DISPLACING PLACES:από τον εντοπισμένο τόπο στην παγκόσμια τοπικότητα της σύγχρονης αστικής εμπειρίας

D I S P L A C I N G

PLAC E S: από

τον

εντοπισμένο

τόπο

στην

παγκόσμια

τοπικότητα της σύγχρονης αστικής

Κάκου Αθανασία Τσανάδη Δήμητρα

Φεβρουάριος 2024

εμπειρίας

. . . . .

DISPLACING PLACES: από τον εντοπισμένο τόπο στην παγκόσμια τοπικότητα της σύγχρονης αστικής εμπειρίας

ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αθανασίου Ευαγγελία ΟΜΑΔΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΩΝ: Κάκου Αθανασία Τσανάδη Δήμητρα ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Φεβρουάριος 2024

Αφιερωμένο στο Δημήτρη και στο Χρήστο

Ιδιαίτερες ευχαριστίες στην κα Αθανασίου για την γενική καθοδήγηση και στήριξη, όπως επίσης σε γονείς και φίλους που στήριξαν με φαγητό και συζητήσεις.

Π Ε ΡΙΕΧ Ο Μ Ε Ν Α

Εισαγωγή.........................................................................................................................9

1. Τόπος

.....................................................................................................................14 1.1 Ο τόπος ως προς τον χώρο....................................................................................16 1.2 Ο τόπος ως υπαρξιακός χώρος..............................................................................20 1.3 Ο τόπος ως ιδέα, έννοια και τρόπος ύπαρξης στον κόσμο...................................26 1.3.1 Η αίσθηση του τόπου..........................................................................................28 .

2. Ο τόπος στην παγκοσμιοποιημένη πόλη των δικτύων

..........................32 2.1 Η νέα μητρόπολη.......................................................................................................37 2.1.1 Μετάπολη & City a la carte................................................................................38 2.1.2 Η κοινωνία των δικτύων και ο χώρος των ροών...............................................39 2.2 Ο τόπος ως ανταγωνιστικό προϊόν.........................................................................41 2.2.1 Ρευστά όρια - Αυστηρά τείχη..............................................................................45 2.3 Η ανάδυση των μη - τόπων......................................................................................52 2.4 Μία νέα αίσθηση του τόπου.....................................................................................58

3. Από τον κυβερνοχώρο στον υβριδικό χώρο

............................................64 3.1 Εικονικές Πόλεις.........................................................................................................69 3.2 Post-Desktop Era: από τον υπολογιστή στην πανταχού παρούσα τεχνολογία.....72 3.2.1 Αναγνώριση θέσης και Μέσα δι’εντοπισμού........................................................75 3.2.2 Επαυξημένη Πραγματικότητα (AR).....................................................................76 3.3 Πολλαπλές αναγνώσεις του φυσικού χώρου..........................................................78 3.3.1 Η επαύξηση του χώρου......................................................................................78 3.3.2 Υβριδικός χώρος:................................................................................................81 3.4 Παράλληλες συνθήκες..............................................................................................84

4. Covid-19

..............................................................................................................92 4.1 Οι συνέπειες της πανδημίας.....................................................................................95

5. Αντί επιλόγου: Παντού και Πουθενά

..........................................................102

Βιβλιογραφία...............................................................................................................108

Ε Ι Σ Α Γ Ω Γ Η

Ε Ι Σ Α Γ Ω Γ Η

Η ανθρώπινη ύπαρξη είναι αναμφίβολα συνυφασμένη με την έννοια του «τόπου» (place). Είναι μια σχέση αμφίδρομη, που γίνεται αντιληπτή σε κάθε έκφανση της ανθρώπινης ζωής, καθώς ολόκληρη η ανθρώπινη δράση έχει ως σημείο αναφοράς κάποιο συγκεκριμένο τόπο και λαμβάνει χώρα σε αυτόν: ζούμε σε τόπους, κατοικούμε σε τόπους και αλληλεπιδρούμε με αυτούς. Ο τόπος, ωστόσο, είναι μια πολυδιάστατη έννοια και η πολυπλοκότητα της σύγχρονης εποχής και, επακόλουθα, της σύγχρονης κοινωνίας έχει μεγάλη επιρροή στην ταυτότητα του ατόμου, στην αντιμετώπιση του περιβάλλοντα χώρου και στο γενικότερο αίσθημα οικειότητας. Σκοπός της εργασίας είναι η διερεύνηση του σταδιακού μετασχηματισμού της έννοιας του τόπου -και της πιθανής «αποϋλοποίησης» του- στο χωρικό πλαίσιο της πόλης, από τον 20ο αιώνα στο πέρασμα στην μετανεωτερικότητα και τέλος στη σύγχρονη εποχή, με την ανάδυση της τεχνολογίας και την επέκταση των δικτύων. Στο πλαίσιο αυτό, τα παρακάτω ερωτήματα, αποτέλεσαν την αφετηρία της εν λόγω θεωρητικής μελέτης:

>> Πως ορίζεται η έννοια του τόπου στο σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον;

>> Πως αντιλαμβάνεται ο άνθρωπος τον τόπο μέσω της εδραίωσης των δικτύων και τη σταδιακής ψηφιοποίησης πτυχών της καθημερινότητας;

>> Τι μετατόπιση έχει δεχθεί το βίωμα του τόπου; >> Μπορεί ο τόπος ως έννοια να υπάρξει ή μιλάμε για ένα σύγχρονο καθεστώς ανεστιότητας;

Το πεδίο έρευνας εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο του «αστικού και πολεοδομικού σχεδιασμού». Η διαδικασία έρευνας ξεκίνησε με την ανάλογη βιβλιογραφική έρευνα και συλλογή βιβλιογραφικού υλικού από τα πεδία των θεωριών της αρχιτεκτονικής, της κοινωνιολογίας, της αστικής γεωγραφίας καθώς και από τις γενικότερες φιλοσοφικές, κοινωνικές και ψυχολογικές

009

Ε Ι Σ Α Γ Ω Γ Η

προσεγγίσεις του χώρου. Η μελέτη διαρθρώνεται σε 4 κεφάλαια, τα οποία βασίζονται σε μία βασική-όχι αυστηρή- χρονική αλληλουχία γεγονότων, δεδομένου ότι πολλές από τις θεωρήσεις και τα γεγονότα που αναφέρονται εξελίχθηκαν χρονικά παράλληλα. Λόγω αυτού, σημειώνεται μία αλληλοκάλυψη αναφορών οι οποίες επιβεβαιώνουν ή αναιρούν η μία την άλλη. Το πρώτο κεφάλαιο περιλαμβάνει μία εισαγωγική προσέγγιση των εννοιών του «χώρου», του «τόπου», καθώς και της «αίσθησης του τόπου» από τις επιστήμες της φιλοσοφίας, της κοινωνιολογίας, της αρχιτεκτονικής και της ανθρωπογεωγραφίας. Με αφετηρία το Ρεύμα της Φαινομενολογίας και τη θεωρητική προσφορά του Heidegger, η έννοια του τόπου θα συνδεθεί με το ανθρώπινο βίωμα. Αντίστοιχα, η έννοια της «αίσθησης του τόπου» θα περιγράψει τους απροσδιόριστους δεσμούς μεταξύ ανθρώπων και τόπων, οι οποίοι συντελούν στην καλλιέργεια μιας αυθεντικής αίσθησης του «ανήκειν».

Το κείμενο βασίστηκε, κυρίως, στις θεωρίες των: • Heidegger |Κτίζειν Κατοικείν Σκέπτεσθαι (1952), • Christian Norberg-Schulz |Existence, Space, Architecture (1971), • Maurice Merleau-Ponty | Phénoménologie de la perception (1945), • Edward Relph |Place and Placelessness (1976), • Yi-Fu Tuan |Space and Place (1977).

Στο δεύτερο κεφάλαιο θίγεται η μεταβατική περίοδος που σημειώνεται σε ζητήματα οικονομικά, κοινωνικά και χωρικά, ως αποτέλεσμα του φαινομένου της παγκοσμιοποίησης και της εμφάνισης των δικτύων μεταφοράς και επικοινωνίας. Κατά τη διάρκεια των δεκαετιών του 1970-90, ξεκίνησε η αποκαλούμενη «πληροφοριακή επανάσταση» (Τερζόγλου, 2009, σ.

353), η οποία δημιούργησε ένα καθεστώς έντονης κινητικότητας, πολυπλοκότητας και αυξημένων ταχυτήτων. Η δομή των πόλεων μετασχηματίστηκε. Ο σύγχρονος αστικός χώρος έπαψε να ορίζεται από τα στενά όρια του τόπου, ενώ η ταυτότητα του υποκειμένου μετατοπίστηκε από τα χωρικά-φυσικά όρια της κοινότητάς του. Η παγκοσμιοποιημένη μητρόπολη

010

Ε Ι Σ Α Γ Ω Γ Η

περιγράφεται από κατακερματισμό, κοινωνικές ανισότητες, όρια και αποκλεισμούς. Η καλλιέργεια νέων χωρικών σχημάτων και η επανεξέταση της έννοιας του τόπου σε σχέση με το ανθρώπινο βίωμα αποτελούν κεντρικά θέματα προς διερεύνηση.

Σημαντικές πηγές αποτέλεσαν τα έργα των: • François Ascher |Métapolis ou l’avenir des villes (1995), • Manuel Castells |The rise of the network society (2010), • Rem Koolhaas|Generic City (1995), • David Harvey |Mapping the Futures (1989), • Marc Augé |Non-lieux : introduction à une anthropologie de la surmodernité (1992), • Stephen Graham και Simon Marvin |Telecommunications and the City: electronic spaces, urban places (1996), • GUST | The urban condition: space community and self in the contemporary Metropolis (1999), • Doreen Massey |A global sense of place (1995).

Το τρίτο κεφάλαιο πραγματεύεται την επανάσταση των τεχνολογιών επικοινωνίας και πληροφόρησης καθώς και την εξάπλωση των προσωπικών υπολογιστών, τα οποία οδήγησαν στη μετάβαση από τα παραδοσιακά μέσα μαζικής ενημέρωσης, σε ένα σύστημα οριζόντιων δικτύων επικοινωνίας, οργανωμένων γύρω από το διαδίκτυο και την ασύρματη επικοινωνία (Castells, 2010, σ. xxxi). Το 1982, στο πνεύμα της εποχής το περιοδικό «Time» ανέδειξε τον υπολογιστή ως τον «Άνθρωπο της Χρονιάς», τον πρώτο «μη-άνθρωπο» που έλαβε το βραβείο, από τη δημιουργία του περιοδικού, το 1927 (Floridi , 2008, σ. 130). Αν και ειρωνική, θα έλεγε κανείς, η δημοσίευση προφήτευσε την πανταχού παρούσα τεχνολογία του Διαδικτύου που θα κατέκλυζε κάθε πτυχή της ανθρώπινης δραστηριότητας. Πράγματι, η επικράτηση του «κυβερνοχώρου» μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1990, οδήγησε στο τεχνολογικό άλμα των τελευταίων δεκαετιών, με την εδραίωση των ασύρματων τεχνολογιών επικοινωνίας. Το φαινόμενο αυτό θα θεσμοθετήσει ένα νέο καθεστώς συνύπαρξης της φυσικής και ψηφιακής πραγματικότητας. Τα παλαιότερα δίπολα αμφισβητούνται, δημιουργώντας νέους όρους

011

Ε Ι Σ Α Γ Ω Γ Η

αντίληψης και βίωσης του σύγχρονου αστικού χώρου, λόγω των ταυτόχρονων αλληλεπιδράσεων που συμβαίνουν τόσο στο φυσικό όσο και ψηφιακό χώρο. Η παράλληλη αυτή συνθήκη θα εγείρει ποικίλα ερωτήματα για τη φύση της σχέσης ανθρώπου-φυσικού περιβάλλοντος, το ρόλο των τόπων στη σύγχρονη πραγματικότητα, καθώς και τη φύση των αναδυόμενων μη-τόπων.

Πηγή μελέτης και κατανόησης της σύγχρονης συνθήκης αποτέλεσαν τα έργα των: • Pierre Lévy |Becoming Virtual (1998), • William J. Mitchell |City of Bits (1995), • Lev Manovich|Language Of New Media (2002), • Adriana Silva de Souza |From Cyber to Hybrid: Mobile Technologies as Interfaces of Hybrid Spaces (2011), • Michael Heim |The metaphysics of virtual reality (1993), • Frank Eckardt et al. (eds.) |Mediacity: situations, practices and encounters (2008), • Eric Kluitenberg |The Network of Waves Living and Acting in a Hybrid Space (2006), • Mitchell Schwarzer |A Sense of Place, A World of Augmented Reality (2010).

Το τέταρτο κεφάλαιο έρχεται να περιγράψει τους παγκόσμιους κοινωνικούς και χωρικούς μετασχηματισμούς κατά την περίοδο της πανδημίας του Covid-19 και να αναλύσει το αντίκτυπο στη σχέση του ανθρώπου με τη φυσική πραγματικότητα. Η περίοδος της καραντίνας ανάδειξε τις δυνατότητες της ψηφιοποίησης των δραστηριοτήτων της καθημερινής ζωής (πχ τηλεργασία, τηλεκπαίδευση). Ταυτόχρονα καλυτέρεψε, διατήρησε και επιδείνωσε διαφορετικές πτυχές της καθημερινότητας και επαναπροσδιόρισε εκ νέου υφιστάμενα δίπολα, θέτοντας νέα ερωτήματα.

Μελέτες που χρησιμοποιήθηκαν είναι των: • Adriana Silva de Souza |Hybrid spaces 2.0: Connecting networked urbanism, uneven mobilities, and creativity, in a (post) pandemic world (2023), • David Bell |An Introduction to Cybercultures (2001).

Τέλος, το 5ο κεφάλαιο αποτελείται από τα γενικά συμπεράσματα που σημειώθηκαν στο πέρας της ερευνητικής εργασίας, τα οποία και παρατίθενται ενοποιημένα, με στόχο την παρακίνηση του αναγνώστη

012

Ε Ι Σ Α Γ Ω Γ Η

.. .

για περαιτέρω ενασχόληση και αναζήτηση επί του θέματος.

Να σημειωθεί ότι ιδιαίτερα βοηθητικές κατά τη διάρκεια της συνολικής συγγραφής αποτέλεσαν τα έργα των: • Cresswell |Place a short introduction (2004) • Νικόλαος-Ίων Τερζόγλου| Ιδέες του χώρου στον 20ο αιώνα (2009) • Doreen Massey | For Space (2005) • Δήμητρα Χατζησάββα| Σύγχρονες Αρχιτεκτονικές Θεωρήσεις: σχέσεις φιλοσοφίας και αρχιτεκτονικής (2023) • Παύλος Λέφας| Αρχιτεκτονική και Κατοίκηση: από τον Heidegger στον Koolhaas (2008)

.

013

Cole Thomas, The Arcadian or Pastoral State. Oil on canvas, 1834. (ψηφιακή επεξεργασία) Η Αρκαδία είναι ένα Το Locus amoenus **λατινικά σημαίνει «ευχάριστος τόπος»

1.

. Τ Ο Π Ο Σ

Τ

Ο

Π

Ο

Σ

Ο Jeff Malpas, στην εισαγωγή του βιβλίου του «Place And Experience: A Philosophical Topography» (1999), προσπαθώντας να εισάγει τον αναγνώστη στην σημασία του τόπου για τον άνθρωπο, αναφέρει ότι υπάρχει μια αμφίδρομη σχέση επιρροής μεταξύ των ανθρώπων και του περιβάλλοντα κόσμου. H ανθρώπινη ταυτότητα είναι κατά κάποιο τρόπο αδιαχώριστα συνδεδεμένη με την τοποθεσία και «μόνο μέσα από μια εξερεύνηση της έννοιας του τόπου, είναι δυνατό να έρθει στο φως η ίδια η σημασία του [του τόπου]» (Malpas, 1999, σ. 11). Η διερεύνηση της έννοιας του τόπου παρόλα αυτά δεν επρόκειτο για μία μονόπλευρη διαδικασία. Αντιθέτως, αποτέλεσε κέντρο διεπιστημονικού ενδιαφέροντος, αποκτώντας σωρεία νέων ορισμών και εννοιολογήσεων. Η αρχιτεκτονική, η πολεοδομία, η ανθρωπιστική γεωγραφία, η κοινωνιολογία και η κοινωνική ψυχολογία είναι μόνο μερικά παραδείγματα επιστημονικών πεδίων που έχουν επιχειρήσει να προσεγγίσουν την έννοια του τόπου. Στόχος του κεφαλαίου δεν είναι μια χρονολογική καταγραφή των ορισμών που έχουν δοθεί για τον τόπο, αλλά μια προσέγγιση του όρου με σκοπό την καλύτερη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι άνθρωποι βιώνουν το σύγχρονο αστικό περιβάλλον, το οποίο αποτελεί και το χωρικό πλαίσιο της εργασίας.

1.1 Ο τόπος ως προς τον χώρο Στην προσπάθεια διερεύνησης της έννοιας του τόπου κρίνεται αναγκαίος ο συσχετισμός της με την έννοια του χώρου. Σύμφωνα με τον Malpas, μια διερεύνηση της έννοιας του τόπου δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί, παρά μόνο σε συνδυασμό και τη διερεύνηση της έννοιας του χώρου01 (1999, σ. 18). Η διαδικασία αυτή κατ’ επέκταση επιτρέπει την ανάλυση του τόπου ως ανθρωπολογικό χώρο με νοήματα, όπως αυτός νοείται στις σύγχρονες κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες. Συχνά, στην καθημερινή ζωή ο χώρος και ο τόπος λαμβάνονται ως συνώνυμα. Ωστόσο, αποτελούν διακριτές έννοιες. O Christian Norberg-Schulz (1971, σ. 10) αναφέρει ότι η διάκριση αυτή φαίνεται ήδη

01 Ο Malpas αναφέρει ότι: «Η σύνδεση του τόπου με το χώρο, ενώ είναι κεντρική σε κάθε προσπάθεια κατανόησης του τόπου, παρουσιάζει ωστόσο ένα πρόβλημα για την προσπάθεια να φτάσουμε σε μια τέτοια κατανόηση. Διότι η φιλοσοφική ιστορία της έννοιας του χώρου στη δυτική σκέψη είναι μια ιστορία κατά την οποία ο χώρος πράγματι κατανοήθηκε όλο και περισσότερο με τους στενότερους όρος που τον συνδέουν με τη φυσική έκταση» (Malpas, 1999, σ. 18)

016

Τ

Ο

Π

Ο

Σ

στις αρχαιοελληνικές θεωρίες όπου σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, ο τόπος είναι ένα υποσύνολο του χώρου, δηλαδή, η ευρύτερη έννοια του χώρου δημιουργείται από το άθροισμα των επιμέρους τόπων. Αργότερα οι θεωρίες γύρω από το χώρο που βασίστηκαν στην Ευκλείδεια γεωμετρία – και διατηρήθηκαν μέχρι και το 19ο αιώνα - χαρακτήρισαν το χώρο ως άπειρο και ομοιογενή. Ο χώρος αναλύθηκε σε ένα ορθολογικό σύστημα συντεταγμένων το οποίο παρείχε μια πιστή αναπαράσταση του φυσικού χώρου. Στη συνέχεια, με τη θεωρία της σχετικότητας, προστέθηκε η διάσταση του χρόνου, που αποδείχθηκε ότι προσέφερε μια σαφέστερη προσέγγιση του φυσικού χώρου. Η αρχαία έννοια, λοιπόν, του ενιαίου χώρου, χωρίστηκε σε συγκεκριμένους φυσικούς χώρους και αφηρημένους μαθηματικούς χώρους. Ο Casey, στο βιβλίο του «The Fate of Place» (1998), αναφέρεται στην αξιακή διαφορά της έννοιας του τόπου σε σχέση με την έννοια του χώρου την περίοδο της νεωτερικότητας, με τη πρώτη να αντιμετωπίζεται ως δευτερευούσης σημασίας. Η ακμή των φυσικών και κοινωνικών επιστημών, επικεντρώνει το ενδιαφέρον στο χώρο και το χρόνο, παραγκωνίζοντας την έννοια του τόπου ως παρωχημένη. Στο έργο εκπροσώπων της νεότερης φιλοσοφίας (βλ. Newton, Descartes, Leibniz, Kant), ο τόπος θεωρείται τμήμα του ομοιογενούς, άπειρου και απεριόριστου χώρου, με περιορισμένα όρια και συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Με βάση αυτή τη θεώρηση, από το 18ο-19ο αιώνα, ο τόπος αφομοιώνεται από το χώρο και υποτάσσεται στο χρόνο (όπως αναφέρεται στη Χατζησάββα, 2009, σ. 375). Ωστόσο μεταπολεμικά, η διαλεκτική που αφορούσε το χωροχρονικό πλαίσιο θα αλλάξει, αντικαθιστώντας την έννοια του χώρου με αυτήν του βιωμένου χώρου. Οι πληγές που άφησε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος αποτέλεσαν μία από τις αφορμές για την ανάδυση ενός νέου προβληματισμού και μιας νέας τάξης πραγμάτων, η οποία ξεκίνησε να στρέφεται προς την ψυχολογική θεώρηση των χωρικών εννοιών, όπου και παρατηρείται μια αποκλιμάκωση των ιδεών του αφηρημένου, καθολικού χώρου του μοντερνισμού02

02 Ο μοντερνισμός αναπτύχθηκε στα πλαίσια μιας φιλοσοφικής θεώρησης η οποία έδινε έμφαση στην πρόοδο και ενισχύθηκε από τη γραμμική έννοια του χωροχρόνου και την εκρηκτική εμφάνιση νέων χωρικών πειραματισμών. Ωστόσο, στην επιδίωξη του να ορίσει την ταυτότητά του μέσω της διαλεκτικής κίνησης, απέρριψε οτιδήποτε αντίθετο προς αυτόν. Επιδιώκοντας να συλλάβει το πνεύμα της εποχής (Zeitgeist), αρνήθηκε το παρελθόν, ενώ η νέα αφηρημένη έννοια του χώρου απέρριψε τις τοπικές ιδιαιτερότητες και τις στυλιστικές καταβολές, προς χάριν του οράματος μιας συνολικής διεθνούς πρωτοπορίας. Έτσι, ο χώρος γίνεται η αρνητική αντίληψη του τόπου, μία ουτοπία (Χαζτησάββα, 2009, σ. 68).

017

Τ

Ο

Π

Ο

Σ

(Τερζόγλου, 2009, σ. 253). Σε αυτό το πλαίσιο, αναδύεται ένας νέος τοπικισμός, με μία έμφαση στο ατομικό ιδιωτικό και συναισθηματικό βίωμα. Το φιλοσοφικό ρεύμα της φαινομενολογίας03 θα αλλάξει ολοσχερώς τη σκέψη γύρω από τη φύση του χώρου, εισάγοντας μια πιο «ανθρωπολογική» θεώρησή του (ο.π.). Ειδικότερα, οι πρότερες θεωρητικές προσεγγίσεις του αφηρημένου, οικουμενικού, φαινομενικά ομοιότροπου χώρου του μοντερνισμού, που αναφέρονταν σε έναν άνθρωπο ιδανικό, αμιγή, τέλειο, ολοκληρωμένο, ικανό να ζει σε χώρους καθ’ όλα ορθολογικούς τέλειους και διάφανους04 , θα στραφούν πλέον σε ένα πιο ρεαλιστικό πρότυπο05 , σε έναν άνθρωπο συγκεκριμένο, ατελή και υποκειμενικό. Οι θεωρίες γύρω από το χώρο καλούνται να εναρμονιστούν με την ιστορική συνέχεια και την ταυτότητα κάθε τόπου, με αποτέλεσμα την παραγωγή χώρων, οι οποίοι δίνουν στον άνθρωπο τη δυνατότητα να νιώσει ενεργό υποκείμενο, και ταυτόχρονα ικανό να συμμετέχει στη διαδικασία παραγωγής του (Montaner, 2018, σ. 41). Εισάγεται, κατά αυτόν τον τρόπο, μια νέα προβληματική της έννοιας του βιωμένου χώρου, σε συνάρτηση με την αντίληψη και την εμπειρία του ανθρώπου. Η πρωτύτερη έννοια το χώρου αναδιαμορφώνεται σε χώρο υπαρξιακό, όπου οι αισθητικές αρχές παραγωγής του προέρχονται από τις αντιληπτικές και συγκινησιακές εμπειρίες του υποκειμένου (Χατζησάββα, 2009, σ. 81). Αυτή η στροφή και η αντικατάσταση της ευμετάβλητης ιδέας

03 Η φιλοσοφία της φαινομενολογίας αναπτύχθηκε από τον Franz Brentano και τον Edmund Husserl τον δέκατο ένατο αιώνα και το κεντρικό της μέλημα είναι αυτό που οι φιλόσοφοι αποκαλούν «προθετικότητα». Ο όρος «προθετικότητα» αναφέρεται στην «σχετικότητα» (aboutness) της ανθρώπινης συνείδησης. Η συνείδηση οικοδομεί μια σχέση μεταξύ του εαυτού και του κόσμου που δίνει νόημα στον κόσμο, καθώς δεν μπορεί κανείς να έχει συνείδηση, χωρίς να έχει συνείδηση για κάτι. Το νόημα των φαινομένων του κόσμου είναι αδιαχώριστο από την ανθρώπινη εμπειρία, καθώς τα πάντα βιώνονται και κατανοούνται σε σχέση με αυτό. Αντίστοιχα, το νόημα δεν μπορεί να διαχωριστεί από τη συνείδηση μας, καθώς αυτή είναι που τους δίνει σάρκα. Η συνείδηση δεν συνεπάγεται μόνο την επίγνωση των πραγμάτων, αλλά επηρεάζεται από τα αντικείμενα, τον τόπο και τις έννοιες που σχετίζονται με αυτά (Cresswell, 2004, σ. 22).

04 Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού του προτύπου και του ιδεατού χρήστη αποτελεί η σχηματοποίηση του «modulor». Μια ανθρωπομετρική κλίμακα αναλογιών που επινοήθηκε από το Le Corbusier. Ο πρωταρχικός στόχος του Le Corbusier ήταν να ανακαλύψει ένα σύστημα βασισμένο την αρμονία και την ευκολία. Αυτό θα επιτυγχανόταν με τη θέσπιση προτύπων βασισμένων σε συγκεκριμένες αναλογίες, όπου καθετί καινούργιο θα έπρεπε να βασίζεται σε αυτά τα πρότυπα προκειμένου να εφαρμοστεί (Montaner, 2018, σ. 40) 05 Σύμφωνα με τον Λέφα «…γινόταν αντιληπτή (η μοντέρνα αρχιτεκτονική) ως μια φιλοσοφία σχεδιασμού που αγνοούσε τον άνθρωπο ως ιστορική οντότητα και απευθυνόταν σ’ αυτόν ως έμφρονο όν, ήταν φυσικό να καταγραφεί στην κοινή συνείδηση ως ανεδαφική, ανοίκεια, από τη σύστασή της ουτοπική.» (2008, σ. 25)

018

Τ

Ο

Π

Ο

Σ

του χώρου σε εκείνη ενός τόπου συγκεκριμένου06, θα επηρεάσει σημαντικά και τη σκέψη του μοντερνισμού, όπως εκφράστηκε στον πολεοδομικό σχεδιασμό και την γεωγραφία. Το φαινόμενο αυτό θα παρατηρηθεί έντονα ειδικότερα μετά το 1950 και μέχρι το 1990, όπου στη σημασία του δημόσιου κοινού χώρου διεισδύει η νέα οντολογική αξία του βιωμένου χώρου, σε συνδυασμό με την μοναδικότητα του τόπου και την συναισθηματική και βιωματική ανάγνωσή του (Τερζόγλου, 2009, σ. 254). Μέσω της νέας αυτής προσθήκης, η ανθρώπινη επιρροή γίνεται κύριο αντικείμενο μελέτης, ως βασικός παράγοντας διαχωρισμού των δύο χωρικών αυτών εννοιών. Η συμβολή των ανθρωπιστικών θεωρήσεων στο χώρο της ανθρωπογεωγραφίας αποτελεί σημείο καμπής για τη στροφή προς την ανθρώπινη σκοπιά και εμπειρία. Η επιστήμη της γεωγραφίας θα προβεί στον επαναπροσδιορισμό υφιστάμενων εννοιών, αυτή τη φορά όμως θα διευρύνει κατά πολύ το περιεχόμενο τους, εντάσσοντας το ανθρώπινο βιωματικό κομμάτι. Όπως αναφέρει ο Cresswell:

« Ο χώρος είναι μια πιο αφηρημένη έννοια από τον τόπο.

Όταν μιλάμε για χώρο τείνουμε να σκεφτόμαστε το εξωτερικό χώρο ή τους χώρους της γεωμετρίας […] Ο χώρος, λοιπόν, έχει θεωρηθεί σε διάκριση με τον τόπο ως ένα πεδίο χωρίς νόημα - ως ένα «γεγονός της ζωής» που, όπως και ο χρόνος, παράγει τις βασικές συντεταγμένες της ανθρώπινης ζωής. Όταν οι άνθρωποι επενδύουν νόημα σε ένα τμήμα του χώρου και στη συνέχεια συνδέονται με αυτό με κάποιον τρόπο, αυτό γίνεται τόπος.

»

(Cresswell, 2004, σσ. 8-10)

Η παραπάνω φράση καταφέρνει να συμπτύξει τη διάκριση μεταξύ του φυσικού χώρου ως ορθολογικό και ουδέτερο πεδίο μέτρησης και υπολογισμού, και του τόπου, ως βιωμένο τμήμα του φυσικού χώρου από τον άνθρωπο, μέσω της απόδοσης νοήματος σε αυτόν. Ακόμα και ως υποσύνολο του χώρου, ο τόπος δεν παραμένει ουδέτερος και ορισμένος. Αντιθέτως, μέσω της ανθρώπινης επιρροής, στολίζεται με ένα συνονθύλευμα χαρακτηριστικών, υλικών ή άυλων, επιβεβαιώνοντας την ευμετάβλητη φύση του. Η ποιοτική αποτίμηση του χώρου στην ανθρωπογεωγραφία, έναντι της αυστηρά ποσοτικής προσέγγισης, φανέρωσε τη μεταφραστική μετάβαση της ιδέας του χώρου,

06 Ο Τερζόγλου αναφέρει «Η έννοια του συγκεκριμένου τόπου αποκτά τώρα μεγαλύτερη σημασία από αυτή του φαινομενικά ομοιότροπου, αφηρημένου, κοσμοπολίτικου, διεθνιστικού και οικουμενικού χώρου της Μοντέρνας αρχιτεκτονικής και τη συνακόλουθη ιδεαλιστική του θεώρηση» (2009, σ. 254)

019

Τ

Ο

Π

Ο

Σ

η οποία διανθίζεται με τις νοηματικές, ψυχολογικές, συγκινησιακές, βιωματικές, πολιτικές και πρακτικές συνιστώσες του ατομικού και κοινωνικού βιώματος, στο πλαίσιο της καθημερινότητας του εκάστοτε υποκειμένου. Η διαδικασία αυτή περιγράφει με επιτυχία αυτό που ορίζουμε ως «τόπο» και η ανθρώπινη επιρροή και η πολυπλοκότητα των νοημάτων που επιφέρει στο χωρικό βίωμα, το μετατρέπει σε ένα κοινωνικό πεδίο επένδυσης κοσμοθεωριών, δημιουργώντας μία πολλαπλότητα τόπων, η οποία όμως, παρά την έντονη ποικιλομορφία, πηγάζει από παρόμοιες διεργασίες και έχει την ίδια αφετηρία, τον άνθρωπο (Τερζόγλου, 2009, σσ. 50-2). Έτσι από το χώρο περνάμε στον τόπο. Η έννοια του τόπου, ως τμήμα του βιωμένου χώρου και αναπόσπαστο κομμάτι της ανθρώπινης ύπαρξης, θα δώσει το έναυσμα για την εμβάθυνση της σχέσης ανθρώπου-περιβάλλοντος και θα ξεδιπλώσει έναν τεράστιο διάλογο σχετικά με το ρόλο του υποκειμένου στη διαμόρφωση της νέας πραγματικότητας.

1.2 Ο τόπος ως υπαρξιακός χώρος O Martin Heidegger (1951), σε μια διαλεκτική αντίθεση από τον ορθολογισμό του μοντερνισμού, έστρεψε το ενδιαφέρον του σε μια πιο ανθρωποκεντρική θεώρηση του κόσμου, όπου η πραγματικότητα εξαρτάται από την προσωπική αντίληψη και βίωσή της, τοποθετώντας, έτσι στο επίκεντρο της ανάλυσής του την έννοια του τόπου. Ουσιαστικά, στη σκέψη του Heidegger, η σημασία της εμπλοκής της ανθρώπινης ύπαρξης με το κόσμο φανερώνεται από τη κεντρική σημασία του «dasein». Με το «dasein» διαχωρίζεται η αντίληψη του «βρίσκομαι σε αυτόν τον κόσμο» (being- in- the world) από αυτή της φυσικής θέσης ενός αντικειμένου σε αυτόν. Η ύπαρξη του ανθρώπου καθορίζεται από τους συναισθηματικούς δεσμούς του ανθρώπου, οι οποίοι δημιουργούνται μέσω της αλληλεπίδρασης του με άλλους ανθρώπους ή αντικείμενα που βρίσκονται γύρω του. Κατά αυτόν τον τρόπο η ύπαρξη βρίσκεται πάντα σε μια διαρκή αναπόσπαστη σχέση με τη συνείδηση του τόπου, όπου αυτός καθορίζεται από τους συναισθηματικούς δεσμούς ή την ανησυχία για αυτόν (Entrikin, 1976, σ. 622). Πιο συγκεκριμένα, η σκέψη του Heidegger γύρω από την έννοια του τόπου, σε συνάρτηση με αυτή του χώρου, εντοπίζεται στο κείμενο της διάλεξης του με τίτλο «Κτίζειν Κατοικείν Σκέπτεσθαι» (1951), όπου εγείρει την προβληματική του γύρω από το φλέγον ζήτημα της κατοίκησης ως το υπαρξιακό γνώρισμα του θνητού όντος, στον μεταπολεμικό κόσμο. Κατά τη διερεύνηση

020

Τ

Ο

Π

Ο

Σ

και τον προσδιορισμό των εννοιών του χώρου και του τόπου, διέκρινε ότι ο μαθηματικός-επιστημονικός χώρος είναι οντολογικά υποδεέστερος από τον τόπο, καθώς αντλεί τη ουσία του από αυτόν: «οι χώροι προσλαμβάνουν την ουσία τους από τόπους και όχι από τον χώρο» (Heidegger, 2008, σ. 53). Με αυτό τον τρόπο, η έννοια του τόπου, εξυψώνεται, ως πιο αποκαλυπτική και ουσιώδης από την έννοια του χώρου. Ο Heidegger κάνει αναφορά στη σημασία των αρχιτεκτονικών προϊόντων που τα ορίζει ως «γνήσια πράγματα» και τα θέτει ως προϋπόθεση να πραγματοποιηθούν ώστε να μετατραπεί ένας χώρος σε τόπο: «Οι χώροι τους οποίους καθημερινά διασχίζουμε παραχωρούνται στους τόπους, η ουσία των οποίων θεμελιώνεται σε πράγματα του είδους των κτισμάτων» (2008, σ. 57). Ως εκ τούτου, γίνεται αντιληπτό ότι ο χώρος δεν υφίσταται ανεξάρτητα από τα «πράγματα» καθώς είναι κάτι περισσότερο από αντικείμενα προς εξυπηρέτηση του ανθρώπου07 . Οι τόποι, ως «πράγματα» που διαφυλάσσουν την ύπαρξη του ανθρώπου, είναι αυτοί που δημιουργούν χώρο. Με τη σκέψη του Heidegger λοιπόν, ο χώρος, από αφηρημένη μαθηματική έννοια, αποκτά οντότητα μέσω της παρουσίας του ανθρώπου και μετατρέπεται σε τόπο. Ο χώρος, ως εκ τούτου, δεν είναι μόνο αδιαχώριστος από τον τόπο αλλά και από τον άνθρωπο:

« Εάν στρέψουμε την προσοχή μας στις σχέσεις ανάμεσα

σε τόπους και χώρους, ανάμεσα σε χώρους και «χώρο», τότε θα αποκτήσουμε ένα έρεισμα για να στοχαστούμε τη σχέση ανθρώπου και χώρου […] Αλλά ο χώρος δεν είναι κάτι για τον άνθρωπο που βρίσκεται απέναντί του. Δεν είναι ούτε εξωτερικό αντικείμενο, ούτε εσωτερικό βίωμα. Δεν υπάρχουν οι άνθρωποι και επιπλέον ο χώρος.

