχής και φροντίδας18. Στο πλαίσιο αυτό, η κατοικία μπορεί να ιδωθεί ως ο κατεξοχήν τόπος όπου η φαινομενολογική εμπειρία της κατοίκησης αποκτά συγκεκριμένη μορφή. Το «σπίτι» δε λειτουργεί απλώς ως κέλυφος προστασίας, αλλά ως τόπος υπαρξιακής εγκατάστασης, όπου συγκροτούνται η σταθερότητα, η μνήμη και η φροντίδα. Έτσι, η κατοικία δεν ορίζεται πρωτίστως από τη μορφή ή τη λειτουργικότητά της, αλλά από τον βαθμό στον οποίο επιτρέπει στον άνθρωπο να «είναι» στον κόσμο.

28

12 Heidegger, Building, Dwelling, Thinking, σ. 1.

14 Στο ίδιο, σ. 2.

15 Στο ίδιο.

16 Στο ίδιο, σ. 3-4.

17 Στο ίδιο.

18 Στο ίδιο, σ. 4.

1.5. Σύνθεση: Ο πυρήνας των αρχών της κατοικίας 19 Sinha, ‘Review of House as a Mirror of Self’, σ.

117.

20 Στο ίδιο, σ. 116.

21 Heidegger, Building, Dwelling, Thinking. Σχ. 1 Θεμελιώδης Αρχές της Κατοικίας. (Πηγή: Προσωπικό Αρχείο).

Από τη σύνθεση των παραπάνω θεωρητικών προσεγγίσεων προκύπτει (Σχ. 1) ότι η κατοικία καθίσταται για τον άνθρωπο κατεξοχήν τόπος σταθερότητας, ασφάλειας, οικειότητας και συγκρότησης της προσωπικής και κοινωνικής του ταυτότητας19. Ωστόσο, αυτή η ιδιότητά της δεν είναι δεδομένη, αλλά συγκροτείται μόνο στον βαθμό που η κατοικία ανταποκρίνεται ουσιαστικά στις ανάγκες και τις επιθυμίες του ανθρώπου και δύναται να αντικατοπτρίζει τον εαυτό20, τις αξίες και τις βιωματικές του αναφορές. Παράλληλα, η κατοικία δεν αποτελεί αποκλειστικά συνέχεια του υποκειμένου, αλλά και τρόπο σχέσης με τον κόσμο21, ο οποίος καθίσταται φορέας κοινωνικού ελέγχου και πεδίο κοινωνικής έκθεσης, εντός του οποίου το άτομο γίνεται αντικείμενο διαρκούς κοινωνικής αξιολόγησης είναι εξίσου δυναμικός, μεταβαλλόμενος και ανοιχτός σε επανανοηματοδοτήσεις. Υπό αυτό το πρίσμα, η κατοικία δεν μπορεί να νοηθεί ως ένα σταθερό και αμετάβλητο πλαίσιο, αλλά ως ένας δυναμικός τόπος, ο οποίος καλείται να διαμεσολαβεί στη σχέση ανθρώπου-κόσμου και να ανταποκρίνεται σε ένα μεταβαλλόμενο σύνολο ανθρώπινων αναγκών και προσδοκιών. Οι ανάγκες αυτές δεν είναι οριστικές ή καθολικές, αλλά επαναπροσδιορίζονται διαρκώς μέσα από τις διαφορετικές φάσεις ζωής, τις κοινωνικές συνθήκες και τις βιωματικές εμπειρίες του ατόμου. Κατά συνέπεια, η κατοικία οφείλει να διαθέτει την ικανότητα προσαρμογής σε αυτές τις μεταβολές, χωρίς να διαρρηγνύει τον χαρακτήρα της ως τόπο οικειότητας, ασφάλειας και νοηματοδότησης της ανθρώπινης ύπαρξης.

29

Σχ. 1

30

Η Κρίση της Σύγχρονης Κατοικίας

2

Οι αρχές της κατοικίας, όπως αυτές διαμορφώνονται, δοκιμάζονται έντονα στο πλαίσιο της σύγχρονης κοινωνικής πραγματικότητας. Η διαρκής επι‑ τάχυνση και η συνεχής αναδιάρθρωση των τρόπων ζωής συγκροτούν ένα περιβάλλον αυξημένης ρευστότητας και εφημερότητας, μέσα στο οποίο οι σταθερές που συγκροτούσαν τις θεμελιώδεις αρχές της κατοίκησης παύουν να λειτουργούν ως αυτονόητα σημεία αναφοράς. Σε αυτό το μεταβαλλόμε‑ νο πλαίσιο, οι αρχές της κατοικίας αρχίζουν να θολώνουν και να αποδο‑ μούνται. Η συνθήκη αυτή αναδεικνύει την κρίση της σύγχρονης κατοικίας, καθώς καλείται να λειτουργήσει υπό συνθήκες συνεχούς προσαρμογής, γε‑ γονός που αναδεικνύει τις αντιφάσεις και τα όρια των κυρίαρχων μοντέλων.

2.1. Η μεταβαλλόμενη κοινωνία και η ανάδυση της εφημερότητας 22 Hartmut Rosa, ‘Social Acceleration: Ethical and Political Consequences of a Desynchronized High-Speed Society’, τόμος 10, τεύχος 1 (2003), σ. 3.

23 Rosa, ‘Social Acceleration: Ethical and Political Consequences of a Desynchronized HighSpeed Society’, σ. 3.

24 Στο ίδιο.

25 Στο ίδιο, σ. 3-4.

26 Στο ίδιο, σ. 5-6.

27 Στο ίδιο, σ. 6.

Στη σύγχρονη κοινωνία, η αίσθηση της συνεχούς «επιτάχυνσης» αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της καθημερινής ζωής22. Οι ρυθμοί της εργασίας, της επικοινωνίας, των κοινωνικών σχέσεων και της ψυχαγωγίας αυξάνονται διαρκώς, δίνοντας την εντύπωση ότι ο χρόνος κινείται ολοένα και με ταχύτερο τρόπο. Όπως επισημαίνει ο James Gleick ήδη από το 1999, πρόκειται για μία «επιτάχυνση σχεδόν των πάντων», η οποία αφορά σχεδόν κάθε πτυχή της ζωής23. Παράλληλα, ιστορικοί όπως ο Reinhart Koselleck υπογραμμίζουν ότι η τάση αυτή συνοδεύει τη νεωτερικότητα ήδη από τα μέσα του 18ου αιώνα, με αποτέλεσμα τη συνεχή αύξηση του ρυθμού των κοινωνικών, τεχνολογικών και πολιτιστικών διαδικασιών24. Η επιτάχυνση εκδηλώνεται σε «κύματα», συνδεδεμένα με τεχνολογικές και κοινωνικοοικονομικές μεταβολές, τα οποία συνοδεύονται από αντιστάσεις και αιτήματα επιβράδυνσης που συχνά υποχωρούν απέναντι στη δυναμική της προόδου25. Ωστόσο, η επιτάχυνση δεν εμφανίζεται με ενιαίο και καθολικό τρόπο. Όπως επισημαίνει ο Rosa, ορισμένες διαδικασίες επιβραδύνονται ή αντιστέκονται στην επιτάχυνση, όπως η κυκλοφορία σε συνθήκες συμφόρησης ή η διάρκεια βιολογικών φαινομένων, όπως το «κοινό κρυολόγημα»26. Παρ’ όλα αυτά, σε πολλούς κοινωνικούς και τεχνολογικούς τομείς η επιτάχυνση είναι σαφής και μετρήσιμη: οι μεταφορές, η επικοινωνία και η επεξεργασία πληροφοριών γίνονται ταχύτερες, ενώ οι άνθρωποι κινούνται, αλληλεπιδρούν και ξεκουράζονται σε ολοένα και πιο συμπιεσμένους χρονικούς ρυθμούς27.

33

Η πρώτη μορφή επιτάχυνσης αφορά την τεχνολογική επιτάχυνση, δηλαδή την αύξηση της ταχύτητας διαδικασιών μεταφοράς, επικοινωνίας και παραγωγής28. Η εξέλιξη αυτή μεταβάλλει ριζικά την κοινωνική εμπειρία, καθώς αντιστρέφεται η παραδοσιακή προτεραιότητα του χώρου έναντι του χρόνου29. Ο χρόνος λειτουργεί πλέον ως συμπιεστής του χώρου, οδηγώντας στη συρρίκνωση των αποστάσεων και στην αποδυνάμωση της σημασίας του χώρου ως σταθερού πλαισίου οργάνωσης της καθημερινότητας30. Η δεύτερη μορφή επιτάχυνσης αφορά την κοινωνική επιτάχυνση31. Σύμφωνα με τον Hermann Lübbe, οι δυτικές κοινωνίες βιώνουν μια «συρρίκνωση του παρόντος» (Gegenwartsschumpfung), καθώς οι κοινωνικές και πολιτισμικές καινοτομίες αυξάνουν τον ρυθμό μεταβολής των θεσμών, των αξιών και των κοινωνικών δομών32. Το παρόν, ως χρονικό διάστημα σύνδεσης παρελθόντος και μέλλοντος, περιορίζεται, με αποτέλεσμα οι κοινωνικές δομές να αποκτούν όλο και πιο εφήμερο χαρακτήρα33. Το φαινόμενο αυτό γίνεται εμφανές σε τομείς όπως η οικογένεια, η εργασία, η πολιτική και η τεχνολογία, με αυξανόμενη ένταση από την πρώιμη νεωτερικότητα έως τη σύγχρονη εποχή34. Η Τρίτη και τελευταία μορφή αφορά την επιτάχυνση του ρυθμού ζωής και σχετίζεται με τη βιωματική εμπειρία του χρόνο από τα ίδια τα άτομα35. Παρά την προβλεπόμενη εξοικονόμηση χρόνου μέσω της τεχνολογίας, τα άτομα βιώνουν έντονη πίεση, βιασύνη, άγχος και δυσκολία συμβαδισμού με τους κοινωνικούς ρυθμούς36. Η εμπειρία αυτή, παρούσα ήδη από τον 18ο αιώνα, εντείνεται τις τελευταίες δεκαετίες λόγω της ψηφιακής επανάστασης και της παγκοσμιοποίησης37. Σε πιο «αντικειμενικό» επίπεδο, αποτυπώνεται στη μείωση του χρόνου που αφιερώνεται σε βασικές δραστηριότητες, στην ταυτόχρονη εκτέλεση πολλαπλών ενεργειών και στη συρρίκνωση των παύσεων38. Έτσι, ο χρόνος βιώνεται ως πυκνός, κατακερματισμένος και διαρκώς υπό πίεση39. Υπό το πρίσμα αυτό, η κοινωνική επιτάχυνση δεν αποτελεί μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά διαμορφώνει έναν συνολικά μεταβαλλόμενο τρόπο ζωής. Οι σταθερές αναφορές αποδυναμώνονται, οι κοινωνικές και πολιτισμικές δομές αποκτούν εφήμερο χαρακτήρα και η καθημερινότητα οργανώνεται γύρω από προσωρινές και μεταβαλλόμενες καταστάσεις. Η διαρκής αλλαγή καθίσταται η νέα κανονικότητα, θέτοντας υπό αμφισβήτηση έννοιες όπως η μονιμότητα, η διάρκεια και η σταθερή εγκατάσταση.

34

28 Rosa, ‘Social Acceleration: Ethical and Political Consequences of a Desynchronized HighSpeed Society’, σ. 3.

29 Στο ίδιο.

30 Στο ίδιο.

31 Στο ίδιο, σ. 7-8.

32 Rosa, ‘Social Acceleration: Ethical and Political Consequences of a Desynchronized HighSpeed Society’, σ. 3.

33 Στο ίδιο.

34 Στο ίδιο.

35 Στο ίδιο, σ. 8-9.

36 Στο ίδιο.

37 Στο ίδιο.

38 Στο ίδιο.

39 Στο ίδιο.