»

(Heidegger, 2008, σσ. 57-59)

Συνολικά, ο τόπος γίνεται αντιληπτός ως ένα γεωγραφικό περιβάλλον όπου συγκλίνουν κλίμακες, σημασίες και ετερογένεια, μέσω της προσωπικής και συναισθηματικής συμπλοκής των ατόμων. Δεν είναι

07 Για τον Heidegger τα «πράγματα» είναι εκείνα στα οποία πραγματοποιείται η συγκέντρωση της «Τετράδας». Ως «Τετράδα» νοείται ο κόσμος των ανθρώπων, ο οποίος ορίζεται από τη διαπλοκή και συνύπαρξη τεσσάρων στοιχείων: της «Γης», δηλαδή του φυσικού κόσμου και της ύλης που τον περιβάλει, του «Ουρανού», δηλαδή του υπερβατικού, του «Θείου», που αναφέρεται στο πνευματικό και των «Θνητών», δηλαδή των ανθρώπων ως θνητά όντα που γνωρίζουν το θάνατο. Η «κατοίκηση», ο τρόπος δηλαδή, με τον οποίο οι άνθρωποι είναι πάνω στη γη και βρίσκονται σε συνεχή αλληλεπίδραση με το σύνολο της ύπαρξης, μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω της διαφύλαξης της «Τετράδας», η οποία διατηρείται στα πράγματα (2008, σσ. 41-51).

021

Τ

Ο

Π

Ο

Σ

μια καθαρά διανοητική έννοια, αλλά μια διαδραστική εμπλοκή μεταξύ της ύπαρξης του ανθρώπου, των πραγμάτων και των χώρων γύρω του. Ο χώρος, συνεπώς στον οποίο πραγματοποιείται η κατοίκηση, δεν είναι ο αφηρημένος χώρος των επιστημών, αλλά ένας υπαρξιακός χώρος εμποτισμένος με τη φαινομενολογική αντίληψη συγκρότησης τόπων, και μια κατασκευή μέσω της εμπειρίας: «Ο δεσμός του ανθρώπου με τόπους και μέσω τόπων με χώρους στηρίζεται στο κατοικείν του. Η σχέση ανθρώπου και χώρου δεν είναι τίποτε άλλο από το ουσιωδώς εννοούμενο κατοικείν» (Heidegger, 2008, σ.

63). Το «κατοικείν» αποτελεί πρωταρχικό στοιχείο για τη σύλληψη του «είναι» μέσα στον κόσμο καθώς, αφενός το «κτίζειν» παράγει πράγματα όπως οι τοποθεσίες, αφετέρου τόσο αυτό όσο και το «σκέπτεσθαι» ανήκουν στο «κατοικείν». Ωστόσο πρέπει να εξεταστεί παράλληλα με το σώμα ως πλεονεκτική θέση από την οποία νοείται ο κόσμος. Σε αυτό το πλαίσιο ο Merleau-Ponty (1945) θα εξελίξει την ιδέα του τόπου φέρνοντας το υποκείμενο ως το μέσο αντίληψης του κόσμου, δίνοντας έμφαση στην εμπειρία της ανθρώπινης ύπαρξης08 . Στο έργο του «La Phénoménologie de la Perception» θεμελίωσε τη διάκριση ανάμεσα στο «γεωμετρικό χώρο», ως μια ομοιογενή, ισότροπη χωρικότητα και στον «ανθρωπολογικό χώρο», δηλαδή τον «υπαρξιακό χώρο» ως το χώρο της εμπειρίας ενός όντος που βρίσκεται κυριολεκτικά μέσα στον κόσμο (Merleau-Ponty, 2005, σ. 420, Λέφας, 2008, σ. 153). Για τον Merleau- Ponty, ο χώρος είναι μία από τις δομές που εκφράζουν την ύπαρξή μας στον κόσμο. Ο χώρος είναι υπαρξιακός όπως και η ύπαρξη είναι χωρική, υπάρχει δηλαδή μια εσωτερική αναγκαιότητα η οποία ανοίγεται προς τα «έξω», προκειμένου να μιλήσει κανείς για ένα χώρο νοητικό και έναν «κόσμο νοημάτων και αντικειμένων σκέψης» (Merleau-Ponty, 2005, σ. 494). Ο Merleau-Ponty κατέστησε το «σωματικό σχήμα» σημαντικότερο του εξωτερικού χώρου. Ειδικότερα, με την εισαγωγή της έννοιας του σωματικού σχήματος, καταδεικνύει ότι το σώμα διακρίνεται από μια χωρικότητα την οποία αντιλαμβάνεται το υποκείμενο ως μια ολότητα, κάτι ενιαίο και όχι ως αυτοτελή μέρη στο «συνήθη» χώρο (Τερζόγλου, 2009, σ. 280). Το ανθρώπινο σώμα είναι σημαντικότερο, γιατί μέσω αυτού γίνεται αντιληπτός ο εξωτερικός χώρος. Κατά αυτό τον τρόπο,

08 «Ό,τι ξέρω για τον κόσμο, ακόμα και μέσω της επιστήμης, το ξέρω με αφετηρία μια δική μου θέαση ή μια εμπειρία του κόσμου, χωρίς την οποία τα σύμβολα της επιστήμης δεν θα σήμαιναν τίποτα» (Merleau-Ponty, 2005, σ. ix).

022

Τ

Ο

Π

Ο

Σ

αποτελεί τον τόπο στο οποίο κατοικεί το πνεύμα το οποίο είναι διαμορφωμένο από μια συγκεκριμένη φυσική και ιστορική κατάσταση. Μέσω αυτού, το υποκείμενο κατανοεί τον εξωτερικό χώρο και αλληλεπιδρά με το κόσμο, εκφράζοντας τις προθέσεις του (Μουρίκη, 1990, σ. 10). Το σώμα δεν αποτελεί, λοιπόν, ένα απλό μέσο ή όργανο, αλλά καθορίζει τον αρχέγονο τόπο ο οποίος προσφέρει άμεση πρόσβαση στο χώρο μέσα στον οποίο κατοικούμε και μετακινούμαστε και μαζί με τις κινητικές και συγκινησιακές λειτουργίες, διαμορφώνει την αντίληψη μας (Χατζησάββα, 2009, σ. 92). Συνεπώς, για τον Merleau-Ponty, η χωρικότητα του ανθρώπινου σώματος είναι ο ακρογωνιαίος λίθος της συγκρότησης του χώρου: «όχι μόνο το σώμα μου δεν είναι για μένα απλώς ένα τμήμα του χώρου, αλλά και δεν θα υπήρχε καν για μένα χώρος, αν δεν είχα σώμα» (Merleau-Ponty, 2005, p. 193). Το ανθρώπινο σώμα, λοιπόν, και κατ’επέκταση ο άνθρωπος ενσαρκώνει ο ίδιος ένα τόπο και είναι ικανός να δημιουργήσει νέους τόπους μέσω των αλληλεπιδράσεων με το περιβάλλον και τις επιθυμίες του. Σύμφωνα με τον Merleau-Ponty, αυτά τα δύο στοιχεία συμπλέκονται για να σχηματίσουν την ολότητα της ύπαρξής μας. Ο τόπος οφείλει να διευκολύνει την πρωτογενή εμπειρία του ανθρώπινου σώματος, λειτουργώντας ως το συγκεκριμένο, σταθερό πλαίσιο συνάντησης νοημάτων. Η ουσία ενός τόπου, δηλαδή το νόημα που βρίσκεται ήδη εκεί και η δυνατότητα ανάσυρσης αυτού, προϋποθέτει μια υπαινικτική παρατήρηση που συνδέεται με όλες τις αισθήσεις, τη συγκινησιακή και τη σωματική μνήμη. Στην υπαρξιστική αυτή θεώρηση η διάδραση του ανθρώπου με το δομημένο περιβάλλον είναι ο κύριος συντελεστής της εμπειρίας του τόπου. Πρόκειται για έναν τόπο όπου αισθανόμενο, αισθητό, άνθρωπος και κόσμος διασταυρώνονται (Χατζησάββα, 2009, σ. 94). Η έννοια του τόπου, συνεπώς, εκτείνεται πολύ πιο πέρα από τα όρια της φυσικής τοποθεσίας, εμπεριέχει μια βαθιά ουσία που συνυφαίνεται με τις αντιληπτικές ικανότητες του παρατηρητή οι οποίες προσανατολίζονται με τις κινητικές δραστηριότητες του υποκειμένου, μέσω του βιωμένου σώματος. Εντός αυτού του πλαισίου, ο Schulz επιχειρεί να καταδείξει ότι ο τόπος βρίσκεται σε διαρκή διάλογο με την ανθρώπινη ύπαρξη. Στο βιβλίο του «Existence, Space, Architecture» (1971), αναφέρει ότι η ζωή στο σύνολό της συγκεντρώνεται πρωτίστως σε χώρους και τόπους, τους οποίους μπορεί κανείς να προσεγγίσει μόνο βιώνοντας και βυθίζοντας τον εαυτό του σε αυτούς. Συνεπώς, η ανάγκη του ανθρώπου να αποδώσει νόημα και να αντιληφθεί τον κόσμο γύρω του, εγείρει το ενδιαφέρον του για το

023

Τ

Ο

Π

Ο

Σ

χώρο το οποίο έχει υπαρξιακές ρίζες (1971, σ. 1). Παρ΄όλα αυτά, η εμπειρία, αποτελεί μια περίπλοκη έννοια, καθώς εμπλέκονται σε αυτή πολλές μεταβλητές: «Δεν αντιλαμβανόμαστε απλώς έναν κόσμο που είναι κοινός για όλους μας, αλλά διαφορετικούς κόσμους που είναι προϊόν των κινήτρων μας και των προηγούμενων εμπειριών μας» (ο.π., p. 9). Σύμφωνα με τη συγκεκριμένη θεώρηση του υπαρξιακού χώρου, λοιπόν, η εμπειρία μας στο χώρο δεν είναι αποτέλεσμα μόνο της άμεσης αντίληψης αλλά και του αθροίσματος των σταθερών «χωρικών σχημάτων09» (ο.π., p. 10). Ο άμεσος αντιληπτικός χώρος, διακρίνεται από τα σταθερά χωρικά σχήματα τα οποία συντίθενται από στοιχεία που διαθέτουν μια κάποια σταθερότητα όπως οικουμενικές στοιχειώδεις δομές (αρχέτυπα) και κοινωνικά -πολιτισμικές δομές. Όλα αυτά συγκροτούν την εικόνα του περιβάλλοντος για τον άνθρωπο, δηλαδή ένα σταθερό σύστημα τρισδιάστατων σχέσεων μεταξύ αντικειμένων πλήρους νοήματος (ο.π., p. 11). Η αντίληψη, συνεπώς και τα σχήματα διαμορφώνουν την «εικόνα» του ανθρώπου για τον κόσμο. Σύμφωνα με αυτή την οπτική, η χωρική εμπειρία αναλύεται σε πολλαπλά επίπεδα συγκρότησης τα οποία αποτελούνται: από τον «πραγματιστικό χώρο», στον οποίο ο άνθρωπος καλύπτει τις βιολογικές του ανάγκες, τον «αντιληπτικό χώρο», τον οποίον συλλαμβάνει με τις αισθήσεις του, τον «γνωσιακό χώρο» των φυσικών επιστημών, τον «υπαρξιακό χώρο» όπου ο άνθρωπος σχηματίζει μια σταθερή εικόνα του περιβάλλοντος του και τον κάνει να νιώθει ότι ανήκει σε μια κοινωνική και πολιτισμική ολότητα, και τον «αφηρημένο χώρο» των καθαρά λογικών σχέσεων. Επιπρόσθετα, σε αυτό το διαβαθμισμένο σχήμα της χωρικότητας εντάσσει τον «αρχιτεκτονικό χώρο», ως υποσύνολο αυτού που ονομάζει εκφραστικό ή αισθητικό χώρο και ο οποίος σχετίζεται με την κατασκευή της εικόνας του κόσμου (ο.π., p. 11). Ο χώρος, ως εκ τούτου, ερμηνεύεται ως μια διάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης, περισσότερο από μια διάσταση της σκέψης ή της αντίληψης. Σε συνέχεια της σκέψης του, ο αρχιτεκτονικός χώρος μπορεί να ερμηνευθεί ως μια «συγκεκριμενοποίηση» των περιβαλλοντικών σχημάτων ή εικόνων τα οποία είναι μέρος του γενικού προσανατολισμού του ανθρώπου ή της ύπαρξης του στον κόσμο (ο.π., p. 12). Ο χώρος

09 O Schulz δανείζεται την έννοια του «σχήματος», από τον Ελβετό ψυχολόγο Jean Piaget, για να περιγράψει την τυπική αντίδραση σε μια κατάσταση. Μια νοητική διαδικασία που αναπτύσσεται μέσα από την αλληλεπίδραση του υποκειμένου με το περιβάλλον του και έχει συνήθως πολιτιστικό και κοινωνικό υπόβαθρο (1971, σ. 10).

024

Τ

Ο

Π

Ο

Σ

δηλαδή ως γεωμετρικό ουδέτερο μέσο αποκτά έναν χαρακτήρα και μια συμβολική διάσταση, ανάγεται, δηλαδή, σε τόπους. Για το Schulz, η έννοια του τόπου συνδέεται άμεσα με την ύπαρξη του ανθρώπου, καθώς, όπως υποστηρίζει ο καθημερινός κόσμος συγκροτείται από συγκεκριμένα «φαινόμενα», καθώς και από συναισθήματα που αποτελούν αδιάσπαστο τμήμα της ύπαρξης. Επειδή συνιστά «ένα ποιοτικό, ολικό φαινόμενο» (Schulz, 2009, σ. 9), δηλαδή ένα ορισμένο σύνολο με υλική υπόσταση και συγκεκριμένο χαρακτήρα, δεν δύναται να συρρικνωθεί σε ορισμένες από τις ιδιότητές του χωρίς να χάσει τον συγκεκριμένο χαρακτήρα του. Συνοπτικά, όπως παραθέτει «… ένας τόπος είναι ένας χώρος που έχει ένα διακριτό χαρακτήρα» (ο.π., σ. 11). Ο τόπος χαρακτηρίζεται από ένα συγκεκριμένο περιβαλλοντικό χαρακτήρα, στον οποίο εμπεριέχεται το σύνολο των στοιχείων που τον απαρτίζουν και που του προσδίδουν μία ιδιαίτερη ατμόσφαιρα. Τα στοιχεία αυτά μπορεί να αφορούν τόσο στις μορφές των αντικειμένων που τον περιβάλλουν, όσο και στα ιστορικά, καθημερινά βιώματα και στις εμπειρίες των ανθρώπων που σε αλληλεπίδραση με τον ανθρωπογενή χώρο δημιουργούν έναν μοναδικό τόπο. Η σημασία, συνεπώς ενός τόπου έγκειται στη συγκεκριμένη τοποθεσία ως τόπος ζωής, η οποία έχει φορτιστεί με σημασίες και νοήματα από τους ανθρώπους που τον οικοδομούν και όχι σε γεωμετρικούς ή αναπαραστατικούς προσδιορισμούς. Σύμφωνα με το Schulz, λοιπόν, ο τόπος, με ευδιάκριτη φυσιογνωμία και ταυτότητα, επιτρέπει την αποκάλυψη της προϋπάρχουσας σημασίας (ο.π.). Κατά συνέπεια, αποτελεί ένα «υπαρξιακό έρεισμα» για την εκδήλωση του «πνεύματος ενός τόπου», ξεπερνώντας σημασία του αφηρημένου χώρου (Τερζόγλου, 2009, σ. 290). Μολονότι οι θεωρίες της φαινομενολογίας και του υπαρξισμού γεννήθηκαν αρκετά νωρίτερα, στις αρχές του 20ου αιώνα, η θεωρητικοποίηση της σχέσης μεταξύ χώρου και τόπου σε συνάρτηση με την υποκειμενική τους ερμηνεία και τις νοητικές διαδικασίες -όπως η απόδοση νοήματος- οδήγησε στην ανάπτυξη των μετανεωτερικών προσεγγίσεων, ιδίως στο πεδίο της ανθρωπογεωγραφίας. Σε αυτή τη συλλογιστική πορεία με την ανάσυρση της σημασίας του βιωμένου τόπου ως μια αυθύπαρκτη οντότητα που ερμηνεύεται υποκειμενικά, ένα μέρος των εξελίξεων της γεωγραφικής σκέψης θα μεταβούν από την ποσοτική θετικιστική θεώρηση του χώρου, σε μια βιωματική ανάγνωση του τόπου, φέρνοντας τον στο επίκεντρο του στοχασμού γύρω από τα χωρικά ζητήματα, εξετάζοντας παράλληλες έννοιες όπως η «έννοια του τόπου» και η

025

Τ

Ο

Π

Ο

Σ

«αίσθηση του τόπου», διεργασίες που προκύπτουν από την αλληλεπίδραση του ανθρώπου με το περιβάλλον.

1.3 Ο τόπος ως ιδέα, έννοια και τρόπος ύπαρξης στον κόσμο Μολονότι η έννοια του τόπου κατείχε κεντρικό ρόλο στην ανθρωπογεωγραφία, μόλις από τη δεκαετία του 1970 έχει εννοιολογηθεί ως μια συγκεκριμένη τοποθεσία που έχει αποκτήσει μια σειρά από έννοιες και προσκολλήσεις (Cresswell, 2009, σ. 1). Κατά την ποσοτική επανάσταση10 , ο χώρος θεωρήθηκε μια επιφάνεια στην οποία διαδραματίζονται οι σχέσεις μεταξύ των (μετρήσιμων) πραγμάτων, οι οποίες μπορούσαν να εξηγηθούν με τις έννοιες της κατεύθυνσης, της απόστασης και της σύνδεσης. Ωστόσο αυτή η προσέγγιση χαρακτηριζόταν από την επιστημονική αντικειμενικότητα και ορθολογική αντιμετώπιση των νεωτερικών αρχών, ορίζοντας τον χώρο ως μια απόλυτη οντότητα με συγκεκριμένες διαστάσεις και όρια. Έτσι μέχρι τη δεκαετία του 1970, οι περισσότεροι ανθρωπογεωγράφοι θεωρούσαν ότι ο χώρος ο οποίος ορίζεται και κατανοείται μέσω της ευκλείδειας γεωμετρίας -με x, y, z διστάσεις- είναι ένα ουδέτερο δοχείο, ένας κενός καμβάς που γεμίζει από την ανθρώπινη ύπαρξη. Αυτή η απόλυτη, «εμπειρικό-φυσική» αντίληψη πρότεινε ότι ο χώρος αποτελεί μια επιφάνεια στην οποία διαδραματίζεται η ανθρώπινη συμπεριφορά, δίχως να διαθέτει ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση της κοινωνικής ζωής. Με αντίστοιχο τρόπο, ο τόπος γινόταν αντιληπτός με απόλυτους όρους, ως μια αυτοτελής συγκέντρωση ανθρώπων σε μια οριοθετημένη τοποθεσία (ο.π., σ. 3). Ωστόσο σε μια προσπάθεια επαναφοράς της υποκειμενικότητας στα χωρικά ζητήματα, αναπτύχθηκαν νέες κριτικές προσεγγίσεις για τον τόπο που ήταν εξίσου καθολικές και φιλόδοξες όσο και οι προσεγγίσεις του χώρο, τοποθετώντας τον, για πρώτη φορά στο επίκεντρο της γεωγραφικής έρευνας (Cresswell, 2009, σ. 3, Hubbard & Kitchin, 2011, σσ. 5-6). Σύμφωνα με

10 Η «ποσοτική επανάσταση» αποτελεί μια καίρια μεταβολή στη μεθοδολογική και επιστημολογική προσέγγιση της γεωγραφίας, η οποία εκδηλώθηκε κατά τις δεκαετίες του 1950 και του 1960. Η μεταβολή αυτή χαρακτηρίζεται από τη μετάβαση από μια παραδοσιακή, περιγραφική θεώρηση της γεωγραφίας προς μια πιο επιστημονική, αναλυτική και πιο μαθηματικοποιημένη κατεύθυνση. Για περισσότερα βλ.: Barnes, T. (2001a) «Retheorizing economic geography: from the quantitative revolution to the cultural turn», Annals of the Association of American Geographers, 91, σσ. 546–565 και Barnes, T. (2001b) «Lives lived and tales told: biographies of geography’s quantitative revolution», Environment and Planning D: Society and Space, 19, σσ. 409–429.

026

Τ

Ο

Π

Ο

Σ

τον Hubbard (2005) σε αυτό το μετασχηματισμό της σκέψης, καθοριστική ήταν η συμβολή δύο διαφορετικών προσεγγίσεων της γεωγραφικής έρευνας: των ανθρωπιστικών θεωρήσεων (Relph, Tuan κτλ.) από τη μία και των υλιστικών μαρξιστικών (Harvey, Lefebvre κτλ.) από την άλλη. Οι μαρξιστικές- υλιστικές θεωρήσεις τονίζουν τη σημασία του χώρου ως κοινωνικά παραγόμενου και καταναλισκόμενου. Αντίθετα οι ανθρωπιστικές προσεγγίσεις, επηρεασμένες από την υπαρξιστική φαινομενολογία, μετατόπισαν το ενδιαφέρον της ανθρωπογεωγραφίας από τον κοινωνικό χώρο στον βιωμένο τόπο, τοποθετώντας τον στο επίκεντρο του στοχασμού γύρω από τα χωρικά ζητήματα, εξετάζοντας παράλληλες έννοιες όπως το «νόημα του τόπου» (the meaning of place) και η «αίσθηση του τόπου» (the sense of place), που προκύπτουν από την αλληλεπίδραση του ανθρώπου με το περιβάλλον (Hubbard, 2005, σ. 42). Κύριοι εκφραστές της ανθρωπιστική θεώρησης αποτέλεσαν ο Relph με το έργο του «Place and Placelessness» (1976) και ο Tuan, με το «Space and Place» (1977). Η σχέση χώρου-τόπου στα θεωρητικά τους έργα συμπυκνώνεται στην παρακάτω φράση:

« Αυτό που ξεκινά ως αδιαφοροποίητος χώρος γίνεται τόπος

καθώς τον γνωρίζουμε καλύτερα και του προσδίδουμε αξία... οι ιδέες «χώρος» και «τόπος» απαιτούν η μία την άλλη για να οριστούν. Από την ασφάλεια και τη σταθερότητα του τόπου αντιλαμβανόμαστε το άνοιγμα, την ελευθερία και την απειλή του χώρου, και αντίστροφα. Επιπλέον, αν σκεφτούμε τον χώρο ως αυτό που επιτρέπει την κίνηση, τότε ο τόπος είναι παύση -κάθε παύση στην κίνηση καθιστά δυνατή τη μεταμόρφωση του χώρου σε τόπο.

(Tuan, 1977, σ. 6)

»

Οι τόποι είναι ένα συμπύκνωμα αξίας, όπου ικανοποιούνται βιολογικές ανάγκες, όπως αυτές της τροφής, του νερού, της ανάπαυσης και της αναπαραγωγής. Πρόκειται για ένα ιδιαίτερο είδος αντικειμένου μέσα στο οποίο μπορεί κανείς να κατοικήσει (Tuan, 1977, σ. 4). Οι διάφοροι τόποι, με λίγα λόγια, λειτουργούν ως εστιακά σημεία ανθρώπινης ύπαρξης, η μοναδικότητα των οποίων γίνεται εμφανής στις καθημερινές εμπειρίες και τη συνείδηση των ανθρώπων μέσα σε αυτούς (Relph, 1976, σσ. 41-3). Κατά αυτόν τον τρόπο, σε συνέχεια της σκέψης του Heidegger, ο χώρος καθίσταται ως μια πολύ πιο αφηρημένη κατασκευή από τον τόπο. Χωρίς τόπους είναι αδύνατον να παραχθούν χώροι, καθώς ο χώρος μπορεί να υπάρξει μόνο ως σύνολο σχέσεων μεταξύ πραγμάτων ή τόπων. Άρα, δεν υπάρχει χώρος που να μην είναι σχεσιακός. Ο χώρος παρέχει το πλαίσιο για τους τόπους και δημιουργείται

027

Τ

Ο

Π

Ο

Σ

από κοινωνικές σχέσεις -από φυσικά και πολιτισμικά αντικείμενα – αλλά αντλεί τα νοήματα του από συγκεκριμένους τόπους (Relph, 1976, σ. 8, Tilley, 1994, σ. 11).

1.3.1 Η αίσθηση του τόπου Ο τόπος, εν ολίγοις, αποτελεί φορέα νοημάτων, ατομικού και συλλογικού επιπέδου, μέσω του οποίου ο άνθρωπος στοιχειοθετεί και κατανοεί το περιβάλλοντα χώρο στον οποίο κατοικεί, φανερώνοντας τη φύση της ανθρώπινης ύπαρξης. Μια βαθιά σχέση με τους τόπους είναι εξίσου αναγκαία, και ίσως εξίσου αναπόφευκτη, όσο και οι στενές σχέσεις με τους ανθρώπους, διότι χωρίς τέτοιες σχέσεις, η ανθρώπινη ύπαρξη, αν και εφικτή, στερείται μεγάλο μέρος της σημασίας της (Relph, 1976, σ. 41). Έτσι, ο άνθρωπος καλείται να διαμορφώσει όχι μόνο την προσωπική, αλλά και τη συλλογική και πολιτισμική του ταυτότητα, οδηγώντας σε ισχυρούς συναισθηματικούς και ψυχολογικούς δεσμούς με αυτούς (ο.π., σ. 43). Το νόημα, εν ολίγοις, είναι αδιαχώριστο από την ανθρώπινη εμπειρία, καθώς τα πάντα βιώνονται και κατανοούνται σε σχέση με αυτό. Αντίστοιχα δεν μπορεί να διαχωριστεί από τη συνείδηση μας, καθώς αυτή είναι που τους δίνει σάρκα, κατασκευάζοντας μια σχέση μεταξύ του εαυτού και του κόσμου. Κανείς δεν μπορεί «να έχει συνείδηση, χωρίς να έχει συνείδηση για κάτι» (Cresswell, 2004, σ. 22). Η εμπειρική διαδικασία που περιέγραψε ο Relph συνδέεται με την «αίσθηση του τόπου», έννοια η οποία χρησιμοποιήθηκε από το 1970 και μετά τη στροφή στην ανθρωπογεωγραφία, με κύριο θέμα τη μελέτη των συναισθηματικών δεσμών του υποκειμένου με τον τόπο. Η «αίσθηση του τόπου» (sense of place) αποτελεί έναν επινοημένο όρο που πλαισιώνει την έννοια του τόπου, προκειμένου να αποδώσει με το πληρέστερο δυνατό τρόπο την πολυπλοκότητα του φαινομένου. Ο τρόπος με τον οποίο ορίζεται ποικίλλει από κλάδο σε κλάδο, αλλά εν γένει προσπαθεί να περιγράψει την ιδιαίτερη εμπειρία που αποκτά ένα άτομο ή ένα σύνολο μέσα από την επαφή του με ένα συγκεκριμένο περιβάλλον, ή την υποκειμενική αντίληψη που έχουν τα άτομα για το περιβάλλον τους και τα συνειδητά ή ασύνειδα συναισθήματα που τρέφουν γι’ αυτά τα περιβάλλοντα (Cresswell, 2009, σ. 1). Ουσιαστικά, για να προσδώσει ένα άτομο σε μια τοποθεσία την αίσθηση του τόπου, θα πρέπει να συνδέσει μια οικειότητα με το μέρος, δηλαδή με την αίσθηση του ανήκειν. Έτσι στην πρώιμη ανθρωπιστική γεωγραφία, μέσω τον έργων του Relph και του Tuan, ο όρος

028

Τ

Ο

Π

Ο

Σ

συνδέθηκε με συνθήκες προσκόλλησης στον τόπο, μέσω θετικών συναισθηματικών διεργασιών (αγάπη, στοργή, νοσταλγία κοκ) (Gregory, et al., 2009, σ. 679). Στο βιβλίο του «Space and Place», o Tuan αναφέρει ότι οι τόποι, ασχέτως κλίμακας, δημιουργούνται και διατηρούνται μέσω των λεγόμενων «πεδίων φροντίδας», τα οποία προκύπτουν μέσω της συναισθηματικού δεσίματος των ανθρώπων προς τον τόπο, εισάγοντας τον όρο της «τοποφιλίας» (και αντίστοιχα της τοποφοβίας) για να περιγράψει το φάσμα αναφορών που αναπτύσσουν οι άνθρωποι με έναν τόπο, είτε αυτές είναι θετικές (τοποφιλία), ή αρνητικές (τοποφοβία) (Cresswell, 2004, σ. 21). Αντίστοιχα, ορμώμενος από τη φαινομενολογική παρακαταθήκη, ο Schulz, στο βιβλίο του «Genius Loci: Towards a phenomenology of perception» (1980), θα μιλήσει για την ομώνυμη έννοια του «genius loci», σε μια προσπάθεια να περιγράψει το σύνολο των διαφόρων χαρακτηριστικών που αποδίδονται στον εκάστοτε τόπο, προσδίδοντας τον ιδιαίτερο και μοναδικό χαρακτήρα του: «ο τόπος είναι ένα σύνολο που αποτελείται από συγκεκριμένα πράγματα που έχουν υλική ουσία, σχήμα, υφή και χρώμα, τα οποία καθορίζουν το χαρακτήρα ενός περιβάλλοντος …»

(Schulz, 2009, σ. 7). Ο Schulz ορίζει το «genius loci» ως την ανάγκη και το καθήκον του ανθρώπου να είναι εναρμονισμένος με το περιβάλλον γύρω του (φυσικό και ανθρωπογενές). Για να στηρίξει την υπαρξιακή διάσταση της λειτουργίας αυτής, αναφέρει ότι για να επιτευχθεί η κατοίκηση του ανθρώπου, κρίνεται απαραίτητη η καθιέρωση του προσανατολισμού και της ταύτισης, ως οι πρωταρχικές πτυχές της ανθρώπινης ύπαρξης (ο.π., σ. 22). Ο προσανατολισμός αναφέρεται στην εύρεση της θέσης του ανθρώπου μες το περιβάλλον του, εξασφαλίζοντας την ικανότητα αντίληψης και οργάνωσης του κόσμου γύρω του. Αντίστοιχα η ταύτιση του προσφέρει τη δυνατότητα σύνδεσης με τον τόπο, δηλαδή της καλλιέργεια μιας αίσθηση του ανήκειν: «...η ανθρώπινη ταυτότητα προϋποθέτει την ταυτότητα του τόπου ...» (ο.π., σ. 22). Το «genius loci» αποτελεί ένα πνεύμα που προσωποποιεί την ταυτότητα, την αναγνωρισιμότητα και την ιδιαιτερότητα ενός τόπου (Τερζόγλου, 2009, σ. 290). Σε κάθε τόπο ο άνθρωπος έχει την ανάγκη να προσανατολιστεί, αλλά και να είναι σε θέση να μεταφράσει το περιβάλλον του, έχοντας τον ίδιο ως κέντρο αναφοράς. Έτσι καταφέρνει να οικειοποιηθεί έναν τόπο. Η διαδικασία αυτή διατηρεί μια συναισθηματική ασφάλεια μέσα στο χώρο, στον αντίποδα αυτής, η αδυναμία συγκρότησης εικόνας προκαλεί την αίσθηση του τρόμου, μη ελέγχου της κατάστασης και ανοίκεια

029

Τ

Ο

030

Π

Ο

Σ

συναισθήματα. Σε όλες τις προσεγγίσεις του φαινομένου αυτού, γίνεται ξεκάθαρη η σημασία του περιβάλλοντος στη διαμόρφωση συναισθηματικών διεργασιών. Στοιχεία, όπως η νοηματοδότηση, η γεωγραφική τοποθεσία, η αλληλεπίδραση κοκ, διαμορφώνουν τη σχέση ατόμουτόπου, σε αντιληπτικό επίπεδο. Ο άνθρωπος γίνεται δέκτης ερεθισμάτων, τα οποία και επεξεργάζεται με σκοπό τη γνωστική επάρκεια του κόσμου γύρω του, γεγονός που του προκαλεί το ανάλογο φάσμα συναισθημάτων. Αυτή η «αλυσιδωτή αντίδραση» διεργασιών, σε συνδυασμό με τον παράγοντα της αλληλεπίδρασης, είναι το κράμα που πλαισιώνει τη διαμόρφωση της αίσθησης του τόπου, η οποία θα μπορούσε να οριστεί ως «η διαδραστική σχέση μεταξύ ανθρώπων και περιβάλλοντος η οποία βασίζεται σε ατομικές παρορμήσεις που διαμορφώνονται κατά τη διάρκεια της ζωής του ανθρώπου, οι οποίες στη συνέχεια καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο αξιολογούμε συνειδητά τον περιβάλλοντα χώρο μας, καθώς και τους συναισθηματικούς δεσμούς μας με αυτόν» (Reid, 2008, σ. 21). Η ουσία του τόπου, ως εκ τούτου, δεν καθορίζεται από τις τοποθεσίες, τα τοπία, τις λειτουργίες ή και τις κοινότητες, μολονότι αυτά τα στοιχεία είναι κοινά και αναγκαία (Relph, 1976, σσ. 29-42). Δεν συνδέεται με κάποια συγκεκριμένη κλίμακα. Δεδομένου ότι είναι προϊόν μιας «παύσης» (Tuan, 1977, σ. 138) και μιας ευκαιρίας προσκόλλησης, συναντάται σε πολλές κλίμακες: «Στο ένα άκρο μια αγαπημένη πολυθρόνα είναι ένας τόπος, στο άλλο άκρο ολόκληρη η γη» (ο.π., σ. 149). Αυτό που τον διαφοροποιεί είναι τα νοήματα και οι συναισθηματικοί δεσμοί που αναπτύσσουν οι άνθρωποι με αυτόν. «Σχεδόν για όλους μας υπάρχει μια σχέση και συνείδηση των τόπων όπου γεννηθήκαμε και μεγαλώσαμε, όπου ζούμε τώρα ή όπου είχαμε ιδιαίτερα συγκινητικές εμπειρίες» (Relph, 1976, σ. 43). Με βάση τα παραπάνω, οι αντιληπτικές διεργασίες του ανθρώπου και τα εν γένει χαρακτηριστικά ενός τόπου αποτελούν τις κύριες συνιστώσες διαμόρφωσης μιας όποιας αίσθησης του τόπου. Έτσι, ο παράγοντας της αλληλεπίδρασης αναδεικνύεται καθοριστικής σημασίας, θέτοντας βάση σε νέες περιβαλλοντικές θεωρήσεις περί διάδρασης χώρουχρήστη, αλλά ταυτόχρονα και σε πολλαπλά ερωτήματα σχετικά με το κατά πόσο το θεωρητικό αυτό πλαίσιο υφίσταται όντως στη μορφή που περιγράφηκε με την αλλαγή από τον 20ο στον 21ο αιώνα. Μπορεί να υπάρξει αίσθηση του τόπου στη νέα, παγκοσμιοποιημένη πραγματικότητα; ανθρώπων και περιβάλλοντος η οποία βασίζεται σε ατομικές παρορμήσεις που διαμορφώνονται

Τ

Ο

Π

Ο

Σ

κατά τη διάρκεια της ζωής του ανθρώπου, οι οποίες στη συνέχεια καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο αξιολογούμε συνειδητά τον περιβάλλοντα χώρο μας, καθώς και τους συναισθηματικούς δεσμούς μας με αυτόν» (Reid, 2008, p. 21). Η ουσία του τόπου, ως εκ τούτου, δεν καθορίζεται από τις τοποθεσίες, τα τοπία, τις λειτουργίες ή και τις κοινότητες, μολονότι αυτά τα στοιχεία είναι κοινά και αναγκαία (Relph, 1976, pp. 29-42). Δεν συνδέεται με κάποια συγκεκριμένη κλίμακα. Δεδομένου ότι είναι προϊόν μιας «παύσης» (Tuan, 1977, p. 138) και μιας ευκαιρίας προσκόλλησης, συναντάται σε πολλές κλίμακες: «Στο ένα άκρο μια αγαπημένη πολυθρόνα είναι ένας τόπος, στο άλλο άκρο ολόκληρη η γη» (Tuan, 1977, p. 149). Αυτό που τον διαφοροποιεί είναι τα νοήματα και οι συναισθηματικοί δεσμοί που αναπτύσσουν οι άνθρωποι με αυτόν. «Σχεδόν για όλους μας υπάρχει μια σχέση και συνείδηση των τόπων όπου γεννηθήκαμε και μεγαλώσαμε, όπου ζούμε τώρα ή όπου είχαμε ιδιαίτερα συγκινητικές εμπειρίες» (Relph, 1976, p. 43). Με βάση τα παραπάνω, οι αντιληπτικές διεργασίες του ανθρώπου και τα εν γένει χαρακτηριστικά ενός τόπου αποτελούν τις κύριες συνιστώσες διαμόρφωσης μιας όποιας αίσθησης του τόπου. Έτσι, ο παράγοντας της αλληλεπίδρασης αναδεικνύεται καθοριστικής σημασίας, θέτοντας βάση σε νέες περιβαλλοντικές θεωρήσεις περί διάδρασης χώρουχρήστη, αλλά ταυτόχρονα και σε πολλαπλά ερωτήματα σχετικά με το κατά πόσο το θεωρητικό αυτό πλαίσιο υφίσταται όντως στη μορφή που περιγράφηκε με την αλλαγή από τον 20ο στον 21ο αιώνα. Μπορεί να υπάρξει αίσθηση του τόπου στη νέα, παγκοσμιοποιημένη πραγματικότητα;

031

O Σ

Τ

ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ -

Π

Εικόνα 2: Η πόλη της Νέας Υόρκης

Τ

Ο Ω Ν

2.

Τ Ο Π Ο Σ Η Ν

--Π Ο Ι Η Μ Ε Ν Η

Λ Η ΔΙΚΤΥΩΝ

« We live in confusing times, as is often the case in periods of historical transition between different forms of society. »

(Castells, 2010, σ. 1)

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

Η δύση του ύστερου 20ου αιώνα και η ανατολή του 21ου επαναπροσδιόρισε δραστικά την υφιστάμενη πραγματικότητα του γνωστού, ως τότε, κόσμου. Η περίοδος από την ενεργειακή κρίση των αρχών της δεκαετίας του 1970, μέχρι και τη δεκαετία του 1980 υπήρξε μια ταραχώδης περίοδος οικονομικών κοινωνικών και πολιτικών αναδιαρθρώσεων στις χώρες του αναπτυγμένου καπιταλισμού (Βαΐου, 2009, σ. 10, Knox & Pinch, 2010, σ. 27). Την περίοδο αυτή συντελέστηκε μια σταδιακή μεταλλαγή των συνιστωσών της μεταπολεμικής ανάπτυξης, όπου το παλιό σύστημα του «φορντισμού» και του «κεϋνσιανισμού11» αντικαταστάθηκαν από μια «νέα οικονομία», δικτυωμένη σε όλο τον κόσμο, που υποστηρίχθηκε από τις τεχνολογίες πληροφορίας και τον «νεοφιλελευθερισμό» που υποστήριζε την ελάχιστη εμπλοκή του κράτους (Knox & Pinch, 2010, σ. 27). Μια από τις σημαντικότερες αλλαγές που πραγματοποιήθηκαν, αποτέλεσε η μεταφορά των μεγάλων παραγωγικών μονάδων της βαριάς βιομηχανίας, σε λιγότερο ανεπτυγμένες και νέες βιομηχανικές χώρες. Το γεγονός αυτό προκάλεσε από τη μία πλευρά ένα πρωτόγνωρο κατακερματισμό εργασίας και από την άλλη την μαζική «αποβιομηχάνιση» των πόλεων των δυτικών χωρών (Graham & Marvin, 2004, σ. 33), η οποία με τη σειρά της οδήγησε στο μετασχηματισμό της κλασσικής βιομηχανικής πόλης και στην όξυνση των κοινωνικοχωρικών ανισοτήτων (Knox & Pinch, 2010, σσ. 29, 13). Η ρευστότητα και η αβεβαιότητα που προκάλεσαν οι μεταβολές12 , οδήγησαν τόσο την βιομηχανική οργάνωση όσο και την κοινωνική και πολιτική ζωή σε ένα καθεστώς, όπως αναφέρει ο Harvey, «ευέλικτης συσσώρευσης», το οποίο χαρακτηρίστηκε από την εμφάνιση νέων τρόπων παραγωγής, νέων τρόπων παροχής χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών, νέων αγορών και από έναν «αυξημένο ρυθμό εμπορικού τεχνολογικού και οργανωτικού νεωτερισμού» (Harvey, 2009, σ. 206). Αυτές οι διαδικασίες, επέτρεψαν, κατά αυτό τον τρόπο, την ευελιξία αναφορικά με τις εργασιακές διαδικασίες, τις αγορές, τα προϊόντα και πρότυπα κατανάλωσης. Ταυτόχρονα όμως, προκλήθηκαν

11 Αναφορικά με τον «φορντισμό» και τον «κεϋνσιανισμό» βλ. Harvey, D., 2009. Η κατάσταση της μετανεωτερικότητας: Διερεύνηση των απαρχών της πολιτισμικής μεταβολής. 1η Έκδοση, Αθήνα: Εκδόσεις Μεταίχμιο σ. 176-96 και Knox, P. & Pinch, S., 2010. Urban social geography: An introduction. 6th ed. London: Routledge σ. 27-3 12 Για εκτενέστερη ανάλυση βλ. Harvey, D., 2009. Η κατάσταση της μετανεωτερικότητας: Διερεύνηση των απαρχών της πολιτισμικής μεταβολής. 1η Έκδοση, Αθήνα: Εκδόσεις Μεταίχμιο σσ. 197-236

034

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

σημαντικές αλλαγές που σχετίστηκαν με το τρόπο άνισης ανάπτυξης τόσο ανάμεσα σε τομείς όσο και ανάμεσα σε γεωγραφικές περιφέρειες13 (ο.π.). Οι αστικές αγορές εργασίας και οι κοινωνικοοικονομική δυναμική των δυτικών πόλεων μετασχηματιστήκαν ριζικά, χάρη στην πληροφόρηση και την μεταποίηση της τεχνολογίας οι οποίες προκάλεσαν την ανάπτυξη των υπηρεσιών και των βιομηχανιών της αναψυχής. Παράλληλα, οι πολιτικοί μετασχηματισμοί που επέφερε ο νεοφιλελευθερισμός, σε συνδυασμό με την ανάπτυξη των επενδυτικών αγορών οδήγησαν σε μια αξιοσημείωτη έκρηξη των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών (Graham & Marvin, 2004, σ. 33). Τα νέα χρηματοπιστωτικά συστήματα άλλαξαν την ισορροπία των δυνάμεων του παγκόσμιου καπιταλισμού, προσφέροντας μεγαλύτερη αυτονομία στο τραπεζικό χρηματοπιστωτικό σύστημα σε σχέση με την εταιρική, κρατική και ατομική χρηματοδότηση. Αυτό οδήγησε σε μια σημαντική αλλαγή αναφορικά με τις ροές κεφαλαίου, καθώς αποδεσμεύτηκαν από τον περιορισμό του χώρου και χρόνου στον οποίο υπόκεινταν φυσιολογικά οι υλικές δραστηριότητες της παραγωγής και της κατανάλωσης (Harvey, 2009, σ.

226). Κατ’ αυτό τον τρόπο ο καπιταλισμός συνδέθηκε πιο στενά με το διασκορπισμό και τη γεωγραφική κινητικότητα (ο.π., σ, p. 219). Ως εκ τούτου, η ταχεία επέκταση των παγκόσμιων δικτύων ηλεκτρονικών και χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών λειτούργησε καταλυτικά, για την ανάπτυξη των ακμαζουσών μητροπόλεων που βρίσκονταν στα κέντρα τους (Graham & Marvin, 2004, σ.

33). Οι Knight and Gappert (1989) παρατήρησαν, ότι σαν αποτέλεσμα, οι κυρίαρχες οικονομικές δραστηριότητες στράφηκαν όλο και περισσότερο γύρω από την πληροφορία (όπως αναφέρεται στους, Graham & Marvin, 2004, σ. 34). Αναπόφευκτα, λοιπόν, η πληροφορία διαδραμάτισε όλο και πιο κρίσιμο ρόλο στη παραγωγική διαδικασία σε όλους τους κλάδους, καθιστώντας την ένα «εμπόρευμα μεγάλης αξίας14» (Harvey, 2009, p. 219). Οι βιομηχανικές πόλεις υπέστησαν μια σημαντική μετατόπιση, αναφερόμενες πλέον ως «μεταβιομηχανικές» (Savitch, 1988) ή

13 Όπως επισημαίνει ο Harvey, για παράδειγμα, παρατηρήθηκε μεγάλη αύξηση απασχόλησης στον τομέα των υπηρεσιών και σε νέα βιομηχανικά σύνολα σε μέχρι τώρα υποανάπτυκτες περιφέρειες (Harvey, 2009, σ. 206).

14 Αυτό καθίσταται εφικτό χάρη στις δυνατότητες που προσφέρει η τηλεματική για την επεξεργασία, την αποθήκευση και τον έλεγχο τεράστιων ροών ηλεκτρονικών πληροφοριών σε συνεχή και πραγματικό χρόνο (Graham & Marvin, 2004, σ. 34).

035

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

«πληροφοριακές» πόλεις (Hepworth, 1987), όπου οι βιομηχανίες κατανάλωσης και η επεξεργασία και κυκλοφορία των συμβολικών, και όχι των φυσικών αγαθών, κυριαρχούσαν (Graham & Marvin, 2004, σ. 34). Από την άλλη, η ανάπτυξη τεχνολογιών τηλεπικοινωνίας διευκόλυνε την ταχεία μετάδοση πληροφοριών και εικόνων σε όλο τον κόσμο και σε συνδυασμό με την αυξανόμενη δύναμη των πολυεθνικών επιχειρήσεων, ενθαρρύνθηκε η διαδικασία της «παγκοσμιοποίησης» (Knox & Pinch, 2010, σ. 33). Σε αυτό το σημείο είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι, η κατάρρευση των κομμουνιστικών χωρών και η πτώση του Τείχους του Βερολίνου το 1989, επέφερε μια ουσιαστική μεταβολή στο διεθνές κρατικό σύστημα και αποτέλεσε την αφετηρία για τις θεωρίες της παγκοσμιοποίησης. Αφενός, οι Ηνωμένες Πολιτείες αναδύθηκαν ως η μοναδική και αδιαμφισβήτητη υπερδύναμη, αφετέρου, οξύνθηκαν οι συζητήσεις αναφορικά με την υπονόμευση και το τέλος του έθνους κράτους (Gamble, 2012, σσ. 45-46). Η έννοια της «παγκοσμιοποίησης» λειτούργησε καταλυτικά για τη αναθεώρηση του κόσμου ως «Ένα Κόσμο», ως μια παγκόσμια διαδικασία, δηλαδή, που καθοδηγείται από το διευρυμένο οικονομικό καταμερισμό εργασίας και την τεχνολογική πρόοδο15 . Ο νέος, αυτός, κόσμος υπόκειται στους ίδιους κανόνες και κανένα τμήμα του δεν περιφράσσεται σε αποκλειστικές σφαίρες επιρροής (Gamble, 2012, p. 46). Ταυτόχρονα όπως αναλύθηκε, η τεχνολογική έκρηξη ιδίως στον τομέα της των μεταφορών και της πληροφορίας επέφερε μια νέα κατάσταση «καλής γειτονίας» (neighborliness), ακόμα και με όσους δεν μοιράζονταν την ίδια τοποθεσία (Knox & Pinch, 2010, σ. 29). Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα την ανάπτυξη μιας παγκόσμιας κουλτούρας, που περιλαμβάνει τη διάδοση του δυτικού υλισμού (ο.π., σ. 33). Επομένως, η έννοια της παγκοσμιοποίησης περιλάμβανε πέρα των άλλων, την ομογενοποίηση του πολιτισμού -την ανάπτυξη της πολιτισμικής αλληλοσυσχέτισης σε ολόκληρο τον κόσμο. Η ταχεία μετάδοση πληροφοριών και εικόνων σε όλο τον κόσμο, δημιούργησε ένα «παγκόσμιο χωριό», όπως θα το αποκαλούσε ο McLuhan, (McLuhan & Powers, 1989). Ωστόσο, αυτές οι αλλαγές δεν έγιναν αποδεκτές αμαχητί. Ως αντίσταση σε αυτές τις παγκόσμιες

15 Στα γραπτά ορισμένων, αυτές οι οικονομικές δυνάμεις εκλαμβάνονταν ως παντοδύναμες και κατακτητικές, που σαρώνουν τα πάντα στο πέρασμά τους, συμπεριλαμβανομένων των υπολειμμάτων των εθνών και των εθνικών κρατών (Gamble, 2012, σ. 46)

036

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

δυνάμεις, αναδύθηκαν διάφορες τάσεις διεκδίκησης τοπικών πολιτιστικών ταυτοτήτων - κυρίως με τη μορφή του ισλαμικού φονταμενταλισμού και διαφόρων λαϊκών κινημάτων για περιφερειακή πολιτική αυτονομία (Knox & Pinch, 2010, σ. 33). Η δεκαετία του 1990, καθώς και τα πρώτα χρόνια της νέας χιλιετίας, κατακλύστηκαν από νέες τεχνολογίες και από μια παγκοσμιοποιημένη αντίληψη για την οικονομία και το χώρο, οδηγώντας, στη διαμόρφωση ενός «υπερσυνδεδεμένου κόσμου ταχυτήτων μεταβολών, αστικής εξάπλωσης, ανοικοδόμησης, κινητικότητας, άυλης και ανεξέλεγκτης ροής κεφαλαίου» (Χατζησάββα, 2023, σ. 173). Ταυτόχρονα, η διάλυση των γεωγραφικών εθνικών ορίων άνοιξε το δρόμο για πρωτοφανείς μετασχηματισμούς και «αποικιοποιήσεις» της παγκόσμιας οικονομίας και των χωρικών δραστηριοτήτων (ο.π. p. 177).

2.1 Μία νέα παγκόσμια αστική συνθήκη (η εμφάνιση της νέας μητρόπολης Υπό αυτές τις συνθήκες, οι συσχετισμοί άλλαξαν. Μέσα μαζικής μεταφοράς, όπως το αυτοκίνητο και το αεροπλάνο μειώνουν αισθητά τις αποστάσεις μεταξύ δύο σημείων, κάνοντας τη γεωγραφική θέση μη καθοριστική (Σημαιοφορίδης, 2005, σ. 434). Όλα γίνονται συνάρτηση του χρόνου, οδηγώντας σε αυτό που από ορισμένους θεωρητικούς θα ονομαστεί «χωρο-χρονική συμπίεση» (Harvey, 1989, Massey 1995). Σύμφωνα με τον Harvey, η χωρο-χρονική συμπίεση είναι μια διαδικασία κατά την οποία ο χώρος σταδιακά όλο και εκμηδενίζεται, καθώς ο χρόνος, που χρειάζεται για να γίνει κάποια μετακίνηση -είτε ανθρώπων και αγαθών, είτε πληροφοριών και δεδομένων - από το ένα μέρος στο άλλο- μειώνεται δραματικά, λόγω της ανάπτυξης των μέσων μετακίνησης και επικοινωνίας (Harvey, 2009, σ.

206). Σε αυτό το πλαίσιο, η αντίληψη και η βίωση του χώρου μετατοπίστηκε (Χατζησάββα, 2023, σ. 175), ενώ το κλασσικό μοντέλο της πόλης μετασχηματίστηκε (Αθανασίου, 2008, σ. 50). Η εξέλιξη αυτή προκάλεσε την ανησυχία πολλών μελετητών της, οι οποίοι, στην προσπάθεια να δημιουργήσουν πιθανά σενάρια για το μέλλον των πόλεων, υποστήριξαν ότι η ανερχόμενη ομοιογένεια και η κλίμακα του δομημένου περιβάλλοντος δεν επιτρέπουν την κατασκευή σημείων αναφοράς, ενώ ταυτόχρονα οι νέες-μητροπόλεις λειτουργούν με ρυθμούς, που παραβιάζουν τους βιολογικούς ρυθμούς του ανθρώπου, με αποτέλεσμα να επηρεάζουν σημαντικά τη διαδικασία αντίληψης του χώρου και

037

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

την καλλιέργεια οποιασδήποτε αίσθησης του ανήκειν (Τσουκαλά, 2006, σ. 1). Λαμβάνοντας υπόψιν τους παραπάνω ισχυρισμούς, μια σειρά νεολογισμών αστικών και κοινωνιολογικών θεωριών, επιχειρούν να περιγράψουν τη νέα αστική συνθήκη, η οποία έχει μετατοπιστεί σημαντικά από το παραδοσιακό μοντέλο ανάπτυξης της μητρόπολης, το οποίο χαρακτηρίζεται από τον αστικό πυρήνα και τη σχετικά ομοιογενή διάχυση των προαστίων γύρω από αυτόν. «Metapolis» (Ascher 1995), «City a la carte» (Fishman 1990), «Informational city» (Castells, 1996), είναι κάποιες από τις διεπιστημονικές προσπάθειες να περιγράψουν τις μεταβολές που επέφερε η διεθνοποίηση του κεφαλαίου και η έκρηξη των ψηφιακών παροχών.

2.1.1 Μετάπολη & City a la carte Η έννοια της «μετάπολης», την οποία και εισήγαγε ο François Ascher (1995), αναδύεται ως το νέο πρόσωπο της σύγχρονης μητρόπολης στην ψηφιακή εποχή, μια πραγματικότητα που ταυτόχρονα ενσωματώνει και υπερβαίνει την κλασσική έννοια της μητρόπολης καθώς και τον φυσικό, γεωγραφικό χώρο, παράγοντας ένα νέο τύπο αστικής συσσώρευσης, από πολλαπλούς, ετερογενείς και ασυνεχείς χώρους (Ascher, 1995, σ. 16). Οι μεταπόλεις που σχηματίζονται από πολύ διαφορετικές προϋπάρχουσες μητροπόλεις και ενσωματώνουν ποικίλες νέες περιοχές σε ένα ετερογενές σύνολο, είναι οι ίδιες αναγκαστικά πολύ διαφορετικές. Συνθέτουν κατά αυτόν τον τρόπο ένα ζωντανό σύστημα που είναι παρόμοιο (γενικό ή επαναλαμβανόμενο) σε παγκόσμια κλίμακα και διαφοροποιημένο (συγκεκριμένο) σε τοπική κλίμακα (Gausa, et al., 2003, σ. 430). Τα απομονωμένα θραύσματα του «μετα-αστικού» περιβάλλοντος διαχωρίζονται από αστικά κενά, αλλά συνδέονται με ελάχιστα αισθητά δίκτυα, τα οποία συχνά μοιάζουν να ξεφεύγουν από κάθε χωρική λογική (GUST, 1999, σ. 46). Η κινητικότητα θα αποτελέσει το νέο γνώρισμα της σύγχρονης πόλης, μιας πόλης με περισσότερες, μακρύτερες και διαρκέστερες μετακινήσεις, όπου τα κίνητρα μετακίνησης πολλαπλασιάζονται συνεχώς. Το φαινόμενο αυτό βασίζεται στην ανάπτυξη των ταχέων μεταφορών. Όπως υποστηρίζει Paul Virilio (1984), η ταχύτητα των σύγχρονων μέσων μεταφοράς αποτελεί το σημαντικότερο παράγοντα της σημερινής διαδικασίας «απο-αστικοποίησης» (όπως αναφέρεται στο, GUST, 1999, σ. 47). Σύμφωνα με τον Robert Fishman, «η απόσταση στις νέες πόλεις μετριέται γενικά

038

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

σε όρους χρόνου και όχι σε τετράγωνα ή χιλιόμετρα. Όσο πιο ποικίλοι είναι οι προορισμοί ενός ατόμου, τόσο πιο πλούσια και ποικίλη είναι η προσωπική του πόλη. Η νέα πόλη είναι μια πόλη à la carte» (Fishman, 1990, σ. 38). Για τον Fishman (ο.π., σ. 39), το νέο αστικό περιβάλλον μπορεί να θεωρηθεί ότι αποτελείται από τρία αλληλεπικαλυπτόμενα δίκτυα -το δίκτυο των νοικοκυριών, το δίκτυο της παραγωγής και το δίκτυο της κατανάλωσης-, τα οποία διαθέτουν όλα τις δικές τους, μη- διακριτές- χωρικές λογικές, δημιουργώντας ένα μεταμοντέρνο, μετά-αστικό κολλάζ. Ο αστικός χώρος, λοιπόν, έχει αποσυνδεθεί όλο και περισσότερο από μια υλικά αναγνωρίσιμη οντότητα και έχει υποβληθεί σε μια ορθή χωρική λογική που στερεί από τις κλασικές έννοιες της εγγύτητας και της απόστασης μεγάλο μέρος της σημασίας τους (GUST, 1999, σ. 46). Με λίγα λόγια, η πόλη μετατρέπεται σε μέρος ενός συνόλου δυναμικού, μεταλλασσόμενου και οριστικά ανολοκλήρωτου, στο οποίο συνυπάρχουν πολυάριθμα αστικά μοντέλα, με ξεχωριστές ιδιότητες, οι οποίες τα καθιστούν διαφορετικά το ένα από το άλλο: «Ένα φάσμα από πόλεις και από πόλεις μέσα σε πόλη» (Gausa, et al., 2003, σ. 431). Αυτή είναι η ουσία της σύγχρονης μετάπολης: δεν αποτελεί πλέον έναν μόνο τόπο ή ένα συγκεκριμένο σχήμα, αλλά έναν «υπερτόπο», έναν «τόπο των τόπων», ένα πλούσιο παγκόσμιο καλειδοσκόπιο των τοπικών μορφωμάτων, στον οποίο συντελείται η συσσώρευση ταυτόχρονων εμπειριών (Gausa, et al., 2003, σσ. 430-1).

2.1.2 Η κοινωνία των δικτύων και ο χώρος των ροών Ο σύγχρονος αστικός χώρος, όχι μόνο επενδύεται με αναρίθμητα αλληλεπικαλυπτόμενα δίκτυα, αλλά αποτελεί στο σύνολό του και μέρος ενός παγκόσμιου δικτύου (GUST, 1999, σ. 48). Στη σφαίρα αυτής της αναδυόμενης πραγματικότητας, όπως αναφέρθηκε, καταλυτικό παράγοντα αποτέλεσε η εισβολή της τεχνολογίας σε όλους τους τομείς της σύγχρονης ζωής, η οποία και ενέτεινε όλο και πιο πολύ τον πληροφοριακό χαρακτήρα της πόλης. Η ευελιξία και η ευμεταβλητότητα που προσέφεραν τα επικοινωνιακά και πληροφοριακά δίκτυα, όσον αφορά στην αντίληψη του αστικού βιώματος, οδηγούν στο σχηματισμό αυτού που ο Castells όρισε ως «κοινωνία του δικτύου» (Castells, 2010), χάρη στην ανάδειξη των δικτύων ως το πλέον βασικό στοιχείο της κοινωνικής οργάνωσης. Υπό αυτές οι συνθήκες, η έννοια του «τοπικού» περιορίζεται ή, έστω, επαναπροσδιορίζεται, ενώ ο ρόλος

039

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

του «παγκόσμιου» ενισχύεται. Η πόλη δεν αποτελεί, πλέον, το δημόσιο φυσικό χώρο κοινωνικής αλληλεπίδρασης, αλλά ένα σταθερό τόπο διασταύρωσης παγκόσμιων δικτύων που μεταφέρουν τις στιγμιαίες ροές σημάτων και πληροφοριών που διαμορφώνουν την αστική κοινωνική και πολιτιστική ζωή (Graham & Marvin, 2004, σ. 184). Κατά αυτόν τον τρόπο, νέες χωρικότητες εμφανίζονται. Σύμφωνα με τον Castells, ο χώρος μπορεί να οριστεί με βάση τις υλικές, κοινωνικές και συμβολικές πρακτικές που τον οργανώνουν, σε ταυτόχρονο χρόνο16 (Castells, 2010, σ. 411). Έτσι, ενώ ο χώρος στην «παραδοσιακή» του μορφή έχει εξισωθεί με τις έννοιες της φυσικής εγγύτητας, η ανάπτυξη των τεχνολογιών επικοινωνίας οδηγεί στο σταδιακό διαχωρισμό της φυσικής γειτνίασης και του ταυτόχρονου. Η οργάνωση της σύγχρονης κοινωνίας, πλέον, δεν στρέφεται γύρω από τις κοινωνικές συναναστροφές και ανταλλαγές, αλλά γύρω από αυτό, που ο Castells, αποκαλεί «ροές17» και ειδικότερα, «ροές κεφαλαίου, ροές πληροφοριών, ροές τεχνολογίας, ροές οργανωτικής αλληλεπίδρασης, ροές εικόνων, ήχων και συμβόλων» (Castells, 2010, σ. 442). Οι ροές μετουσιώνονται στους εκφραστές των κυρίαρχων διαδικασιών και δραστηριοτήτων των σύγχρονων κοινωνιών, ενώ αποτελούν την οργανωτική αρχή και το δομικό εργαλείο για τις σύγχρονες πόλεις. Βάση αυτού, λοιπόν, αναδύεται μια νέα χωρική μορφή που χαρακτηρίζει την κοινωνία του δικτύου, που ορίζεται ως «χώρος των ροών». Ο χώρος των ροών είναι «η υλική οργάνωση των ταυτόχρονων κοινωνικών πρακτικών [time-sharing social practices] που λειτουργούν μέσω των ροών» (ο.π.). Αποτελείται, δηλαδή, από όλα τα υλικά στοιχεία και τους χώρους που επιτρέπουν την οργάνωση και τη διάδοση των ροών. Σύμφωνα με τον Castells, η νέα χωρικότητα συναποτελείται από τρία βασικά στρώματα υλικής οργάνωσης. Το πρώτο είναι το κύκλωμα ηλεκτρονικών ωθήσεων (circuit of electronic exchanges), οι τεχνολογικές δηλαδή υποδομές των δικτύων επικοινωνίας, το δεύτερο τα συμπλέγματα κόμβων και

16 Ο Castells αντλεί τη θεωρία του για το χώρου από την υλιστική αντίληψη του Harvey, ο οποίος υποστηρίζει ότι οι αντικειμενικές αναπαραστάσεις του χώρου και του χρόνου δημιουργούνται αναγκαστικά μέσω των υλικών πρακτικών και διαδικασιών οι οποίες χρησιμεύουν για να αναπαράγουν την κοινωνική ζωή. Βάση αυτού ο χώρος (και ο χρόνος), καθώς και τα νοήματα αυτού είναι τόσο αδιαφοροποίητα, όσο και οι υλικές πρακτικές που ποικίλουν γεωγραφικά και ιστορικά (Harvey, 2009, σ. 275) 17 Ως ροές ορίζονται οι επαναλαμβανόμενες προγραμματίσιμες ακολουθίες ανταλλαγής και αλληλεπίδρασης, ανάμεσα σε ασύνδετες θέσεις στο φυσικό χώρο, οι οποίες υποστηρίζονται από τους κοινωνικούς φορείς των οικονομικών, πολιτικών και συμβολικών δομών της κοινωνίας (Castells, 2010, σ. 442)

040

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

κέντρων (nodes and hubs), που ορίζουν το δίκτυο, και το τελευταίο επίπεδο αναφέρεται στην χωρική οργάνωση των κυρίαρχων διαχειριστικών ελίτ. Ειδικότερα, το πρώτο στρώμα αποτελείται από την υλική τεχνολογική υποδομή του δικτύου, δηλαδή, τις συσκευές, τις τηλεπικοινωνίες, τα συστήματα μεταφορών υψηλών ταχυτήτων που βασίζονται στις τεχνολογίες πληροφοριών και που μεταφέρουν τις ροές εντός και εκτός των ορίων της πόλης (ο.π.). Το δεύτερο στρώμα αναφέρεται σε χώρους επικοινωνίας, όπως αεροδρόμια, λιμάνια, σταθμούς λεωφορείων και τρένων. Οι χώροι αυτοί συνδέονται με ηλεκτρονικά δίκτυα επικοινωνίας, μέσω των οποίων κυκλοφορούν και αλληλεπιδρούν οι ροές πληροφοριών που εξασφαλίζουν τη χρονική ανταλλαγή των πρακτικών που επεξεργάζονται σε έναν τέτοιο χώρο (ο.π., σ. 443). Τέλος, το τρίτο δομικό στοιχείο αναφέρεται στους χώρους, στους οποίους «μένουν» και δραστηριοποιούνται όσοι διαχειρίζονται τις ροές (κυρίαρχη διαχειριστική ελίτ), δηλαδή όσοι έχουν εξουσία και επιρροή σε πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο. Αυτοί οι χώροι, είτε αφορούν χώρους κατοικίας δίπλα στους κόμβους, είτε σε προστατευμένους και απομονωμένους χώρους κατανάλωσης (ο.π., σσ.

445-7). Όπως παρατηρεί η Sassen, οι νέες μορφές οικονομικής δύναμης στεγάζονται στον «υπερχώρο» των διεθνών επιχειρήσεων, όπως τα τυποποιημένα διεθνή ξενοδοχεία, τα αεροδρόμια παγκόσμιας κλάσης κτλ (Sassen, όπως παρατίθεται στο GUST, 1999, σ. 51). Υπό αυτό το πρίσμα, μπορεί να μιλήσει κανείς για την έννοια του τόπου -μιας έννοιας που συνδέθηκε με το ρίζωμα και τη συνέχεια- σε μία πραγματικότητα κινητικότητας και κατακερματισμού;

2.2 Ο τόπος ως ανταγωνιστικό προϊόν Κατά τη μελέτη των πολλαπλών θεωρήσεων της νέας αστικής συνθήκης, σημαντική επιρροή αναδεικνύονται διαφορετικά είδη δικτύων και άυλες, αέναες ροές, τα οποία λειτουργούν σε παγκόσμιο επίπεδο. Η πόλη σταδιακά μελετάται ως μία ροϊκή -παράστατική- πραγματικότητα (Αθανασίου, 2008, σ. 50). Για τον Bauman (2003, σ. 8), o ρυθμός μεταβολής της σύγχρονης πόλης επιταχύνεται συνεχώς λόγω της εκθετικής αύξησης της μεταφοράς των πληροφοριών, οδηγώντας είτε στην μεταμόρφωση είτε στην εξαφάνιση των παραδοσιακών πόλεων. Κάθε σημείο αποτελεί μία στάση πάνω σε ένα ενιαίο δίκτυο. Αυτή είναι και η κύρια του ιδιότητα. Υπό αυτό το πρίσμα, τίθενται και τα αστικά συμπλέγματα των πόλεων, μέσω της δημιουργίας ενός διεθνούς δικτύου, χωρίς σύνορα,

041

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

042

το οποίο δίνει τη δυνατότητα για αλληλεπίδραση, για ανταλλαγή πληροφοριών και αγαθών, με πρωτοφανή ευκολία, δημιουργώντας μια νέα και παγκόσμια «υπερπραγματικότητα», η οποία θα φυτέψει τον σπόρο του ανταγωνισμού και θα ενισχύσει το ανερχόμενο παγκόσμιο καπιταλιστικό μοντέλο (Αθανασίου, 2008, σσ.

52-4). Δεδομένου ότι η δημιουργία νέων δικτύων τείνει να επικεντρώνεται σε περιοχές που προσφέρουν τα μεγαλύτερα οικονομικά οφέλη -τα λεγόμενα «hotspots»στις μεγάλες πόλεις (Graham & Marvin, 2004, σ. 114), οι πόλεις σχεδιάζονται, και προωθούνται, προκειμένου να βελτιωθούν ως «προϊόν» και να μην χάσουν τη θέση τους στο δίκτυο (ο.π., σ. 179). Η αποσύνδεση από το δίκτυο μπορεί να οδηγήσει σε συνεχή παρακμή και συνεπώς, σε οικονομική, κοινωνική και φυσική υποβάθμιση (Castells, 2010, σσ. 443-4). Υπό αυτό το πρίσμα, ο Harvey (1996, σ. 292) τονίζει την όξυνση της σημασίας του τόπου, λόγω της κλιμακούμενης ανάγκης για διάκριση -μεταξύ τόπων-, προκειμένου να διατηρηθεί η ανταγωνιστικότητα τους. Αποτέλεσμα αυτού είναι η παραγωγή νέων τόπων ως κέντρα πολιτισμού, και παράλληλα η εξάλειψη ή απαξίωση των πρωτύτερων: «Οι παλιοί τόποι... πρέπει να απαξιωθούν, να καταστραφούν και να αναδιαμορφωθούν, ενώ δημιουργούνται νέοι τόποι» (ο.π., σ. 296). Στο βωμό αυτής της πραγματικότητας, η γεωγραφική διαμόρφωσή τους επαναπροσδιορίζεται συνεχώς, μέσω της δημιουργίας νέων υποδομών, οδηγώντας στην αναδιάρθρωση των πόλεων (ο.π., p.

298). Οι πόλεις παγκοσμίως διαμορφώνονται μέσα από την οργάνωση «θεματικών χώρων» που αποσκοπούν στην προσέλκυση κεφαλαίων και ανθρώπων (Harvey, 2009, σ. 135). Η μανιώδης προβολή της «γνήσιας» ταυτότητας τους συγκεντρώνεται σε μουσεία, πινακίδες κλπ. (Harvey, 1996, σ. 306). Ωστόσο, η ταυτότητα του τόπου συνδέεται με επιλεγμένα χαρακτηριστικά ολίγων, σε μια προσπάθεια δημιουργίας μιας «ελκυστικής κληρονομιάς», καθώς και μίας βεβιασμένης αίσθησης του ανήκειν (ο.π.). Γίνεται επομένως αντιληπτό ότι: «οι άυλες, αόρατες ροές του διεθνούς κεφαλαίου φαίνεται να είναι αυτές που καθορίζουν τη σχετική θέση της κάθε πόλης στον πλανήτη, και όχι η γεωγραφική της θέση» (Αθανασίου, 2008, σ. 50). Ο μετασχηματισμός της σύγχρονης πόλης, λοιπόν, δεν αφορά μόνο στην οργανωτική της δομή αλλά και πως αυτή εκφράζεται, αναπαρίσταται και μορφοποιείται μέσω της αρχιτεκτονικής. Η παγκοσμιοποίηση, οι νέες τεχνολογικές συνιστώσες μετατοπίζουν αναπόφευκτα τον αρχιτεκτονικό χώρο (Χατζησάββα, 2023, σ. 175). Ο ρόλος της

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

αρχιτεκτονικής παύει να αποτελεί αυτόματη διαδικασία, αντιθέτως, η ευέλικτη χρήση της -χάρη στις νέες τεχνολογίες- οδηγεί σε παραγωγή μεγάλης ποικιλίας τυπολογιών, σε μία προσπάθεια εξυπηρέτησης των όποιων οικονομικών, κοινωνικών ή τεχνολογικών παραγόντων της μετάπολης, δημιουργώντας μία εκτενή κτιριακή επιφάνεια που συνεχώς μετασχηματίζεται (Χατζησάββα, 2009, σ. 295, Harvey, 2009, σ. 113). Οι χωρικές μορφές δεν εντοπίζονται αυτόνομα στο δίκτυο των ροών. Αντιθέτως, παίρνουν τη μορφή συνδετικών κρίκων μιας παγκόσμιας αλυσίδας και είναι ιεραρχικά οργανωμένοι ανάλογα με το σχετικό τους βάρος στο δίκτυο. Ουσιαστικά, αποκτούν νόημα και λειτουργία, εξαρτώμενοι πλήρως από τις κοινωνικές νόρμες ενός παγκόσμιου σεναρίου, το οποίο κινείται βάση συμφερόντων και των πολιτικό-οικονομικών επιταγών (Χατζησάββα, 2009, σ. 293). Εξαιτίας της έντονης αλληλεπίδρασης, οι εικόνες των τόπων και των πόλεων συνδυάζονται με παγκόσμιες εικόνες, της αρχιτεκτονικής, του στυλ, της λαϊκής κουλτούρας στην παγκόσμια αγορά των μέσων ενημέρωσης (Graham & Marvin, 2004, σ. 179). Έτσι, για τον Bauman (2003, σ. 19), σε αντίθεση με την κοινότυπη πεποίθηση, τα τοπικά νοήματα και οι ταυτότητες δεν είναι η «πραγματική πραγματικότητα» μιας πόλης. Αντίθετα, παραμορφώνονται και αποδυναμώνονται, καθώς ενσωματώνονται στα λειτουργικά δίκτυα ή σε κολλάζ εικόνων, με αποτέλεσμα να απομακρύνονται από το πολιτιστικό, ιστορικό, γεωγραφικό τους νόημα (Χατζησάββα, 2009, σ. 293). Ως εκ τούτου, οι κόμβοι στο χώρο των ροών μοιάζουν όλο και περισσότερο μεταξύ τους (GUST, 1999, σ. 51). Όπως υποστήριξε ο Koolhaas, οι σύγχρονες πόλεις είναι σαν τα αεροδρόμια –«πάντα ίδιες» (Koolhaas, 1995, σ. 252). Το αεροδρόμιο σε αυτή την αναλογία αντιπροσωπεύει «την εκδήλωση της απόλυτης ουδετερότητας […] ένα συμπύκνωμα τόσο του υπερ-τοπικού όσο και του υπερ-παγκόσμιου - υπερπαγκόσμιο με την έννοια ότι μπορείς εκεί να βρεις αγαθά που δεν είναι διαθέσιμα ακόμα και στην πόλη, υπερτοπικό με την έννοια ότι μπορείς εκεί να βρεις αγαθά που δεν μπορείς να βρεις πουθενά αλλού» (ο.π., σ. 256). Στο βιβλίο του με τίτλο «Generic City» (1995), ανέλυσε το αναπόφευκτο φαινόμενο της ομογενοποίησης, εισάγοντας την έννοια του «genericness» (γενικότητας), η οποία περιγράφει ουσιαστικά μία πόλη χωρίς ιστορία, χωρίς ταυτότητα, θέτοντας την αντιμέτωπη με το γραφικό, το τοπικό, το ειδικό. Υιοθετώντας έναν νέο, καθολικό και παγκόσμιο χαρακτήρα, η αρχιτεκτονική επιχειρεί να ξεφύγει από την ιστορία και την κουλτούρα κάθε κοινωνίας και να αιχμαλωτιστεί στο «νέο φανταστικό, θαυμαστό

043

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

κόσμο» των απεριόριστων δυνατοτήτων που διέπει τη λογική που μεταδίδεται από τα πολυμέσα (Castells, 2010, σ. 448). Για τον Koolhaas, αυτό αποτελεί και την «απελευθέρωση18» της γενικής πόλης: «Όσο ισχυρότερη είναι η ταυτότητα, τόσο περισσότερο φυλακίζει, τόσο περισσότερο αντιστέκεται στην επέκταση, στην ερμηνεία, στην ανανέωση, στην αντίφαση. Η ταυτότητα γίνεται σαν ένας φάρος- σταθερός, υπερπροσδιορισμένος…» (Koolhaas, 1995, σ. 253). Ωστόσο, η εστίαση στο ομογενοποιημένο μοντέλο της γενικής πόλης αγνοεί τον παράγοντα της εσωτερικής ποικιλομορφίας. Στο πλαίσιο μιας ανεξέλεγκτης παγκόσμιας αγοράς, οι αστικοί τόποι αναδιαμορφώνονται και κατακερματίζονται όλο και περισσότερο, σε διάφορα «συσκευασμένα» ή «θεματικά» και «προσομοιωμένα» στοιχεία (Knox, 1993, σ. 1). Ταυτόχρονα, όπως επισημαίνει ο Sorkin (όπως αναφέρεται στους Graham & Marvin, 2004, σ. 185), οι πρωτοβουλίες αστικής ανάπλασης τοποθετούν µεµονωµένα μεταμοντέρνα κτίρια και αναπτύξεις στις πόλεις οι οποίες τείνουν να προσανατολίζονται σε συγκεκριμένες κοινωνικές και πολιτιστικές χρήσεις, αποκλείοντας, συχνά, άλλες. Έτσι, σε αντίθεση με την ομοιογένεια, τη συνέχεια, την αρμονία, αυτή η νέα, σύγχρονη πόλη μοιάζει να προτιμά την ασυνέχεια, τη ρήξη, τις σχισμές ως κατεξοχήν αστικά γνωρίσματα (Σημαιοφορίδης, 2005, σ. 435). Για το Harvey (2009, σ. 101), η μεταμοντέρνα αρχιτεκτονική -δηλαδή «η αρχιτεκτονική του χώρου των ροών» (Castells, 2010, σ.