2.2. Η επικράτηση της τυποποίησης - “One Size Fits All”: Η μαζικοποίηση της κατοικίας 40 Fareyah Kaukab, ‘One Size Does Not Fit All: Zurich Architects Reevaluate Modernism’s Legacy’, SWI swissinfo. ch, 4 Ιανουαρίου 2026, διαθέσιμο στο: https:// www.swissinfo.ch/eng/ culture/ 41 Walter Gropius, The New Architecture and The Bauhaus, μτφρ. P. Morton Shand, (Cambridge: MA: The MIT Press, 1965), σ. 30-33. Εικ. 1 Πολυκατοικίες Μεταναστών (Δραπετσώνα). (Πηγή: Προσωπικό Αρχείο)

Ένα από τα κυρίαρχα μοντέλα σχεδιασμού που επικράτησαν στη σύγχρονη αρχιτεκτονική της κατοικίας είναι αυτό της τυποποίησης, το οποίο βασίζεται στην επανάληψη προκαθορισμένων μορφών και λύσεων με στόχο τη μαζική παραγωγή και τη μείωση του κόστους. Η λογική αυτή αναδύθηκε κυρίως στις αρχές του 20ου αιώνα και εδραιώθηκε κατά τη Μεσοπολεμική περίοδο, όταν οι μοντερνιστές αρχιτέκτονες επιχείρησαν να αξιοποιήσουν τη μηχανοποίηση, τις νέες τεχνολογίες και τις βιομηχανικές μεθόδους παραγωγής προκειμένου να καλύψουν τις αυξημένες στεγαστικές ανάγκες των αστικών πληθυσμών και ιδιαίτερα της εργατικής τάξης40. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της τυποποίησης αποτελούν οι εργατικές και οι πολυκατοικίες των μεταναστών (Εικ. 1). Στο πλαίσιο αυτό, η τυποποίηση αντιμετωπίστηκε ως εργαλείο οικονομίας, αποτελεσματικότητας και ορθολογικής οργάνωσης, ικανό να απλοποιήσει την κατασκευαστική διαδικασία και να συμβάλει στη συνολική αναδιάρθρωση της πόλης41. Ο Walter Gropius αντιμετώπισε την κατοικία ως βασική «κυτταρική» μονάδα του αστικού ιστού: ένα επαναλαμβανόμενο στοιχείο που, μέσω της ομοιομορφίας και του πολλαπλασιασμού του κατά μήκος οδών, συγκροτεί τόσο τη γειτονία όσο και την πόλη στο σύνολό της. Ωστόσο, η αντιμετώπιση της κατοικίας ως τυποποιημένου «κελιού» για έναν ουδέτερο χρήστη και ως ευρύτερου μηχανισμού μαζικής οργάνωσης εγκαινιάζει μια λογική σχεδιασμού που τείνει να αποσυνδέει τον χώρο από τη μεταβαλλόμενη φύση της ανθρώπινης κατοίκησης, αδυνατώντας να συμβαδίσει με τη λογική της σύγχρονης, διαρκώς επιταχυνόμενης κοινωνίας.

31

2.3. Η εξατομίκευση - “Tailored Architecture” Η προσπάθεια προσωποποίησης Η εξατομίκευση της κατοικίας αποτελεί μία εναλλακτική στρατηγική απέναντι στη μαζικοποίηση και την τυποποίηση του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού, επιδιώκοντας την προσαρμογή του χώρου στις ιδιαίτερες ανάγκες, επιθυμίες και καθημερινές πρακτικές του χρήστη42. Σε αυτό το πλαίσιο, η κατοικία αντιμετωπίζεται ως ένα μοναδικό και ειδικά σχεδιασμένο περιβάλλον, το οποίο φιλοδοξεί να αντανακλά τον τρόπο ζωής, τις αξίες και τις προσωπικές συνήθειες του ατόμου, απομακρυνόμενο από τα γενικευμένα και επαναλαμβανόμενα πρότυπα της μαζικής παραγωγής.

42 Samuel Williamson, Tailored Architecture (Master’s thesis, University of Cincinnati, 2021), σ.13. μτφρ. Albert Hofstadter, (New York: Harper Colophon Books, 1971).

Παρά την πρόθεση για ουσιαστική προσωποποίηση, η προσέγγιση αυτή παρουσιάζει σημαντικούς περιορισμούς. Ο εξατομικευμένος σχεδιασμός σε αντίθεση με αυτόν της τυποποίησης συνεπάγεται με αυξημένο κόστος, γεγονός που τον καθιστά προσβάσιμο σε ένα περιορισμένο ποσοστό του κοινού. Επιπλέον, η πλήρης προσαρμογή της κατοικίας στις ανάγκες ενός συγκεκριμένου χρήστη ή μίας δεδομένης οικογενειακής κατάστασης αποδεικνύεται συχνά πρόσκαιρη, καθώς οι ανθρώπινες ανάγκες, οι επιθυμίες και οι καθημερινές πρακτικές μεταβάλλονται με την πάροδο του χρόνου. Καθώς οι συνθήκες ζωής αλλάζουν, οι ρόλοι αναδιαμορφώνονται και οι χρήστες εξελίσσονται, η «ιδανική» κατοικία δυσκολεύεται να ανταποκριθεί σε νέες πραγματικότητες, καταλήγοντας συχνά να λειτουργεί ως ένας ακόμη στατικός χώρος που δε συμβαδίζει με τη μεταβλητότητα της σύγχρονης ζωής.

Εικ. 1 Εικ. 1

32

Η Ευελιξία στην Αρχιτεκτονική της Κατοικίας Θεωρητικές Αφετηρίες και Εφαρμογές

3

Η σύγχρονη κατοικία βρίσκεται σε κρίση, όχι μόνο ως αποτέλεσμα οικονομι‑ κών ή στεγαστικών παραμέτρων, αλλά και ως συνέπεια της αδυναμίας της να ανταποκριθεί στις συνθήκες μιας διαρκώς επιταχυνόμενης και μεταβαλ‑ λόμενης κοινωνικής πραγματικότητας. Ενώ οι τρόποι ζωής, οι κοινωνικές δομές και οι ατομικές ταυτότητες χαρακτηρίζονται από ρευστότητα, εφημε‑ ρότητα και συνεχή αναδιάρθρωση, η κατοικία εξακολουθεί να σχεδιάζεται ως ένα στατικό, προκαθορισμένο και χρονικά ουδέτερο αντικείμενο. Τα κυ‑ ρίαρχα μοντέλα σχεδιασμού αποτυγχάνουν να ενσωματώσουν ουσιαστικά τη διάσταση του χρόνου, αντιμετωπίζοντας τον χώρο ως ένα ολοκληρω‑ μένο και αμετάβλητο πλαίσιο, αποκομμένο από τη δυναμική της ανθρώπι‑ νης εμπειρίας. Υπό αυτό το πρίσμα, η ευελιξία αναδεικνύεται ως κρίσιμη θεωρητική και σχεδιαστική έννοια, αντιμετωπίζοντας την κατοικία ως ένα ανοιχτό χωρικό σύστημα, ικανό να προσαρμόζεται και να μετασχηματίζεται σύμφωνα με τις μεταβαλλόμενες συνθήκες κατοίκησης.

3.1. Η γένεση της ευελιξίας στην αρχιτεκτονική της κατοικίας 43 Mohammad Gharavi Alkhansari, ‘Toward a Convergent Model of Flexibility in Architecture’, Journal of Architecture and Urbanism 42, τεύχος 2 (2018), σ.122.

44 Gharavi Alkhansari, ‘Toward a Convergent Model of Flexibility in Architecture’, σ. 122.

45 Στο ίδιο.

Η έννοια της ευελιξίας στην αρχιτεκτονική της κατοικίας δεν αποτελεί προϊόν των τελευταίων δεκαετιών, αλλά συνδέεται με μια μακρά ιστορική πορεία προσαρμογής του χώρου στις μεταβαλλόμενες ανθρώπινες ανάγκες. Διαχρονικά, η κατοικία λειτούργησε ως πεδίο πειραματισμού χωρικών στρατηγικών που επέτρεπαν την αλλαγή χρήσεων, τη μεταβολή της οργάνωσης και την πολλαπλότητα των λειτουργιών. Η ιστορική εξέλιξη της ευελιξίας αποκαλύπτει μια σταδιακή μετάβαση από εμπειρικές πρακτικές προσαρμογής σε συνειδητές αρχιτεκτονικές θεωρίες και σχεδιαστικά μοντέλα. Σε προνεωτερικά και παραδοσιακά αρχιτεκτονικά συστήματα, η ευελιξία του χώρου δεν διατυπώνεται ως ρητή σχεδιαστική στρατηγική, αλλά ενσωματώνεται έμμεσα μέσα από πρακτικές οργάνωσης της κατοίκησης. Η ανάγκη προσαρμογής του χώρου σε διαφορετικές λειτουργίες, χρήστες και χρονικές φάσεις της καθημερινής ζωής υπήρξε διαχρονική, ακόμη και σε περιόδους όπου τα δομικά και τεχνικά μέσα μεταβολής της κατασκευής ήταν περιορισμένα. Υπό αυτές τις συνθήκες, η ευελιξία επιτυγχανόταν μέσω χωρικών και τυπολογικών μηχανισμών που λειτουργούσαν εντός αυστηρών κατασκευαστικών πλαισίων, όπως η πολυλειτουργικότητα των χώρων, η δυνατότητα συνένωσης ή διαίρεσής τους και η χρήση ελαφρών, μη φερόντων στοιχείων43. Χαρακτηριστικά παραδείγματα τέτοιων ευέλικτων χωρικών πρακτικών συναντώνται τόσο σε κλασικές ευρωπαϊκές κατοικίες όσο και στην παραδοσιακή περσική αρχιτεκτονική, όπου οι χώροι σχεδιάζονταν ώστε να εξυπηρετούν πολλαπλές χρήσεις μέσα στον χρόνο44. Αντίστοιχα, σε αρχιτεκτονικές που βασίζονταν σε ελαφρύτερα υλικά και κατασκευαστικά συστήματα, όπως οι παραδοσιακές ιαπωνικές κατοικίες ή οι κατοικίες των Αμερικανών μεταναστών του 19ου αιώνα, η ευελιξία επιτυγχανόταν μέσω κινητών διαχωριστικών στοιχείων και προσωρινών χωρικών ορίων45.

39

Η λογική της πολυλειτουργικότητας και της μεταβλητότητας δεν περιορίστηκε στην κατοικία, αλλά εμφανίστηκε και σε άλλες ιστορικές τυπολογίες, όπως τα αρχαία ελληνικά αμφιθέατρα, τα οποία διέθεταν προσαρμόσιμα στοιχεία εξοπλισμού για την εξυπηρέτηση διαφορετικών χρήσεων46. Η βιομηχανική επανάσταση και η τεχνολογική πρόοδος του ύστερου 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα σηματοδότησαν μια κρίσιμη τομή στην εξέλιξη της ευελιξίας, καθώς κατέστη δυνατή η παραγωγή νέων τύπων «ελεύθερων» χώρων. Η εισαγωγή του ανεξάρτητου φέροντα οργανισμού επέτρεψε τον διαχωρισμό της δομής από την εσωτερική οργάνωση, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το σύστημα Dom-ino του Le Corbusier (1914), το οποίο θεμελίωσε την έννοια του ελεύθερου σχεδίου (plan libre)47. Κατά τη μεταμοντέρνα περίοδο, ο αυστηρός λειτουργισμός του Μοντέρνου Κινήματος τέθηκε υπό κριτική, οδηγώντας σε μια ανανεωμένη προσέγγιση που αναγνώριζε την πολυπλοκότητα και την πολλαπλότητα των χρήσεων. Η ευελιξία επανερμηνεύθηκε όχι μόνο ως τεχνική δυνατότητα μεταβολής του χώρου, αλλά και ως θεωρητική θέση που αποδέχεται την ταυτόχρονη συνύπαρξη διαφορετικών λειτουργιών, νοημάτων και τρόπων κατοίκησης μέσα στον ίδιο αρχιτεκτονικό φορέα48.

40

46 Gharavi Alkhansari, ‘Toward a Convergent Model of Flexibility in Architecture’, σ. 122.

47 Στο ίδιο.

48 Στο ίδιο.

3.2. Από το Support & Infill του John Habraken στις σύγχρονες τακτικές ευελιξίας 49 Hugo Priemus, ‘Support-Infill Revisited: The increasing Say of Occupants’, ETH Zurich Research Collection (2015), σ. 2.

50 Priemus, ‘Support-Infill Revisited’, σ. 2.

51 N. John Habraken, Supports: An alternative to Mass Housing, μτφρ.

B. Valkenburg (London: Architectural Press, 1972), σ. 9.

52 Priemus, ‘Support-Infill Revisited’, σ. 2.

53 Στο ίδιο. Σχ. 2 Σύστημα Support & Infill. (Πηγή: Προσωπικό Αρχείο).

Συνολικά, οι παραπάνω τακτικές συγκροτούν ένα πλέγμα σχεδιαστικών τακτικών που μεταφράζουν τη θεωρητική διάκριση του Support & Infill (Σχ.

2) σε πρακτικές εφαρμογές. Η ευελιξία δεν επιτυγχάνεται μέσω διαρκών κατασκευαστικών αλλαγών, αλλά μέσα από τη συνειδητή οργάνωση της σχέσης μεταξύ σταθερών και μεταβαλλόμενων στοιχείων στα πλαίσια του σχεδιασμού, επιτρέποντας στην κατοικία να ανταποκρίνεται στις μεταβαλλόμενες ανάγκες των χρηστών στον χρόνο. Η συμβολή του John Habraken στη θεωρητική συγκρότηση της ευελιξίας στην κατοικία υπήρξε καθοριστική, καθώς εισήγαγε μια ριζικά διαφορετική προσέγγιση απέναντι στα κυρίαρχα μοντέλα μαζικής κατοικίας του 20ου αιώνα. Στο έργο του Support: An Alternative to Mass Housing (1962), ο Habraken υποστηρίζει ότι το σύστημα κατοικίας βρίσκεται σε κατάσταση κρίσης49, καθώς η διαδικασία παραγωγής της κατοικίας έχει απομακρυνθεί από τον ίδιο τον κάτοικο50. Στο πλαίσιο της μαζικής κατοικίας, ο ένοικος δε συμμετέχει πλέον ούτε στη διαδικασία ούτε στο αποτέλεσμα του σχεδιασμού, αλλά «στεγάζεται από άλλους»51, γεγονός που οδηγεί στην εξάλειψη της ατομικής επιρροής και της προσωπικής σχέσης με τον χώρο κατοίκησης. Σε αντίθεση με αυτή τη λογική, ο Habraken αντιμετωπίζει την κατοικία ως μια κατεξοχήν ανθρώπινη δραστηριότητα, η οποία καθορίζει τον χαρακτήρα τόσο της κατοικίας όσο και του ευρύτερου οικιστικού περιβάλλοντος52. Η ποιότητα και η ταυτότητα της κατοικίας δεν προκύπτουν από τον τυποποιημένο σχεδιασμό, αλλά από τη δυνατότητα του κατοίκου να επεμβαίνει, να μεταβάλλει και να προσαρμόζει τον χώρο του στον χρόνο. Στο πλαίσιο αυτό, καθίσταται αναγκαία η δυνατότητα αλλαγής, ανακαίνισης ή ακόμη και κατεδάφισης μιας κατοικίας, χωρίς αυτές οι πράξεις να επηρεάζουν τις γειτονικές μονάδες53.

41

Σχ. 2

42

54 Priemus, ‘Support-Infill Revisited’, σ. 2.

55 Στο ίδιο, σ. 3.

56 Stephen Kendall and Jonathan Teicher, Residential Open Building, (London: E & FN Spon, 2000), σ. 43.

57 Priemus, ‘Support-Infill Revisited’, σ. 1-3.

58 Στο ίδιο.

59 Στο ίδιο, σ. 3.

60 Gharavi Alkhansari, ‘Toward a Convergent Model of Flexibility in Architecture’, σ. 122.

61 Στο ίδιο. Σχ. 3 Σύστημα Support. (Πηγή: Προσωπικό Αρχείο). Σχ. 4 Σύστημα Infill. (Πηγή: Προσωπικό Αρχείο).

Η θεωρητική απάντηση του Habraken σε αυτή την κρίση εκφράζεται μέσα από τη θεμελιώδη διάκριση μεταξύ support και infill54. Η διάκριση αυτή δε βασίζεται σε τεχνολογικά ή μορφολογικά κριτήρια, αλλά σε ζητήματα χρήσης55. Το support (Σχ. 3) δεν είναι ένας απλός σκελετός56, ορίζεται ως ένας οργανισμός συλλογικού χαρακτήρα, αποτέλεσμα δημόσιας επένδυσης και συλλογικής λήψης αποφάσεων, ο οποίος λειτουργεί ως ουδέτερο δομικό κέλυφος που προσφέρει χώρο και δυνατότητες, ικανός να υποδεχθεί πολλαπλές κατοικίες57. Αντίθετα, το infill (Σχ. 4) αφορά τα στοιχεία που εξυπηρετούν την ατομική χρήση και αποτελούν αντικείμενο προσωπικής επιλογής, όπως οι εσωτερικές διαρρυθμίσεις και ο εξοπλισμός της κατοικίας58. Ο Habraken υποστηρίζει ότι μόνο μέσω ενός ουδέτερου support καθίσταται δυνατή η ευελιξία και η προσαρμοστικότητα της κατοικίας, επιτρέποντας στους κατοίκους να μεταβάλλουν τον τρόπο χρήσης του χώρου τους στον χρόνο, χωρίς να διαταράσσεται η συλλογική δομή59. Η θεωρία του John Habraken δεν παρέμεινε σε επίπεδο αφηρημένης κριτικής ή εννοιολογικής διατύπωσης, αλλά λειτούργησε ως θεμελιώδες υπόβαθρο για την ανάπτυξη εφαρμοσμένων στρατηγικών σχεδιασμού που επιδιώκουν την ευελιξία της κατοικίας στην πράξη. Ο διαχωρισμός μεταξύ support και infill εισάγει έναν τρόπο σκέψης σύμφωνα με τον οποίο η ευελιξία δεν επιτυγχάνεται μέσω διαρκών δομικών μεταβολών, αλλά μέσω της σχεδιαστικής οργάνωσης της κατοικίας ως ενός ανοιχτού και προσαρμόσιμου συστήματος, στο οποίο τα σταθερά συλλογικά στοιχεία και τα μεταβαλλόμενα ατομικά στοιχεία λειτουργούν συμπληρωματικά. Η λογική αυτή αποτυπώνεται στη σύγχρονη αρχιτεκτονική μέσα από μια σειρά σχεδιαστικών τακτικών που μεταφράζουν τη θεωρητική διάσταση σε συγκεκριμένες χωρικές, κατασκευαστικές και λειτουργικές επιλογές. Σε αυτό το πλαίσιο, η Gharavi Alkhansari (2018) προτείνει μια συστηματική κατηγοριοποίηση των κυριότερων οκτώ τακτικών ευελιξίας στην κατοικία (infill), οι οποίες προκύπτουν από τη μελέτη πλήθους αρχιτεκτονικών παραδειγμάτων και συγκροτούν ένα φάσμα προσεγγίσεων που επιτρέπουν την προσαρμοστικότητα του χώρου στον χρόνο60. Οι τακτικές αυτές δε λειτουργούν ως αποσπασματικές λύσεις, αλλά ως διαφορετικές εκφράσεις μιας ενιαίας λογικής, σύμφωνα με την οποία η κατοικία αντιμετωπίζεται ως δυναμική δομή χρήσεων και όχι ως στατικό αντικείμενο. Ακολουθεί η παρουσίαση των οκτώ βασικών τακτικών ευελιξίας στην κατοικία, σύμφωνα με την κατηγοριοποίηση της Gharavi Alkhansari (2018) (Σχ. 5,6), οργανωμένων ιεραρχικά από πιο συστηματικές έως πιο επιμέρους μεθόδους61:

43

Σχ. 3

Σχ. 4

44

62 Gharavi Alkhansari, ‘Toward a Convergent Model of Flexibility in Architecture’, σ. 122-123.

63 Στο ίδιο, σ. 123.

64 Στο ίδιο.

65 Στο ίδιο.

Ελεύθερη κάτοψη (open plan): Η ελεύθερη κάτοψη βασίζεται στον σαφή διαχωρισμό μεταξύ φερόντων και μη φερόντων στοιχείων, επιτρέποντας την αποδέσμευση της εσωτερικής οργάνωσης από τη δομική λογική του κτιρίου. Με τον τρόπο αυτό, ο χώρος δεν προκαθορίζεται λειτουργικά, αλλά παραμένει ανοιχτός σε πολλαπλές διαμορφώσεις, ανάλογα με τις μεταβαλλόμενες ανάγκες των κατοίκων. Η κατοικία αντιμετωπίζεται ως ένα χωρικό πλαίσιο που μπορεί να επανοργανώνεται χωρίς δομικές παρεμβάσεις, ενισχύοντας τη δυνατότητα προσαρμογής στον χρόνο62.

Προκατασκευασμένες μονάδες (prefabricated modules): Η αξιοποίηση προκατασκευασμένων στοιχείων εισάγει μια λογική συναρμολόγησης της κατοικίας από επιμέρους χωρικές ενότητες. Τα στοιχεία αυτά μπορούν να συνδυαστούν, να αντικατασταθούν ή να αναδιαταχθούν με σχετική ευκολία, μειώνοντας τον χρόνο και το κόστος των μεταβολών. Η κατοικία, έτσι, δεν νοείται ως στατικό σύνολο, αλλά ως ένα σύστημα που επιδέχεται μετασχηματισμούς μέσω της αλλαγής των μονάδων που το συγκροτούν63.

Παρόμοιοι χώροι (similar spaces): Η τακτική αυτή βασίζεται στη σχεδίαση χώρων με συγκρίσιμα μορφολογικά και λειτουργικά χαρακτηριστικά, χωρίς αυστηρή εξειδίκευση χρήσης. Η απουσία ιεραρχίας μεταξύ των χώρων επιτρέπει στον κάτοικο να καθορίζει ο ίδιος τη διάκριση μεταξύ ιδιωτικών και κοινοχρήστων λειτουργιών, μεταβάλλοντας τη χωρική οργάνωση σύμφωνα με προσωπικές ανάγκες ή κοινωνικές συνθήκες64.

Επεκτάσιμη μονάδα (extendable unit): Η επεκτασιμότητα της κατοικίας προϋποθέτει τον σχεδιασμό ενός αρχικού πυρήνα που μπορεί να διευρυνθεί σταδιακά. Οι μελλοντικές προσθήκες αποβλέπουν είτε σε συγκεκριμένες κατευθύνσεις είτε σε πιο ανοιχτά σενάρια ανάπτυξης. Με αυτόν τον τρόπο, η κατοικία αποκτά εξελικτικό χαρακτήρα και μπορεί να ανταποκριθεί σε αλλαγές που σχετίζονται με τη σύνθεση ή τις ανάγκες του νοικοκυριού65.

45

Σύνδεση ή διαχωρισμός γειτονικών μονάδων (attachment / detachment of adjacent units): Η δυνατότητα ενοποίησης ή διαχωρισμού όμορων κατοικιών επιτρέπει την αναπροσαρμογή του μεγέθους και της λειτουργίας τους. Μέσω ευέλικτων διαχωριστικών στοιχείων, οι κατοικίες μπορούν να λειτουργήσουν είτε ανεξάρτητα είτε ως ενιαίο σύνολο, χωρίς μόνιμες κατασκευαστικές δεσμεύσεις. Η τακτική αυτή ενισχύει την προσαρμοστικότητα της πολυκατοικίας σε διαφορετικές φάσεις ζωής των κατοίκων66.

Κοινός ενδιάμεσος χώρος μεταξύ μονάδων (common space between adjacent units): Η πρόβλεψη ενός ενδιάμεσου χώρου που μπορεί να αποδοθεί εναλλακτικά σε γειτονικές κατοικίες δημιουργεί ένα επιπλέον επίπεδο ευελιξίας. Η χρήση του χώρου αυτού δεν είναι σταθερή, αλλά καθορίζεται μέσα από συνεννόηση μεταξύ των χρηστών, επιτρέποντας την προσωρινή ή μόνιμη ανακατανομή του διαθέσιμου χώρου67.