449)- περιγράφει την ύπαρξη ενός κολλάζ χρήσεων και τυπολογιών, το οποίο αποτελεί, εν τέλει, μία αναπόφευκτη συνθήκη, στο πλαίσιο ενός κατακερματισμένου κόσμου, όπου τοπικό και παγκόσμιο συνυπάρχουν. Ο Pierre Lévy εισάγει την έννοια της «πολλαπλότητας των χώρο-χρόνων», θίγοντας το γεγονός ότι οι αναπτυσσόμενες τεχνολογίες δημιουργούν, ανάλογα τη χρήση, μία πληθώρα χώρων και χρoνικοτήτων. Ένα απλό παράδειγμα αποτελεί η χρήση του σιδηρόδρομου, επίτευγμα το οποίο ελαχιστοποιεί τις αποστάσεις μεταξύ δύο σημείων. Για τους ανθρώπους που δεν το χρησιμοποιούν όμως,

18 Είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι ο Koolhaas στο δοκίμιο του προτείνει μια προκλητική θεώρηση αναφορικά με την αποδέσμευση της σύγχρονης πόλης από την παραδοσιακή έννοια της ταυτότητας. Δεδομένου ότι η σύγχρονη ζωή χαρακτηρίζεται από ταχύτητα, κινητικότητα και τυποποίηση, η απουσία συγκεκριμένης ταυτότητας δύναται να καταστήσει τις πόλεις πιο ευέλικτες, όντας, απελευθερωμένες από το βάρος της μιας εργαλιοποιημένης ιστορικότητας που εξυπηρετεί (πλέον) αποκλειστικά εμπορικές και τουριστικές επιταγές. Για εκτενέστερη ανάλυση βλ.: Koolhaas, R., 1995. Γενική Πόλη. Στο: Η σύγχρονη (ελληνική) πόλη. 2η επιμ. Αθήνα: Δομές.

044

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

η απόσταση παραμένει ίδια: «Συνυπάρχουν διάφορα συστήματα εγγύτητας, αρκετοί πρακτικοί χώροι» (Lévy, 1998, σσ. 30-31). Η εξωτερικά ομογενοποιημένη εικόνα που προβάλλουν οι νέες μητροπόλεις κρύβει μία έντονη εσωτερική ετερογένεια, η οποία χαρακτηρίζεται από υπερπληθώρα αρχιτεκτονικών τύπων, κοινωνικές ανισότητες, αποκλεισμούς και τεχνητά όρια (Καλαντίδης, 2017, σσ. 51-2).

2.2.1 Ρευστά όρια - Αυστηρά τείχη

«..Νέου τύπου τείχη, κοινωνικά, πολιτικά,

οικονομικά εξακολουθούν να χωρίζουν τον κόσμο.

»

(Χατζησάββα, 2023, σ. 176)

Ο χώρος, στο βιωματικό επίπεδο, παρόλα αυτά, εξακολουθεί να αποτελεί το υλικό πλαίσιο όπου πραγματοποιούνται οι ανθρώπινες συναντήσεις της καθημερινότητας. Σε διαλεκτική αντίθεση με το χώρο των ροών, ο Castells αντιπαραθέτει, το «χώρο των τόπων» (space of places) ή «εντοπισμένο χώρο» (placed space), ο οποίος αφορά τη χωρική μορφή όπου η φυσική επαφή καθίσταται απαραίτητη για τις κοινωνικές σχέσεις, καθώς σ΄αυτόν τα άτομα συνυπάρχουν χωρικά και εκφράζονται συλλογικά. Ο χώρος των τόπων χαρακτηρίζεται από τη χωρική εγγύτητα και αναφέρεται στη φυσική υπόσταση του χώρου, όπως αυτή γίνεται αντιληπτή, καθώς υπάρχει συνάφεια πρακτικής και νοήματος, φυσικού και κοινωνικού χώρου (Castells, 2010, σ. 453). Ωστόσο, ο Castells (2010, σ. 459) υποστηρίζει ότι ο χώρος των ροών κυριαρχεί του χώρου των τόπων, δεδομένου ότι οι κυρίαρχοι λόγοι για την πόλη -αυτοί που καθορίζουν το πλαίσιο για την πολεοδομική πράξη- εστιάζουν στο παγκόσμιο, το αφηρημένο και το ροϊκό, αφήνοντας θολό το τοπικό, το συγκεκριμένο και το χειροπιαστό (Αθανασίου, 2008, p. 52). Ως εκ τούτου ο χώρος των ροών θεωρείται ως η χωρική λογική των κυρίαρχων συμφερόντων, η οποία διαμορφώνει τους αστικούς τόπους της καθημερινότητας (Castells, 2010, σ.

445). Με βάση τη σκέψη του Bauman (2003, σ. 15), η εξουσιαστική ελίτ δε δεσμεύεται να αποτελέσει κομμάτι κάποιου τόπου, μιας και έχει τη δυνατότητα για αυξημένη κινητικότητα εντός και εκτός των ορίων της πόλης. Η τοπική αποδέσμευση της ελίτ, της δίνει το ελεύθερο να διαμορφώσει την πόλη με όποιο τρόπο επιθυμεί, μη λαμβάνοντας υπόψιν τα ιστορικά, λειτουργικά, κοινωνικά πλαίσια των τόπων που την απαρτίζουν (Harvey, 2009,

045

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

046

σ. 121). «Όσο περισσότερο μια κοινωνική οργάνωση βασίζεται σε ανιστορικές ροές, που υπερισχύουν της λογικής οποιουδήποτε συγκεκριμένου τόπου, τόσο περισσότερο η λογική της παγκόσμιας εξουσίας ξεφεύγει από τον κοινωνικοπολιτικό έλεγχο των ιστορικά συγκεκριμένων τοπικών/εθνικών κοινωνιών» (Castells, 2010, σ. 446). Η χωρική εκδήλωση της πληροφοριακής ελίτ αποτελεί μια άλλη θεμελιώδη διάσταση του χώρου των ροών, η οποία εκφράζεται μέσω δύο μηχανισμών κοινωνικής κυριαρχίας, αυτού της ομογενοποίησης και αυτού του αποκλεισμού (ο.π.). Ο Ignasi de Solà-Morales (όπως αναφέρεται στη Χατζησάββα, 2023, σ. 173) υποστηρίζει ότι η σημερινή εξουσία δεν διαμένει πλέον σε χώρους εγκλεισμού ούτε απεικονίζεται σε ιεραρχημένα κέντρα. Οι τροχιές της εξουσίας είναι μεν άυλες, αλλά προσανατολισμένες ιδεολογικά και χωρικά σε συγκεκριμένες κατευθύνσεις, επινοώντας νέους τρόπους επιτήρησης ελέγχου (Castells, 2010, σ. 447). Η χωρική έκφραση αυτού του μηχανισμού πραγματοποιείται, από τη μία, μέσω του σχεδιασμού χωρικών μορφών, οι οποίες αναπαράγονται παγκοσμίως, αποσκοπώντας στην ενοποίηση του συμβολικού κόσμου της ελίτ και αντικαθιστώντας έτσι την ιστορική ιδιαιτερότητα κάθε τόπου και, από την άλλη, μέσω της συγκρότησης, συμβολικά, απομονωμένων κοινοτήτων, δημιουργώντας μια δικτυωμένη υποκουλτούρα, οικονομικά και πρακτικά απροσπέλαστης από τις μάζες (ο.π., σσ. 446-7). Όπως περιγράφει η Χατζησάββα (2009, σ.

176), μέσα σε αυτό το ρευστό σκηνικό, νέοι θύλακες εξυπηρέτησης της μετακινούμενης ελίτ (αεροδρόμια, ξενοδοχεία, city- gates κτλ.) αποσύρουν τους ισχυρούς σε προστατευμένα κελύφη και απομονωμένους χώρους κατά μήκος των συνδετικών γραμμών του χώρου των ροών, προκειμένου να διατηρήσουν την κοινωνία «σε απόσταση». Παράλληλα, μια σωρεία απρόσωπων, ομοιότροπων χώρων, χώρων κίνησης και εμπειρίας της μετάπολης (εμπορικά κέντρα, malls, αεροδρόμια, σταθμοί) δημιουργούν μια αίσθηση εξοικείωσης στο εσωτερικό τους, καθώς προάγουν ένα ομοιογενή τρόπο ζωής, ο οποίος υπερβαίνει τα πολιτισμικά σύνορα όλων των κοινωνιών, προκαλώντας, παράλληλα, αποκοπή από το περιβάλλον (Castells, 2009, σ. 447). Πρόκειται, λοιπόν, για την κατασκευή απομονωμένων χώρων, με την έννοια ότι χαρακτηρίζονται από ομοιογένεια, αποτελούν παγκόσμια συνθήκη και αναπαράγονται σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης, αφαιρώντας το βίωμα του υφιστάμενου περιβάλλοντος, όπως και κάθε δυνατή διάδραση με την τοπική κοινωνία: «διατηρεί έναν στενό κύκλο της εταιρικής ελίτ ενωμένο μέσω της λατρείας

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

παρόμοιων τελετών σε όλες τις χώρες» (ο.π.). Όλα αυτά είναι σύμβολα μιας διεθνούς κουλτούρας, της οποίας η ταυτότητα δεν συνδέεται με κάποια συγκεκριμένη κοινωνία, αλλά με την ένταξη στους διευθυντικούς κύκλους της οικονομίας της πληροφορίας, σε ένα παγκόσμιο πολιτισμικό φάσμα (ο.π.). Ο άλλοτε ομοιογενής και αδιάκοπος αστικός δημόσιος χώρος έχει, αφενός, «αποϋλοποιηθεί» από τις διάφορες τεχνολογίες των μέσων ενημέρωσης και επικοινωνίας, και αφετέρου, έχει κατακερματιστεί φυσικά και υλικά από τις διαδικασίες οικονομικής και κοινωνικής ιδιωτικοποίησης (GUST, 1999, σ. 89). Οι σταθμοί άφιξης και αναχώρησης θα αναδειχθούν ως δημόσιοι χώροι, γεγονός που θα οδηγήσει στην προσθήκη πολλαπλών χρήσεων και επιλογών για το χρήστη, καθιστώντας τους, βασικούς χώρους διαβίωσης (Τσουκαλά, 2006, σ. 14). Η παράλληλη λειτουργία του παραδοσιακού αστικού χώρου με μορφές χώρων που διεκδικούν χαρακτηριστικά του είναι ένα από τα γεγονότα που αντικατοπτρίζουν το σύγχρονο φαινόμενο ανάμειξης της ιδιωτικής, με τη δημόσια σφαίρα (Δανιήλ, 2010, σ. 179). Ο θεωρητικός Manuel de Solà-Morales (όπως παρατίθεται στο GUST, 1999, σ. 89), προκειμένου να περιγράψει εκείνους τους χώρους συνάντησης στην πόλη που, αν και ιδιωτικοί, συνεχίζουν να αποτελούν το σκηνικό για διάφορες δημόσιες δραστηριότητες, χρησιμοποιεί τον όρο «συλλογικοί χώροί» (collective spaces). Οι χώροι αυτοί, διακρίνονται από μια συγκεκαλυμμένη ομοιογένεια, η οποία αφορά αρχικά στα προϊόντα και στις παρεχόμενες υπηρεσίες, στην τυποποίηση του χώρου και τέλος στην πληθυσμιακή ποικιλία (Δανιήλ, 2010, σ. 202). Πρόκειται ουσιαστικά για χώρους που αναπόφευκτα εντάσσονται σε δίκτυα19 . Επιπρόσθετα, χαρακτηρίζονται από ένα διευρυμένο πολύ-λειτουργικό ρόλο καθώς «τείνουν να γίνουν πόλεις μέσα στις πόλεις» (GUST, 1999, σ.

92). Η εκτεταμένη συσσώρευση λειτουργιών, βέβαια, στους χώρους των ροών γεννά ερωτήματα σχετικά με την ταυτότητα τους. Στις σύγχρονες πόλεις, όλο και περισσότεροι ιδιωτικοί χώροι εξυπηρετούν τελικά δημόσιους ή ημι-δημόσιους σκοπούς, ενώ από την άλλη πλευρά, οι παραδοσιακοί δημόσιοι χώροι συνεχίζουν να υπόκεινται σε μια διαδικασία συνεχούς ιδιωτικοποίησης (ο.π., σ. 90). Η μετάλλαξη αυτή εξακολουθεί να ενέχει αποκλεισμούς, ταξινομήσεις και διακρίσεις

19 Για περισσότερα βλ. Atkinson, R & Flint, J. (2004). Fortress UK? Gated communities, the spatial revolt of the elites and time–space trajectories of segregation.

Housing Studies. 19(6) pp. 875-892

047

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

048

(Χατζησάββα, 2023, σ. 275). Η διαδικασία ιδιωτικοποίησης των δημόσιων χώρων μπορεί να λάβει διαφορετικές μορφές και ποικίλους βαθμούς έντασης. Η εμμονική προσοχή στην ασφάλεια και τον έλεγχο -λοιπόν-, έχουν βρει την πιο ακραία έκφρασή τους στο φαινόμενο των «περιφραγμένων κοινοτήτων» (gated communities), οι οποίοι αποτελούν την απόλυτη έκφραση της ιδιωτικοποίησης του δημοσίου χώρου, απευθυνόμενη αποκλειστικά σε μεσαία και ανώτερα στρώματα (Παντελίδου, 2010, σσ. 138-40). Ο σχηματισμός αυτών των κοινοτήτων μπορεί να αποδοθεί σε δύο ξεχωριστούς παράγοντες. Αφενός, στο αίσθημα φόβου απέναντι στην εγκληματικότητα και κατ’ επέκταση στον αποκλεισμό του «κινδύνου»• αποτέλεσμα αυτού: ένας απομονωμένος χαρακτήρας, μέσω της ανέγερσης απαγορευτικών ορίων και φρουρούμενων εισόδων. Αφετέρου, στην προσπάθεια απόκτησης πολυτέλειας και κοινωνικής αναγνώρισης (ο.π., σ. 138). Στο σημείο αυτό, βέβαια, αξίζει να σημειωθεί ότι κάποιες περιπτώσεις περιφραγμένων κοινοτήτων είναι αποτελέσματα προσπαθειών αναβίωσης μιας αίσθησης αυθεντικής κοινότητας που έχει χαθεί (GUST, 1999, σ. 96, Παντελίδου, 2010, σ. 149). Ειδικότερα, το κίνημα της «Νέας Πολεοδομίας» -New Urbanism- θα χρησιμοποιήσει μια νοσταλγική έκκληση στην «κοινότητα», σε μια προσπάθεια επιστροφής στη σταθερότητα του τόπου (Harvey, 1997, σ.2), μέσω της παραγωγής μιας νέας μορφής προαστίων που αντιγράφει την πυκνή κλίμακα των πόλεων και τη νοσταλγική αρχιτεκτονική διάφορων περασμένων εποχών και τόπων (Smith, 1996, σ. 32). Ωστόσο η Νέα Πολεοδομία επιστρατεύει το παρελθόν προσφέροντας την υπόσχεση ενός νέου αστικού μέλλοντος, που απευθύνεται σε μια κοινωνική ελίτ. «… κατασκευάζει μια εικόνα κοινότητας και μια ρητορική αστικής υπερηφάνειας και συνείδησης με βάση τον τόπο για εκείνους που δεν το χρειάζονται, ενώ εγκαταλείπει εκείνους που το χρειάζονται στη μοίρα της «κατώτερης τάξης» (Harvey, 1997, p. 2). Η διασφάλιση κοινωνικής σταθερότητας εντός των κοινοτήτων αυτών, ωστόσο, προϋποθέτει την οποιαδήποτε χωρική και ιστορική αποκοπή, γεγονός που προκαλεί μια αναπόφευκτη ομοιογένεια και μία έμμεση ενίσχυση του κατακερματισμού. Εντούτοις, μέσω του ελέγχου -τόσο στην περίπτωση των περιφραγμένων κοινοτήτων όσο και στις υπόλοιπες πρακτικές ιδιωτικοποίησης-, οι χώροι στερούνται, από τη μία, τον κοινωνικοοικονομικό πλούτο και την ποικιλομορφία της παραδοσιακής μητρόπολης• η ασφαλής και ελεγχόμενη, φαινομενική αναπαραγωγή

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

της πόλης, εξευγενισμένη από τα αρνητικά γνωρίσματα της αστικότητας, καθιστά τον τόπο μια προσομοίωση, ένα «simulacrum» (κατά Baudrilliard όπως αναφέρεται στη Δανιήλ, 2010, σ. 198). Ο «καθαρισμός» αυτών των χώρων, από κάθε είδους σύγκρουσης ή ανατροπής, τον καθιστούν το ακριβώς αντίθετο των μητροπολιτικών κέντρων (GUST, 1999, σ. 93). Από την άλλη, κοινό στοιχείο ύπαρξης τους αναγνωρίζεται, εν τέλει, «ο ενεργός αποκλεισμός του άλλου» (Παντελίδου, 2010, σ.

158). Δίχως πρόσβαση στα παγκόσμια δίκτυα, οι από «κάτω» είναι αναγκασμένοι να μείνουν τοπικά σταθεροί (Bauman, 2003, σ. 15). Οι χώροι της εξουσίας και του πλούτου προβάλλονται σε όλο τον κόσμο, ενώ η ζωή και η εμπειρία των ανθρώπων είναι ριζωμένη σε τόπους, στον πολιτισμό τους, στην ιστορία τους: «Οι ελίτ είναι κοσμοπολίτικες, οι άνθρωποι είναι τοπικοί» (Castells, 2010, σ. 446). Ταυτόχρονα, στην περίπτωση των φυσικών δημόσιων χώρων της πόλης -όπως τα δημόσια πάρκαη υπονόμευσή τους μπορεί να γίνει σε τέτοιο βαθμό, ώστε να μην προσφέρουν καμία δυνατότητα ενίσχυσης των κοινωνικών και πολιτιστικών αλληλεπιδράσεων (Graham & Marvin, 2004, σ. 186). Η αδυναμία επινόησης ενός εξισωτικού μηχανισμού που θα λαμβάνει υπόψιν τις ανάγκες των προνομιούχων και μη, οδηγεί στον παραγκωνισμό των δεύτερων, επιτείνοντας την κοινωνική διάσπαση (Harvey, 1997, σ. 115). Ο δημόσιος χώρος, γίνεται κατά αυτόν τον τρόπο, όπως υποστηρίζει ο Augé (1995) ένας μεταβατικός χώρος που χρησιμοποιείται με την παραδοσιακή έννοια μόνο από τους απόκληρους. Για το Harvey (2009, σ. 116), οι κατώτερες κοινωνικές τάξεις παραμένουν ουσιαστικά σε «ένα νέο, εφιαλτικό, μεταμοντέρνο τοπίο αστέγων». Εν όψει, λοιπόν, της ανασφάλειας και της ψυχολογικής αποσταθεροποίησης που προκαλεί η όλο και περισσότερο διασυνδεδεμένη πραγματικότητα και η ριζική αναδιαμόρφωση του χώρου και του χρόνου, οι αποκλεισμένοι άνθρωποι τείνουν να σκέφτονται περισσότερο την ασφάλεια της ιδιαίτερης θέσης τους στον κόσμο. O τόπος αποκτά συμβολική σημασία (Massey, 2005, σ. 5). Η ιστορία, η παράδοση και η συλλογική μνήμη γίνονται το «ιερό δισκοπότηρο» (Harvey, 1997, σ. 1), που μετατρέπει τον τόπο σε ένα ασφαλές σταθερό καταφύγιο σύνδεσης και ταυτότητας (Massey, 2005, σ. 5). Παρατηρείται λοιπόν η εμφάνιση κλειστών και, καθαρά ομογενών, τοπικών κοινοτήτων ή ταυτοτήτων του τόπου (γκέτο), οι οποίες προκύπτουν από τον τοπικισμό και την προσκόλληση στην ιστορική κληρονομιά, οδηγώντας ορισμένες φορές και σε πλήρως αντιδραστικά παραδείγματα εθνικιστικών πολιτικών κινημάτων (ο.π.).

049

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

Άμεσα ή έμμεσα, οι ιδιωτικοποιημένοι χώροι οδηγούν τη δημόσια «ελεύθερη πόλη» που απομένει, να παίρνει τη μορφή ενός «αδύναμου ενδιάμεσου χώρου» (Παντελίδου, 2010, σ. 133). Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η προσθήκη ορίων αποτελεί μία πολύ σημαντική και κρίσιμη τακτική διαμόρφωσης ταυτότητας διότι επιτρέπει και αποτρέπει περιοχές από το να γίνουν κομμάτι των τόπων τους οποίους και ορίζουν, με την κλίμακα εφαρμογής να χαρακτηρίζεται απεριόριστη: «τα σύνορα δεν είναι η αιώνια αλήθεια των τόπων, είναι γραμμές που χαράζει η κοινωνία με συγκεκριμένους στόχους» (Καλαντίδης, 2017, σσ. 59-60). Η τακτική αυτή φανερώνει ότι ακόμα και η έννοια του τόπου μπορεί να αποτελέσει εργαλείο ισχυρών δυνάμεων, τονίζοντας ότι πρόκειται, εν τέλει, για μία κοινωνική κατασκευή, με άνισους όρους εφαρμογής, προς όφελος ολίγων:

Εικόνα 3: Cumballa Hill, Mumbai, India (2010)

050

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

.

΅΅

«Κατασκευάζουμε συνεχώς χώρους και τόπους, περαστικές συνοχές και προσωρινά όρια, που αντανακλούν τις ανάγκες για μια σχετική σταθερότητα που απαιτούν η κοινότητα και η ταυτότητα» (ο.π., p. 60)

Εικόνα 4: Ghatkopar Wadi, Mumbai, India (2009)

051

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

2.3 Η ανάδυση των μη-τόπων Ήδη από τη δεκαετία του ‘70, ο Relph (1976, σσ. 80,90) εισάγει την έννοια της «α- τοπίας» (placelessness) η οποία αναφέρεται στο βαθμό αυθεντικότητας της χωρικής εμπειρίας. Η «α-τοπία» είναι η συνέπεια της επικράτησης μη αυθεντικών συμπεριφορών προς τον τόπο. Οι τόποι γίνονται «κατευθυνόμενοι από άλλους» και περισσότερο όμοιοι σε έναν πλανήτη παροδικών συνδέσεων (Cresswell, 2004, σ. 45). Για τον Relph, το φαινόμενο της «μαζικής κουλτούρας» και μαζικών αξιών οδηγεί στην αποδυνάμωση της ταυτότητας των τόπων σε τέτοιο βαθμό, ώστε να μοιάζουν και να προσφέρουν παρόμοιες ανούσιες δυνατότητες εμπειρίας (Relph, 1976, σ. 90) Αρχικά, στο σημείο αυτό, είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι μολονότι το δίκτυο είναι άυλο, ο χώρος των ροών δεν είναι «ά-τοπος» (placeless). Η δομική του λογική και λειτουργία βασίζεται στη σύνδεση συγκεκριμένων χωρικών μορφών με σαφώς καθορισμένα κοινωνικά, πολιτιστικά, φυσικά και λειτουργικά χαρακτηριστικά, οι οποίες επιτρέπουν την εξάπλωση των ροών (Castells, 2010, σσ. 442-3). Οι χώροι αυτοί εξακολουθούν «να είναι ένας τύπος τόπου» (κατά Sassen, όπως παρατίθεται στο GUST, 1999, σ. 51). Ωστόσο, για τον Castells, τα δίκτυα αποτελούν τέτοια θεμελιώδη χωρική διαμόρφωση, που κανένας τόπος δεν υφίσταται μόνος του. Το νόημα και η λογική αυτών των τόπων δεν εξαφανίζονται πλήρως, αλλά απορροφούνται και εντάσσονται μέσα στο αχανές δίκτυο (Castells, 2010, σσ. 442-3).

« Εάν οι χώροι μετάβασης δεν εμφανίζονται στη θεωρία του Cas-

tells, μπορούμε να υποθέσουμε ότι είναι επειδή έχουν πολύ μικρή συμβολική αξία. Είμαστε πλέον τόσο συνηθισμένοι στην παρουσία τους που συχνά δεν τους προσέχουμε καν, και η κοινοτοπία τους τα κάνει τόσο αόρατα που συχνά αποτυγχάνουμε να αναγνωρίσουμε την κοινωνική και λειτουργική τους συνάφεια.

»

(Delalex, 2002, σ. 103)

Ο Koolhaas (2002), προσπαθώντας να περιγράψει τους υπολειμματικούς -χωρίς αξία, ταυτότητα, η συγκεκριμένη χρήση- χώρους, εισήγαγε την έννοια του «Junkspace». Άμεσα συνδεδεμένο με τις επιταγές της παγκοσμιοποίησης και του καταναλωτισμού, το νέο κτισμένο δεν είναι αρχιτεκτονική, αλλά «ανθρώπινα σκουπίδια διασκορπισμένα στη γήινη επιφάνεια» (Koolhaas, 2002, σ. 175). Το Junkspace, εντοπίζεται στα εμπορικά κέντρα, τα αεροδρόμια, τα καζίνο, ενώ στην αστική του μορφή συναντάται

052

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

στις οδικές αρτηρίες, στους αυτοκινητοδρόμους, στα θεματικά πάρκα, πίσω από τους τερματικούς σταθμούς. Πρόκειται για υπολειμματικούς αλλά ταχέως μεταλλασσόμενους χώρους καθώς «υπάρχουν ήδη περισσότερα Junkspace υπό κατασκευή τον 21ο αιώνα από όσα διασώθηκαν από τον 20ο» (Koolhaas, 2002, p. 175). Σύμφωνα με τη Χατζησάββα, η ευμετάβλητη φύση των junkspaces, τους καθιστά επιφανειακούς και ασήμαντους, ως χωρικές συνθήκες, δεδομένου ότι πρόκειται, εν τέλει, για καπιταλιστικά παράγωγα που συνδέονται με τη δημιουργία του νέου τύπου συλλογικών χώρων, όπου οι παραδοσιακές κατηγορίες του δημοσίου και ιδιωτικού χώρου βρίσκονται σε υβριδική σχέση. Η απροσωπία τους και οι γρήγοροι ρυθμοί τους απειλούν όλες τις πτυχές της καθημερινότητας και της γενικότερης ανθρώπινης εμπειρίας, δεδομένου ότι επιτυγχάνουν τον πλήρη αποκλεισμό των χρηστών από οποιαδήποτε βίωμα τοπικότητας, με κύριο στόχο το κέρδος (Χατζησάββα, 2009, σ. 288). Ο Augé, αντίστοιχα, θα στρέψει την προσοχή τους ακριβώς σε αυτό το υβρίδιο δημόσιουιδιωτικού. Το 1992, προκειμένου να περιγράψει τη νέα αναδυόμενη πραγματικότητα, εισήγαγε την έννοια της «υπερνεωτερικότητας», στο βιβλίο του «Nonlieux: introduction à une anthropologie de la surmodernité», η οποία χαρακτηρίζεται από μια τριπλή διαλεκτική υπερβολής: την «υπερβολή του χρόνου», τη «γιγάντωση του χώρου» και την «εξατομίκευση των νοημάτων» (Augé, 1995, σ. 40). Όπως επισημαίνει, η υπερνεωτερικότητα, όπως φανερώνει και η ίδια η λέξη, επιχειρεί να περιγράψει ένα στάδιο της κοινωνίας όπου παρατηρείται μια υπερβολή της νεωτερικότητας, μια τάση, δηλαδή, του σύγχρονου κόσμου να στρέφεται προς την υπέρβαση (ο.π. σ. 29). Ο Augé περιγράφει ότι η αύξηση του προσδόκιμου ζωής, που συνεπάγεται την συνύπαρξη όλο και περισσότερων γενεών, έχει διευρύνει τη συλλογική, τη γενεαλογική και την ιστορική μνήμη, παρέχοντας πολλές ευκαιρίες στα άτομα να αντιληφθούν τις προσωπικές τους ιστορίες ως τεμνόμενες με ευρύτερα ιστορικά γεγονότα (ο.π.). Με τη μείωση των αποστάσεων και των κλιμάκων, εικόνες και γεγονότα βιώνονται, άμεσα και ταυτόχρονα, από άτομα που μπορεί να βρίσκονται στην άλλη πλευρά του πλανήτη. Τα γεγονότα γίνονται ιστορικά ακριβώς τη στιγμή που συμβαίνουν (ο.π. σ. 31). Αυτές οι αλλαγές στην κλίμακα, στον πολλαπλασιασμό των εικόνων, των φανταστικών αναφορών, καθώς στην θεαματική επιτάχυνση των μέσων μεταφοράς, οδήγησε στον πολλαπλασιασμό μιας νέας χωρικής έκφανσης: τους «μη-τόπους» (ο.π., σ. 34).

053

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

054

Η έννοια του «μη-τόπου» παραπέμπει στην κοινωνιολογική έννοια του τόπου, ο οποίος ορίζεται ως η εγγραφή του πολιτισμού στο χώρο και στο χρόνο και αφορά στην αναγνώριση της ταυτότητας (Σημαιοφορίδης, 2005, σ. 439). Σύμφωνα με τον ορισμό που παραθέτει ο Augé, ένας τόπος μπορεί να οριστεί ως «σχεσιακός» -υπό την έννοια ότι τα άτομα μπορούν να διαβάσουν σ‘ αυτόν τη σχέση που τα συνδέει μεταξύ τους-, «σχετικός με μια ταυτότητα» -υπό την έννοια ότι ορισμένα άτομα μπορούν να αναγνωρίσουν και να ορίσουν τον εαυτό τους μέσα σε αυτόν-, «ιστορικός» -υπό την έννοια ότι τα άτομα ως χρήστες του χώρου μπορούν να ξαναβρούν σε αυτόν τα ποικίλα ίχνη μιας παλαιότερης εγκατάστασης. Συνεπώς, εάν ένας χώρος δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως «ταυτοποιητικός» «σχεσιακός» - και «ιστορικός», τότε ορίζεται ως «μη τόπος» (Augé, 1999, σ. 157). Όπως σημειώνει ο Delalex (2002, σ. 106), για τον Augé οι διαδικασίες της «απο-τοπικοποίησης» και της αλληλεπίδρασης από μεγάλες αποστάσεις, οδηγούν σε συγκεκριμένη παραγωγή και εμπειρία του χώρου και των γεγονότων. Για αυτό, οι χώροι που σχετίζονται με τα ταξίδια αποτελούν ίσως το αρχετυπικό παράδειγμα μη-χώρων (Augé, 1995, σ. 86). Ωστόσο, η έννοια των μη-τόπων περιλαμβάνει ένα πολύ πιο ευρύ φάσμα που δεν περιορίζεται αποκλειστικά στους χώρους που ταξιδεύουν αποκλειστικά οι επιχειρηματίες, οι τουρίστες και οι μετακινούμενοι. Για τον Augé (1995, σ.

97), οι πραγματικοί μη-τόποι της υπερ- νεωτερικότητας είναι οι αυτοκινητόδρομοι, οι αίθουσες αναμονής του αεροδρομίου, τα σουπερ μαρκετ. Χώροι, δηλαδή, που διακρίνονται από τέτοια προσωρινή και παροδική δραστηριότητα, ώστε δεν έχουν τη σημασία που απαιτείται για να οριστούν «τόποι». Γενικότερα θα μπορούσε να πει κανείς ότι πρόκειται για τους χώρους της κυκλοφορίας, της κατανάλωσης, της επικοινωνίας, οι οποίοι έχουν κατακλύσει μια εποχή που χαρακτηρίζεται από σπατάλη χώρου, περιττή πληροφορία και εξατομίκευση (ο.π., σ. 157). Γίνεται επομένως αντιληπτό ότι, αφενός, η έννοια του μη-τόπου φαίνεται να εμπεριέχει μια αρνητική χροιά, αφού αδυνατεί να συγκεντρώσει όλα εκείνα τα στοιχεία που κάνουν έναν τόπο ιδιαίτερο: «To Junkspace είναι χώροι υπέρβασης των αυθαίρετων κτιριακών σχημάτων που το μόνο που κάνουν είναι να αναπαράγουν μη- τόπους» (Χατζησάββα, 2009, σ.

27). Για τον Augé, οι μη-τόποι δεν δημιουργούν ούτε μοναδική ταυτότητα ούτε σχέσεις, παρά μόνο μοναξιά και ομοιότητα (Augé, 1995, σ. 103). Αφετέρου, η έννοια αναφέρεται τόσο σε συγκεκριμένους φυσικούς χώρους, όσο και στη σχέση που αναπτύσσουν τα άτομα με

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

αυτούς (Σημαιοφορίδης, 2005, σ. 439). Με βάση τα παραπάνω, τίθεται το κρίσιμο ερώτημα: πρόκειται για το τέλος των τόπων;

Εικόνα 5: κάμερες παρακολούθησης

055

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

056

Εικόνα 6: Σιδηροδρομικός Σταθμός “London Victoria”

Εικόνα 7: Αφίσα στο Μετρό της Αθήνας

057

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

058

2.4 Μία νέα αίσθηση του τόπου

« Τhe life of the nomad is the intermezzo » (Deleuze & Guattari, 2010, σ. 44)

Ο Delalex παραθέτει μία εναλλακτική οπτική σχετικά με τη σχέση που αναπτύσσει ο άνθρωπος με τους μεταβατικούς αυτούς χώρους. Στο κείμενο του, «Non-places: The Everyday Experience of Flows» (2002), κρίνει ότι η θεωρία του Castells, για τον χώρο τον ροών και το διαλεκτικό του αντίθετο -τον χώρο των τόπων- είναι αρκετά περιοριστική. Η ένσταση του Delalex εντοπίζεται στο γεγονός ότι η θεωρία του χώρου των ροών, αναφέρεται ελάχιστα στους μεταβατικούς χώρους μεταξύ των κόμβων - θεωρώντας τους χώρους χωρίς νόημα. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά, οι μεταβατικοί χώροι είναι πλέον τόσο εδραιωμένοι, με αποτέλεσμα να περνούν σχεδόν απαρατήρητοι στο πέρας της καθημερινότητας (Delalex, 2002, σ. 103). Ωστόσο, η μεταφορά πτυχών της καθημερινής ζωής σε περιβάλλοντα μη-τόπων, στρέφει την προσοχή ξανά στη δυναμική της σχέσης του ατόμου με τα εν λόγω περιβάλλοντα. Οι μη-τόποι είναι, ουσιαστικά, κόμβοι συνεχούς κίνησης όπου οι άνθρωποι και οι πολιτισμοί βρίσκονται σε συνεχή διασύνδεση (Urry, 2001, σ. 63). Οι αίθουσες των αεροδρομίων, χώροι έντονης ομοιογένειας και ποικιλομορφίας ταυτόχρονα, λειτουργούν ως τόποι, όπου οι κινητοί λαοί και οι πολιτισμοί διασταυρώνονται απρόβλεπτα καθώς «κατοικούν στο ενδιάμεσο» (dwell-intransit). «Τα αεροπορικά ταξίδια είναι ο κατεξοχήν τρόπος κατοικίας στον σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο κόσμο» (ο.π.). Η συνειδητοποίηση ότι οι χώροι μετάβασης κατακλύζουν την καθημερινότητα μας, αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της νέας αστικής πραγματικότητας και μπορούν να θεωρηθούν οικείοι, φέρνει στο προσκήνιο τη θεώρηση του Deleuze και του σταθερού συνομιλητή του, Guattari, στα πλαίσια μιας οπτικής ότι αυτοί οι ενδιάμεσοι χώροι μπορούν να αποτελέσουν τόπους. Στο φιλοσοφικό τους έργο, περιγράφουν ότι οι διάφορες εκφράσεις της ζωής εξελίσσονται σε διαφορετικούς χώρους, σχέσεις, πεδία, διαδρομές και τροχιές. Ως εκ τούτου, σε αντίθεση με τη σκέψη του Heidegger για μια ύπαρξη συνδεδεμένη με ένα σταθερό τόπο, οι Deleuze και Guattari εστιάζουν σε τρόπους ζωής που είναι αποεδαφικοποιημένοι, μη-ταυτοποιημένοι και κινούνται σε έναν ασταθή τόπο (Χατζησάββα, 2023, σ. 178). Αυτοί οι τόποι που

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

επιτρέπουν τις απρόσμενες συναντήσεις ετερογενών δυνάμεων και συμβάντων ορίζονται από τους Deleuze και Guattari ως «νομαδικοί» ( όπως αναφέρεται στη Χατζησάββα, 2023, p. 179). Στο έργο τους «Nomadology: The War Machine» (2010) περιγράφουν ότι ο νομάδας ακολουθεί συγκεκριμένες διαδρομές, χωρίς όμως να αγνοεί κανένα σημείο σε αυτές. Μολονότι αυτά τα σημεία είναι εκείνα που δημιουργούν τις διαδρομές, βρίσκονται «υποταγμένα» στις διαδρομές που δημιουργούν. Η ζωή του νομά είναι το μεσοδιάστημα: «Τhe life of the nomad is the intermezzo» (Deleuze & Guattari, 2010, σ. 44). Σύμφωνα με τον Τερζόγλου (2009, σ. 339), ο χώρος του νομά -αποκαλούμενος ως «λείος» χώροςείναι ένας χώρος που βρίσκεται διαρκώς σε κίνηση, διαρκώς μεταβαλλόμενος, ο οποίος στερείται σταθερής ιεραρχίας. Έχοντας χάσει τα χαρακτηριστικά ενός παραδοσιακού τόπου, είναι άμεσα συνδεδεμένος με τους ρευστούς χώρους της σύγχρονης οικονομίας, του παγκοσμιοποιημένου κεφαλαίου και τη συναφή ιδέα της κινητικότητας (ο.π., σ. 342). Ο λείος χώρος δεν είναι μια καθορισμένη τοποθεσία, αλλά μάλλον το σπίτι ενός νέου τύπου ατόμου, του νομάδα, που δεν έχει ρίζες πουθενά, ούτε καθορίζει το σκοπό του μέσα σε ένα στατικό περιβάλλον. Στην απόπειρα διερεύνησης, λοιπόν, του τρόπου με τον οποίο οι παγκόσμιες ροές κατασκευάζουν αστικές πραγματικότητες, ο Delalex έκρινε ότι η έννοια των μητόπων του Augé, μπορεί να αποτελέσει αυτή ακριβώς την εννοιολογική σύνδεση μεταξύ κινητών ροών και σταθερών τόπων. Ουσιαστικά για τον Delalex, η θεωρία του Augé για τους μη-τόπους, πρόκειται για ένα από τα θεωρητικά εγχειρήματα που ασχολήθηκαν με αυτούς, ακριβώς, τους ενδιάμεσους χώρους (Delalex, 2002, σ.

103). Ο Augé (1995, p. 106) ισχυρίζεται ότι η ανάδυση των μη-τόπων και η φαινομενική ομοιογένεια, δεν συνεπάγεται την πλήρη εξάλειψη των τόπων. Ωστόσο, ενώ χαρακτηρίζονται από ομοιόμορφες, επαναλαμβανόμενες εικόνες, αυτή η ομοιομορφία μπορεί να δημιουργήσει ένα παράδοξο αίσθημα ασφάλειας και οικειότητας σε χώρους που φαινομενικά είναι ανοίκειοι (ο.π.). Ο μη- τόπος είναι «ένας αφηρημένος χώρος, [...] που μπορεί να γίνει παράξενα οικείος με την πάροδο του χρόνου» (Augé, 1995, σ. 98). Για παράδειγμα, σε χώρους όπως ένα αεροδρόμιο, ένα σούπερ μάρκετ, ή ένα ξενοδοχείο διεθνούς αλυσίδας, ο ταξιδιώτης, που έρχεται από μακριά, σε μια χώρα που δεν γνωρίζει, μπορεί να νιώσει λιγότερο ξεριζωμένος. Δεν βρίσκεται στον χώρο του, αλλά ούτε και στον χώρο των άλλων (ο.π., σ. 165).

059

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

060

Αντίστοιχα ένας «περαστικός ξένος» που χάνεται σε μια χώρα που δεν γνωρίζει, μπορεί να νιώθει οικεία μόνο κινούμενος στην ανωνυμία των αυτοκινητόδρομων των μεγάλων καταστημάτων ή των ξενοδοχειακών αλυσίδων: «το λογότυπο μιας πετρελαϊκής εταιρείας είναι ένα καθησυχαστικό ορόσημο…οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης διατηρούν έναν βαθμό εξωτισμού, για τον απλούστατο λόγο ότι δεν διαθέτουν ακόμη όλα τα απαραίτητα μέσα για να ενταχθούν στον παγκόσμιο καταναλωτικό χώρο» (ο.π., p. 106). Για τον Bauman, στο πλαίσιο της συνεχούς αλλαγής της σύγχρονης πραγματικότητας, αυτή η ομοιομορφία του αστικού περιβάλλοντος δημιουργεί μια «παρηγοριά της προβλεψιμότητας». Στο σύγχρονο ομογενοποιημένο περιβάλλον «μπορεί κανείς να αισθανθεί ασφαλής: μπορεί κανείς να είναι σίγουρος ότι θα πάρει αυτό που περιμένει και θέλει» (Bauman, 2003, σ. 20). Σε αυτό το πλαίσιο, η Doreen Massey παραθέτει μία ενδιαφέρουσα θεώρηση, αμφισβητώντας τις κύριες παραδοχές της συμπίεσης του χωρο-χρόνου και της συνθήκης της παγκοσμιοποίησης. Ισχυρίζεται ότι απόψεις, όπως του Harvey, παρουσιάζουν μία μονοδιάστατη και πολιτικά πολωμένη προσέγγιση και τονίζει ότι η φύση του δίπολου τοπικού-παγκόσμιου πρόκειται για μια ιδιαίτερα κοντόφθαλμη οπτική, δεδομένου ότι δε λαμβάνει υπόψιν την ανομοιογένεια της ανθρώπινης κινητικότητας: «Το να αντιπαραθέσουμε απλώς τη φαινομενική σταθερότητα του τόπου με τη φαινομενική ρευστότητα της παγκόσμιας οικονομίας, προτείνει η Massey, είναι να χάσουμε την ιδιαιτερότητα της κινητικής εμπειρίας των ανθρώπων» (Cresswell, 2004, p. 71). Για τη Massey «κάποιοι αναγκάζονται να μετακινηθούν, άλλοι κινούνται κατά βούληση και άλλοι αναγκάζονται ουσιαστικά να μείνουν ακίνητοι» (ο.π.) Έτσι, στο κείμενο της με τίτλο «Παγκοσμιότητα τοπικού» (1994), εισάγει την ομώνυμη έννοια για να περιγράψει την ύπαρξη μιας προοδευτικής έννοιας του τόπου, με εξωστρεφή και πολυμορφικά χαρακτηριστικά, έννοια η οποία δεν περιγράφει απαραίτητα ένα αντιδραστικό ρίζωμα έναντι στους ταχύτατους ρυθμούς της κινητικότητας, αλλά θέτει τον τόπο υπό μία σύγχρονη οπτική. Η Massey ισχυρίζεται ότι η προσκόλληση στον τόπο, αντί για μια αντίδραση έναντι στους σύγχρονους ρυθμούς και αναχρονιστική τακτική, αποτελεί την ένδειξη της βαθύτερης ανάγκης του ανθρώπου να συνδέεται με ένα μέρος, μια τοποθεσία, να έχει σημεία αναφοράς. Ωστόσο, θεωρεί ότι η απαξίωση της αίσθησης του τόπου ως βεβιασμένη -από το Harvey-, πηγάζει από τρία λανθασμένα συμπεράσματα σχετικά με τη φύση των τόπων του σήμερα (Cresswell, 2004, σ. 72). Το πρώτο συμπέρασμα σχετίζεται με την

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

έννοια της ταυτότητας. H Massey τονίζει ότι οι τόποι δεν αποτελούνται από μία, κοινή ταυτότητα, αλλά από μια πληθώρα διαφορετικών ταυτοτήτων, χάρη στη συμβίωση πολλών διαφορετικών κοινωνικών ομάδων, επισημαίνοντας ταυτόχρονα ότι το μοντέλο τόπων με ενιαία ταυτότητα (φυλές) αποτελεί πλέον σπάνιο φαινόμενο. Το δεύτερο συμπέρασμα συνδέεται με την έννοια των ορίων. Η Massey απαξιώνει τη θεοποίηση ως προς τα χωρικά όρια και υποστηρίζει ότι η κατανόηση ενός τόπου δεν προϋποθέτει την ύπαρξη τους, δεδομένου ότι οι άνθρωποι -ειδικότερα στη σύγχρονη εποχή- χαρακτηρίζονται από έντονη κινητικότητα, διαφόρων κλιμάκων, εντός και εκτός αυτών: «Αντί να σκεφτόμαστε τους τόπους ως περιοχές με όρια τριγύρω τους, θα μπορούσαμε να τους φανταστούμε ως σημεία διασταύρωσης των κοινωνικών δικτύων» (Massey, 1995, σ. 29). Τέλος, το τρίτο αφορά την πεποίθηση ότι ο τόπος αποτελεί μία στατική συνθήκη, η οποία καλλιεργείται με βάση ιστορικά γεγονότα. Μία τέτοια εικασία αναιρεί το ενεργό κομμάτι των συνεχών αλληλεπιδράσεων μεταξύ ανθρώπου- περιβάλλοντος και περιγράφει ένα τόπο, ο οποίος είναι παγωμένος στο χρόνο (Καλαντίδης, 2017, σ. 59, Cresswell, 2004, σσ. 72-4) Η Massey τονίζει ότι η διαδικασία νοηματοδότησης ενός τόπου εμπεριέχει ένα συστατικό φάσμα προσωπικών, κοινωνικών και χωρικών (ανθρωπογενές περιβάλλον) διεργασιών. Επίσης, αναφέρει ότι η χωρική κλίμακα δεν αποτελεί περιοριστικό παράγοντα, αντιθέτως, κάθε κλίμακα εξυπηρετεί τον ίδιο σκοπό σε βιωματικό επίπεδο, στον εκάστοτε τόπο. Ανάλογα με το συνδυασμό των διεργασιών, κάθε τόπος λαμβάνει ταυτότητες, αντίστοιχες των ατόμων που ενυπάρχουν σε αυτόν και η ίδια η ανθρώπινη εμπειρία διανθίζεται με πολλαπλά νοήματα, αντίστοιχα με τους τόπους με τους οποίους αλληλεπιδρά (όπως αναφέρεται στην Τσουκαλά, 2006, σ.3). Για τη Massey, η απελευθέρωση της έννοιας του χώρου -από μία απλή επιφάνεια σε ένα προϊόν αλληλοσυσχετίσεων, στο πλαίσιο της ενυπάρχουσας ετερογένειας και πάντα υπό κατασκευή- συνεπάγεται επίσης την εγκατάλειψη της θεώρησης του τόπου ως ένα σταθερό και αμετάβλητο σημείο πάνω σε αυτήν την επιφάνεια: «Η ιδιαιτερότητα του τόπου δεν ορίζεται από καποια αιώνια προκαθορισμένη ταυτότητα, αλλά η ουσία του βρίσκεται εμποτισμένη στην αυθόρμητη συνύπαρξη ατόμων και στην αδιάκοπη διαπραγμάτευση ενός «εδώ» και «τώρα»…» (Massey, 2005, σ. 140). Αν ο χώρος είναι η ταυτόχρονη ύπαρξη ιστοριών, η σύγκλιση αλληλοσυνδεόμενων αφηγήσεων, τότε οι τόποι είναι οι συλλογές, το άθροισμα αυτών των ιστοριών. Το να ταξιδεύει κανείς μεταξύ τόπων σημαίνει να κινείται μεταξύ

061

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

062

συλλογών διαδρομών και να επανατοποθετεί τον εαυτό του μέσα σε αυτές με τις οποίες σχετίζεται, να ξανα συνδέει τις ιστορίες που κάνουν αυτό το «εδώ και τώρα» για τον ίδιο (Massey, 2005, σ. 130). Ένας τόπος υφίσταται ως τέτοιος, μονάχα μία δεδομένη χρονική στιγμή, ενώ σε μία επόμενη τα όρια του μπορεί να έχουν μεταβληθεί ή ακόμα και μετακινηθεί εξ’ ολοκλήρου. Φανερώνεται ουσιαστικά ότι και οι «μη-τόποι» περιγράφουν δύο διακριτές, αλλά συμπληρωματικές σχέσεις: αυτή του σκοπού για τον οποίο διαμορφώνεται ο χώρος και αυτή της σχέσης που αναπτύσσουν τα άτομα με το συγκεκριμένο χώρο. Ως εκ τούτου, ο ορισμός που αποδίδει ο Augé για τους μη-τόπους, γίνεται εφαρμόσιμος μόνο σε ένα συγκεκριμένο εμπειρικό χώρο καθώς, ό,τι θεωρείται τόπος για ορισμένα άτομα, μπορεί να είναι μη-τόπος για κάποια άλλα και αντίστροφα (Augé, 1999, σ. 157). Έτσι, η δυνατότητα του μη-τόπου δεν λείπει ποτέ από κανέναν τόπο (Augé, 1995, σ. 109). Επειδή ο τόπος ορίζεται σε αναφορά με τον άνθρωπο σε μια συγκεκριμένη, τοπικά και χρονικά, πραγματικότητα, ό,τι είναι ανοίκειο σήμερα, δεν είναι απαραίτητα και αύριο: «Οι μη-τόποι του χθες μπορεί να είναι τόποι του σήμερα» (ο.π.). Η διαδικασία οικειοποίησης των μη-τόπων, επομένως, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως μία προσπάθεια από τον άνθρωπο να καταπολεμήσει το αίσθημα ανεστιότητας που επικρατεί: «Αν και αυτή η γενική αισθητική συχνά εκλαμβάνεται ως αλλοτριωτική -ειδικά όταν εισβάλλει στους πιο οικείους μας χώρουςγίνεται επίσης οικεία και καθησυχαστική όταν είμαστε μακριά από το σπίτι» (Delalex, 2002, σ. 108). Αυτές οι γνωστικές διαβεβαιώσεις που βασίζονται στη σταθερή και επαναλαμβανόμενη φύση των μη-τόπων, αποτελούν καταλυτικό παράγοντα του τρόπου με τον οποίο ο τόπος λειτουργεί ως η φυσική άρθρωση βιώματος των παγκόσμιων ροών (ο.π. σ. 103). Γίνεται λοιπόν αντιληπτό, για τη Massey, ότι ο χαρακτήρας του τόπου καθορίζεται τόσο από τις «διασταυρώσεις» που συμβαίνουν μέσα σε αυτόν, όσο και από τις μη- συναντήσεις, τις σχέσεις που δεν εγκαθιδρύονται και τους αποκλεισμούς. Ο τόπος κατασκευάζεται ιστορικά όχι μόνο από κατακόρυφες στρώσεις και παγκοσμιοποιημένες ροές, αλλά και από δίκτυα σχέσεων εξουσίας (Καλαντίδης, 2017, σ. 62). Σε παρόμοιο πλαίσιο, η Χατζησάββα αναφέρει: «η εμπειρία της πραγματικότητας περιλαμβάνει σωματικές και ασώματες, υλικές και άυλες οντότητες, σύνθετες σχέσεις ανάμεσα σε οικονομία, μηχανές, επιθυμίες, ορατές και αόρατες εντάσεις που εγγράφονται στα εμμενή εδάφη της ύπαρξης, ορίζοντας μια νέα θεώρηση του κόσμου» (Χατζησάββα, 2023, σ. 273).

Ο Π

. Τ Ο Ο Σ Σ Τ Η Ν ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠ Ο Ι Η Μ Ε Ν Η Π Ο Λ Η Τ Ω Ν Δ Ι Κ Τ Υ Ω Ν

Σε αυτόν τον κόσμο, ο οποίος χαρακτηρίζεται τόσο από την υπερπληθώρα των ατομικών εμπειριών, όσο και την ταχεία εξέλιξη των ιστορικών γεγονότων, τον πολλαπλασιασμό των εικόνων και την παγκόσμια διασύνδεση, ο χώρος δεν μπορεί να είναι τόπος όλων, παρά μόνο εάν είναι ο τόπος καθενός, εάν αφήνει περιθώριο για ξεχωριστές διαδρομές, (Augé, 1999, σ.

172). O Relph, σε μια προσπάθεια να συνοψίσει τη μετάβαση αυτή, αναφέρει χαρακτηριστικά:

.. .

« …η συντριπτική πλειοψηφία των

ανθρώπων ζούσαν όλη τους τη ζωή σε ένα μέρος και ανέπτυξαν μια βαθιά σχέση με αυτό, η οποία περιέγραφε μία οποιαδήποτε αίσθηση του ανήκειν είτε πιθανώς μία απελπιστική αίσθηση ότι βρίσκονται παγιδευμένοι...Νομίζω ότι πολλοί από εμάς έχουμε ανταλλάξει την προηγουμένως βαθιά αλλά στενή αίσθηση του τόπου για μια ευρύτερη αλλά πιο ρηχή αίσθηση πολλών τόπων. Αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό... Μπορεί να είναι η αίσθηση του τόπου μας λιγότερο έντονη, αλλά είναι επίσης πολύ καλύτερα ενημερωμένη και πιο ανοιχτή στις διαφορές.

»

(Relph, 2007, σ. 3)

063

Α Π Ο ΚΥΒΕΡΝ Σ Τ Υ Β Ρ Ι Χ Ω

Εικόνα 7: Εξώφυλλο των TIMES, “Machine of the Year” (3 Ιαν. 1983)

3.

Τ O Ν ΟΧΩΡΟ Ο Ν Δ Ι Κ Ο Ρ Ο

« When I enter cyberspace, what body will I inhabit? »

(Heft, 2023)

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

Με την όλο και μεγαλύτερη εισχώρηση των δικτύων επικοινωνίας στον αστικό κόσμο, οι συζητήσεις γύρω από τις έννοιες του χώρου και του χρόνου έχουν ανατραπεί και διανθιστεί, λόγω των δυνατοτήτων άμεσου ελέγχου των δικτύων τηλεπικοινωνιών σε όλο το χώρο και σε όλες τις γεωγραφικές κλίμακες. Όπως αναλύθηκε, ο χώρος των ροών δεν περιλαμβάνει μόνο τον άυλο χώρο των δικτύων, ωστόσο ο ηλεκτρονικός ή ψηφιακός χώρος20 αποτελεί μια εξίσου σημαντική διάσταση (Castells, 1999, σ. 297), καθώς όλο και περισσότερο, οι ηλεκτρονικές διαμεσολαβήσεις και αναπαραστάσεις που ρέουν μέσα στους αφηρημένους χώρους των υπολογιστών, είναι αυτές που συγκροτούν την αστική ζωή (Graham & Marvin, 2004, σ. 67). Με την εξάπλωση των προσωπικών υπολογιστών21 να γίνεται το νέο θεμέλιο της ύπαρξης (Τερζόγλου, 2009, σ. 353), πραγματοποιήθηκε μια οντολογική μετατόπιση (Heim, 1993, σ. xii). Αυτή, αποτέλεσε μία μετάβαση από ένα τύπο πραγματικότητας σε έναν άλλο, καθώς ξεκίνησε ένας πρωτόγνωρος συσχετισμός μεταξύ ανθρώπου, μηχανής και υπολογιστικών συστημάτων, που συνδέθηκε με την ανάδυση του ψηφιακού χώρου ή «κυβερνοχώρου» (Καρυδάς, 2007, σ. 93), έννοια την οποία εισήγαγε, για πρώτη φορά22 , ο Gibson, στο βιβλίο του «Νευρομάντης» (Νeuromancer) (1984). Ο κυβερνοχώρος, εννοιολογήθηκε, ως ένα σύνολο εμπειριών που γίνονται αντιληπτές στα όρια των υπολογιστικών, ηλεκτρονικών κυκλωμάτων (Heim, 1993, σ. 79), ή, διαφορετικά, ως ένας «τόπος χωρίς χώρο» (spaceless place) (Odgen, 1994, σ. 715). Σε κάθε περίπτωση, οι περιγραφές αυτές υπογράμμισαν τη δυαδικότητά του, τόσο ως νοητικό τόπο, όσο, και ως χώρο πληροφοριών, δημιουργημένο για το ανθρώπινο μυαλό και αποσυνδεδεμένο23 από τη

20 Όπως σημειώνει ο Castells ο χώρος των ροών περιλαμβάνει τους ηλεκτρονικούς χώρους, όπως τους ιστότοπους, τους χώρους αλληλεπίδρασης, καθώς και τους χώρους μονόδρομης επικοινωνίας, διαδραστικής ή μη, όπως τα πληροφοριακά συστήματα (Castells, 1999, σ. 296).

21 Ήδη από το 1970, και η έκρηξη της πληροφορίας, που θεμελιώθηκε με την ανάπτυξη του Διαδικτύου- του πιο επαναστατικού φαινομένου στην ιστορία των τεχνολογιών πληροφορίας και επικοινωνίας (ICT) (Floridi , 2008, σ. 130), όπως σημειώνει ο Castells «Το Διαδίκτυο είναι η ραχοκοκαλιά της παγκόσμιας επικοινωνίας μέσω υπολογιστή: είναι το δίκτυο που συνδέει τα περισσότερα δίκτυα υπολογιστών» (Castells, 2010, σ. 375).

22 Βλ. Καρυδάς, Ι. Χ., 2007. Ψηφιακές Πόλεις: Κοινωνία, ψυχολογία, διαδίκτυο, αστική γειτονιά. Αθήνα: Παπαζήσης 23 Το νέο αυτό χωρικό σχήμα που εισάγει ο Gibson αποτελεί ένα μη-φυσικό τόπο, ένα τόπο δεδομένων στον οποίο μπορεί κανείς να κατοικήσει μέσω νευρικών εμφυτευμάτων, «κατεβάζοντας» (downloading) το μυαλό του σε έναν χώρο πληροφοριών (de Souza e Silva, 2003, σ. 229).

066

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

φυσική πραγματικότητα (de Souza e Silva, 2003, σσ. 229-30). Η γοητεία της εν λόγω δυαδικότητας αφορούσε στο σενάριο της «σωματικής αποδέσμευσης» ή «αποσωματοποίησης» (disembodiment), καθώς ο χρήστης αποβάλλει οποιαδήποτε σύνδεση με το φυσικό κόσμο, ακόμα και το ίδιο του το σώμα. Η σάρκα απορρίπτεται, ενώ η συνείδηση μπορεί να ταξιδεύει ελεύθερη, ανάμεσα στα bits και τα bytes (Bell, 2001, σσ.

140-1). Η οθόνη του υπολογιστή αποτέλεσε το «παράθυρο» προς τη δυνητική πραγματικότητα, όντας το φυσικό όριο μεταξύ των δύο αυτών κόσμων (Heim, 1993, σ. 76). Ωστόσο, ρεαλιστικά, ο χρήστης δεν αποδεσμεύεται πλήρως από τα υλικά «δεσμά» του (Lévy, 1998, σ. 23). Το σώμα μένει πίσω, αλλά είναι αυτό που πληκτρολογεί μπροστά στην οθόνη. Όποια/ ες δυνητική/ές ταυτότητα/ες και να υιοθετεί ο χρήστης στο Διαδίκτυο, επιστρέφει πάντα στην ενσώματη πραγματικότητα του σώματος, που βρίσκεται μπροστά στον υπολογιστή (Bell, 2001, σ. 141): «..η δυνητική κοινότητα εκπορεύεται και επιστρέφει στη φυσική μορφή..η ζωή βιώνεται μέσα από σώματα» (ο.π.). Ως εκ τούτου, η δυνητικοποίηση δεν αποτελεί μια μορφή αποσάρκωσης, αλλά αντιθέτως, μία αναδημιουργία, μία ετερογένεση του ανθρώπου, μία μεταπήδηση μεταξύ πραγματικοτήτων (Lévy, 1998, σ. 43). Σε κάθε περίπτωση, η έννοια του κυβερνοχώρου αποτέλεσε, την περιγραφή μιας ξέχωρης πραγματικότητας -εκτός της φυσικής-, μιας συμβολικής, δικτυακής πραγματικότητας η οποία ορίστηκε ως «δυνητική/εικονική» (Καρυδάς, 2007, σ. 94, Heim, 1993, σ. 76). Ενώ το «δυνητικό» υποδηλώνει ένα άυλο, εν δυνάμει σενάριο/περιβάλλον, εν αντιθέσει του υλικού, απτού περιβάλλοντος που πρεσβεύει το πραγματικό, στην πραγματικότητα δεν ταυτίζεται με το φανταστικό (Lévy, 1998, σ. 23). Ουσιαστικά, περιγράφει μια συνθήκη «αποτοπικοποίησης», όπου το «εδώ» και το «τώρα» παύουν να έχουν την υφιστάμενη ισχύ τους, αλλά δεν είναι «σε καμία περίπτωση το αντίθετο του πραγματικού» (Lévy, 1998, σ. 16). O Serres (όπως αναφέρεται στο, Lévy, 1998, σσ. 28-9) χαρακτηρίζει το «δυνητικό» ως κάτι το οποίο «δεν υπάρχει», στην προσπάθεια καλλιέργειας μιας διαλεκτικής, η οποία αντιτίθεται στο Χαιντεγγεριανό «dasein» (=υπάρχω εκεί). Η ένσταση του βασίζεται στο γεγονός ότι, παρά τον εκμηδενισμό της φυσικής χωρικής προσκόλλησης, μέσω των δικτύων και του ψηφιακού χώρου, ο άνθρωπος συνεχίζει και υπάρχει και να δραστηριοποιείται, καταρρίπτοντας το επιχείρημα της φυσικής χωρικής αναφοράς ως προϋπόθεση ύπαρξης. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Lévy (1998, σ. 23): «η δυνητικότητα και η πραγματικότητα είναι απλώς δύο

067

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

διαφορετικοί τρόποι ύπαρξης». Ωστόσο ο δυνητικός χώρος, βρίσκεται σε μία διαδικασία συνεχών μεταβολών - αποτέλεσμα της ανταλλαγής πληροφοριών με τους χρήστες. Όσο περισσότερο, ο δυνητικός χώρος εμπλουτίζεται με προσωπικά στοιχεία, τόσο περισσότερο ο άνθρωπος συνηθίζει και ταυτίζεται μέσα από τον κυβερνοχώρο: «...Όσο περισσότερο συνηθίζουμε σε μια διεπαφή, τόσο περισσότερο ζούμε στον κυβερνοχώρο…» (Heim, 1993, σ. 77). Αποκομμένος από κάθε σταθερό φορέα και καταδικασμένος στη συνεχή μεταβολή, καταλήγει ένας χώρος αόριστος και ασχεδίαστος, θυμίζοντας το «λείο» χώρο των Deleuze και Guattari. Σε αντιστοιχία με τη φυσική πραγματικότητα, η εύπλαστη μορφή του δυνητικού χώρου προσέδωσε στο δυτικό πολιτισμό μια «νεο- νομαδική ταυτότητα», ο οποίος είναι, όλο και περισσότερο, σε θέση να αναδιαμορφώνεται με ελάχιστη προσπάθεια και γρήγορους ρυθμούς (Lévy, 1998, σ.

29). Ως ένας σύγχρονος νομάς, ο χρήστης περιδιαβαίνει στον ψηφιακό κόσμο αέναα, χάνοντας σταδιακά τη δυνατότητα του να ξεχωρίσει το πραγματικό από το δυνητικό (κατά Baudrillard, όπως αναφέρεται στο Τερζόγλου, 2009, σ. 355). Ο δυνητικός χώρος μεταμορφώνεται σε μια «συναινετική ψευδαίσθηση, που βιώνεται καθημερινά από δισεκατομμύρια χρήστες» (Cresswell, 2014, σ. 69), η οποία, όντας άυλη και εύπλαστη, παίρνει τη μορφή και τα ατομικά χαρακτηριστικά μίας προσωπικής μετάφρασης (Τερζόγλου, 2009, σ. 360). Ο χρήστης απορροφάται στο προσωπικό του βίωμα και χάνει την ικανότητα διάκρισης υποκειμενικού και αντικειμενικού, εσωτερικού και εξωτερικού (ο.π., σ. 355). Κατά αυτόν τον τρόπο, η εδραίωση του κυβερνοχώρου, πυροδότησε σωρεία μελετών περί δυνητικού χώρου και των συνεπειών του. Οι θεωρήσεις των περισσότερων μελετητών24 , κατέληξαν στο ότι η ανθρωπότητα βιώνει μία γενικότερη αλλαγή, όσον αφορά τη σύνδεση με τη φυσική πραγματικότητα (ο.π., 2009, σσ. 356-7). Ο σύγχρονος άνθρωπος βιώνει για πρώτη φορά, σε μαζικό βαθμό, την νοητική αποστασιοποίηση από το φυσικό κόσμο. Η αίσθηση αποξένωσης, η μετουσίωση της κοινωνικότητας, η κρίση των ταυτοτήτων, είναι μερικά παραδείγματα της σχάσης μεταξύ νου και κόσμου.

24

068

επηρεασμένοι από ιδέες του Deleuze, του Leibniz, του Nietzsche κ.α.

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

3.1 Εικονικές πόλεις

« My name is wjm@mit.edu (though I have many aliases), and I am an electronic flaneur. I hang out on the network. »

(Mitchell, 1995)

Σε αντίθεση με τη σφαίρα του φανταστικού, η δυνητική πραγματικότητα, έδωσε τη δυνατότητα παραγωγής αποτελέσματος. Χάρη στην ευμετάβλητη φύση της, επέκτεινε τον τρόπο του «κατοικείν» στον κόσμο (de Souza e Silva, 2003, σ. 225), χρήζοντας την απαραίτητη μελέτης ως προς τις αλληλοσυνδέσεις μεταξύ ανθρώπων, τόπων, κοινωνιών και πληροφοριών (Καρυδάς, 2007, σ. 94). Η Boyer (1996) παραλλήλισε τον εικονικό χώρο των υπολογιστών με την χωρική οργάνωση των μετααστικών τοπίων, εξετάζοντας τους μετασχηματισμούς που έχει υποστεί ο τρόπος που γίνεται αντιληπτό το σύγχρονο αστικό περιβάλλον κατά τη μετάβαση από το μοντέλο της μηχανής στο μοντέλο του υπολογιστή. Διερευνώντας του τρόπους με τους οποίους ο κυβερνοχώρος επηρέασε την υλικότητα της πόλης, εισήγαγε την έννοια των «cybercities» ως ένα ανεξέλεγκτο μείγμα αστικής δυστοπίας και κυβερνοχώρου. Όπως έκρινε, αυτό το μείγμα, μετέτρεψε την πραγματικότητα του τόπου και του χρόνου σε ένα φανταστικό πλέγμα δικτύων υπολογιστών που συνδέουν ηλεκτρονικά απομακρυσμένα μέρη σε όλο τον κόσμο (Boyer, 1996, σ. 14). Για τον Baudrillard (όπως αναφέρεται στο Τερζόγλου, 2009, σ. 354-5), ο «υπερ-χώρος» των μεταπόλεων, σε αντιδιαστολή με τον κυβερνοχώρο, μετουσιώθηκε σε ένα χώρο χωρίς νόημα, χωρίς σημεία αναφοράς, χωρίς βάθος. Ο Mitchell (1995), σε αυτό το πλαίσιο, υποστήριξε την αναγκαιότητα επαναπροσδιορισμού του χώρου της πόλης και των σχέσεων μέσα σε αυτή, λόγω της κυριαρχίας των δικτύων των ηλεκτρονικών υπολογιστών, σε κάθε τομέα της καθημερινής ζωής. Όπως αναγράφει «τα δίκτυα ηλεκτρονικών υπολογιστών καθίστανται τόσο αναπόσπαστο κομμάτι της αστικής ζωής όσο και τα συστήματα δρόμων» και συμπληρώνει ότι «οι δικτυακές μας συνδέσεις γίνονται εξίσου σημαντικές για εμάς όσο και οι σωματικές μας τοποθεσίες» (Mitchell, 1995, σσ. 107, 166). Ο παραδοσιακός δημόσιος χώρος, με την πιο άμεση υλική του έννοια, δεν διαβρώθηκε μόνο από τον κατακερματισμό και τον διαχωρισμό των διαφορετικών ομάδων σε μια πολυπολιτισμική κοινωνία, αλλά και από τη βύθιση των σημερινών κατοίκων των πόλεων

069

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

στον κυβερνοχώρο (Graham & Marvin, 2004, σ. 228). Όπως παρατηρεί ο Calhoun (1986, σ. 339), «οι μεγάλες πόλεις διαλύονται ταυτόχρονα σε μια πληθώρα τοπικών κοινοτήτων και απορροφώνται από ένα μεγαλύτερης κλίμακας και πιο σφιχτοδεμένο δίκτυο έμμεσων σχέσεων». Αναπόφευκτα, λοιπόν, η κοινωνική κατασκευή των αστικών και ηλεκτρονικών χώρων μοιράζονται πολυάριθμους παραλληλισμούς, καθώς και οι δύο υφίστανται παρόμοιες κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, συγκρούσεις και αγώνες που επηρεάζουν τη δημιουργία και την ανάπτυξή τους. Ειδικότερα, ο Serres εισάγει την έννοια των «δυνητικών κοινοτήτων», αναφερόμενος σε παραδείγματα ψηφιακών κοινωνικών διασυνδέσεων ανθρώπων, από διαφορετικά μέρη του κόσμου, οι οποίοι συναντήθηκαν στο ίδιο ψηφιακό περιβάλλον και καλλιέργησαν μία αίσθηση κοινότητας (όπως αναφέρεται στο Lévy, 1998, σσ. 28-9) και λειτουργούν ανεξάρτητα από χωρικούς περιορισμούς. Οι κοινότητες αυτές, πηγή κοινών ενδιαφερόντων ή πεποιθήσεων, παραμένουν, παρόλα αυτά, ουσιαστικά, απάτριδες, άυλες. Εν ολίγοις, στην πραγματικότητα η «ύπαρξη» τους περιορίζεται σε μια εννοιολογική σφαίρα, που εντοπίζεται αποκλειστικά μέσα στις διαχειριζόμενες ροές ψηφιοποιημένων δεδομένων και στις ψηφιακές εγκαταστάσεις επεξεργασίας των υπολογιστών και των τεχνολογιών τηλεπικοινωνιών (Graham & Marvin, 2004, σ. 228).