Κινητά χωρίσματα (portable walls): Η χρήση αφαιρούμενων ή μετακινούμενων χωρισμάτων επιτρέπει την άμεση τροποποίηση της εσωτερικής διάταξης χωρίς δομικές επεμβάσεις. Οι χώροι μπορούν να διευρύνονται ή να υποδιαιρούνται ανάλογα με τις ανάγκες, δίνοντας στον κάτοικο ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση της κατοικίας. Η ευελιξία προκύπτει από την προσωρινότητα των ορίων και όχι από την αλλαγή της κατασκευής68.

Αναδιπλούμενος εξοπλισμός σε πολυλειτουργικό (retractable furniture in a multifunctional space):

χώρο

Ο μετασχηματισμός του χώρου επιτυγχάνεται μέσω κινητού εξοπλισμού, ο οποίος επιτρέπει την εναλλαγή χρήσεων μέσα στον ίδιο χώρο. Η μείωση των μόνιμων επίπλων ενισχύει την προσαρμοστικότητα, καθιστώντας τον χώρο ικανό να υποστηρίξει διαφορετικές δραστηριότητες κατά τη διάρκεια της ημέρας. Η κατοικία λειτουργεί έτσι ως δυναμικό περιβάλλον και όχι ως σύνολο σταθερών χώρων69.

46

66 Gharavi Alkhansari, ‘Toward a Convergent Model of Flexibility in Architecture’, σ. 123.

67 Στο ίδιο, σ. 122.

68 Στο ίδιο.

69 Στο ίδιο.

1

2 3

Σχ. 5

Σχ. 5-6 Οι 8 Τακτικές με βάση την Gharavi Alkhansari. (Πηγή: Προσωπικό Αρχείο).

Η ευελιξία της κατοικίας, λοιπόν, δεν επιτυγχάνεται μέσα από διαρκείς κατασκευαστικές παρεμβάσεις, αλλά μέσω της συνειδητής οργάνωσης της σχέσης μεταξύ σταθερών και μεταβαλλόμενων στοιχείων ήδη από το στάδιο του σχεδιασμού. Με αυτόν τον τρόπο, ο κατοικημένος χώρος δεν αντιμετωπίζεται ως ένα στατικό προϊόν, αλλά ως ένας μετασχηματιζόμενος χώρος, ικανός να προσαρμόζεται στις μεταβαλλόμενες ανάγκες και πρα-

47

Σχ. 6

κτικές των χρηστών στον χρόνο. Ο χρόνος, έτσι, αναδεικνύεται ως κρίσιμη παράμετρος του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού, λειτουργώντας ως η «τέταρτη διάσταση»70 της αρχιτεκτονικής, μέσα από την οποία η κατοικία αποκτά δυναμικό και εξελικτικό χαρακτήρα.

48

70 Monika Magdziak, ‘Flexibility and Adaptability of the Living Space to the Changing Needs of Residents’, IOP Conference Series: Materials Science and Engineering 471 (2019) 072011, σ. 3.

3.3. Πλαίσιο ανάλυσης: Rietveld Schröder House (Gerrit Rietveld, 1924) Μια μοντερνιστική προσέγγιση στην παραδοσιακή Ιαπωνική κατοικία

Εικ. 2

71 Tomás García-Salgado, ‘The Rietveld-Schröder House and the Fifth Element’, Nexus Network Journal, τεύχος 2 (2018), σ. 418.

Η κατοικία Schröder (Εικ. 2,3), σχεδιασμένη από τον Gerrit Rietveld το 1924 στην Ουτρέχτη της Ολλανδίας, αποτελεί ένα εμβληματικό παράδειγμα όπου η ευελιξία δεν λειτουργεί ως δευτερεύουσα τεχνική λύση, αλλά ως θεμελιώδης χωρική και εννοιολογική αρχή του σχεδιασμού. Το έργο εντάσσεται στο πλαίσιο της μεταπολεμικής Ολλανδίας και του κινήματος De Stijl, σε μία περίοδο αναζήτησης νέων μορφών καθημερινής ζωής και κατοίκησης71. Σχεδιάστηκε για την Truus Schröder-Schräder και τα τρία της παιδιά σε ένα μικρό γωνιακό οικόπεδο με περιορισμένες διαστάσεις (περ.

8 × 10μ.).

49

Εικ. 3

Εικ.2 Εξωτερική άποψη κατοικίας Schröder. (Πηγή: ArchDaily, Rietveld Schröder House). Εικ.3 Λεπτομέρεια μπαλκονιού κατοικίας Schröder. (Πηγή: Cultuuropreis, Rietveld Schröderhuis in Utrecht).

Η ένταση μεταξύ του περιορισμένου οικοπέδου και ενός απαιτητικού αρχιτεκτονικού προγράμματος στο οποίο ζητούσε έναν ενιαίο χώρο ημερήσιας διαβίωσης για οικογενειακές και κοινωνικές δραστηριότητες αλλά και την ιδιωτικότητα των υπνοδωματίων κατά τη διάρκεια της νύχτας, αποτέλεσε τον βασικό σχεδιαστικό πυρήνα του έργου72

50

72 García-Salgado, ‘The Rietveld-Schröder House and the Fifth Element’, σ. 418.

Εικ. 4

Εικ. 4 Κάτοψη ισογείου κατοικίας Schröder. (Πηγή:García-Salgado, The Rietveld-Schröeder House and the Fifth Element, σ. 420). Εικ. 5 Άποψη κλίμακας κατοικίας Schröder. (Πηγή: Rietveld Schröder House, About the house).

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η διάταξη της κλίμακας (Εικ. 4) η οποία συγκροτείται από δύο τμήματα, με το πρώτο να καταλήγει σε ένα ενδιάμεσο πλατύσκαλο και οδηγεί στο δεύτερο τμήμα της ανόδου (Εικ. 5). Η μορφή και η θέση της κλίμακας δεν αποτελούν απλώς απάντηση στους περιορισμούς του μικρού οικοπέδου, αλλά λειτουργούν ως βασικός οργανωτικός μηχανισμός, καθώς καθορίζουν τις δυνατότητες διαίρεσης και επανασύνδεσης του ορόφου. Η κεντρική της τοποθέτηση συγκροτεί έναν σταθερό χωρικό πυρήνα που επιτρέπει την ευέλικτη οργάνωση των περιμετρικών χώρων, στοιχείο που μπορεί να ερμηνευθεί ως support, σύμφωνα με τη θεωρία του Habraken, δηλαδή το σταθερό πλαίσιο που υποστηρίζει πολλαπλές εκδοχές κατοίκησης.

51

Εικ. 5

Εικ. 6 Κάτοψη ορόφου κατοικίας Schröder. (Πηγή: García-Salgado, The Rietveld-Schröeder House and the Fifth Element, σ. 421). Εικ. 7 Άποψη ορόφου κατοικίας Schröder. (Πηγή: Rietveld Schröder House, In the museum).

Εικ. 6

73 Britannica Editors, ‘Shoji’, Encyclopedia Britannica, διαθέσημο στο: https://www.britannica.com/technology/ shoji (ημ. πρόσβασης 30/01/2026). Τα shoji είναι παραδοσιακά ιαπωνικά συρόμενα πάνελ που αποτελούνται από λεπτό ξύλινο πλαίσιο με χαρτί ή λεπτό ύφασμα. Χρησιμοποιούνται για να χωρίζουν χώρους μέσα σε ένα σπίτι, να επιτρέπουν στο φώς να περνάει αλλά ταυτόχρονα να παρέχουν ιδιωτικότητα, και συχνά αντικαθιστούν τις σταθερές πόρτες ή τοίχους.

Η ευελιξία εκφράζεται πιο άμεσα στο όροφο (Εικ. 6), μέσω ενός συστήματος κινητών χωρισμάτων, τα οποία αντικαθιστούν τη μόνιμη εσωτερική τοιχοποιία (Εικ. 7). Κατά τη διάρκεια της ημέρας, οι χώροι ενοποιούνται σε έναν ενιαίο ουδέτερο χώρο διαβίωσης (ελεύθερη κάτοψη), ενώ τη νύχτα αναδιαρθρώνονται ώστε να εξασφαλίζεται η ιδιωτικότητα. Με τον τρόπο αυτό, ο χώρος δεν αποκτά μία σταθερή λειτουργία, αλλά μεταβάλλεται μορφολογικά και λειτουργικά στον χρόνο. Τα κινητά αυτά στοιχεία μπορούν να ερμηνευθούν ως το infill, δηλαδή ως μεταβαλλόμενα στοιχεία ατομικής χρήσης, ανεξάρτητα από τη δομή του κτηρίου. Η προσέγγιση αυτή παραπέμπει στη λογική της παραδοσιακής ιαπωνικής κατοικίας, όπου τα κινητά πάνελ shoji73 επιτρέπουν τη συνεχή εναλλαγή μεταξύ ενιαίων και επιμέρους χώρων, αναδεικνύοντας τον μετασχηματισμό ως βασικό χαρακτηριστικό της κατοικίας.

53

Εικ. 7

45

3.4. Πλαίσιο ανάλυσης: Plug-in City (Archigram, 1963-1966) Η ουτοπία της ευελιξίας σε αστικό επίπεδο

Εικ. 8 Εικ. 8 Τομή που αποτυπώνει ολόκληρο το σχέδιο της Plug-In City μαζί και τους μηχανισμούς της. (Πηγή: Cook, Plug‑in City: Maximum Pressure Area (Section), MoMA).

Η Plug-in City (Εικ. 8) αναπτύχθηκε από την ομάδα Archigram μεταξύ του 1963 και 1966 ως μια ριζοσπαστική, καθαρά εννοιολογική πρόταση που αμφισβήτησε τις στατικές αντιλήψεις για την πόλη και την κατοικία. Διαμορφώθηκε σε ένα πλαίσιο έντονων κοινωνικών και τεχνολογικών μεταβολών και αποτύπωνε τον προβληματισμό γύρω από την ευελιξία, τη βιομηχανική παραγωγή και την επιτάχυνση της τεχνολογικής εξέλιξης. Η

55

πόλη προτείνεται ως ένα θεωρητικό μοντέλο, όπου η κατοικία δεν νοείται ως μόνιμη κατασκευή, αλλά ως σύνολο προκατασκευασμένων μονάδων που μεταβάλλονται και ανανεώνονται στον χρόνο γύρω από ένα σταθερό σύστημα υποδομών74.

56

74 Benedict, ‘Archigram’s Plug-In City: Peter Cook and Dennis Crompton on their futuristic modular city’, Dezeen, 12 Μαΐου 2020, διαθέσιμο στο: https://www.dezeen. com/2020/05/12/archigram-plug-in-city-petercook-dennis-cromptonvideo-interview-vdf/ (ημ. πρόσβασης 30/01/2026).

Εικ. 9

Εικ. 9 Τομή που αποτυπώνει τα επιμέρους στοιχεία της Plug-in City. (Πηγή: Hobson, ‘Archigram’s Plug‑In City shows that “pre‑fabrication doesn’t have to be boring”’, Dezeen). Εικ. 10 Προκατασκευασμένες μονάδες κατοίκησης τοποθέτημενες στο δομικό πλέγμα. (Πηγή: Chierichetti, Colonization of space: Ephemeral Megastructures for new city forms. Archigram case, σ. 21).

Κεντρικό στοιχείο της πρότασης αποτελεί ο σαφής διαχωρισμός μεταξύ σταθερών και μεταβαλλόμενων στοιχείων. Η πόλη οργανώνεται γύρω από ένα δομικό πλέγμα (megastructure) (Εικ. 9, 10), το οποίο συγκεντρώνει τις βασικές υποδομές μετακίνησης, ενέργειας και εξυπηρέτησης. Το πλέγμα αυτό λειτουργεί ως ένα μόνιμο και μακρόβιο πλαίσιο, ικανό να υποστηρίζει διαδοχικές φάσεις κατασκευής, αποσυναρμολόγησης και αναδιάταξης χωρίς να διαταράσσεται η συνολική λειτουργία της πόλης. Η ιεράρχηση των στοιχείων, με τα σταθερά συστήματα να τοποθετούνται χαμηλότερα και τα πιο εφήμερα υψηλότερα, εισάγει ρητά τη διάσταση του χρόνου στον αστικό σχεδιασμό, αντιμετωπίζοντας την πόλη ως έναν δυναμικό και εξελισσόμενο οργανισμό. Κατ’ αυτή τη λογική, το δομικό πλέγμα μπορεί να ερμηνευθεί ως το support, καθώς παρέχει το κοινό πλαίσιο υποδομών χωρίς να προκαθορίζει συγκεκριμένες μορφές κατοίκησης.

57

Εικ.10

58

Εικ. 11

Εικ. 11 Τομή προκατασκευασμένης κατοικίας της Plug-in City. (Πηγή: Tsigkouni, PLUG‑IN CITY - Archigram, Humanities Assignment, Sheffield School of Architecture, σ. 7). Εικ. 12 Αξονομετρικό σχέδιο προκατασκευασμένης κατοικίας της Plug-in City. (Πηγή: Tsigkouni, PLUG‑IN CITY Archigram, Humanities Assignment, Sheffield School of Architecture, σ. 8).

Μέσα από αυτή τη λογική, η κατοικία αντιμετωπίζεται ως προσωρινή και μεταβαλλόμενη χωρική διάταξη, η οποία ακολουθεί τους επιταχυνόμενους ρυθμούς ζωής και μετασχηματίζεται ανεξάρτητα από το σταθερό πλαίσιο της πόλης. Οι προκατασκευασμένες μονάδες (Εικ. 11-13) μπορούν, έτσι, να νοηθούν ως infill, δηλαδή ως τα μεταβαλλόμενα στοιχεία ατομικής χρήσης που επιτρέπουν την εξατομίκευση και τη διαρκή επαναδιαπραγμάτευση της κατοίκησης, μεταφέροντας τη λογική της ευελιξίας από την κλίμακα της κατοικίας στην κλίμακα του αστικού ιστού.

59

Εικ. 12

51

Εικ. 13 Σχέδιο προκατασκευασμένης μονάδας κατοίκησης.(Πηγή: Hobson, ‘Archigram’s Plug‑In City shows that “pre‑fabrication doesn’t have to be boring”’, Dezeen).

Εικ. 13

3.5. Πλαίσιο ανάλυσης: Diagoon Houses (Herman Hertzberger, 1967-1971) Ο ουδέτερος σχεδιασμός στην ενεργή κατοίκηση

Εικ. 14

75 C. Martín, ‘Diagoon Houses’, re-dwell.eu, 11 Νοεμβρίου 2022, διαθέσιμο στο: https:// www.re-dwell.eu/case-library/diagoon-houses (ημ. πρόσβασης 30/01/2026)

Τα Diagoon Houses (Εικόνα 14,15) σχεδιάστηκαν από τον Herman Hertzberger την περίοδο 1967-1971 στο Ντελφτ της Ολλανδίας σε ένα θεωρητικό και κοινωνικό πλαίσιο έντονου προβληματισμού γύρω από τη μεταβλητότητα της σύγχρονης κατοικίας. Η αυξανόμενη κοινωνική ετερότητα ως προς τις οικογενειακές δομές, τα εισοδήματα και τα πρότυπα ζωής ανέδειξαν την ανάγκη για μορφές κατοικίας ικανές να προσαρμόζονται στις διαφοροποιημένες ανάγκες των χρηστών στον χρόνο75. Σε αυτό το πλαί63

Εικ. 15

Εικ. 14-15 Εξωτερική άποψη των Diagoon Houses. (Πήγη: Hertzberger, Diagoon Housing Delft 1967‑1970, σ. 4,14).

σιο, ο Hertzberger εισήγαγε την έννοια της «χωρικής πολυδυναμίας» (spatial polyvalency), σύμφωνα με την οποία ο αρχιτεκτονικός χώρος δεν πρέπει να καθορίζεται από μία μοναδική χρήση, αλλά να επιτρέπει πολλαπλές ερμηνείες και μετασχηματισμούς76. Η προσέγγιση αυτή συνδέεται άμεσα με τις θεωρίες του John Habraken για τα επίπεδα ελέγχου στον σχεδιασμό και τη δυνατότητα ενεργού συμμετοχής του κατοίκου στη διαμόρφωση της κατοικίας του.

64

76.

Martín, ‘Diagoon Houses’

Σχ. 7 Σχ. 7 Οι τρεις βασικοί πυρήνες της κατοικίας: σύστημα εγκαταστάσεων, κλίμακα και κενός χώρος. (Πηγή: Προσωπικό Αρχείο).

Η δομική και χωρική συγκρότηση των Diagoon Houses βασίζεται σε έναν σαφώς ορισμένο αρχιτεκτονικό σκελετό, οργανωμένο γύρο από σταθερούς λειτουργικούς πυρήνες: την κλίμακα και το σύστημα εγκαταστάσεων (κουζίνα και υγροί χώροι) (Σχ. 7). Οι πυρήνες αυτοί αποτελούν τα μόνα αυστηρά καθορισμένα στοιχεία της κατοικίας και λειτουργούν ως μηχανισμός οργάνωσης της κατακόρυφης και οριζόντιας ανάπτυξης, ενώ οι ενδιάμεσοι χώροι παραμένουν ουδέτεροι ως προς την χρήση. Συμπληρωματικά, ο κεντρικός κατακόρυφος κενός χώρος (Σχ. 7) λειτουργεί ως χωρικός κόμβος και εσωτερικό αίθριο, εξασφαλίζοντας τη διάχυση του φυσικού φωτός και τη συνοχή της χωρικής άρθρωσης. Το σύνολο αυτών των στοιχείων συγκροτεί ένα σταθερό και αναγνωρίσιμο πλαίσιο, το οποίο δεν επιβάλλει συγκεκριμένες μορφές κατοίκησης, αλλά δημιουργεί τις συνθήκες για τη μεταβολή και την εξέλιξή τους στον χρόνο· υπό αυτή την έννοια, μπορεί να ερμηνευθεί ως το support της κατοικίας.

65

Εικ. 16

Η οργάνωση της κατοίκησης στα Diagoon Houses βασίζεται σε μια στρατηγική χωρικής ουδετερότητας και ισοτιμίας των χώρων (παρόμοιοι χώροι) (Εικ. 16), χωρίς προκαθορισμένες ιεραρχήσεις ή χρήσεις. Οι χώροι παραμένουν ανοιχτοί σε διαφορετικές διαμορφώσεις και ερμηνείες, ανάλογα με τις ανάγκες και το στάδιο ζωής των χρηστών. Η ευελιξία αυτή εκτείνεται μέχρι το επίπεδο της ριζικής αναδιάρθρωσης του τρόπου κατοίκησης, καθώς το αρχικά ενιαίο χωρικό σύνολο μπορεί, εφόσον προκύψει ανάγκη, να υποδιαιρεθεί σε περισσότερες μικρότερες και αυτοτελείς μονάδες, οι οποίες μπορούν είτε να επανενταχθούν στο συνολικό σχήμα, είτε να λειτουργήσουν ανεξάρτητα. Σε αυτό το σενάριο, διατηρείται ένας κοινός πυρήνας βασικών λειτουργιών, όπως η κουζίνα και οι υγροί χώροι, ο οποίος λειτουργεί ως σημείο αναφοράς και συλλογικής χρήσης, διαμορφώνοντας έναν κοινό ενδιάμεσο χώρο μεταξύ μονάδων οι οποίες αποκτούν σχετική αυτονομία.

66

Εικ. 16 Ισοτιμία των χώρων- Σκίτσο/Τομή. (Πήγη: Hertzberger, Diagoon Housing Delft 1967‑1970, σ. 4).

Εικ. 17

Εικ. 17 Diagoon Houses 1970: Πριν την κατοίκηση. (Πηγή: Hull, Architecture In Transition: Herman Hertzberger and The Diagoon Dwellings Revisited, σ. 42). Εικ. 18 Diagoon Houses 2010: Δεύτερη παραλλαγή της επέκταση στο δώμα. (Πηγή: Hull, Architecture In Transition: Herman Hertzberger and The Diagoon Dwellings Revisited, σ. 45). Εικ. 19 Διαφορετικές στρατηγικές πλήρωσης κουφωμάτων ανά όροφο της ίδιας κατοικίας. (Πηγή: 20th Century Architecture, Eight Experimental Houses (Diagoon), διαθέσιμο στο: https://urlshortener.me/DAUH (ημ. πρόσβασης 30/01/2026)).

Αντίστοιχα, η δυνατότητα επέκτασης της κατοίκησης στο επίπεδο του δώματος (Εικ. 17,18), αποτελεί ένα ακόμη επίπεδο εξέλιξης της κατοικίας, καθώς δεν αντιμετωπίζεται ως ένα κλειστό και ολοκληρωμένο σύστημα, αλλά ως μία δομή επεκτάσιμη στον χρόνο. Παράλληλα, η ίδια αντίληψη εφαρμόζεται και στα επιμέρους αρχιτεκτονικά στοιχεία, όπως τα ανοίγματα και τα όρια μεταξύ ιδιωτικών και υπαίθριων χώρων. Τα κουφώματα σχεδιάζονται με τρόπο που επιτρέπει διαφορετικές επιλογές πλήρωσης (Εικ.

19-21) (Σχ.8), ενώ τα όρια μεταξύ κήπων και ταρατσών δεν καθορίζονται ως αυστηρά διαχωριστικά, αλλά ως χωρικές υποδείξεις που μπορούν να συμπληρωθούν ή να μετασχηματιστούν από τους κατοίκους με υλικά και πρακτικές της επιλογής τους (Εικ. 22,24). Με αυτόν τον τρόπο, η αρχιτεκτονική δεν ολοκληρώνεται τη στιγμή της κατασκευής, αλλά εξελίσσεται μέσα από τις παρεμβάσεις και τις επιλογές των κατοίκων. Έτσι, οι τρόποι κατοίκησης, οι εσωτερικές διαρρυθμίσεις και οι σταδιακές μεταβολές που επικρατούν από τη χρήση συγκροτούν το infill της κατοικίας, αναδεικνύοντας τον ενεργό ρόλο του χρήστη στη διαμόρφωση του χώρου.

67

Εικ. 18

Εικ. 19

Εικ. 20

Εικ. 21

70

Σχ. 8

Εικ. 20-21 Διαφορετικοί τρόποι πλήρωσης μέσω της κατοίκησης στα Diagoon Houses. (Πηγή: Hertzberger, Diagoon Housing Delft 1967‑1970, σ. 14).

71

Σχ. 8 Διάγραμμα με διαφορετικούς πιθανούς τρόπους πλήρωσης των κουφωμάτων των Diagoon Houses πάνω σε έναν βασικό κάναβο. (Πηγή: Προσωπικό Αρχείο).

72

Εικ. 22

Εικ. 22 Διαφορετικές προσεγγίσεις των κατοίκων των Diagoon Houses στις αυλές τους: υλικά, πληρώσης και φύτευση. (Πηγή: Hertzberger, Diagoon Housing Delft 1967‑1970, σ. 12). Εικ. 23-24 Διαφορετικές προσεγγίσεις των κατοίκων των Diagoon Houses στις ταράτσες τους. (Πηγή: Hertzberger, Diagoon Housing Delft 1967‑1970, σ. 15).

73

Εικ. 23

Εικ. 24

74

3.6. Πλαίσιο ανάλυσης: Quinta Monroy incremental housing project (ELEMENTAL, 2003-2004) - Η κατοικία ως διαδικασία

Εικ. 25

77 Sandra Carrasco και David O’Brien, ‘Beyond the freedom to build: Long-term outcomes of Elemental’s incremental housing in Quinta Monroy’, urbe. Revista Brasileira de Gestão Urbana 13 (2021), σ. 1-2 78 Carrasco και O’Brien, ‘Beyond the freedom to build’, σ. 4-5.