« Η γεωγραφία δεν αποτελεί πλέον σημείο εκκίνησης ή

περιορισμό…Υπάρχουν, χωρίς σταθερό σημείο αναφοράς: όπου τυχαίνει να βρίσκονται τα κινητά μέλη του...ή πουθενά

»

(Lévy, 1998, σ. 29)

Αυτές οι δυνητικές κοινότητες διευκολύνουν την ανάδυση και λειτουργία διαφορετικών κοινωνικών ομάδων οι οποίες αποδεσμεύονται από τους γεωγραφικούς περιορισμούς. Οι Graham και Marvin (2004, σ. 230) περιγράφουν μια προσέγγιση η οποία υποστηρίζει ότι η άνοδος των δυνητικών κοινοτήτων μπορεί να αναθερμάνει την αστική δημόσια διάσταση της πόλης, μέσω δημόσιων «forum» συζήτησης και αλληλεπίδρασης. Ο Mulgan (1991), για παράδειγμα, υποστηρίζει ότι ενώ οι πρότεροι δεσμοί της κοινότητας έχουν διαλυθεί εξαιτίας της αρχιτεκτονικής και της γεωγραφίας των μεγάλων πόλεων, τα ηλεκτρονικά δίκτυα μπορούν να επαναφέρουν τη συναναστροφή και μέσα στις πόλεις (όπως παρατίθεται στους Graham & Marvin, 2004, σ. 230). Για άλλους, οι εικονικές κοινότητες αποτελούν έναν τρόπο απόδρασης από τον καταπιεστικό και χαρακτήρα της σύγχρονης

070

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

αστικής ζωής. Όπως αναφέρει ο Rheingold (1993, σ. 7), η άνοδος του φαινομένου οφείλεται στην αυξανόμενη ανάγκη των ανθρώπων για κοινωνική αλληλεπίδραση, καθώς όλο και περισσότεροι άτυποι δημόσιοι χώροι εξαφανίζονται από την πραγματική ζωή. Παρόλα αυτά, η διαφορετική δυνατότητα πρόσβασης στη χωρική εμπειρία που προσέφεραν οι νέες τεχνολογίες πληροφορίας, μπορεί, να οδηγήσει σε εσωτερική κοινωνική «σχάση» εντός των πόλεων (Harvey, 2009, σ. 114) και να διαβρώσει τους δεσμούς μεταξύ των ατόμων και της κοινωνίας (GUST, 1999, σ. 89). Με την έλευση των προηγμένων τεχνολογιών, όπως ο υπολογιστής, σε συνάρτηση με τις διαδικασίες ιδιωτικοποίησης και κατ΄επέκταση διάλυσης του δημοσίου χώρου, οι άνθρωποι επιλέγουν να περιοριστούν στην ιδιωτική σφαίρα του σπιτιού τους. Αυτή η τάση, υποχώρησης από το δημόσιο χώρο εντοπίζεται κυρίως στις μεσαίες τάξεις, οι οποίες επικεντρώνονται στη δημιουργία ενός άνετου εξατομικευμένου περιβάλλοντος στο σπίτι. Η παραπάνω μετατόπιση συνδέεται με την αυξημένη εξάρτηση από τις τεχνολογίες, καθώς και τη χρήση σημείων πρόσβασης στο δίκτυο που τους επιτρέπουν να συνδεθούν με τον έξω κόσμο χωρίς να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους (GUST, 1999, p. 89, Graham & Marvin, 2004, σ. 212). Από την άλλη πλευρά, όπως σημειώνει ο Dewey (όπως αναφέρεται στους Graham & Marvin, 2004, σ.

187), με την συγχώνευση των τεχνολογιών ψυχαγωγίας εικονικής πραγματικότητας στους δημόσιους χώρους όπως τα εμπορικά κέντρα, τα θεματικά πάρκα κτλ., ο κόσμος της πραγματικότητας γίνεται πιο πενιχρός. Μολονότι, οι ψηφιακοί χώροι γίνονται πιο πλούσιοι σε εμπειρίες και μοιάζουν περισσότερο με τόπους, με την έννοια ότι οι άνθρωποι μπορούν να βυθιστούν αντιληπτικά μέσα σε αυτούς τους κόσμους (Graham & Marvin, 2004, σ. 68), η εμπειρία είναι εξ ολοκλήρου κατασκευασμένη. Το υποκείμενο απορροφάται σε μια οθόνη, μετουσιώνοντας την ανθρώπινη ύπαρξή του σε ένα επιφανειακό ομοίωμα (Baudrillard, όπως αναφέρεται στο Τερζόγλου, 2009, σ. 354-5), που καλείται να εγκαταλείψει το χάος της πραγματικής αστικής ζωής. Για τον Dewey αυτοί οι χώροι είναι μια προσομοίωση της δημόσιας ζωής, η οποία όμως υπόκειται σε ένα συνεχή έλεγχο όπου οι μεγάλες παγκόσμιες εταιρείες αποτελούν τους ρυθμιστικούς μηχανισμούς (όπως αναφέρεται στους Graham & Marvin, 2004, σ. 187). Η εξουσία λοιπόν, προάγεται από την πρόσβαση και τον έλεγχο τόσο των υλικών χώρων των πόλεων όσο και των ηλεκτρονικών χώρων στα δίκτυα τηλεπικοινωνιών. Οι πιο ισχυρές κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές ομάδες τείνουν να ασκούν και

071

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

να διατηρούν την εξουσία τους μέσω της παραγωγής διασυνδεδεμένων συστημάτων σχετικών ηλεκτρονικών χώρων και αστικών τόπων (Graham & Marvin, 2004, σ. 119). Αυτό συνεπάγεται μεγάλο «παγκόσμιο έλεγχο» (Sassen, 2005, σ. 30) και ευελιξία επί της ιδιωτικής ιδιοκτησίας, της διαχείρισης των καταμερισμών εργασίας και των σχέσεων τους με τους τόπους -από τους οποίους διέρχονται τα δίκτυά τους- καθώς και των τηλεπικοινωνιακών αγορών και παροχών και όλων των μέσων που διαθέτουν για να αποκλείουν τους άλλους από τους φυσικούς και ηλεκτρονικούς χώρους (Graham & Marvin, 2004, σ. 119). Σε μια άλλη οπτική, αφενός η επιθυμία εμπλουτισμού του συστήματος με πληροφορίες, οδηγεί σε υπερχείλιση περιεχομένου χαμηλής ποιότητας και αμφισβητήσιμου περιεχομένου. Αφετέρου, η ροή του διαδικτύου, ελέγχεται κυρίως από μια μικρή μη αντιπροσωπευτική ομάδα ανθρώπων. Η πλειοψηφία των χρηστών των εικονικών κοινοτήτων τείνει να είναι μια τεχνολογική ελίτ, η οποία, χρησιμοποιεί τον κυβερνοχώρο ως τρόπο διατήρησης επαφής με ιδιαίτερα εξειδικευμένες ομάδες (ο.π. σ. 232). Ως εκ τούτου, η διαχείριση των εικονικών κοινοτήτων, ως μηχανισμός αντιμετώπισης της διάλυσης του δημοσίου χώρου μπορεί από τη μία να οδηγήσει σε περαιτέρω μείωση της κοινωνικής αλληλεπίδρασης μέσα σε αυτούς. Από την άλλη, οι φυσικά αποκλεισμένοι, μπορεί να καταλήξουν να είναι -αν όχι να νιώθουν- και ψηφιακά αποκλεισμένοι. Η εξειδίκευση των εικονικών κοινοτήτων μπορεί να οδηγήσει την κατάρρευση των τοπικών γεωγραφικών κοινοτήτων σε τέτοιο βαθμό που θα μπορούσε να προκαλέσει τον κατακερματισμό της ευρύτερης κοινωνίας, στο πλαίσιο μίας τάσης απομόνωσης των ατόμων από οτιδήποτε διαφορετικό ή άγνωστο (ο.π.). Βάση αυτού, γίνεται κατανοητό ότι οι σύγχρονες τεχνολογίες δεν έχουν ως αποτέλεσμα μόνο την ομοιογένεια, τη συνδεσιμότητα και τη μεγαλύτερη συμμετοχή-μέσω των νέων δυνητικών κοινοτήτων του διαδικτύου-, αλλά συνδέονται με τον έλεγχο, την όξυνση των ανισοτήτων, των αποκλεισμών και την αναπαραγωγή των σχέσεων εξουσίας.

3.2 Post-Desktop Era: από τον υπολογιστή στην πανταχού παρούσα τεχνολογία Στις απαρχές του 21ου αιώνα παρατηρείται μια τάση αντίστασης στην ψηφιακή αποϋλοποίηση που θα διεγείρει έναν αναστοχασμό στα ζητήματα χωρικής και κοινωνικής ρευστότητας (Χατζησάββα, 2023, σ. 233). Ο Manovich, είχε προβλέψει ότι μέχρι και την πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα το ενδιαφέρον

072

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

θα προσανατολιστεί ξανά προς το φυσικό χώρο. Η νέα μορφή του φυσικού χώρου θα είναι ένα είδος χωρικότητας, εμπλουτισμένο με τη σύγχρονη τεχνολογία και την ηλεκτρονική και εικονική πληροφορία (Manovich, 2006). Πράγματι το αστικό περιβάλλον εξελίχθηκε ταχέως προς μια κατεύθυνση διείσδυσης νέων τεχνολογικών πληροφορικής και επικοινωνιών, επαναπροσδιορίζοντας τον τρόπο αντίληψης της πόλης του 21ου αιώνα (de Lange, 2013, σ. 77). Το 2004 ο ιδρυτής της Microsoft, Bill Gates, στο άρθρο του «The Enduring magic of software» περιέγραψε την σιωπηλή διείσδυση του λογισμικού σε κάθε πτυχή της καθημερινής ζωής, που θα οδηγούσε στην εξαφάνιση του «ηλεκτρονικού υπολογιστή -όπωςτον γνωρίζουμε» (Καμέας, 2004). Η υπολογιστική ισχύς, απελευθερωμένη πλέον από τον υπολογιστή και μέσω των τεχνολογιών νέας γενιάς, θα «διαχεόταν» αδιόρατα στα οικεία αντικείμενα και στον περιβάλλοντα χώρο (ο.π.), καθιστώντας την αναπόσπαστο, αν όχι απαραίτητο, μέρος της καθημερινής δραστηριότητας (Gates, 2004). Αυτήν την περιγραφόμενη εξαφάνιση, είχε ήδη οραματιστεί ο Mark Weiser, στο άρθρο του «The Computer for the 21st Century» (1999), όταν υποστήριξε ότι «οι πιο σημαντικές τεχνολογίες είναι εκείνες που εξαφανίζονται πιο εύκολα. Υφαίνονται μέσα στον ιστό της καθημερινής ζωής μέχρι να είναι δυσδιάκριτες από αυτή» (Weiser, 1999, σ. 3). Προκειμένου να περιγράψει το όραμα του, επινόησε τον όρο «διάχυτος υπολογισμός» (ubiquitous computing) (ο.π.). Στο όραμα του αυτή, η «χρήση των υπολογιστών οπουδήποτε» (Alcañiz & Rey, 2005, σ. 4) είχε διττή σημασία. Από τη μια θα απελευθέρωνε τον άνθρωπο από τους περιορισμούς των σταθερών προσωπικών υπολογιστών και την απομονωτική φύση της βύθισης25 . Από την άλλη θα

25 Σε αντίθεση με τη φαινομενικά απεριόριστη ελευθερία που προασπίζουν οι υποστηρικτές της εικονικής πραγματικότητας, ο διάχυτος υπολογισμός δεν είχε ως στόχο την υπέρβαση του φυσικού σώματος και την προώθηση της τεχνολογίας. Αντιθέτως, επιδίωκε να υπερβεί τη μηχανή και να επαναφέρει στο προσκήνιο τον κοινωνικό και υλικό κόσμο. Σε αυτό το πλαίσιο, το 1996, οι Weiser και Brown υποστήριξαν την εμφάνιση της «ήρεμης τεχνολογίας» (calm technology). Βασική αρχή της ήρεμης τεχνολογίας είναι η μετατόπιση από το κέντρο στην περιφέρεια της προσοχής του χρήστη. Το αποτέλεσμα της ήρεμης τεχνολογίας είναι η δημιουργία μιας αίσθησης οικειότητας και άνεσης, καθώς όταν η περιφερική αντίληψη λειτουργεί αποτελεσματικά, πραγματοποιείται ο συντονισμός με το περιβάλλον. Αυτή η απρόσκοπτη σύνδεση με τις οικείες λεπτομέρειες του περιβάλλοντός αναφέρεται ως «εντοπιότητα» (locatedness). Διαφορετικά, η ήρεμη τεχνολογία θα μπορούσε να διακριθεί ως τεχνολογία η οποία θα ήταν τόσο ενσωματωμένη και διάχυτη, ώστε θα μπορούσε να θεωρηθεί δεδομένη. Πρότειναν ότι η πανταχού παρούσα τεχνολογία θα γινόταν «τόσο συνηθισμένη, τόσο μη αξιοσημείωτη» που θα ξεχνούσαμε τον τεράστιο αντίκτυπό της, όπως ακριβώς κάναμε με τη γραφή και τον ηλεκτρισμό, δύο άλλες πανταχού παρούσες τεχνολογίες (Weiser & Brown, 1997)

073

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

έστρεφε ξανά την προσοχή στον φυσικό και κοινωνικό κόσμο της καθημερινής ζωής (όπως αναφέρεται στη Galloway, 2004, σ. 285). Εντούτοις, η έννοια του διάχυτου υπολογισμού προϋποθέτει ότι οι υπολογιστές, μολονότι συνεχίζουν και βρίσκονται στο φυσικό χώρο, είναι ικανοί να εκτελούν αυτόνομα εργασίες με ελάχιστη ανθρώπινη παρέμβαση, χωρίς ο χρήστης να γνωρίζει την παρουσία τους (Alcañiz & Rey, 2005, σ. 4). Ως εκ τούτου ο διάχυτος υπολογισμός, χαρακτηρίζεται τόσο από τη έννοια της «διάχυσης» όσο και από την έννοια της «διαφάνειας». Η έννοια της διαφάνειας υπονοεί την ιδιότητα της «αδιόρατης» ενσωμάτωσης στο οικείο περιβάλλον (ο.π.), μέσω της ενίσχυσης καθημερινών αντικειμένων26 με τεχνολογίες που επιτρέπουν την ασύρματη επικοινωνία και δικτύωση, και αλληλοεπιδρούν, σε οποιοδήποτε μέρος και σε οποιοδήποτε δίκτυο (Καμέας, 2004). Αυτή η δυνατότητα διάχυσης των πληροφοριών στο καθημερινό περιβάλλον, αφενός καθιέρωσε ένα καθεστώς «διαρκούς σύνδεσης» (“always-on” connection) (de Souza e Silva, 2006, σ. 262), αφετέρου μετατόπισε σημαντικά τα όρια και την αντίληψη του ψηφιακού χώρου σε σχέση με τον φυσικό, καθώς ο διάχυτος υπολογισμός επέστρεψε «τα πράγματα πίσω στην πολύπλοκη πολλαπλότητα του επιπέδου του δρόμου» (McCullough, 2006, σ. 26). Υπό αυτό το πρίσμα, ένα νέο πλούσιο, πλαίσιο κατανόησης και βίωσης του χώρου της πόλης, αναδύθηκε, μέσα από τη διεισδυτικότητα του δικτύου στην καθημερινή ζωή. Τα τεχνολογικά δίκτυα, μέσω της παγκόσμιας εξάπλωσης του κινητού τηλεφώνου και της ασύρματης σύνδεσης στον ανεπτυγμένο κόσμο, καθίστανται προσιτά, πιο πανταχού παρόντα και πιο κινητά. Αυτό το «διαρκώς συνδεδεμένο» (“always-on”) και «διαρκώς προσβάσιμο» (“always- accessible”) (Varnelis & Friedberg, 2008, σ. 15) δίκτυο επιφέρει ένα ευρύ σύνολο αλλαγών στην έννοια του τόπου, μέσω της σύνδεσης συγκεκριμένων τόπων σε ένα «παγκόσμιο συνεχές» (ο.π), μετασχηματίζοντας, κατά αυτόν τον τρόπο την αίσθηση της εγγύτητας και της απόστασης, καθώς και τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις τόσο στο φυσικό όσο και ψηφιακό χώρο (de Souza e Silva, 2006, σ. 262).

26 Για παράδειγμα, ένα οικιακό πανταχού παρόν υπολογιστικό περιβάλλον μπορεί να διασυνδέσει τον φωτισμό και τους περιβαλλοντικούς ελέγχους με προσωπικές βιομετρικές οθόνες υφασμένες σε ρούχα, έτσι ώστε ο φωτισμός και οι συνθήκες θέρμανσης σε ένα δωμάτιο να μπορούν να διαμορφώνονται συνεχώς.

074

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

3.2.1 Αναγνώριση θέσης και Μέσα δι’εντοπισμού Οι νέες τεχνολογίες κατέστησαν δυνατή τόσο την απομακρυσμένη τοπική πολύ- προσωπική επικοινωνία και τη σύνδεση με το Διαδίκτυο, όσο και τη δυνατότητα νέας σύνδεσης με το φυσικό τόπο μέσω των συστημάτων εντοπισμού θέσης (Location-based Systems), όπως για παράδειγμα η τεχνολογία γεωεντοπισμού (GPS) (de Souza e Silva, 2006, σ. 262). Η σύγκλιση, των νέων δικτύων κινητών τηλεπικοινωνιών, του ασύρματου δικτύου και η σύνδεσή τους με πραγματικές τοποθεσίες μέσω τεχνολογιών εντοπισμού θέσης, οδήγησε στην άνοδο των «μέσων επικοινωνίας δι’ εντοπισμού» (locative media) (Diamantaki & Charitos, 2008, σ. 245). Οι τεχνολογίες των νέων μέσων, οι οποίες ταξινομούνται στην ευρύτερη κατηγορία του διάχυτου υπολογισμού (McCullough, 2006, σ. 26), έχουν τη δυνατότητα να μετουσιώσουν πλήρως τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα αλληλοεπιδρούν και αντιλαμβάνονται το τεχνολογικά επαυξημένο αστικό περιβάλλον. Συναρτήσει αυτού, ο τρόπος βίωσης και κατοίκησης του αστικού δημοσίου χώρου, δέχθηκε ισχυρές μεταβολές, καθώς, αναδύθηκαν νέοι, επαναστατικοί τρόποι κοινωνικής αλληλεπίδρασης (Diamantaki & Charitos, 2008, σ. 252). Ενώ πρωτύτερα, το διαδίκτυο θεωρούνταν ότι θα οδηγούσε στην εξαφάνιση του γεωγραφικού χώρου (Augé, 1995, Harvey, 2009), δημιουργώντας έναν παγκόσμιο, ά- τοπο χώρο ροών (Castells, 2010), η ενσωμάτωση γεωγραφικών συστημάτων εντοπισμού θέσης στις τεχνολογίες κινητής επικοινωνίας κατάφερε να «προσγειώσει το διαδίκτυο στη γη» (Collis & Nitins, 2009). Αυτό κατέστη δυνατό, καθώς, αυτή η ενσωμάτωση επέτρεψε την εκτέλεση μιας σειράς ενεργειών αναφορικά με μια συγκεκριμένη τοποθεσία. Οι φυσικοί χώροι επανασυνδέονται, μέσω της διασταύρωσης τεχνολογίαςφυσικής παρουσίας, ξεπερνώντας τα όρια του απεδαφικοποιημένου, άυλου και «περιορισμένου-στην οθόνη» διαδικτυακού χώρου (Diamantaki & Charitos, 2008, σ. 252). Συναρτήσει αυτού, η έλευση των νέων τεχνολογιών μετασχημάτισε τις πρότερες θεωρήσεις αναφορικά με τον κυβερνοχώρο. Ενώ, μέχρι τώρα γινόταν αντιληπτός ως ένα ξεχωριστό άυλο επίπεδο, εναλλακτικής πραγματικότητας, πλέον μετουσιώνεται σε τμήμα του φυσικού χώρου, δημιουργώντας, σύμφωνα με τον Cresswell (2014, p. 24) «πολυεπίπεδους» και «επαυξημένους τόπους». Πλέον, η άμεση εμπειρία επικαλύπτεται από την τεχνολογικά διαμεσολαβούμενη εμπειρία, ενώ η σωματικότητα συνεχίζει να κατέχει το σημαντικότερο

075

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

ρόλο στη βιωματική διεργασία, εν αντιθέσει με το Διαδίκτυο. Η de Souza e Silva (2006, σ. 263) επισημαίνει, αναφορικά, ότι εξαιτίας της διαρκούς σύνδεσης των κινητών συσκευών, οι χρήστες δεν αντιλαμβάνονται το φυσικό και τον ψηφιακό χώρο ως ξεχωριστές οντότητες. Χάνουν, κατά αυτό τον τρόπο, την αίσθηση ότι «εισέρχονται» στο διαδίκτυο και βυθίζονται σε ψηφιακούς χώρους (ο.π.). Συνεπώς, οι αλληλεπιδράσεις με τα τοπικά μέσα, επιτρέπουν την ανάκτηση μιας βιωμένης αίσθησης του τόπου μέσω της κίνησης και την διασύνδεση «πραγματικών σωμάτων» και «υλικών χώρων» (Diamantaki & Charitos, 2008, σ. 252). Την ίδια στιγμή, στο πλαίσιο αυτής της διαμεσολαβούμενης επικοινωνίας, καθίσταται ξανά δυνατή η «πρόσωπο με πρόσωπο» επαφή, επαναφέροντας έτσι την «παρόρμηση της εγγύτητας» (compulsion of proximity) μεταξύ των χρηστών (Boden & Molotch, 2004).

3.2.2.Επαυξημένη Πραγματικότητα (AR) Με τη συνεχώς αυξανόμενη διείσδυση και επιρροή των τεχνολογιών διάχυτου υπολογισμού στην καθημερινή ζωή, ο Ν. Jurgenson στο άρθρο του «Digital Dualism vs Augmented Reality» (2011), έκρινε ότι, οι πρότερες απλοϊκές κατηγοριοποιήσεις που προσπαθούσαν να περιγράψουν την διαχωριστική σχέση μεταξύ του ψηφιακού και φυσικού κόσμου, πρέπει να ξεπεραστούν. Αυτό το σχήμα του «ψηφιακού δυισμού», είναι για τον Jurgenson μια «πλάνη». Σε αντίθετη με τη διαδεδομένη άποψη λοιπόν, υποστηρίζει ότι οι δύο κόσμοι βρίσκονται σε μια σχέση διαλεκτικής συνδιαμόρφωσης, με την ταυτόχρονη αυξανόμενη μετατροπή των ψηφιακών περιβαλλόντων σε φυσικών και αντίστροφα. Αυτή η λογική έρχεται σε ρήξη με τη θεώρηση ότι κατά την είσοδο στο Διαδίκτυο-δηλαδή στον εικονικό χώρο-, εγκαταλείπεται η πραγματικότητα. Για αυτό το λόγο, καθιστά αναγκαία την υιοθέτηση μιας διαφορετικής εννοιολόγησης της σχέσης των δύο κόσμων. Στη σκέψη του, η πραγματικότητα είναι, ταυτόχρονα, τεχνολογική και οργανική, ψηφιακή και φυσική: «Δεν μπαινοβγαίνουμε σε ξεχωριστές ψηφιακές και φυσικές πραγματικότητες […] αλλά ζούμε σε μια πραγματικότητα, εμπλουτισμένη από άτομα και bits. Και ο εαυτός μας δεν διαχωρίζεται […] ως κάποιος δυϊστικός «πρώτος» και «δεύτερος» εαυτός, […] είναι ένας επαυξημένος εαυτός» (Jurgenson, 2011). Υπό αυτό το πρίσμα, για τον Jurgenson, ο ενοποιητικός όρος που συνδέει -ή ορθότερα, μεταφέρειτο ψηφιακό στο φυσικό χώρο, ορίζεται από την έννοια της «επαυξημένης πραγματικότητας» (augmented

076

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

reality) (ο.π.). Όπως επισήμανε ο Manovich (2006, σ. 224), η έννοια της επαυξημένης πραγματικότητας, που επινοήθηκε γύρω στο 1990, συνήθως αντιτίθεται στην εικονική πραγματικότητα. Αν στην περίπτωση της εικονικής πραγματικότητας, ο χρήστης δρα σε μια εικονική προσομοίωση, τότε, στην περίπτωση της επαυξημένης πραγματικότητας, δρα σε πραγματικά πράγματα σε πραγματικό χώρο. Ειδικότερα, σε ένα τυπικό σύστημα εικονικής πραγματικότητας, ο χρήστης βυθίζεται σε έναν εικονικό χώρο που δεν έχει καμία σχέση με τον άμεσο φυσικό χώρο του χρήστη. Ένα σύστημα επαυξημένης πραγματικότητας, αντιθέτως, εμπλουτίζει το άμεσο φυσικό χώρο του χρήστη με πληροφορίες που σχετίζονται με αυτό (ο.π., σ. 225). Με λίγα λόγια όπως αναφέρει ο Azuma, ως επαυξημένη πραγματικότητα ορίζεται οποιοδήποτε σύστημα περιλαμβάνει: το συνδυασμό εικονικού και πραγματικού, τη διάδραση σε πραγματικό χρόνο και τη τρισδιάστατη καταγραφή πραγματικών εικόνων και αντικειμένων (όπως αναφέρεται στους Milgram & Colquhoun, 2001, σ. 2). Οι Milgram και Colquhoun στο άρθρο τους «A taxonomy of real and virtual world integration» (1999) ανέλυσαν ότι η επαυξημένη πραγματικότητα ορίζεται με τρεις διαφορετικούς τρόπους σε σχέση με την τεχνολογία που χρησιμοποιείται. Οι πρώτες δύο περιπτώσεις αφορούν στην επαύξηση των αισθήσεων του χρήστη, μέσω της υπέρθεσης γραφικών υπολογιστικών δεδομένων στο οπτικό πεδίο του χρήστη, σε αντίθεση με το σύστημα εικονικής πραγματικότητας όπου η οπτική αντίληψη του χρήστη αποκλείεται εντελώς. Η τρίτη κατηγορία περιλαμβάνει οποιαδήποτε σύζευξη πραγματικών και εικονικών περιβαλλόντων. Σύμφωνα με τους μελετητές, ενώ οι πρώτες περιπτώσεις μπορούν ξεκάθαρα να οριστούν με τον όρο επαυξημένη πραγματικότητα, η τρίτη περίπτωση χρήζει την υιοθέτηση ενός ξεχωριστού όρου που ονόμασαν «μεικτή πραγματικότητα» (mixted reality). Ο ορισμός προκύπτει, από τις περιπτώσεις όπου δεν είναι σαφές αν το πρωταρχικό περιβάλλον είναι «πραγματικό» ή «εικονικό» ή όταν δεν υπάρχει υπεροχή κάποιων εκ των δύο στοιχείων στο περιβάλλον (Milgram & Colquhoun, 2001, σσ. 1-5). Αναφορικά με τον ορισμό της μεικτής πραγματικότητας, ο Ishii, διατύπωσε μια άλλη προσέγγιση του όρου. Διέκρινε ότι η εξέλιξη του προσωπικού υπολογιστή, θα προσανατολιστεί προς δύο κατευθύνσεις. Η πρώτη αφορά στο σώμα μέσω της εξέλιξης των «φορετών υπολογιστών» (wearable computing). Η δεύτερη, αφορά στο βιωμένο πραγματικό περιβάλλον και σχετίζεται με το διάχυτο υπολογισμό. Προκειμένου να γεφυρωθεί το χάσμα μεταξύ του κυβερνοχώρου και του φυσικού περιβάλλοντος, ο Ishii

077

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

μελέτησε τον τρόπο που οι «άυλες» (tangible) ψηφιακές πληροφορίες (bits) των ψηφιακών χώρων μπορούν, να μεταφερθούν στον φυσικό κόσμο. Η προσέγγιση αυτή, προσπάθησε να αποδείξει ότι οι επιφάνειες διεπαφής - με τις οποίες γίνεται η σύνδεση στο ψηφιακό χώρο-, αλλάζουν την αντίληψη σχετικά με την ίδια την πληροφορία, αναδιαμορφώνοντας, ταυτόχρονα την αντίληψή τόσο για το φυσικό όσο και για το ψηφιακό περιβάλλον (όπως αναφέρεται στη de Souza e Silva, 2006, σσ. 264-5). Αντίστοιχα, για τον Manovich (2006), η βύθιση στην εικονικότητα και η επαύξηση του φυσικού δεν είναι απαραίτητα αντιθετικές έννοιες. Υποστηρίζει ότι η θεώρηση μιας συνθήκης ως βύθιση ή επαύξηση είναι ζήτημα κλίμακας, δηλαδή σχετίζεται με το σχετικό μεγέθους της οθόνης, το οποίο μπορεί να μεταλλάξει την εμπειρία και αντίληψη του χρήστη. Όπως περιγράφει, όταν η οθόνη διαμεσολαβημένης απεικόνισης του πραγματικού είναι μικρότερη σε μέγεθος, δεν επικαλύπτει τη φαινομενολογική αντίληψη του πραγματικού χώρου και για αυτό θεωρείται επαύξηση (Manovich, 2006, σ.

225).

3.3 Πολλαπλές αναγνώσεις του φυσικού χώρου 3.3.1 Η επαύξηση του χώρου Με το πέρασμα στον 21ο αιώνα, λοιπόν, η «μυστικιστική λάμψη» (Heim, 1993, σ. 77) του κυβερνοχώρου και της εικονικής πραγματικότητας, έχει, -πλέον- ξεπεραστεί, και μια ανανεωμένη εστίαση προς το φυσικό στοιχείο του χώρου εξετάζεται, σε μια νέα απόπειρα οικειοποίησης του χώρου μέσω της τεχνολογίας. Στο πλαίσιο αυτό, ο Manovich (2006) επιχειρεί να εξετάσει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βιώνουν διάφορες χωρικές μορφές- όπως εμπορικούς ή ψυχαγωγικούς χώρους- όταν αυτοί υπερκαλύπτονται από δυναμικές και πλούσιες πληροφορίες πολυμέσων στις οποίες είναι δυνατή η ασύρματη πρόσβαση. Έτσι στο άρθρο του «The Poetics of Augmented Space» (2006), θα επιχειρήσει να προσδιορίσει την επαύξηση, όχι μόνο ως τεχνολογία, αλλά ως ιδέα και πολιτιστική και αισθητική πρακτική (Manovich, 2006, σ. 220). Προκειμένου, λοιπόν, να περιγράψει το νέο είδος φυσικού χώρου, ο οποίος υπερκαλύπτεται με δυναμικά μεταβαλλόμενες πολυμεσικές πληροφορίες προσαρμοσμένες για κάθε χρήστη, επινοεί τον όρο «επαυξημένο χώρο». Με λίγα λόγια, ο επαυξημένος χώρος, περιλαμβάνει τις ασύρματες υπηρεσίες εντοπισμού θέσης (wireless location services), το

078

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

διάχυτο υπολογισμό, τις απτές διεπαφές (tangible interfaces), την επαυξημένη πραγματικότητα, και άλλες αναδυόμενες τεχνολογίες που ενοποιούνται λειτουργικά και διαπλέκουν το πραγματικό και το εικονικό (ο.π., σσ.

220- 2). Επειδή, οι υπολογιστικές και τηλεπικοινωνιακές δυνατότητες παρέχονται σε έναν κινητό χρήστη, «η επαύξηση του ανθρώπου σημαίνει επίσης την επαύξηση ολόκληρου του χώρου στον οποίο ζει κάποιος» (ο.π., σ. 225). Οι τεχνολογίες όπως η βιντεοεπιτήρηση, οι εφαρμογές «cellspace27» και γενικότερα η προσθήκη οθονών υπολογιστών σε δημόσιους χώρους, μετατρέπουν το φυσικό χώρο σε χώρο- δεδομένων (data-space), είτε εξάγοντας δεδομένα από αυτόν (πχ επιτήρηση) είτε επεκτείνοντάς τον με δεδομένα (ο.π., σ. 222). Ωστόσο, για τον ίδιο, η επαύξηση του χώρου αποτελεί περισσότερο ένα εννοιολογικό προβληματισμό, αρχιτεκτονικής φύσης, παρά ένα τεχνολογικό ζήτημα:

« Ένας τρόπος για να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε

αυτά τα ερωτήματα είναι να προσεγγίσουμε το σχεδιασμό του επαυξημένου χώρου ως αρχιτεκτονικό πρόβλημα […] Για να το θέσουμε αλλιώς, η επικάλυψη δυναμικών και συμφραζόμενων δεδομένων πάνω στον φυσικό χώρο είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση ενός γενικού αισθητικού παραδείγματος: πώς να συνδυάσουμε διαφορετικούς χώρους μεταξύ του.

»

(Manovich, 2006, σσ. 225-6)

Όπως επισημαίνει, ανέκαθεν η αρχιτεκτονική παραγωγή, προκειμένου να διεγείρει τις αισθήσεις και τη βιωματική εμπλοκή των ατόμων, επαύξανε το φυσικό χώρο με εικόνες, κείμενα και συμβολικά συστήματα. Παρόλα αυτά, μολονότι, το δομημένο περιβάλλον, ανέκαθεν περιβαλλόταν από μια υπεραφθονία διακοσμητικών στοιχείων, κειμένων-επιγραφών και εικόνων, το φαινόμενο των δυναμικών πολυμεσικών πληροφοριών σε αυτά τα περιβάλλοντα είναι κάτι πρωτόγνωρο (ο.π. σ. 225). Ο επαυξημένος χώρος, αναδύεται ως ένα νέο παράδειγμα βασισμένο στα φυσικά αντικείμενα και περιβάλλοντα, που παρέχει ένα νέο πλαίσιο για την κατανόηση και την κατοίκηση του χώρου. Ωστόσο,

27 Το «cellspace» είναι φυσικός χώρος που «γεμίζει» με δεδομένα, τα οποία, ο χρήστης μπορεί να ανακτήσει μέσω μιας προσωπικής συσκευής επικοινωνίας. Παραδείγματα τέτοιων εφαρμογών είναι η χρήση του παγκόσμιου συστήματος εντοπισμού θέσης (GPS) για τον προσδιορισμό των συντεταγμένων, η πλοήγηση και ο έλεγχος του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου μέσω κινητού τηλεφώνου, καθώς και η χρήση ενός κινητού τηλεφώνου για «check in» στο αεροδρόμιο, ή η πληρωμή διοδίων (Manovich, 2006, σ. 221).

079

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

η αναλογία της ψηφιακής επαύξησης του χώρου με την ιδέα της επιφάνειας ως ηλεκτρονική οθόνη, με λειτουργία, ανάλογη με αυτή του διακόσμου, αποτελεί μια περιοριστική αντίληψη όσον αφορά στο όραμα των δυνατοτήτων της αρχιτεκτονικής. Αναφερόμενος στο έργο του Robert Venturi28 σχετικά με την ψηφιακή διακόσμηση, προτείνει την εικονική και φυσική ενσωμάτωση σε ένα επίπεδο πέρα από τη χρήση οθονών υπολογιστών. Μέσω της επαυξημένης πραγματικότητας οι ροές πληροφοριών -που προηγουμένως συνέβαιναν κυρίως στον κυβερνοχώροοπτικοποιούνται και γίνονται αντιληπτές ως ροές -προς και από τον φυσικό χώρο- αποκτώντας τη δική τους δομή ως νέες χωρικές διαμορφώσεις και ατμόσφαιρα (ο.π. σ. 223-30). Φανερά θετικός προς την οικειοποίηση των νέων τεχνολογιών στην αρχιτεκτονική παραγωγή υποστήριξε ότι ο επαυξημένος χώρος θα προσφέρει «μια πρόκληση και μια ευκαιρία για πολλούς αρχιτέκτονες να επανεξετάσουν την πρακτική τους» (ο.π. σ. 236), υποδεικνύοντας ένα μέλλον όπου ο δομημένος χώρος και οι αντίστοιχες τεχνολογίες θα μπορούν να καθορίζουν από κοινού την χωρική εμπειρία. Αντίστοιχα, για τον Matsuda (2010) η εννοιολογική σύνδεση μεταξύ φυσικής και συμβολικής διαστρωμάτωσης (αρχιτεκτονική) και ηλεκτρονικής διαστρωμάτωσης (επαυξημένος χώρος) - μολονότι αποτελούν διακριτές έννοιες-καθίσταται σημαντική για τις αρχιτεκτονικές εξερευνήσεις, καθώς η πραγματικότητα και η εικονικότητα συνιστούν μαζί την «επαυξημένη πόλη» (Matsuda, 2010, σ. 6). Στην επαυξημένη πόλη ο χαρακτήρας της δεν μπορεί να γίνει διακριτός με γυμνό μάτι, καθώς συνδέεται με τη τεχνολογία που αναλαμβάνει το ρόλο του διαμεσολαβητή μεταξύ του εαυτού και της πόλης. Λόγω της εξάπλωσης των δικτύων η κατοίκηση σε αυτή δεν είναι μια άγνωστη, αλλά μια οικεία προσωπική εμπειρία (ο.π. σ. 12). Βασιζόμενος στην παραπάνω θεώρηση, στο καλλιτεχνικό του έργο Augmented (hyper)Reality (2016) παρουσιάζει ένα όραμα του μέλλοντος, όπου η φυσική και η εικονική πραγματικότητα έχουν συγχωνευτεί σε μία ενοποιημένη και δυναμική οντότητα, όπου η πόλη έχει κορεστεί από τα ψηφιακά μέσα. Ένα μέλλον τόσο ουτοπικό όσο και δυστοπικό ταυτόχρονα. Στο όραμα του, οι πόλεις έχουν μετατραπεί σε ένα σκηνικό όπου οι ψηφιακές πληροφορίες ενσωματώνονται απρόσκοπτα στο φυσικό

28 Για περισσότερα βλ. Venturi, R., Brown, D. S. & Izenour, S., 1977. Learning from Las Vegas: the forgotten symbolism of architectural form. Cambridge: MIT Press.