Το έργο Quinta Monroy (Εικ. 25,26) υλοποιήθηκε την περίοδο 20032004 στην πόλη Ικίκε της βόρειας Χιλής από την αρχιτεκτονική ομάδα ELEMENTAL, στο πλαίσιο ενός κρατικού προγράμματος κοινωνικής κατοικίας77. Αφορούσε την αναβάθμιση ενός υφιστάμενου άτυπου οικισμού στο κέντρο της πόλης, ο οποίος είχε αναπτυχθεί από τη δεκαετία του 1960 και φιλοξενούσε περίπου εκατό οικογένειες εσωτερικών μεταναστών78. Κεντρικό ζητούμενο του σχεδιασμού ήταν η διατήρηση των κατοίκων στον ίδιο αστικό τόπο, παρά τους περιορισμούς του μικρού οικοπέδου, του υψηλού κόστους γης και των στενών οικονομικών ορίων της κρατικής επιδότησης. Το συγκρότημα περιλαμβάνει 93 κατοικίες οργανωμένες γύρω από εσωτερικές αυλές με στόχο τη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής και των 75

Εικ. 26

Εικ. 25 Εξωτερική άποψη του Quinta Monroy. (Πηγή: Hobson, ‘Elemental’s Quinta Monroy housing was the most significant building of 2004’, Dezeen). Εικ. 26 Δορυφορική άποψη Σύμπλεγμα κατοικιών του Quinta Monroy. (Πηγή: Hobson, ‘Elemental’s Quinta Monroy housing was the most significant building of 2004’, Dezeen).

υφιστάμενων γειτονικών σχέσεων79. Η καινοτομία του έργου έγκειται στην παράδοση των κατοικιών σε ημιτελή μορφή: κατασκευάζεται εξαρχής μόνο ένα βασικό τμήμα της κατοικίας, ενώ προβλέπεται ρητά η δυνατότητα μελλοντικής επέκτασης από τους ίδιους τους κατοίκους. Με τον τρόπο αυτό, ο χρόνος και η μεταβολή ενσωματώνονται ως βασικές παράμετροι του σχεδιασμού, μετατοπίζοντας την κατοικία από ένα ολοκληρωμένο αντικείμενο σε ένα εξελισσόμενο χωρικό πλαίσιο.

76

79 Carrasco και O’Brien, ‘Beyond the freedom to build’, σ.5.

Σχ. 9

80 Carrasco και O’Brien, ‘Beyond the freedom to build’, σ. 5-6. Σχ. 9 Κατοψικό διάγραμμα των δύο τυπολογιών και οι πιθανές επεκτάσεις που μπορούν να υποδεχτούν. (Πηγή: Προσωπικό Αρχείο).

Η αρχικά κατασκευασμένη κατοικία συγκροτείται ως ένα σαφώς ορισμένο και τυποποιημένο δομικό σύστημα, βασισμένο σε αρθρωτές μονάδες διαστάσεων 3×6 μ., το οποίο ενσωματώνει τη φέρουσα κατασκευή και τις βασικές υποδομές80. Διαμορφώνονται δύο βασικοί τύποι κατοικιών: ισόγειες μονάδες που αναπτύσσονται σε τρείς αρθρωτές ενότητες, εκ των οποίων οι δύο κατασκευάζονται εξαρχής, και διώροφες κατοικίες τύπου μεζονέτας που τοποθετούνται πάνω από τις ισόγειες, με προκαθορισμένο χώρο επέκτασης ίσο με αυτές (Σχ. 9,10).

77

Σχ. 10

Η δομή αυτή ορίζει με ακρίβεια τα όρια και τις δυνατότητες μετασχηματισμού, διασφαλίζοντας αφενός την οικονομική βιωσιμότητα του έργου και αφετέρου τη σαφή διάκριση μεταξύ μόνιμου οργανισμού και μελλοντικών επεμβάσεων. Υπό αυτή την έννοια, το αρχικό κτισμένο τμήμα της κατοικίας συγκροτεί το support του έργου.

78

Σχ. 10 Αξονομετρικό διάγραμμα των δύο τυπολογιών και οι πιθανές επεκτάσεις που μπορούν να υποδεχτούν. (Πηγή: Προσωπικό Αρχείο). Εικ. 27 Αρχική κατασκευή του Quinta Monroy. (Πηγή: ArchDaily, Quinta Monroy / ELEMENTAL).

Εικ. 27

Εικ. 28

Εικ. 29

Εικ. 28 Αρχική κατασκευή του Quinta Monroy με τις επεκτάσεις που δέχτηκε από τους κατοίκους. (Πηγή: ArchDaily, Quinta Monroy / ELEMENTAL). Εικ. 29 Άτυπη προσθήκη μπαλκονίου. (Πηγή: Hobson, ‘Elemental’s Quinta Monroy housing was the most significant building of 2004’, Dezeen).

Ο ρόλος των κατοίκων καθίσταται καθοριστικός στη διαμόρφωση του χώρου, καθώς η κατοικία αντιμετωπίζεται εξαρχής ως ανοιχτό σύστημα εξέλιξης. Οι μονάδες έχουν σχεδιαστεί ώστε να επιδέχονται επεκτάσεις στον χρόνο (Εικ. 27,28), εντός ενός βασικού πλαισίου κατευθυντήριων οδηγιών. Ωστόσο, η μετέπειτα εξέλιξη του οικισμού δείχνει ότι οι πραγματικές ανάγκες των κατοίκων συχνά υπερέβησαν τις αρχικές προβλέψεις , οδηγώντας σε ποικίλες μορφές προσθηκών και μετασχηματισμών (Εικόνα 2930). Οι επεκτάσεις, οι εσωτερικές διαρρυθμίσεις και οι άτυπες παρεμβάσεις συγκροτούν ένα δυναμικό πεδίο ατομικής χρήσης, το οποίο μεταβάλλεται προοδευτικά στον χρόνο και μπορεί να ερμηνευθεί ως το infill του έργου.

Εικ. 30 Άτυπη προσθήκη ορόφου. (Πηγή: Hobson, ‘Elemental’s Quinta Monroy housing was the most significant building of 2004’, Dezeen).

83

Εικ. 30

Συμπεράσματα

Η παρούσα έρευνα ανέλυσε την έννοια της ευελιξίας στην κατοικία όχι ως δευτερεύον σχεδιαστικό χαρακτηριστικό, αλλά ως κεντρική χωρική και εννοιολογική αρχή, ικανή να επαναπροσδιορίσει τη σχέση μεταξύ χώρου, χρήστη και χρόνου. Μέσα από τη θεωρητική προσέγγιση της διάκρισης μεταξύ σταθερών και μεταβαλλόμενων στοιχείων, καθώς και την ανάλυση συγκεκριμένων αρχιτεκτονικών παραδειγμάτων, αναδείχθηκε μια εναλλακτική αντίληψη της κατοικίας: όχι ως ολοκληρωμένο και αμετάβλητο αντικείμενο αλλά ως ανοιχτό σύστημα, το οποίο εξελίσσεται μέσα από την κατοίκηση. Η θεωρητική βάση της έρευνας ανέδειξε ότι η αρχιτεκτονική ευελιξία δεν ταυτίζεται με την απλή πολυλειτουργικότητα, αλλά με τη δυνατότητα του χώρου να υποδέχεται διαφορετικές ερμηνείες, χρήσεις και μετασχηματισμούς στον χρόνο, εισάγοντάς τον ως την τέταρτη διάσταση του σχεδιασμού. Η διάκριση μεταξύ ενός σταθερού πλαισίου υποστήριξης και ενός μεταβαλλόμενου πεδίου χρήσης αποτέλεσε βασικό εργαλείο κατανόησης αυτής της δυναμικής, επιτρέποντας την ανάλυση της κατοικίας ως δομής που δεν καθορίζει εκ των προτέρων τον τρόπο ζωής, αλλά τον καθιστά εφικτό μέσα από επιλογές.

86

Η ανάλυση των μελετών περίπτωσης επιβεβαίωσε ότι η ευελιξία μπορεί να εκφραστεί με διαφορετικούς τρόπους, ανάλογα με το κοινωνικό, ιστορικό και ιδεολογικό πλαίσιο κάθε έργου. Στην κατοικία Schröder, η ευελιξία ενσωματώνεται σε επίπεδο εσωτερικής χωρικής οργάνωσης, όπου τα κινητά χωρίσματα επιτρέπουν τη συνεχή μετάβαση μεταξύ ενιαίων και επιμέρους χώρων, καθιστώντας την καθημερινή ζωή ένα μεταβαλλόμενο σενάριο. Στην Plug-in City, η έννοια της ευελιξίας μετατοπίζεται στην κλίμακα της πόλης, μέσα από έναν σαφή διαχωρισμό μεταξύ ενός μόνιμου συστήματος υποδομών και προσωρινών μονάδων κατοίκησης, εισάγοντας τον χρόνο και την αντικατάσταση ως βασικές παραμέτρους σχεδιασμού. Στα Diagoon Houses, η ευελιξία εκφράζεται μέσω της χωρικής ουδετερότητας και της ενεργού συμμετοχής του κατοίκου, όπου η κατοικία λειτουργεί ως εργαλείο που επιδέχεται πολλαπλές μορφές οικειοποίησης. Τέλος, στο Quinta Monroy, η κατοικία αντιμετωπίζεται ως διαδικασία σταδιακής ολοκλήρωσης, συνδέοντας την ευελιξία με την κοινωνική πραγματικότητα, την οικονομική δυνατότητα και τον χρόνο ζωής του χρήστη. Κοινό στοιχείο όλων των παραδειγμάτων αποτελεί η απομάκρυνση από την ιδέα της κατοικίας ως στατικής και τελειωμένης μορφής. Αντίθετα, η κατοίκηση προσεγγίζεται ως μια ανοιχτή διαδικασία, όπου ο χώρος δεν εξαντλεί τη σημασία του τη στιγμή της κατασκευής, αλλά αποκτά νόημα μέσα από τη χρήση, την προσαρμογή και τη μεταβολή. Οι τακτικές ευελιξίας που εντοπίστηκαν, δε λειτουργούν μεμονωμένα, αλλά συγκροτούν ένα συνεκτικό πλαίσιο που μεταφέρει τον έλεγχο από τον αρχιτέκτονα στον χρήστη. Μέσα από αυτή τη σύνθεση καθίσταται σαφές ότι ο ευέλικτος σχεδιασμός μπορεί να ανταποκριθεί ουσιαστικά στις ανάγκες εφήμερων ή μεταβαλλόμενων χρηστών, ακριβώς επειδή δεν προϋποθέτει σταθερές ταυτότητες ή μόνιμα πρότυπα ζωής. Αντιθέτως, αναγνωρίζει τη ρευστότητα της σύγχρονης καθημερινότητας και επιτρέπει στον χώρο να προσαρμόζεται σε διαφορετικά χρονικά στάδια, οικογενειακές συνθήκες και κοινωνικές μεταβολές. Η συμβολή του ευέλικτου σχεδιασμού δεν περιορίζεται στη λειτουργική προσαρμοστικότητα, αλλά επεκτείνεται στην αποκατάσταση θεμελιωδών ποιοτικών αρχών της κατοικίας, όπως η οικειότητα, η ασφάλεια και η δυνατότητα συγκρότησης της προσωπικής και κοινωνικής ταυτότητας. Όπως αναδείχθηκε στο θεωρητικό υπόβαθρο της έρευνας, η σύγχρονη κρίση της κατοικίας προκύπτει από μια βαθύτερη ασυμβατότητα: ανάμεσα στον τρόπο με τον οποίο η κατοικία συχνά συνεχίζει να αντιμετωπίζεται ως ένα στατικό, προκαθορισμένο και αμετάβλητο πλαίσιο και στη διαρκώς επιταχυνόμενη σύγχρονη κοινωνία. Σε αυτή τη συνθήκη, ο χώρος της κατοικίας αδυνατεί να αντανακλά τον εαυτό, τις αξίες και τις βιωματικές αναφορές του υποκειμένου, χάνοντας τον ρόλο του ως τόπου νοηματοδότησης της ανθρώπινης εμπειρίας.

87

88

89

Η έρευνα καταδεικνύει ότι ο ευέλικτος σχεδιασμός, μέσω της δημιουργίας ανοιχτών και μεταβαλλόμενων χωρικών πλαισίων, επιτρέπει στην κατοικία να επαναπροσδιοριστεί ως ένας δυναμικός τόπος κατοίκησης, ικανός να εξελίσσεται παράλληλα με τον άνθρωπο και τις συνθήκες ζωής του. Υπό αυτή την έννοια, η ευελιξία λειτουργεί ως το μέσο για την επανενεργοποίηση των θεμελιωδών αρχών της κατοικίας. Αποκαθιστά έτσι την οικειότητα, την ασφάλεια και την ταυτότητα όχι ως στατικά χαρακτηριστικά, αλλά ως ποιότητες που συγκροτούνται και διατηρούνται δυναμικά μέσα στον χρόνο και τη μεταβολή.

Το Μέλλον της Μεταβαλλόμενης Κατοικίας Το μέλλον της φαίνεται να προσανατολίζεται προς έναν χώρο που ενσωματώνει έναν διαρκή διάλογο μεταξύ αρχιτεκτονικής και χρήστη, όπου οι αλλαγές στον χώρο προκύπτουν οργανικά μέσα από την καθημερινή ζωή και τις πρακτικές των κατοίκων. Σε αυτό το πλαίσιο, η κατοικία επαναπροσδιορίζεται ως ευέλικτο και επεκτάσιμο πλαίσιο, το οποίο δεν περιορίζει τις επιλογές των χρηστών, αλλά επιτρέπει στην κοινότητα να διαμορφώνει τη συλλογική κα τη χωρική εμπειρία. Παράλληλα, η κατοικία λειτουργεί ως εργαλείο κοινωνικής ενδυνάμωσης, καθώς η ενεργή συμμετοχή των χρηστών στον σχεδιασμό και η δυνατότητα προσαρμογής ενισχύουν την αίσθηση ιδιοκτησίας και ταυτότητας. Με αυτόν τον τρόπο, η κατοίκηση αντιμετωπίζεται ως μια διαδικασία συνεχούς προσαρμογής και μάθησης, όπου κάθε μεταβολή αντανακλά τις ανάγκες και τις αξίες των κατοίκων σε διαφορετικά στάδια της ζωής τους. Σχεδιαστικά, η κατοικία του μέλλοντος συνδυάζει σταθερά και μεταβαλλόμενα στοιχεία, διατηρώντας τη δομή και την τάξη του πλαισίου, ενώ ταυτόχρονα ενθαρρύνει τους χρήστες να διαμορφώνουν ενεργά την εμπειρία τους και να επαναπροσδιορίζουν τη σχέση τους με τον χώρο.

90

Κατευθύνσεις για μελλοντική έρευνα Μελλοντικοί ερευνητικοί άξονες θα μπορούσαν να εστιάσουν στη μακροχρόνια παρακολούθηση της εξέλιξης ευέλικτων κατοικιών, όπως τα Diagoon Houses και το Quinta Monroy, προκειμένου να καταγραφεί ο τρόπος με τον οποίο προσαρμόζονται στις συνεχώς μεταβαλλόμενες ανάγκες των κατοίκων και στα κοινωνικοπολιτισμικά πλαίσια που επηρεάζουν τη χρήση τους. Επιπλέον, η ανάπτυξη κατάλληλων νομικών και χρηματοδοτικών πλαισίων αποτελεί κρίσιμη συνθήκη για τη διαδοχή της ευέλικτης κατοικίας σε μεγαλύτερη κλίμακα, ενώ η ανάλυση των ψυχολογικών επιπτώσεων που συνεπάγεται η συνεχής μεταβολή του χώρου θα συμβάλει στην κατανόηση της σχέσης μεταξύ ευελιξίας, αίσθησης ελέγχου και διαμόρφωσης ταυτότητας των κατοίκων. Τέλος, η σύγκριση ευέλικτων και στατικών μοντέλων κατοικίας, καθώς και η διερεύνηση της δυνατότητας κλιμάκωσης των αρχών ευελιξίας σε συνοικιακό επίπεδο, θα προσφέρει σημαντικές ενδείξεις για τη βέλτιστη εφαρμογή τους σε ποικίλα κοινωνικά και χωρικά πλαίσια.

Συνοψίζοντας, η παρούσα έρευνα αναδεικνύει την κατοικία ως δυναμικό πλαίσιο, όπου η ευελιξία επιτρέπει την προσαρμογή στις συνεχώς μεταβαλλόμενες ανάγκες των χρηστών. Η αναγνώριση του κατοίκου ως ενεργού συμμετέχοντα και συν-διαμορφωτή καθιστά τον χρήστη κομβικό στοιχείο του σχεδιασμού, ενώ η αρχιτεκτονική μετατοπίζεται από την παροχή «λύσεων» στην παροχή «δυνατοτήτων», δημιουργώντας πλαίσια που ενθαρρύνουν τη συμμετοχή και την οικειοποίηση. Με αυτόν τον τρόπο, η κατοικία γίνεται διαδικασία συνεχούς προσαρμογής και εξέλιξης, ενισχύοντας την αίσθηση ταυτότητας και ιδιοκτησίας, και θέτει τα θεμέλια για ένα μέλλον όπου ο χώρος κατοίκησης διαμορφώνεται συλλογικά και βιωματικά.

Βιβλιογραφία

Bachelard G., Η ποιητική του χώρου, μτφρ. Βέλτσου Ε., Αθήνα: Χατζηνικολή, 2014.

Bowlby J., Δημιουργία και διακοπή των συναισθηματικών δεσμών, μτφρ. Στράτη Π., Αθήνα: Καστανιώτη, 1995. Κοσμόπουλος Π., Περιβαλλοντική κοινωνική ψυχολογία, Θεσσαλονίκη: University Studio Press, 2007. Κουβέλη Α., Στεγαστικές συνθήκες στα μεγάλα αστικά κέντρα της χώρας: Τυπολογία κατοικίας, Αθήνα: Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών, 1998. Λατινόπουλος Π., Τα πρώτα βήματα στην έρευνα. Αθήνα: Κριτική, 2010.

Lefebvre H., Δικαίωμα στην πόλη: Χώρος και πολιτική, μτφρ. Τουρνικιώτης Π., επιμ. Δημόπουλος Δ., Αθήνα: Κουκκίδα, 2007. Συλλογικό έργο, Περί του συναισθηματικού δεσμού: Πολιτικες για μια ασφαλή κοινωνία, μτφρ. Σπετσιώτου Κ. και Τασιοπούλου Τ., επιμ. Cramer S. ,Roberts J., Αθήνα: Πολύτροπον, 2006. Σταυρίδης Σ., Η συμβολική σχέση με το χώρο: Πώς οι κοινωνικές αξίες διαμορφώνουν και ερμηνεύουν το χώρο, Αθήνα: Κάλβος, 1990. Ζαφειρόπουλος Κ., Πώς γίνεται μια επιστημονική εργασία;: Επιστημονική έρευνα και συγγραφή εργασιών, 3η έκδ., επιμ. Μπίσμπα Α., Αθήνα: Κριτική, 2015. Συλλογικό έργο, Κατοικία: σχεδιάζω, κατασκευάζω, σκέπτομαι, επιμ. Λαδά Σ., Χαρίση Ε., Αντωνοπούλου Ν., Θεσσαλονίκη: University Studio Press 2015.

Holmes J., Ο John Bowlby και η θεωρία του δεσμού, μτφρ. Αθανασίου Γ., επιμ. Ανδριτσάνου Ε., Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 2009.

Giddens A., Sutton P. W., Κοινωνιολογία, μτφρ. Ομάδα Μεταφραστών, επιμ. Τύπαλγος Ι., Αθήνα: Gutenberg, 2020. Μπαμπινιώτης Γ., Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, 2η έκδ, Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας, 2002.

Alexander C., Ishikawa S., Silverstein M., A Pattern Language, New York: Oxford University Press, 1977.

Altman I., Low S. M., Place Attachment, New York and London: Plenum Press, 1992.

Augé M., Non-Places: Introduction to an Anthropology of Supermodernity, μτφρ. Howe J., London and New York: Verso, 1995.

Barker N., ‘Archigram’s Plug-In City: Peter Cook and Dennis Crompton on their futuristic modular city’, Dezeen, 12 Μαΐου 2020, διαθέσιμο στο: https://www.dezeen.com/2020/05/12/archigram-plug-in-city-peter-cookdennis-crompton-video-interview-vdf/ (ημ. πρόσβασης 30/01/2026).

Britannica Editors, ‘Shoji’, Encyclopaedia Britannica, 20 Ιουλίου 1998 διαθέσιμο στο: https://www.britannica.com/technology/shoji (ημ. πρόσβασης 30/01/2026).

94

Carrasco S., O’Brien D., ‘Beyond the freedom to build: Long-term outcomes of Elemental’s incremental housing in Quinta Monroy’, urbe.

Revista Brasileira de Gestão Urbana, 13, 2021, διαθέσιμο στο: https://doi. org/10.1590/2175-3369.013.e20200001 (ημ. πρόσβασης 30/01/2026).

Cao X., Li X., Yan Y., Yuan X., ‘Skeleton and Infill Housing Construction Delivery Process Optimization Based on the Design Structure Matrix’, Sustainability, 10(12), 2018, διαθέσιμο στο: https://doi.org/10.3390/ su10124570(ημ. πρόσβασης 30/01/2026).

Cuperus Y., ‘An Introduction to Open Building’, διαθέσιμο στο: https:// scispace.com/pdf/an-introduction-to-open-building-2c2rcdkqp8.pdf (ημ. πρόσβασης 30/01/2026).

Fogli D., Arenghi A., ‘Design for All versus One-Size-Fits-All: The Case of Cultural Heritage’, διαθέσιμο στο: https://www.researchgate.net/ publication/326088714_’Design_for_All’_versus_’One-Size-Fits-All’_the_ Case_of_Cultural_Heritage (ημ. πρόσβασης 30/01/2026).

Foucault M., Discipline and Punish: The Birth of the Prison, μτφρ. Sheridan A., New York: Vintage Books, 1995.

García-Salgado T., ‘The Rietveld-Schröder House and the Fifth Element’, Nexus Network Journal, 20(2), 2018, διαθέσιμο στο: https://doi. org/10.1007/s00004-018-0372-1 (ημ. πρόσβασης 30/01/2026).

Giuliani M.V., ‘Theory of attachment and place attachment’, in Bonnes MB, Lee T και Bonaiuto M, επιμ., Psychological theories for environmental issues, Ashgate: Ethnoscapes series, 137-170, 2003.

Goessler T., Kaluarachchi Y., ‘Smart Adaptive Homes and Their Potential to Improve Space Efficiency and Personalisation’, Buildings, 13(5), 2023, 1132, διαθέσιμο στο: https://doi.org/10.3390/buildings13051132 (ημ. πρόσβασης 30/01/2026).

Gropius W., The New Architecture and the Bauhaus, μτφρ. Shand P.M., Cambridge, MA: MIT Press 1965.

Gunter B., Psychology of the Home, London: Whurr Publishers, 2000.

Heidegger M., Building, Dwelling, Thinking, μτφρ. Hofstadter A., New York: Harper Colophon Books, 1971.

Hobson B., ‘Archigram’s Plug-In City shows that “pre-fabrication doesn’t have to be boring”’, Dezeen, 12 Μαΐου 2020, διαθέσιμο στο: https://www. dezeen.com/2020/05/12/archigram-plug-in-city-peter-cook-dennis-crompton-video-interview-vdf/ (ημ. πρόσβασης 30/01/2026) Hull A.J., Architecture in Transition: Herman Hertzberger and the Diagoon Dwellings Revisited, διαθέσιμο στο: https://static1.squarespace. com/static/567ee040a128e603ba9cfbf0/t/567f50a140667a3153 5e3787/1451184289847/Architecture+in+Transition.pdf (ημ. πρόσβασης 30/01/2026).

95

Kaukab F., (2026) ‘One Size Does Not Fit All: Zurich Architects Reevaluate Modernism’s Legacy’, SWI swissinfo.ch, 4 January. Available at: https:// www.swissinfo.ch/eng/culture/one-size-does-not-fit-all-zurich-architectsreevaluate-modernisms-legacy/90651526 (Accessed: 30 January 2026).

Kendall S., και Teicher J., Residential Open Building, London: Taylor & Francis, 2002.

Le Corbusier, Towards a New Architecture, μτφρ. Etchells F., New York: Dover Publications, 1986.

Lefebvre H., The Production of Space. μτφρ. Nicholson-Smith D., Oxford: Blackwell Publishing, 1991.

Lupton D., The Emotional Self: A Sociocultural Exploration, London: Sage Publications, 1998.

Magdziak M., ‘Flexibility and Adaptability of the Living Space to the Changing Needs of Residents’, IOP Conference Series: Materials Science and Engineering, 471, 072011, 2019.