080

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

περιβάλλον, δημιουργώντας έναν μεικτό χώρο, μια «υπερπραγματικότητα». Γενικότερα στο ερευνητικό έργο του Matsuda, ο επαυξημένος χώρος γίνεται ένας μικτός υβριδικός χώρος, καθώς ο χρήστης πλοηγείται και στις δύο σφαίρες ταυτόχρονα, μέσω της διείσδυσης του διαδικτύου τόσο στο ψηφιακό χώρο του χρήστη όσο και στο φυσικό ιδιωτικό.

3.3.2 Υβριδικός χώρος H de Souza e Silva (2006), υποστηρίζει ότι οι παραπάνω θεωρήσεις, είναι αρκετά περιοριστικές προκειμένου να περιγράψουν τη νέα πραγματικότητα που διαπλέκεται ανάμεσα στα όρια του φυσικού και του ψηφιακού. Ειδικότερα, επισημαίνει ότι, τόσο η σκέψη των Milgram και Colquhoun, όσο και ο ορισμός του Ishii, αναφορικά με την κατανόηση της μικτής και επαυξημένης πραγματικότητας, εστιάζει αποκλειστικά στις τεχνολογικές πτυχές που εμπλέκονται στη δημιουργία ψηφιακών περιβαλλόντων, παραβλέποντας τις κοινωνικές και επικοινωνιακές πτυχές (de Souza e Silva, 2006, σ. 264). Σε αυτό το πλαίσιο, εισήγαγε την έννοια της «υβριδικής πραγματικότητας», ως αποτέλεσμα της ταυτόχρονης σύγκλισης των κοινωνικών πρακτικών του ψηφιακού και του φυσικού χώρου, μέσα από τη συγχώνευση της μικτής πραγματικότητας, των επαυξημένων χώρων, της κινητικότητας και της κοινωνικότητας (ο.π. σ. 265). Στο άρθρο της «From Cyber to Hybrid: Mobile Technologies as Interfaces of Hybrid Spaces» (2006), επισημαίνει ότι ο υβριδικός χώρος είναι ένας κοινωνικός χώρος που δημιουργείται από τη συγχώνευση των συνόρων μεταξύ φυσικών και ψηφιακών χώρων, λόγω της χρήσης των κινητών τεχνολογιών ως κοινωνικών συσκευών. Δεν αποτελεί προϊόν της τεχνολογίας, αλλά παράγεται από τη αμοιβαία σχέση μεταξύ κινητικότητας και επικοινωνίας που λαμβάνει χώρα τόσο στους φυσικούς όσο και ψηφιακούς χώρους μέσω των κοινωνικών δικτύων (ο.π. σ. 265-6). Σε αντιστοιχία με τη σκέψη του Castells, για τη de Souza e Silva, ο υβριδικός χώρος είναι «η έκφραση της κοινωνίας» (Castells, 2010, σ. 444) (de Souza e Silva, 2006, σ. 271). Γίνεται, λοιπόν, αντιληπτός, ως «κινητός»/ «νομαδικός» χώρος (de Souza e Silva, 2006, 2003), δημιουργημένος από την συνεχή κίνηση των χρηστών που φέρουν φορητές συσκευές και βρίσκονται συνέχεια συνδεδεμένοι τόσο στο διαδίκτυο όσο και με άλλους χρήστες. Ως κοινωνικός χώρος, λοιπόν, δεν διαμορφώνεται μόνο από την υλικότητα και τις

081

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

κοινωνικές και πολιτικές δράσεις29 , αλλά και από την κινητή τεχνολογία, καθώς, μολονότι, η δικτυακή συνδεσιμότητα είναι ζωτικής σημασίας, η έννοια της κινητικότητας είναι εγγενώς συνυφασμένη με τους υβριδικούς χώρους. Αυτή η συνθήκη επιβεβαιώνει τη σκέψη του Lévy (1998, σ. 32), ο οποίος υποστήριξε, ότι η αντικατάσταση της φυσικής κινητικότητας από την ραγδαία αύξηση των ρυθμών επικοινωνίας, αποτελεί ένα πλασματικό σενάριο, καθώς, η συνθήκη της φυσικής και ψηφιακής κινητικότητας αφορούν δύο παράλληλα αναπτυσσόμενες διαδικασίες. Πράγματι, χρησιμοποιώντας μια κινητή συσκευή για σύνδεση στο Διαδίκτυο, τα άτομα μπορούν να έχουν πρόσβαση σε ψηφιακές πληροφορίες ενώ παραμένουν κινητά μέσα σε φυσικούς χώρους. «Κινούμαστε φυσικά, ενώ διατηρούμε μια σταθερή σχέση με τις ηλεκτρονικές μας συνδέσεις. Μεταφέρουμε μαζί μας ροές, ενώ κινούμαστε διαμέσου τόπων» (Castells, 1996, όπως αναφέρεται στους Κυπαρισσίου & Ψωμά, 2020). Ο Kluitenberg (2015, σ. 15), επεκτείνοντας αυτή τη σκέψη, υποστηρίζει, ότι η υβριδικότητα δεν ορίζεται αποκλειστικά από τις τεχνολογικές επικαλύψεις, αλλά και από τις αυξανόμενες χωρικές πυκνότητες και ετερογένειες που δημιουργούν τα ψηφιακά μέσα στο βιωμένο χώρο. Ειδικότερα, στο άρθρο του «The Network of Waves Living and Acting in a Hybrid Space» (2006), ορίζει τον υβριδικό χώρο ως ένα ετερογενές σύνολο φυσικών στοιχείων, τόπων και ροών, τα οποία συνυπάρχουν μέσα στο ίδιο χωρικό πεδίο (2006, σ. 8). Η ασυνέχεια (discontinuity), η πολλαπλότητα (multiplicity) (Kluitenberg, 2006, σ. 8), καθώς και η ταυτόχρονη παρουσία (co-presence) ετερογενών και, ενίοτε, αντιφατικών χωρικών λογικών (2015, σ. 15), που χαρακτηρίζουν τον υβριδικό χώρο, θέτει και πάλι υπό αμφισβήτηση τη διχοτομική λογική του Castells -που υποστηρίζει ότι υπάρχει «μια δομική σχιζοφρένεια μεταξύ των δύο χωρικών λογικών» (Castells, 2010, σ. 459). Αυτός ο αυστηρός διαχωρισμός, κρίνεται από τον Kluitenberg (2006, σ. 10), ως εντελώς ακατάλληλος για την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο δημιουργούνται οι δυνατότητες δημόσιας και ιδιωτικής δράσης σε μια κοινωνία, όπου ο φυσικός και ψηφιακός χώρος διαπλέκονται όλο και περισσότερο. Η σκέψη του, ακολουθεί αυτή του van Loon

29 Βλ. Lefebvre, H., 1974. The Production of Space. Oxford: Blackwel. Ο Lefebvre ορίζει τον κοινωνικό χώρο ως κοινωνική κατασκευή και όχι ως προϋπάρχοντα των φυσικών χώρων. Η κοινωνία κατασκευάζει και ορίζει τον χώρο. Έτσι, οι κοινωνικοί χώροι δεν είναι υλικά πράγματα αλλά μάλλον ένα σύνολο κοινωνικών σχέσεων.

082

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

(2002), ο οποίος, αντιτιθέμενος στη λογική του Castells, ότι οι ροές δεν έχουν θέση στον χώρο των τόπων, λόγω του ότι η «υλική αδράνεια» είναι ασύμβατη με τη ροή30 , υποστηρίζει ότι η καθημερινή ζωή αποτελείται από μια «πολλαπλότητα χωροθετήσεων» (van Loon, 2002, σ. 93). Κρίνει ότι το μελανό σημείο της θεωρίας του χώρου των ροών είναι ότι δεν λαμβάνει υπόψιν την εγγενώς δυναμική, ευμετάβλητη, και πολλαπλή φύση του τόπου, αποκηρύσσοντας τη σύνδεση μεταξύ τόπων και χώρων ροών. Στην οπτική του van Loon αντιθέτως, τα δύο χωρικά πεδία δεν είναι διαμετρικά αντίθετα, αλλά συμπληρωματικά (ο.π.). Στην ίδια κατεύθυνση, οι Kitchin και Dodge (2011) αναπτύσσουν μια παράλληλη θεωρία των υβριδικών χώρων που τους ορίζουν ως «κώδικες/ χώρους» (code/spaces). Προκειμένου να περιγράψουν πως ο φυσικός χώρος διαμορφώνεται από δικτυακές συνδέσεις, εισάγουν την έννοια της «μεταγωγής» (transduction), σύμφωνα με την οποία, ο χώρος είναι ένα σύνολο πρακτικών που στερούνται μιας σταθερής οντολογίας (Kitchin & Dodge, 2011, σ. x). Όπως υποστηρίζουν, η μετατροπή του χώρου δεν καθορίζεται αποκλειστικά από την ενσωμάτωση των δικτυωμένων συνδέσεων με τρόπο απόλυτο και αδιαπραγμάτευτο, καθώς αυτές (οι συνδέσεις) δεν είναι καθολικά εφαρμόσιμες. Συνεπώς, η σχέση μεταξύ τεχνολογιών και χώρου δεν είναι αποκλειστικά ντετερμινιστική (ο.π., 2011, σ. 74).

H ενσωμάτωση των τεχνολογιών σε έναν χώρο εξαρτάται από τις ενέργειες και τις αλληλεπιδράσεις των ατόμων μέσα σε αυτόν τον χώρο, τόσο μεταξύ τους όσο και με τις τεχνολογίες. Συναρτήσει αυτού, οι τεχνολογίες, στους φυσικούς χώρους δεν λειτουργούν ή βιώνονται με τον ίδιο τρόπο, αλλά μετασχηματίζονται συνεχώς μέσω των ατομικών δράσεων και των κοινωνικών αλληλεπιδράσεων (ο.π.). Η έννοια της ασυνέχειας που περιγράφει ο Kluitenberg (2006, σ. 10) δεν αναφέρεται μόνο στη διαστρωματωμένη φύση του φυσικού χώρου και των ηλεκτρονικών δικτύων επικοινωνίας, αλλά και στην ασυνέχεια της «συνδεσιμότητας». Ή ορθότερα, στο βαθμό σύνδεσης μεταξύ της πολλαπλότητας των δικτύων επικοινωνίας, καθώς η καθολική παρουσία μιας τηλεφωνικής ή ασύρματης σύνδεσης δεν μπορεί να θεωρηθεί δεδομένη (ο.π.), τόσο μεταξύ των γεωγραφικών τόπων όσο και

30 «Συνδεδεμένη με μια διαδικασία αποϋλοποίησης (π.χ. ψηφιοποίησης) και επιτάχυνσης, η ροή γίνεται έτσι η αντίθεση της ύλης και της αδράνειας» (van Loon, 2002, σ. 93).

083

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

μεταξύ των ατόμων της ίδιας κοινωνίας, οδηγώντας σε ασύμμετρες κοινωνικές εξελίξεις. Ως εκ τούτου, οι κώδικες/χώροι, -όπως και οι υβριδικοί χώροι-, θα πρέπει να κατανοούνται και να εννοιολογούνται ως σχεσιακοί χώροι, στους οποίους το λογισμικό παρέχει το πλαίσιο για εκδίπλωση, αλλά δεν τους καθορίζει πλήρως (Kitchin & Dodge, 2011, σ. 74). Η έννοια του υβριδικού χώρου, λοιπόν, ως ένα χωρικό σχήμα μη σταθερό, αφενός ξεπερνάει τη δυαδικότητα μεταξύ ψηφιακού και φυσικού χώρου, αφετέρου υπερβαίνει την απλή επικάλυψη φυσικών χώρων με ψηφιακά αντικείμενα, όπως στην περίπτωση της επαυξημένης και μεικτής πραγματικότητας. Ίσως ορθότερα, ο υβριδικός χώρος θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι είναι το αποτέλεσμα της σύζευξης του χώρου των ροών και του επικαλυπτόμενου, -από τις τεχνολογίες- χώρου των τόπων, όπου η έννοια της «διασυνδεδεμένης κινητικότητας» (de Souza e Silva, 2006, σ. 269), οδηγεί σε ένα πρωτόγνωρο μετασχηματισμό του τόπου και της κοινωνίας, μετουσιώνοντας τα πρότερα δίπολα και εισάγοντας νέες οπτικές αντίληψης.

3.4 Παράλληλες συνθήκες Σε αντίθεση με την απεδαφικοποιημένη φύση του κυβερνοχώρου, οι νέες τεχνολογίες, μέσω της ενσωμάτωσης λειτουργιών που βασίζονται στην τοποθεσία προσφέρουν μία νέα διάσταση στη χωρική εμπειρία του χρήστη. Ουσιαστικά, διενεργείται ένας συγκερασμός διαμεσολαβημένης και άμεσης εμπειρίας, ο οποίος δεν αναιρεί την σωματικότητα. Δεδομένου ότι η φυσική και ψηφιακή πραγματικότητα δεν εξελίσσονται απλώς παράλληλα, αλλά αλληλοεπιδρούν και αλληλεξαρτώνται, ο χρήστης έχει τη δυνατότητα να χρησιμοποιεί τους δύο κόσμους κατά βούληση της ίδια στιγμή. Αυτό οδηγεί στην επανεφεύρεση μιας βιωμένη αίσθησης του τόπου (Diamantaki & Charitos, 2008, σ.

252). Η διαθεσιμότητα των πληροφοριών που προέρχονται από το διαδίκτυο και τα ψηφιακά μέσα ενισχύει την κατανόηση του εκάστοτε τόπου, επιτρέποντας την εξερεύνηση αθέατων πτυχών οποιασδήποτε τοποθεσίας εντός της περιοχής κάλυψης του δικτύου, προσφέροντας την ευκαιρία ανάπτυξης μιας πιο ολοκληρωμένης ή εναλλακτικής αντίληψης του τόπου (Schwarzer, 2010). Το φυσικό δεν παραγκωνίζεται, αλλά αντιθέτως, η φυσική περιπλάνηση αποτελεί σημαντικό παράγοντα στην εξέλιξη της ψηφιακής περιπλάνησης (ανταλλαγή πληροφοριών σε πραγματικό χρόνο), η οποία με τη σειρά της εμπλουτίζει αντίστοιχα

084

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

τη φυσική κ.ο.κ (de Souza e Silva, 2006, σ. 270). Όπως υποστηρίζει ο Cresswell (2014), ακολουθώντας τη σκέψη του Manovich (2002) και των Graham και Zook31 (2007), οι νέες τεχνολογίες επαυξάνουν τον τόπο με την έννοια ότι συμπληρώνουν έναν, ήδη διαστρωματωμένο από κτίρια και χιλιάδων ειδών πινακίδων, τόπο, δημιουργώντας ένα «αστικό συνεχές» (urban continuum) που δεν ακυρώνει τα προηγούμενα στρώματα του τόπου (Cresswell, 2014, σ. 264). Έτσι, ο πρότερος διαχωρισμός του φυσικού με το ψηφιακό κόσμο, δίνει τη θέση του σε έναν «επαυξημένο τόπο» (ο.π., σ. 64). Λαμβάνοντας υπόψιν ότι, τα ηλεκτρονικά σήματα είναι πλέον παρόντα, σε μεγάλο βαθμό, ακόμα και στις πιο απομονωμένες περιοχές, η έννοια της πλήρους απομακρυσμένης απόστασης, εξαλείφεται, οδηγώντας σε μια εκθετική διασύνδεση μεταξύ «ανθρώπινων υποκειμένων και των τεχνολογικών αντικειμένων» (Kluitenberg, 2015, σ. 16). Η διαδικασία αυτή διευρύνει δραματικά το φάσμα των πιθανών αλληλεπιδράσεων μεταξύ των προγενέστερων μησυνδεδεμένων δρώντων, δημιουργώντας πολύπλοκες και απρόβλεπτες κοινωνικές σχέσεις και νέους τρόπους βιώματος του χώρου. Επιπλέον, παρουσιάζεται, μια εμφανής ευκαιρία για τους φυσικούς χώρους να μετατραπούν σε τόπους με νόημα. «Αν η χρήση των μέσων είναι μια εννοιολογική πρακτική, τότε η χρήση των μέσων και των δραστηριοτήτων που βασίζονται την τοποθεσία μέσα στην πόλη καθιστά το αστικό περιβάλλον ή το φυσικό τοπίο κοινωνικά σημαντικό» (Diamantaki & Charitos, 2008, σ. 252). Μέσω της συγχώνευσης των δύο κόσμων, ο φυσικός δημόσιος χώρος δεν αποτελεί πια το επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης, η οποία μετατοπίζεται όλο και περισσότερο προς τη ψηφιοποίηση. Η ταυτόχρονη συνύπαρξη στους δύο κόσμους επαναφέρει τις συζητήσεις περί νεο-νομαδισμού, εμπνευσμένες από το λείο χώρο των Deleuze και Guattari, o οποίος αποτέλεσε -για τη de Souza e Silva- βασική επιρροή για τη σύλληψη της έννοιας της κινητικότητας (de Souza

31 Οι Mark Graham και Matthew Zook στο επινόησαν την έννοια του “DigiPlace” προκειμένου να δείξουν τις συνδέσεις μεταξύ των παραδοσιακών εννοιών του τόπου και του επαυξημένου τόπου.Το DigiPlace αναφέρεται στη «χρήση των πληροφοριών που κατατάσσονται και χαρτογραφούνται στον κυβερνοχώρο για την πλοήγηση και την κατανόηση φυσικών τόπων» (Zook & Graham, 2007, p. 466). Ουσιαστικά πρόκειται για μία ιδέα που υπογραμμίζει την περίπλοκη συγχώνευση του απτού, φυσικού τόπου με την εικονικά προσβάσιμη πληροφορία, που έχει σαν αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός ρευστού βιωμένου υποκειμενικού χώρου που διαμορφώνεται από τον χώρο, τον χρόνο και την πληροφορία. Έτσι, το DigiPlace «είναι η κατανόηση ενός τόπου που βασίζεται και φιλτράρεται μέσω πληροφοριών για έναν τόπο που είναι διαθέσιμες στον κυβερνοχώρο» (Zook & Graham, 2007, p. 468).

085

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

e Silva, 2006, σ. 267). Στην περίπτωση του υβριδικού χώρου, η έννοια των «οριοθετημένων» περιοχών αντικαθίσταται από τη ροή και το δίκτυο (Diamantaki & Charitos, 2008, σ. 251). Η νομαδική νοοτροπία προωθείται περαιτέρω από τους χρήστες ασύρματων φορητών συσκευών, καθώς η έννοια της κινητικότητας, δεν μπορεί να περιοριστεί σε σταθερές τοποθεσίες και πρακτικές (ο.π., σ. 250). Από τη μία, τα άτομα ακολουθούν κινητές και ρευστές διαδρομές. Από την άλλη, και οι ίδιες οι συσκευές, ως κόμβοι, είναι επίσης κινητές. Έτσι, οι νέες τεχνολογίες έχουν την ικανότητα να αντιστρέφουν την παραδοσιακή λογική του δικτύου, δίνοντας έμφαση στις διαδρομές και τις συνδέσεις του με φυσικούς χώρους αντί για τους δικτυακούς κόμβους του, επαναφέροντας τη σημασία του «ενδιάμεσου χώρου» (de Souza e Silva, 2006, pp. 266-7). Συναρτήσει αυτού, οι Diamantaki και Charitos υποστηρίζουν, ότι οι νέες τεχνολογίες έχουν δώσει στους ανθρώπους τη δυνατότητα να δημιουργήσουν μια σφαίρα ιδιωτικότητας32 σε δημόσιο χώρο. Μέσω των φορητών συσκευών -με πρόσβαση στο Διαδίκτυοο άνθρωπος μπορεί να πραγματοποιεί ιδιωτικές διαδικασίες (συνομιλίες, συναλλαγές κ.ο.κ) στη δημόσια σφαίρα, η οποία «αποικίζεται» από την ιδιωτική: «Αυτό ισοδυναμεί με μια αντίστροφη κινητή ιδιωτικοποίηση: ο δημόσιος χώρος βιώνεται μέσω ενός ιδιωτικού, ατομικού χώρου, ενώ ταυτόχρονα ο ιδιωτικός χώρος εισάγεται στο δημόσιο χώρο» (2008, σ. 250). Η νέα αυτή συνθήκη έχει διττή σημασία. Από τη μια φανερώνει μια σταδιακή κατάργηση του χωρικού θεσμού του ιδιωτικού, δεδομένου ότι πλέον είναι δυνατό να πραγματοποιηθούν ιδιωτικές διεργασίες σε κοινή θέα, καθιστώντας σταδιακά τον ιδιωτικό χώρο ως μία «κατάσταση του μυαλού» (ο.π.). Από την άλλη, οι ενδιάμεσοι χώροι, που, κατά τον Augé, είναι χώροι που εξυπηρετούν μόνο τη διέλευση, χωρίς, να προάγουν την κοινωνική διαντίδραση ή ενεργή συμμετοχή (μη-τόποι), αντιστέκονται στην τάση εκκένωσης τους και μετατροπής τους σε χώρους απλής μετακίνησης και απρόσωπης διαβίβασης. Αναβιώνεται έτσι, η ενεργητική χρήση για μια διαφοροποιημένη κοινωνική αλληλεπίδραση. Οι δρόμοι, οι πλατείες, οι στάσεις, τα εμπορικά κέντρα και άλλοι πολυσύχναστοι χώροι, δεν προδιαγράφονται με συγκεκριμένους κοινωνικούς σκοπούς και λειτουργίες, αλλά εμπλουτίζονται με νέες κοινωνικές δραστηριότητες

32 Με το όρο «ιδιωτικότητα» δεν περιγράφονται οι ιδιόκτητοι χώροι, αλλά διεργασίες που άλλοτε πραγματοποιούνταν σε καθεστώς «ιδιωτικότητας», απομονωμένες από το δημόσιο βλέμμα.

086

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

και συμπεριφορές (ο.π. σ. 251). Σε μια παρόμοια οπτική, οι Varnelis και Friedberg στο «Place: The Networking of Public Space» (2006), εξετάζοντας την έννοια του τόπου προσπαθούν να περιγράψουν τις νέες μορφές συγκεντρώσεων και αλληλεπιδράσεων που διαμορφώνονται σε αυτούς τους χώρους. Χρησιμοποιώντας, το περιβάλλον των Starbucks, ως ενδεικτικό παράδειγμα των νέων μορφών κοινωνικών αλληλεπιδράσεων, αναφέρουν:

« Μια γυναίκα δίπλα σας περιηγείται στο Διαδίκτυο

με το φορητό της υπολογιστή, ένα στέλεχος που έχει αργήσει να κάνει καριέρα ξεφυλλίζει το Blackberry του, δύο φοιτητές μελετούν μαζί και μερικοί έφηβοι αράζουν ακούγοντας μουσική στο iPhone τους….Όλοι σας με κάποιο τρόπο είστε μαζί από το δέλεαρ του γενικού (αλλά επώνυμου) καφεϊνούχου ροφήματος και την επιθυμία να μοιραστείτε έναν εξίσου γενικό, αλλά παρ’ όλα αυτά κοινόχρηστο, χώρο με άλλους ανθρώπους με τους οποίους πιθανότατα δεν θα έχετε καμία άμεση αλληλεπίδραση.

(Varnelis & Friedberg, 2008, σ. 16)

»

Το παράδοξο της εικόνας που περιέγραψαν Varnelis και Friedberg είναι ότι όλα τα άτομα συγκεντρώνονται, ανεξήγητα, λόγω της έλξης τους προς ένα γενικό33 , ευρέως αναγνωρισμένο, ρόφημα, σε ένα εξίσου γενικό, αλλά κοινόχρηστο χώρο, χωρίς τη διάθεση άμεσης διαπροσωπικής αλληλεπίδρασης. Γίνεται αντιληπτό, λοιπόν, ότι μολονότι οι κοινωνικές συγκεντρώσεις σε δημόσιους χώρους είναι ένα διαχρονικό φαινόμενο, έχουν υποστεί μια πρωτόγνωρη μεταβολή. Η αναφορά στο παράδειγμα των Starbucks υποδεικνύει ότι, η αρχική λειτουργική ταυτότητα των χώρων τροποποιείται και η -παραδείγματος χάριν- διαδικασία παρασκευής και κατανάλωσης καφέ, σε γενικούς χώρους ανωνυμίας, έχει γίνει δευτερευούσης σημασίας, σε σχέση με τις άυλες συνδέσεις και τις διεπαφές που τον διαπερνούν (ο.π., σ,.

20). Παρατηρείται επίσης ότι, παρά τη συναισθηματική απομόνωση, τα άτομα συνεχίζουν να αναζητούν τη σωματική συνύπαρξη (ο.π., σ. 16). Ωστόσο, ή έννοια του αισθήματος της μοναξιάς, όπως αναλύθηκε από τον Augé, έχει μετατοπιστεί σημαντικά, καθώς η επικράτηση των κινητών συσκευών και η πανταχού παρούσα συνδεσιμότητα στο Διαδίκτυο επιτρέπει στα άτομα να

33 Η έννοια του «γενικού» (generic) κρίνεται ότι χρησιμοποιείται με τον ίδιο τρόπο που το χρησιμοποιεί και ο Koolhaas στο κείμενο του «Generic City».

087

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

088

διατηρήσουν την αίσθηση της συνδεσιμότητας, ακόμη και στα πλαίσια της απουσίας της φυσικής εγγύτητας με άλλους (ο.π., σ. 16). Η σύνδεση μεταξύ τοπικών κοινωνικών δικτύων και ηλεκτρονικών δικτύων, σαφώς, επηρεάζει τον τρόπο επικοινωνίας και το πλαίσιο στο οποίο αυτή πραγματοποιείται. Αυτά τα μοτίβα μπορεί να διαφέρουν από περιοχή σε περιοχή και ακόμη και να αλλάξουν με την πάροδο του χρόνου. Από την άλλη, δεδομένου ότι η ηλεκτρονική επικοινωνία βασίζεται σε τοπικά δίκτυα, επηρεάζεται επίσης από το ιστορικό υπόβαθρο αυτών των δικτύων (Kluitenberg, 2006, σ. 10). Ωστόσο, ο υβριδικός χώρος δεν είναι ποτέ αποκλειστικά τοπικός καθώς, τα τοπικά δίκτυα διαπλέκονται με τα διεθνή δίκτυα (ο.π.). Κατά αυτό τον τρόπο, όπως επισημαίνει η Sassen, το τοπικό εγκαθιδρύεται εκ νέου, ως ένα «μικροπεριβάλλον» με παγκόσμια εμβέλεια. Πιο συγκεκριμένα, επισημαίνει, ότι πολλές από τις έννοιες που θεωρούνται τοπικές, στην πραγματικότητα δεν βρίσκονται αποκλειστικά σε συγκεκριμένους τόπους. Αντιθέτως, είναι συνυφασμένες με ψηφιακά δίκτυα που εκτείνονται παγκοσμίως, συνδέοντάς τα με άλλες παρόμοιες τοπικές οντότητες, οι οποίες ενδεχομένως βρίσκονται ακόμη και σε μακρινές περιοχές. Κατά συνέπεια, η έννοια τους μπορεί να είναι περισσότερο ευθυγραμμισμένη με αυτές τις απομακρυσμένες περιοχές, παρά με το άμεσο περιβάλλον τους (Sassen, 2006, σ. 23). Κατά αυτόν τον τρόπο οι τοπικές πρωτοβουλίες ενσωματώνονται απρόσκοπτα σε ένα παγκόσμιο δίκτυο κοινωνικών και πολιτικών δράσεων, διατηρώντας, παράλληλα την εστίαση τους στις τοπικές προκλήσεις, συμβάλλοντας στην παραγωγή νέων ειδών διασυνδέσεων και δράσεων, τόσο σε παγκόσμιο και σε τοπικό επίπεδο (ο.π. σ. 22). Ο Seijdel θα αναφερθεί στην δυνατότητα «κινητοποίησης» (mobilization) του δημόσιου χώρου, μέσω των ψηφιακών μέσω. Μετατρεπόμενα σε εναλλακτικά εργαλεία εντατικοποίησης των δραστηριοτήτων, όπως εκδηλώσεις ή συναντήσεις, είτε για καμπάνιες, εξεγέρσεις και διαδηλώσεις, καθιστούν το χώρο ικανό να χρησιμοποιηθεί από άτομα ή ομάδες με νέους τρόπους (Seijdel, 2006, p. 4). Δημιουργείται, κατ΄αυτόν τον τρόπο, λοιπόν, η δυνατότητα δημιουργίας συλλογικοτήτων οι οποίες δεν περιορίζονται πλέον στην γεωγραφική εγγύτητα ή την κοινή ταυτότητα μεταξύ των κατοίκων μιας συγκεκριμένης περιοχής, αλλά βασίζεται σε διασυνδεδεμένα ταυτόχρονα γεγονότα και σχέσεις που μπορούν να εκφραστούν σε ένα κοινό γεωγραφικό τόπο (ο.π. σ. 258). Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το κίνημα της «Αραβικής Άνοιξης» (“Arab Spring”), ένα κύμα διαδηλώσεων και διαμαρτυριών στη Μέση Ανατολή

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟ Σ Τ Ο Ν Υ Β Ρ Ι Δ Ι Κ Ο Χ Ω Ρ Ο

και τη Βόρεια Αφρική, που εκδηλώθηκε από τις 18 Δεκεμβρίου του 2010. Το κίνημα οργανώθηκε μέσω κοινωνικών δικτυακών πλατφορμών όπως το Facebook και το Twitter, και εν συνεχεία ενσαρκώθηκε στον πραγματικό φυσικό χώρο, μέσω διαδηλώσεων και συγκεντρώσεων διαμαρτυρίας, σε δρόμους και πλατείες. Ουσιαστικά αυτό που κατάφεραν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ήταν: 1. να διαμορφώσουν σημαντικά τις πολιτικές συζητήσεις αναφορικά με το κίνημα, 2. να συντελέσουν στην έξαρση των διαδικτυακών επαναστάσεων, όπου συχνά οι συζητήσεις προηγούνται των δράσεων στο φυσικό χώρο, 3. να βοηθήσουν στην εξάπλωση δημοκρατικών ιδεών στη διεθνή σφαίρα (Howard, et al., 2011). Αντίστοιχα τα φαινόμενα «αστραπιαία πλήθη» (flash-mobs) αναφέρονται στην αυθόρμητη συγκέντρωση ατόμων σχεδόν ή πλήρως αγνώστων μεταξύ τους στο δημόσιο αστικό χώρο. Η διάδοση της εκάστοτε ενέργειας πραγματοποιείται μέσω μηνυμάτων από το κινητό τηλέφωνο ή του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, ενημερώνοντας τους συμμετέχοντες για την τοποθεσία, την ημερομηνία και την ώρα. Οι δράσεις αυτές, αρχικά, δεν είχαν καμία πολιτική σημασία. Ωστόσο, αυτό άλλαξε στα τέλη της δεκαετίας του ‘90, με το κίνημα για την «επαναδιεκδίκηση των δρόμων» (“Reclaim the Streets”), το οποίο ανέδειξε τον εναλλακτικό τρόπο χρήσης της τεχνολογίας ως μέσο για κινητοποίηση και έκφραση, καθώς η αμεσότητα και η ευκολία χρήσης και μεταφοράς της ανήγειρε νέα είδη κοινωνικών δικτυώσεων στον φυσικό δημόσιο χώρο (Kluitenberg, 2006, σσ. 6-9). Κατά αυτόν τον τρόπο, γίνεται κατανοητό ότι η επικοινωνία λαμβάνει χώρα όλο και περισσότερο σε μη-τόπους, χωρίς καμία εγγενή σύνδεση με τα μηνύματα και τα άτομα που εμπλέκονται. Ως εκ τούτου, το περιεχόμενο της επικοινωνίας επηρεάζεται αποκλειστικά από τα συμμετέχοντα άτομα και όχι από το περιβάλλον στο οποίο λαμβάνει χώρα η αλληλεπίδραση (Diamantaki & Charitos, 2008, σ. 251). Για τη Sassen, αυτή η συνεισφορά των νέων τεχνολογιών αφορά στη δυνατότητα διαμόρφωσης μια νέας μορφής παγκοσμιοποίησης ή ορθότερα, σε μια μορφή «αντιπαγκοσμιοποίησης», όπου οι τοπικές πρωτοβουλίες και τα έργα μπορούν να γίνουν μέρος ενός παγκόσμιου δικτύου χωρίς να χάσουν την εστίαση στις ιδιαιτερότητες του τοπικού (Sassen, 2006, σ. 25). Συναρτήσει αυτού, μέσω της σύγχρονης τεχνολογίας, ίσως, η αίσθηση του να «βρίσκεσαι κάπου» (a place to be) (Varnelis & Friedberg, 2008, σ. 20), να έχει εξελιχθεί ώστε να περιλαμβάνει τόσο τη διαδικτυακή σύνδεση, όσο και τη σωματική συνύπαρξη.

089

090

Εικόνα 8: La Société du Spectacle - Guy Debord

Εικόνα 9: Brian Vu’s photo series “Spirit Power Song” (2016-7)

091

Εικόνα 10: Κλειστά καταστήματα την περίοδο της πανδημίας (2020-22)

4. .C O V I D - 19 « Κατά τον Covid, η εικόνα των προσγειωμένων αεροπλάνων

προκαλεί την αίσθηση της προσγείωσης, αντιστρέφοντας αυτό που έχουμε συνηθίσει σε έναν κόσμο που ορίζεται από την κινητικότητα και τη σύνδεση, ιδίως τις τελευταίες δεκαετίες.

(Bissell, 2021, p. 1)

»

C O V I D - 1 9

094

Διανύοντας τη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα είνΔιανύοντας τη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα είναι αδιαμφισβήτητο, ότι τόσο η χωροχρονική συμπίεση όσο και η ραγδαίες εξελίξεις στις τεχνολογίες της επικοινωνίας και του διαδικτύου, διαμόρφωσαν σημαντικά την καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Κοινός συντελεστής των δύο συνθηκών αποτελεί το καθεστώς της αυξανόμενης κινητικότητας, η οποία με τη σειρά της διαμόρφωσε τον τρόπο με τον οποίο γίνεται αντιληπτός ο τόπος. Η αντίληψή της έννοιας του τόπου, ως αυθύπαρκτη οντότητα, με σταθερή ουσία, όπως πρότεινε η φαινομενολογία και ο Heidegger, έχει πλέον ξεπεραστεί. Αντίθετα η κινητικότητα συνέβαλε σε μια παγκόσμια αίσθηση του τόπου, όπου κρίνεται αναγκαία η κατανόηση των τρόπων με τους οποίος οι τόποι διαμορφώνονται μέσω των σχέσεων τους με άλλους τόπους. Παρόλα αυτά, το φαινόμενο της κινητικότητας, διεκόπει απότομα το Μάρτιο του 2020, με την εξάπλωση του ιού SARS CoV-2, ο οποίος προκάλεσε την πανδημία COVID-19. Η απρόσμενη πανδημία του Covid-19 διατάραξε την καθημερινότητα των ανθρώπων παγκοσμίως, μέσω της επιβολής κυβερνητικών μέτρων προς μετριασμό της περαιτέρω μετάδοσης του. Το πιο δραστικό μέτρο αποτέλεσε η υποχρεωτική κατ’ οίκον καραντίνα των πολιτών, στις περισσότερες χώρες του κόσμου, επηρεάζοντας δραματικά τον τρόπο διαβίωσης τους (Battisti, et al., 2022, σ. 38) Με τη φυσική κινητικότητα να αποκτά αρνητικό πρόσημο -λόγω της πιθανής έκθεσης στον ιό-, η χωροχρονική συμπίεση του Harvey, αντιστρέφεται. Η απόσταση από το φυσικό κόσμο επηρεάζει ριζικά τη χωροχρονική εμπειρία του ανθρώπου, ο οποίος δεν είναι σε θέση να διατηρήσει την κοινωνική του παρουσία φυσικά. Ο τοπικός αποκλεισμός που επήλθε, οδήγησε στην καλλιέργεια πολλαπλών ρυθμών, ανά τόπο, ως συνέπεια της έλλειψης κοινωνικής επαφής και των διαφορετικών κυβερνητικών μέτρων (πχ διαφορετικό επιτρεπόμενο ωράριο εξόδου, κλείσιμο πολιτειακών συνόρων κ.α): «η πανδημία ξαναέγραψε την παγκόσμια αίσθηση του τόπου μας και άλλαξε τη συναισθηματική μας γεωγραφία κατά τη διαδικασία αυτή» (Bissell, 2021, σ.