Norberg-Schulz C., The Concept of Dwelling: On the Way to Figurative Architecture, Milan: Electa; New York: Rizzoli, 1985.

O’Brien D., Carrasco S., ‘Contested incrementalism: Elemental’s Quinta Monroy settlement fifteen years on’, Frontiers of Architectural Research, 10(2), 2021, διαθέσιμο στο: https://doi.org/10.1016/j.foar.2020.11.002 (ημ. πρόσβασης 30/01/2026).

Pallasmaa J., The Eyes of the Skin: Architecture and the Senses, Chichester: Wiley-Academy, 2005.

Rapoport A., House Form and Culture, Prentice‑Hall, Englewood Cliffs, NJ, 1969.

Rosa H., ‘Social Acceleration: Ethical and Political Consequences of a Desynchronized High-Speed Society’, Constellations, 10(1), 2003, διαθέσιμο στο: https://acceleratedclassroom.wordpress.com/wp-content/ uploads/2011/03/social-acceleration.pdf (ημ. πρόσβασης 30/01/2026).

Rybczynski W., Home: A Short History of an Idea, London: Penguin Books, 1986.

Sinha A., ‘Review of House as a Mirror of Self’, Architecture+Design, 2007.

Till J και Schneider T, ‘Flexible Housing: The Means to the End’, Architec‑ tural Research Quarterly, 9(3-4), 2005.

Tsigkouni S., Plug-In City: Archigram 1964, Sheffield: Sheffield School of Architecture, 2013.

Tuan, Y.F., Space and Place: The Perspective of Experience, Minneapolis: University of Minnesota Press, 1977.

Williamson S., Tailored Architecture, Master’s thesis, University of Cincinnati, 2021

96

Κατάλογος Εικόνων και Σχημάτων

1.5. Σύνθεση: Ο πυρήνας των αρχών της κατοικίας Σχ. 1 Θεμελιώδης Αρχές της Κατοικίας. (Πηγή: Προσωπικό Αρχείο).

2.2. Η επικράτηση της τυποποίησης - “One Size Fits All”: Η μαζικοποίηση της κατοικίας Εικ. 1 Πολυκατοικίες Μεταναστών (Δραπετσώνα). (Πηγή: Προσωπικό Αρχείο)

3.2. Από το Support & Infill του John Habraken στις σύγχρονες τακτικές ευελιξίας Σχ. 2 Σύστημα Support & Infill. (Πηγή: Προσωπικό Αρχείο). Σχ. 3 Σύστημα Support. (Πηγή: Προσωπικό Αρχείο). Σχ. 4 Σύστημα Infill. (Πηγή: Προσωπικό Αρχείο). Σχ. 5-6 Οι 8 Τακτικές με βάση την Gharavi Alkhansari. (Πηγή: Προσωπικό Αρχείο).

3.3. Πλαίσιο ανάλυσης: Rietveld Schröder House (Gerrit Rietveld, 1924) - Μια μοντερνιστική προσέγγιση στην παραδοσιακή Ιαπωνική κατοικία Εικ. 2 Εξωτερική άποψη κατοικίας Schröder. (Πηγή: ArchDaily, Rietveld Schröder House). Εικ. 3 Λεπτομέρεια μπαλκονιού κατοικίας Schröder. (Πηγή: Cultuuropreis, Rietveld Schröderhuis in Utrecht). Εικ. 4 Κάτοψη ισογείου κατοικίας Schröder. (Πηγή:García-Salgado T., ‘The RietveldSchröder House and the Fifth Element’, Nexus Network Journal, 20(2), 2018, διαθέσιμο στο: https://doi.org/10.1007/s00004-018-0372-1 (ημ. πρόσβασης 30/01/2026), σ. 420). Εικ. 5 Άποψη κλίμακας κατοικίας Schröder. (Πηγή: Rietveld Schröder House, About the house). Εικ. 6 Κάτοψη ορόφου κατοικίας Schröder. (Πηγή:García-Salgado T., ‘The Rietveld-Schröder House and the Fifth Element’, Nexus Network Journal, 20(2), 2018, διαθέσιμο στο: https://doi.org/10.1007/s00004-018-0372-1 (ημ. πρόσβασης 30/01/2026), σ. 421). Εικ. 7 Άποψη ορόφου κατοικίας Schröder. (Πηγή: Rietveld Schröder House, In the museum).

3.4. Πλαίσιο ανάλυσης: Plug-in City (Archigram, 1963-1966) - Η ουτοπία της ευελιξίας σε αστικό επίπεδο Εικ. 8 Τομή που αποτυπώνει ολόκληρο το σχέδιο της Plug-In City μαζί και τους μηχανισμούς της. (Πηγή: Cook P., Plug‑in City: Maximum Pressure Area (Section), 1964, MoMA (Museum of Modern Art), Architecture and Design Collection, διαθέσιμο στο: https://www.moma.org/collection/works/797 (ημ. πρόσβασης 30/01/2026)). Εικ. 9 Τομή που αποτυπώνει τα επιμέρους στοιχεία της Plug-in City. (Πηγή: Hobson B., ‘Archigram’s Plug-In City shows that “pre-fabrication doesn’t have to be boring”’, Dezeen, 12 Μαΐου 2020, διαθέσιμο στο: https://www.dezeen.com/2020/05/12/archigram-plug-incity-peter-cook-dennis-crompton-video-interview-vdf/ (ημ. πρόσβασης 30/01/2026)). Εικ. 10 Προκατασκευασμένες μονάδες κατοίκησης τοποθέτημενες στο δομικό πλέγμα. (Πηγή: Chierichetti, Colonization of space: Ephemeral Megastructures for new city forms. Archigram case, σ. 21).

98

Εικ. 11 Τομή προκατασκευασμένης κατοικίας της Plug-in City. (Πηγή: Tsigkouni S., PLUG‑IN CITY - Archigram, Humanities Assignment, Sheffield School of Architecture, σ. 7). Εικ. 12 Αξονομετρικό σχέδιο προκατασκευασμένης κατοικίας της Plug-in City. (Πηγή: Tsigkouni S., PLUG‑IN CITY Archigram, Humanities Assignment, Sheffield School of Architecture, σ. 8). Εικ. 13 Σχέδιο προκατασκευασμένης μονάδας κατοίκησης.(Πηγή: Hobson B., ‘Archigram’s Plug-In City shows that “pre-fabrication doesn’t have to be boring”’, Dezeen, 12 Μαΐου 2020, διαθέσιμο στο: https://www.dezeen. com/2020/05/12/archigram-plug-in-city-peter-cook-dennis-cromptonvideo-interview-vdf/ (ημ. πρόσβασης 30/01/2026)).

3.5. Πλαίσιο ανάλυσης: Diagoon Houses (Herman Hertzberger, 1967-1971) - Ο ουδέτερος σχεδιασμός στην ενεργή κατοίκηση Εικ. 14-15 Εξωτερική άποψη των Diagoon Houses. (Πήγη: Hertzberger, Diagoon Housing Delft 1967‑1970, σ. 4,14). Σχ. 7 Οι τρεις βασικοί πυρήνες της κατοικίας: σύστημα εγκαταστάσεων, κλίμακα και κενός χώρος. (Πηγή: Προσωπικό Αρχείο). Εικ. 16 Ισοτιμία των χώρων- Σκίτσο/ Τομή. (Πήγη: Hertzberger, Diagoon Housing Delft 1967‑1970, σ. 4). Εικ. 17 Diagoon Houses 1970: Πριν την κατοίκηση. (Πηγή: Hull A.J., Architecture In Transition: Herman Hertzberger and The Diagoon Dwellings Revisited, διαθέσιμο στο: https://static1.squarespace. com/static/567ee040a128e603ba9cfbf0/t/567f50a140667a3153 5e3787/1451184289847/Architecture+in+Transition.pdf, (ημ. πρόσβασης 30/01/2026), σ. 42). Εικ. 18 Diagoon Houses 2010: Δεύτερη παραλλαγή της επέκταση στο δώμα. (Πηγή: Hull, Architecture In Transition: Herman Hertzberger and The Diagoon Dwellings Revisited, σ. 45). Εικ. 19 Διαφορετικές στρατηγικές πλήρωσης κουφωμάτων ανά όροφο της ίδιας κατοικίας. (Πηγή: 20th Century Architecture, Eight Experimental Houses (Diagoon), διαθέσιμο στο: https://url-shortener.me/DAUH (ημ. πρόσβασης 30/01/2026)). Εικ. 20-21 Διαφορετικοί τρόποι πλήρωσης μέσω της κατοίκησης στα Diagoon Houses. (Πηγή: Hertzberger, Diagoon Housing Delft 1967‑1970, σ. 14). Σχ. 8 Διάγραμμα με διαφορετικούς πιθανούς τρόπους πλήρωσης των κουφωμάτων των Diagoon Houses πάνω σε έναν βασικό κάναβο. (Πηγή: Προσωπικό Αρχείο). Εικ. 22 Διαφορετικές προσεγγίσεις των κατοίκων των Diagoon Houses στις αυλές τους: υλικά, πληρώσης και φύτευση. (Πηγή: Hertzberger, Diagoon Housing Delft 1967‑1970, σ. 12). Εικ. 23-24 Διαφορετικές προσεγγίσεις των κατοίκων των Diagoon Houses στις ταράτσες τους. (Πηγή: Hertzberger, Diagoon Housing Delft 1967‑1970, σ. 15).

99

3.6. Πλαίσιο ανάλυσης: Quinta Monroy incremental housing project (ELEMENTAL, 2003-2004) - Η κατοικία ως διαδικασία Εικ. 25 Εξωτερική άποψη του Quinta Monroy. (Πηγή: Hobson B., ‘Elemental’s Quinta Monroy housing was the most significant building of 2004’, Dezeen, 10 Ιανουαρίου 2025, διαθέσιμο στο: https://www.dezeen. com/2025/01/10/quinta‑monroy‑housing‑elemental‑alejandro‑aravena‑21 st‑century‑architecture/, (ημ. πρόσβασης 30/01/2026)). Εικ. 26 Δορυφορική άποψη Σύμπλεγμα κατοικιών του Quinta Monroy. (Πηγή: Hobson B., ‘Elemental’s Quinta Monroy housing was the most significant building of 2004’, Dezeen, 10 Ιανουαρίου 2025, διαθέσιμο στο: https://www.dezeen. com/2025/01/10/quinta‑monroy‑housing‑elemental‑alejandro‑aravena‑21 st‑century‑architecture/, (ημ. πρόσβασης 30/01/2026)). Σχ. 9 Κατοψικό διάγραμμα των δύο τυπολογιών και οι πιθανές επεκτάσεις που μπορούν να υποδεχτούν. (Πηγή: Προσωπικό Αρχείο). Σχ. 10 Αξονομετρικό διάγραμμα των δύο τυπολογιών και οι πιθανές επεκτάσεις που μπορούν να υποδεχτούν. (Πηγή: Προσωπικό Αρχείο). Εικ. 27 Αρχική κατασκευή του Quinta Monroy. (Πηγή: ArchDaily, Quinta Monroy / ELEMENTAL). Εικ. 28 Αρχική κατασκευή του Quinta Monroy με τις επεκτάσεις που δέχτηκε από τους κατοίκους. (Πηγή: ArchDaily, Quinta Monroy / ELEMENTAL). Εικ. 29 Άτυπη προσθήκη μπαλκονίου. (Πηγή: Hobson B., ‘Elemental’s Quinta Monroy housing was the most significant building of 2004’, Dezeen, 10 Ιανουαρίου 2025, διαθέσιμο στο: https://www.dezeen.com/2025/01/10/quinta‑m onroy‑housing‑elemental‑alejandro‑aravena‑21st‑century‑architecture/, (ημ. πρόσβασης 30/01/2026)). Εικ. 30 Άτυπη προσθήκη ορόφου. (Πηγή: Hobson B., ‘Elemental’s Quinta Monroy housing was the most significant building of 2004’, Dezeen, 10 Ιανουαρίου 2025, διαθέσιμο στο: https:// www.dezeen.com/2025/01/10/quinta‑monroy‑housing‑elemental‑alejandr o‑aravena‑21st‑century‑architecture/, (ημ. πρόσβασης 30/01/2026)).

100

Δέρη Ηλιάνα