3). Οι πρότερες συνεχείς μετακινήσεις από πόλη σε πόλη, χώρα σε χώρα, δίκτυο σε δίκτυο περιορίστηκαν, για τον περισσότερο κόσμο, στην κλίμακα του σπιτιού του και της γειτονιάς του, συρρικνώνοντας σημαντικά το φάσμα των φυσικών ερεθισμάτων του ανθρώπου. Η χρήση των ΜΜΜ κατέστη επίφοβη, με αποτέλεσμα τη στροφή του κόσμου στο ιδιωτικό αυτοκίνητο, της προσωπικής «κάψουλας» (Bissell, 2021, σ. 4). Ως εκ τούτου, η αίσθηση του τόπου της εποχή της πληροφορίας, διαδικασία

C O V I D - 1 9

άρρηκτα συνδεδεμένη με τη δυνατότητα αλληλεπίδρασης και μετακίνησης, μετουσιώθηκε με βάση την -πολύ πιο περιορισμένη- κλίμακα ερεθισμάτων (Bissell, 2021, σ. 6). Το «παράθυρο προς τον έξω κόσμο» αποτέλεσε ο ψηφιακός κόσμος. Σε ένα καθεστώς χωρικού περιορισμού, η χρήση ψηφιακών τεχνολογιών επικοινωνίας και πληροφορίας ήταν αναμενόμενο να αυξηθεί ραγδαία. Η ανάγκη για τη μέγιστη δυνατή μείωση μετακινήσεων, οδήγησε στην κυβερνητική ή επιχειρησιακή προώθηση της εξ αποστάσεως εργασίας, η οποία ονομάστηκε «τηλεργασία» (Σημαιοφορίδης, 2005, σσ. 438-9, Battisti, et al., 2022, σ. 38). Η εκπαίδευση ακολούθησε την ίδια λογική, με την εμφάνιση διαδικτυακών μαθημάτων για όλες τις ακαδημαϊκές βαθμίδες, εισάγοντας την «τηλεκπαίδευση» στις ζωές των μαθητών. Εταιρείες, επίσης, εξέλιξαν ψηφιακά επιχειρηματικά μοντέλα προς εξυπηρέτηση των πελατών, ώστε να επιβιώσουν εν καιρώ πανδημίας (OECD, 2022). Το ψηφιακό εμπόριο εκτοξεύθηκε, ενώ παράλληλα, νέες μορφές πολιτιστικής ζωής (π.χ. θεατρικές παραστάσεις, επισκέψεις σε μουσεία) και κοινωνικοποίησης (συναντήσεις φίλων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης), μεταφέρθηκαν στον ηλεκτρονικό χώρο. Ενώ καμία από τις παραπάνω συνθήκες δεν αποτελούσε διαδεδομένη πρακτική, το φαινόμενο της πανδημίας και η ταυτόχρονη αδιάλειπτη ψηφιακή ανάπτυξη καθιέρωσαν την τηλεργασία, την τηλεκπαίδευση και τις ψηφιακές επιχειρήσεις ως έναν νέο, λειτουργικό τρόπο παραγωγής αποτελέσματος, εισάγοντας μία άλλη καθημερινή χρήση του υβριδικού χώρου (Battisti, et al., 2022, σσ. 38-9). Ως εκ τούτου, η χρήση του Διαδικτύου εκτοξεύτηκε σε διάφορες χώρες, τονίζοντας τη επιρροή της πανδημίας στην ψηφιακή επιτάχυνση (OECD, 2022). Παρόλα αυτά, ενώ η πανδημία προέβαλλε τις τεράστιες δυνατότητες της ψηφιακής μετάβασης, φανέρωσε και πολλά μελανά της σημεία.

4.1 Οι συνέπειες της πανδημίας Το φαινόμενο της πανδημίας δεν δημιούργησε καινούριες προβληματικές συνθήκες, αλλά επιδείνωσε τις ήδη υφιστάμενες. Ως εκ τούτου, είναι σημαντικό να αναφερθεί το κοινωνικό αντίκτυπο που προκλήθηκε μέσω της εκτεταμένης χρήσης των ασύρματων τεχνολογιών. Όπως αναφέρει ο Castells (2010, σ. xviii): «αυτός ο πολιτισμικός μετασχηματισμός έχει οδηγήσει στη συγκρότηση μιας νέας κουλτούρας που βασίζεται στην πολυτροπική επικοινωνία και τη ψηφιακή επεξεργασία πληροφοριών, εγείροντας ένα χάσμα γενεών μεταξύ εκείνων που γεννήθηκαν

095

C O V I D - 1 9

πριν την εποχή του Δικτύου (1969) και εκείνων που μεγάλωσαν ως ψηφιακοί». Πράγματι, οι περισσότεροι έφηβοι δεν είχαν πρόσβαση στο Διαδίκτυο μέσω σταθερών υπολογιστών όταν απέκτησαν το πρώτο τους κινητό τηλέφωνο. Χωρίς προηγούμενες αναφορές στις έννοιες της βύθισης και της εικονικής πραγματικότητας, οι κινητοί ψηφιακοί χώροι αποκτούν ένα εντελώς διαφορετικό νόημα για αυτή την κοινότητα χρηστών: αντί να εστιάζουν σε θέματα όπως η βύθιση και η δημιουργία ταυτότητας σε εικονικούς κόσμους, οι χρήστες είναι πιο πιθανό να ενδιαφέρονται για το πώς το κινητό τους τηλέφωνο μπορεί να τους βοηθήσει σε φυσικούς χώρους, να βρουν μέρη και φίλους μέσω της αναγνώρισης θέσης, να αγοράσουν εισιτήρια τρένου και να πληρώσουν για ψώνια στο σούπερ μάρκετ. Για τους νεότερους χρήστες, η ενασχόληση τους με το κόσμο του Διαδικτύου είναι πιο έντονη και αλληλένδετη με την καθημερινή τους ζωή34 (de Souza e Silva, 2006, σσ. 263-4). Ως εκ τούτου, τους ήταν πολύ πιο εύκολο να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες. Ωστόσο, το κοινωνικό χάσμα δεν περιορίζεται μόνο εκεί. Πράγματι, δεδομένου ότι οι υβριδικοί χώροι σμιλεύονται με βάση την κινητικότητα (ή την ακινησία) του ανθρώπου, κατά τη διάρκεια της πανδημίας, το ζήτημα της άνισης φυσικής και ψηφιακής κινητικότητας των πολιτών κρίθηκε καθοριστικός παράγοντας για τη σχέση του ανθρώπου με τους υβριδικούς χώρους, και κατ’επέκταση τον «έξω κόσμο». Μπορεί ο παράγοντας της φυσικής κινητικότητας να έπαψε, προσωρινά, να υφίσταται, όμως η ανισότητα παρέμεινε, αλλάζοντας απλά μορφή. Το διαχρονικό δίπολο της «ελίτ» και του «λαού» συναντάται, και στον 21ο αιώνα -της ψηφιακής εποχής-, με την ελίτ να κατέχει εύκολη και γρήγορη πρόσβαση στις σύγχρονες δικτυακές παροχές, ενώ η μεγαλύτερη μερίδα του πληθυσμού να βιώνει περιορισμούς: «Το ευρύ φάσμα των δικτυωμένων συνδεδεμένων τεχνολογιών οριοθέτησης είναι τα θεμέλια αυτού που οι Wood και Graham (2005) αποκαλούν «διαπερατά όρια στη λογισμικά ταξινομημένη κοινωνία»..» (de Souza e Silva, 2023, σ. 62). Στη συνθήκη της πανδημίας, η άνιση μεταχείριση ή πρόσβαση σε

34 Σύμφωνα με τους Ling και Yttri , οι νεότεροι χρήστες κινητών τηλεφώνων έχουν έναν μοναδικό τρόπο να χρησιμοποιούν την τεχνολογία ως μέσο αυτοέκφρασης και κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Έχουν μια ξεχωριστή προσέγγιση για την ενσωμάτωση της τεχνολογίας στη ζωή τους. Με παρόμοιο τρόπο, ο Ragano προτείνει ότι οι εταιρείες κινητού Διαδικτύου έχουν στραφεί σε παιδιά που μελετούν για να αξιοποιήσουν την καινοτόμο σκέψη τους και την ικανότητά τους να αντιλαμβάνονται νέα νοήματα στις ψηφιακές συσκευές, καθώς δεν περιορίζονται από προϋπάρχουσες αντιλήψεις ( όπως αναφέρεται στη de Souza e Silva , 2006, σ.

264).

096

C O V I D - 1 9

εμβόλια και υγειονομική περίθαλψη αποτελούν απλά ορισμένα παραδείγματα του υφιστάμενου κοινωνικού ελέγχου και αποκλεισμού (Χατζησάββα, 2023, υποσ. 58, σ. 295). Επιπρόσθετα, μπορεί η τηλεργασία να έδωσε πράγματι τη δυνατότητα σε πολλούς ανθρώπους να παραμείνουν στο σπίτι τους, ωστόσο, για να είναι σε θέση να μείνουν «ακίνητοι», απαιτήθηκε η κινητοποίηση άλλων (Bissell, 2021, σ. 6). Έτσι, ενώ οι κινητικές ελίτ μετατράπηκαν σε «ψηφιακές» ελίτ, όντας εργαζόμενες εξ αποστάσεως, υπήρξαν ταυτόχρονα εργαζόμενοι οι οποίοι συνέχισαν να πηγαίνουν στη δουλειά, παρά τον κίνδυνο, ώστε να επιβιώσουν οικονομικά και να στηρίξουν τις υφιστάμενες κοινωνικές σταθερές (υγειονομικοί, κούριερ, πωλητές, εργάτες κ.ο.κ) (de Souza e Silva, 2023, σσ. 61-2). Με αυτόν τον τρόπο, η συνθήκη του Covid-19 καλλιέργησε το παράδοξο της σύνδεσης της ακινησίας με μια θέση προνομιακή, μια θέση ισχύος: «Είναι περίεργο πώς, αφού συνδέσαμε για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα ορισμένες μορφές κινητικότητας με την ελευθερία, τώρα ένα συγκεκριμένο είδος ακινησίας γίνεται προνομιακό» (Bissell, 2021, σ.

6). Το δίπολο κινητή ελίτ -ριζωμένοι μη-προνομιούχοι αντιστράφηκε. Επιπλέον, στο πλαίσιο προσπάθειας καταγραφής της πορείας της πανδημίας, σημειώθηκε εστίαση στην ανάπτυξη και χρήση τεχνολογιών παρακολούθησης κοινωνικής απόστασης (πχ αισθητήρες θερμότητας, διαβατήρια εμβολίων, εντοπισμός φυσικών επαφών) (de Souza e Silva, 2023, σ. 61). Οι εφαρμογές αυτές είχαν τη δυνατότητα να συλλέγουν προσωπικά δεδομένα, χωρίς απαιτούμενη αδειοδότηση. Για τον Andrejevic, η «αυτοματοποιημένη επιτήρηση» επέβαλε στον κόσμο την ψηφιακή ένταξη (de Souza e Silva, 2023, σ. 62). Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η υποχρεωτική δήλωση εξόδου από την κατοικία υπό συγκεκριμένες συνθήκες, σε μορφή γραπτού μηνύματος (SMS) ή η ηλεκτρονική δήλωση Rapid Test, στην κυβερνητική πλατφόρμα. Τα εν λόγω μέτρα αποτέλεσαν προϋπόθεση κοινωνικής ένταξης για τον κόσμο και ενίσχυσαν ακόμα περισσότερο την κοινωνική ανισότητα: «...για να συμμετέχουμε στη σημερινή κοινωνία, περιοριζόμαστε αναγκαστικά σε υβριδικούς χώρους. Οι υβριδικοί χώροι, άρα, είναι επίσης χώροι επιτήρησης, ενσωματωμένοι με ασυμμετρίες ισχύος, δηλαδή, ενώ αυτές οι τεχνολογίες βοηθούν κάποιους να κινηθούν πιο γρήγορα, επιβραδύνουν τους υπόλοιπους» (ο.π.). Παρόλα αυτά, αξίζει να σημειωθεί ότι η αυξημένη εξάρτηση από τις ψηφιακές παροχές έθεσε έναν προβληματισμό σχετικά με τα προσωπικά δεδομένα και την εξασφάλιση τους (OECD, 2022). Για όσους

097

C O V I D - 1 9

περιορίστηκαν κυρίως στα σπίτια τους, παρατηρήθηκε η κατακόρυφη αύξηση συχνότητας δημοσιοποίησης της, μέχρι πρότινος, ιδιωτικής σφαίρας, θολώνοντας τα όρια ανάμεσα σε ιδιωτικό και δημόσιο χώρο: «ποτέ άλλοτε οι ιδιωτικοί μας χώροι δεν έχουν γίνει τόσο δημόσιοι» (Bissell, 2021, σ. 6). Αρχικά τόσο η εργασία όσο και η εκπαίδευση μεταφέρθηκαν εξ ολοκλήρου στον ιδιωτικό χώρο του σπιτιού. Η χρήση πλατφορμών τηλεδιάσκεψης όπως το «Zoom», το «Microsoft Teams» και παρόμοια εργαλεία διευκόλυναν την ενσωμάτωση επαγγελματικών και σχολικών περιβαλλόντων στις οικιακές σφαίρες των καθιστικών, των υπνοδωματίων και των κουζινών, εκθέτοντας έτσι πτυχές της ιδιωτικής ζωής των ανθρώπων στο «ευρύ» κοινό (συνεργάτες, πελάτες, καθηγητές κ.ο.κ.). Ταυτόχρονα η αυξημένη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης κατά τη διάρκεια περιόδων εγκλεισμού, οδήγησε τα άτομα στο διαμοιρασμό ενός σημαντικού εύρους των καθημερινών τους εμπειριών, συμπεριλαμβανομένων των σπιτιών τους. Από την άσκηση μέχρι τη δοκιμή νέων συνταγών, τα προσωπικά τους περιβάλλοντα ενσωματώθηκαν στην εικονική τους ταυτότητα. Αυτή η χωρική «φούσκα» - αποτέλεσμα ακινησίας- για πολλούς εξελίχθηκε σε χρονική ακινησία, βιώνοντας το φαινόμενο του «Blursday35» : «Απομονωμένοι και εγκλωβισμένοι στους χώρους της κάψουλας μας για μήνες, ο νέος ακινητοποιημένος τρόπος ζωής μπορεί, για πολλούς, να έχει δώσει τη θέση του σε μια διάχυτη αίσθηση ακινησίας, σε έναν χρόνο χωρίς ροή, εντελώς κυκλικό» (Bissell, 2021, σ. 6). Για το Bissell (2021, σ. 7), η θολή χρονική αντίληψη επιβάρυνε περαιτέρω τη ρήξη με τη φυσική πραγματικότητα. Μπορεί ο ψηφιακός κόσμος να έδωσε τη δυνατότητα για ενημέρωση και διατήρηση επαφής με άλλους ανθρώπους, αλλά παραμένει μία «αντανάκλαση» του φυσικού. Δίχως τη φυσική εμπειρία, ο άνθρωπος δεν είναι σε θέση να αντιληφθεί, να καλλιεργήσει σχέσεις, να αφήσει αποτύπωμα. Ο παραλληλισμός που σχηματίζει με τους μη-τόπους του Augé (1995), αποτελεί μια προσπάθεια περιγραφής του ανοίκειου συναισθήματος που δημιουργήθηκε την περίοδο της πανδημίας, μέσω των χωρικών αποκλεισμών. Μετουσιώνοντας την οικιακή, λειτουργική του ταυτότητα, το σπίτι, μετατράπηκε τόσο σε χώρο εργασίας όσο και σε χώρο κατανάλωσης. Πρωτίστως, όμως, μετουσιώθηκε σε μια νέα οθόνη, αντιστρέφοντας

35 Σύμφωνα με το Matthew Arthur (2020), η έννοια του «Blursday» περιγράφει την παράδοξη αίσθηση χρονικότητας που μπορεί να έχει ένας άνθρωπος, όπου πχ 1 ώρα μπορεί να του φανεί σαν 1 μήνας (όπως αναφέρεται στον Bissell, 2021, σ. 6)

098

C O V I D - 1 9

της σκέψη του Caldwell-, ότι ένας υπολογιστής ή το κινητό τηλέφωνο «είναι ένα οικιακός χώρος για τους ηλεκτρονικούς χρήστες. Πρέπει να καθαριστεί, να συντηρηθεί, να προσαρμοστεί και να γίνει μοναδικός» (Caldwell, 2000). Κατά αυτόν τον τρόπο η κατοικία μεταμορφώθηκε σε ένα είδος μη-τόπου, ένα ενιαίο, διαρκώς εξελισσόμενο περίβλημα που αντικατόπτριζε την νέα πραγματικότητα των σχέσεων με τον χώρο κατά τη διάρκεια της πανδημίας, όπου η έλλειψη νοήματος και ταυτότητας, και οι περαστικές και συχνά ανώνυμες ανθρώπινες σχέσεις, επικράτησαν:

..

« ..σε κατάσταση κλειδώματος, θα

τολμήσω να πω ότι υπάρχει κάτι περισσότερο από μια μυρωδιά μη-τόπου σε αυτούς τους κόσμους: λειτουργικότητα, αίσθημα έλλειψης νοήματος, σώματα φθαρμένα από τις αδυσώπητες πιέσεις της ζωής χωρίς κίνηση προς τα εμπρός: εν ολίγοις, ένα είδος μη-τόπου που είναι αποκομμένο από το περιβάλλον του, από την προσδοκία και την αισιοδοξία: μια κλειστή φούσκα, για να χρησιμοποιήσω μια από τις πιο διαδεδομένες χωρικές μεταφορές της πανδημίας.

»

(Bissell, 2021, σ. 7)

099

Εικόνα 11: Vogue Portugal (2020)

100

Εικόνα 12: Φωτεινή σήμανση κατά την περίοδο της πανδημίας (2020-22)

101

ANTI Ε Π Ι Λ Ο Γ Ο Υ:

Π Α Ν Τ Ο Υ Κ

Α

Ι

Π Ο Υ Θ Ε Ν Α

Α Ν Τ Ι Ε Π Ι Λ Ο Γ Ο Υ : Π Α Ν Τ Ο Υ Κ Α Ι Π Ο Υ Θ Ε Ν Α

104

« Now that we can do anything, what will we do? » (Bruce Mau, Massive Change, 2004)

Η εκτεταμένη μελέτη στο πλαίσιο της ερευνητικής εργασίας -και η διεκπεραίωση τηςεπιχείρησε να ανασύρει την έννοια του τόπου στο σύγχρονο ψηφιακό παγκοσμιοποιημένο αστικό περιβάλλον, φανερώνοντας ότι, ο τόπος δεν είναι ένα αδιαφοροποίητο φαινόμενο εμπειρίας που είναι πανταχού σταθερό. Ήδη από το πρώτο κεφάλαιο έγινε αντιληπτό, ότι ακόμα και στις πρότερες φαινομενολογικές θεωρίες που θεματοποίησαν το ρίζωμα στον τόπο, αυτός δεν δύναται να οριστεί ως κάτι κεκτημένο, αλλά ως κάτι που ο άνθρωπος πρέπει συνεχώς να αναζητά μέσω της ατέρμονης, υπό αμφισβήτησης, ύπαρξής του μέσα στον κόσμο. Ο τόπος συγκεντρώνει ένα εύρος σημασιών τόσο μεγάλο όσο και το εύρος των ανθρώπινων εμπειριών και νοημάτων, τα οποία είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με τα χωροχρονικά δεδομένα της κάθε εποχής μελέτης. Η αυξανόμενη κινητικότητα, η ραγδαία εισροή των τεχνολογιών της επικοινωνίας και του διαδικτύου που συντέλεσαν στον καθεστώς της χωροχρονικής συμπίεσης, αναθεώρησαν σημαντικά τη σημασία της έννοιας του τόπου και της σχέσης που οι άνθρωποι αναπτύσσουν με αυτόν. Υπό αυτές τις συνθήκες, η μελέτη που πραγματοποιήθηκε έθεσε και ανέλυσε σημαντικούς σταθμούς θεωρητικής σκέψης, οι οποίοι επηρέασαν σημαντικά τη χωρική αντίληψη του ανθρώπου και προσέφεραν πληθώρα νεολογισμών και γενικών χαρακτηρισμών του αστικού τοπίου. Λέξεις και εκφράσεις όπως «αντίληψη», «ταυτότητα», «αίσθηση του ανήκειν», «δίκτυα», «τοπικό», «παγκόσμιο», «κινητικότητα», «ανοίκειο», «μεταβλητότητα», «ετερογένεια/ομοιογένεια», «αλληλεπίδραση», «παράλληλες συνθήκες», «καθεστώς ελέγχου», «αποκλεισμός», αποτελούν ελάχιστα παραδείγματα του γλωσσικού εύρους, εγείροντας διάφορα ερωτήματα στην προσπάθεια απόδοσης της έννοιας του τόπου. Άραγε η ανάγκη σύνδεσης με τον τόπο συνιστά μια νοσταλγική αναζήτηση μιας παρωχημένης σταθερότητας ή αποτελεί μια μορφή αντίστασης ενάντια στις κυρίαρχες νομαδικές και ομογενοποιητικές δυνάμεις των ρευστών και διασυνδεδεμένων δικτύων; Οι απαντήσεις μπορεί να ποικίλουν, αλλά ποτέ δεν θα ικανοποιήσουν πλήρως την ανάγκη για κατανόηση της σημασίας του. Αλλά αυτό δεν είναι ένα ζήτημα που χρήζει επίλυσης. Αυτή η συνεχής αναζήτηση

Α Ν Τ Ι Ε Π Ι Λ Ο Γ Ο Υ : Π Α Ν Τ Ο Υ Κ Α Ι Π Ο Υ Θ Ε Ν Α

και αμφισβήτηση γύρω από τα ζητήματα του τόπου, στη σύγχρονη ρευστή εποχή, συνιστά, περισσότερο μια κινητήρια δύναμη κατανόησης και αδιάλειπτου επαναπροσδιορισμού της έννοιάς του, παρά υποδηλώνει μια τελική κατάσταση αποσταθεροποίησης και ανεστιότητας. Η προσέγγιση της έννοιας μέσα από κοινωνικοπολιτικό, οικονομικό και τεχνολογικό πρίσμα, κατέδειξε την υφιστάμενη ετερογένεια και τον εξελικτικό δυναμισμό που χαρακτηρίζει την αστική πραγματικότητα. Φανέρωσε όμως και τις αντιθέσεις, τους αποκλεισμούς και τις μορφές ανισότητας που καλλιεργούνται, ως απόρροια κρατικών συμφερόντων και εξουσιαστικών μεθόδων. Η μετατόπιση από τον εντοπισμένο χώρο-των τόπων στο χώρο-των ροών -μέσω των τεχνολογικών δικτύων-, οδήγησε σε αυτή ακριβώς την πολλαπλότητα και ετερότητα που χαρακτηρίζουν τη σύγχρονη πόλη. Με την εισροή του διαδικτύου στην καθημερινή ζωή, η χωρικότητα των ψηφιακών δεδομένων ξεπέρασε τα όρια της θεωρητικής προσέγγισης και άρχισε να βιώνεται ως μια απτή πραγματικότητα, μέσα στην οποία τα άτομα μπορούν να περιπλανηθούν και να αλληλοεπιδράσουν. Όλα αυτά, διατυπώνουν την πολύ- πρισματική, αντιφατική λογική της σύγχρονης πόλης, η οποία αγωνίζεται τόσο να ενσωματώσει, όσο και να καταστείλει την έννοια του τόπου. Εξελισσόμενη (η πόλη) σε μια παγκόσμια οντότητα μέσω της κινητικότητας και της διασύνδεσης, μετατρέπεται σε ένα παγκοσμιοποιημένο κράμα δικτύων, ροών, εικόνων, ανθρώπων και χώρων. Η σύγκλιση μεταξύ των παγκόσμιων και τοπικών συνδέσεων, η αυξανόμενη συγχώνευση φυσικής και εικονικής παρουσίας, η τάση υποχώρησης στο ψηφιακό χώρο, η άνοδος της εικονικής πραγματικότητας, υποδηλώνει ότι ο τόπος δεν είναι κάτι σταθερό. Η εμπειρία και οι σχέσεις των ανθρώπων με τους τόπους υφαίνονται μέσα από τις ενυπάρχουσες χωρικές λογικές, και διαφοροποιούνται μεταξύ των εκάστοτε κοινωνικών ομάδων, επιτρέποντας στους τόπους να επαναπροσδιορίζουν, συνεχώς, τη φύση τους και να διευρύνουν τα όριά τους. Άλλοτε είναι απτές οντότητες, άλλοτε συμβολοποιημένα ομοιώματα. Βιώνουν τη φθορά και την αποσύνδεση, ενώ, ταυτόχρονα, διαμορφώνονται και εργαλειοποιούνται από τις παγκόσμιες -εκτός των ορίων τους-, κυρίαρχες δυνάμεις, μετατρεπόμενοι -στα χέρια των «ολίγων»σε «όπλο» καταστολής και καταπίεσης. Από τη μία συνιστούν ζωτική πηγή διαμόρφωσης νοήματος στον αστικό χώρο, από την άλλη απορροφούνται και περιορίζονται σε ένα αν-ιστορικό τοπίο μη-τόπων και ροών. Μπορεί να βρίσκονται παντού και πουθενά. Το θεωρητικό πλαίσιο της Massey, για μια

105

Α Ν Τ Ι Ε Π Ι Λ Ο Γ Ο Υ : Π Α Ν Τ Ο Υ Κ Α Ι Π Ο Υ Θ Ε Ν Α

106

παγκοσμιότητα του τοπικού, αποτελεί μια προσπάθεια για ενεργή συμμετοχή και αναζήτηση των εναλλακτικών μορφών συγκρότησης του τόπου -και της σύνδεσης με αυτόν-, με βάση τη σύγχρονη υβριδική πραγματικότητα. Ο τόπος, λοιπόν, στην σύγχρονη παγκοσμιοποιημένη κοινωνία των δικτύων, μπορεί να διατηρήσει το διακριτό του χαρακτήρα, όχι με βάση μια νοσταλγική αναζήτηση της σταθερότητας του, αλλά μέσω από την τοπική ερμηνεία ενός παγκόσμιου σεναρίου. Ωστόσο, ενώ η συνύπαρξη του φυσικού και του ψηφιακού παρέχει απεριόριστες και πρωτόγνωρες δυνατότητες στον άνθρωπο, να καλλιεργήσει μία προσωπική/παγκόσμια αίσθηση του ανήκειν, η ίδια η συνθήκη συνύπαρξης μεταλλάσσεται και αυτή ραγδαία. Πράγματι, ενώ η προσέγγιση της Massey αναγνωρίζει τον καθοριστικό ρόλο της κινητικότητας στη διαμόρφωση μιας αίσθησης του τόπου, η πανδημία του Covid-19 μετέτρεψε την κίνηση σε ακινησία και αντέστρεψε τους όρους ύπαρξης, εισάγοντας μία νέα προβληματική. Η πανδημία αποτέλεσε ρωγμή στο χωροχρονικό συνεχές της σύγχρονης πραγματικότητας, καταδεικνύοντας περίτρανα τις δυνατότητες των ψηφιακών τεχνολογιών. Μέσω της φυσικού περιορισμού, ο άνθρωπος -πιο πολύ από ποτέ άλλοτε- αναζήτησε αλλού την αλληλεπίδραση. Ο ψηφιακός κόσμος έγινε το νέο «κατοικείν» της πλειοψηφίας του κόσμου, εγείροντας συζητήσεις σχετικά με το κατά πόσο -και σε ποιο βαθμό- η στροφή στο ψηφιακό είναι αναστρέψιμη. Ακόμα και μετά την κρίση του κορονοϊού, η ζωή δεν επανήλθε πλήρως στην πρότερη κατάσταση. Ένα μεγάλο κομμάτι της καθημερινότητας, το οποίο μεταφέρθηκε στον ψηφιακό κόσμο, παρέμεινε εκεί, δημιουργώντας μία πρωτοφανή συνθήκη, η οποία θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως μία «αντίστροφη μορφή υβριδικότητας» ή «επαυξημένη εικονικότητα». Η υπόθεση αυτή βασίζεται στο γεγονός ότι η τωρινή συνθήκη -σε αντίθεση με τη λογική της επαυξημένης πραγματικότητας- θέτει στο επίκεντρο των καθημερινών δραστηριοτήτων την ψηφιακή παράμετρο, η οποία ενίοτε εμπλουτίζεται από την αποσπασματική προβολή πτυχών της ενσώματης πραγματικότητας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η επικράτηση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Παρόλα αυτά, ένα είναι σίγουρο. Η υβριδικότητα της καθημερινότητας ακόμη και στην περίοδο της πανδημίας, δεν αναίρεσε τη βαθύτερη ανάγκη του ανθρώπου για αλληλεπίδραση. Η διαδεδομένη ύπαρξη διασυνδεδεμένων κοινωνικών σχέσεων, δημιουργεί μία αίσθηση κοινότητας, αποδεσμευμένη από τοπικότητες. Ωστόσο ενώ η κοινοτική ταύτιση του ατόμου δεν συνδέεται αποκλειστικά

Α Ν Τ Ι Ε Π Ι Λ Ο Γ Ο Υ : Π Α Ν Τ Ο Υ Κ Α Ι Π Ο Υ Θ Ε Ν Α

με την ανάπτυξη ισχυρών δεσμών με έναν συγκεκριμένο τόπο, ταυτόχρονα, μπορεί να εκφραστεί σε ένα κοινό γεωγραφικό τόπο. Τα νέα είδη διασυνδέσεων και δράσεων που προσφέρει η νέα τεχνολογία –στο πλαίσιο ανάπτυξης της κοινωνικής δικτύωσης- ενισχύουν τον εξωστρεφή χαρακτήρα του τόπου και τον ωθούν να εξελιχθεί σε ένα ευρύτερο κοινωνικοχωρικό δίκτυο. Με βάση αυτό, οι τόποι που μπορεί να δημιουργηθούν, διαθέτουν εξωστρέφεια, δυναμισμό, ετερογένεια, μεταβλητότητα και δικτύωση, εμπεριέχοντας και τον ανθρώπινο διυποκειμενικό παράγοντα. Όσο ο άνθρωπος αναζητά τη σύνδεση με τόπους και ανθρώπους, θα προσαρμόζεται στις εκάστοτε συνθήκες. Επομένως η έννοια του τόπου δε χάνεται. Συνεχίζει και αλλάζει μορφή. Για αυτό θα πρέπει να γίνεται αντιληπτή ως μια απόρροια ρευστών διαδικασιών σε διαλεκτική σχέση με τις χωρικές μορφές, στις οποίες οδηγούν και οι οποίες με τη σειρά τους τις περιέχου. Όπως θα έλεγε και ο Harvey, μια ουτοπία της διαδικασίας είναι πολύ διαφορετική από μια ουτοπία της μορφής. Το μεγαλύτερο στοίχημα, εν τέλει, δεν είναι το «αν», αλλά το «πως» επιτυγχάνεται η διαδικασία οικειοποίησης. Θα μπορέσει η κυριαρχία του ψηφιακού να συμπεριλάβει όλα αυτά τα ετερογενή στοιχεία που συνθέτουν την αστική πραγματικότητα του σήμερα, με στόχο την καλλιέργεια μιας μελλοντικής «έννοιας του τόπου» στις πόλεις του άμεσου μέλλοντος;

Η απάντηση θα φανεί σύντομα.

107

ΒΙΒΛ Ι Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α

Β Ι Γ Ρ

Β Α

Λ Ι Ο Φ Ι Α

• Aarts, E., 2007. Foreword. Στο: Streitz, N., Kameas, A. & Mavrommati, I., επιμ. The Disappearing Computer: Interaction Design, System Infrastructures and Applications for Smart Environments. Βερολίνο: Springer, σσ. xiii-xiv.

• Alcañiz, M. & Rey, B., 2005. New Technologies for Ambient Intelligence. IOS Press.

• Ascher, F., 1995. Métapolis ou L’avenir des villes. Παρίσι: Odile Jacob • Augé, M., 1995. Non-Places: Introduction to an Anthropology of Supermodernity. 1η έκδ. Λονδίνο: Verso.

• Augé, M., 1999. Για μια ανθρωπολογία των σύγχρονων κόσμων. 1η επιμ. Αθήνα: Εκδόσεις Αλεξάνδρεια..

• Bauman, Z., 2003. Πόλη των φόβων, πόλη των ελπίδων. Κομπρεσέρ, για το χώρο και την πόλη, τεύχος 3, Αθήνα, σσ. 7-31 • Bell, D., 2001. An Introduction to Cybercultures. 1η επιμ. Λονδίνο, Νέα Υόρκη: Routledge.

• Bissell, D., 2021. A changing sense of place: Geography and COVID-19. Geographical Research, Απρίλιος, 59(1), σσ. 1-10.

• Blakely, E. & Snyder, M. G., 1997. Fortress America: Gated Communities in the United States. Ουάσινγκτον: Brookings Institution.

• Boden, D. & Molotch, H., 2004. Cyberspace meets the compulsion of proximity. Στο: Graham, S., επιμ. The Cybercities Reader. Λονδίνο: Routledge, σσ.

101-105.

• Boyer, C., 1993. The city of illusion: New York’s public places. Στο: Knox, P., επιμ. The Restless Urban Landscape. Englewood Cliffs: Prentice Hall, Χωρίς τόπο έκδοσης: χωρίς εκδότη, σσ. 111-126.

• Boyer, C., 1996. CyberCities: Visual Perception in the Age of Electronic Communication. 1η επιμ. Νέα Υόρκη: Princeton Architectural Press.

• Caldwell, N., 2000. Virtual Domesticity: Renewing the Notion of Cybernetic Living and Working Environments. M/C Journal, 3(6) • Calhoun, C., 1986. Computer Technology, Large-Scale Social Integration, and the Local Community. Urban Affairs Quarterly, Δεκέμβριος, 22(2), σσ. 329349.

• Castells, M., 1999. Grassrooting the space of flows. Urban Geography, 20(4), σσ. 294-302.

• Castells, M., 2009. Communication Power. Οξφόρδη: Oxford University Press.

• Castells, M., 2010. The Rise of the Network Society. 2η έκδ. Ηνωμένο Βασίλειο: Wiley-Blackwell a John Wiley & Sons Ltd, Δημοσίευση.

109

Β Ι Γ Ρ

Β Α

110

Λ Ι Ο Φ Ι Α

• Christopherson, S., 1994. The Fortress City: Privatized Spaces, Consumer Citizenship. Χωρίς τόπο έκδοσης: χωρίς εκδότη • Collis, C. & Nitins, T., 2009. Bringing the internet down to earth: emerging spaces of locative media. Στο: Record of the Communications Policy & Research Forum 2009, 19-20 Νοεμβρίου.

• Cresswell, T., 2004. Place: A Short Introduction. Χωρίς τόπο έκδοσης: Blackwell Publishing Ltd. • Cresswell, T., 2009. Place. Elsevier B.V. • Cresswell, T., 2014. Place: An Introduction.

2η επιμ. Χωρίς τόπο έκδοσης: Wiley Blackwell.

• de Lange, M., 2013. The smart city you love to hate: Exploring the role of affect in hybrid urbanism.

Conference: The Hybrid City II, 23-25 May. σσ. 77-84.

• de Souza e Silva, A., 2003. Hybrid Spaces in Art and Science Fiction: From cyberspace to mobile interface. Journal of Communication and Culture, 1(1), σσ. 223-247.

• de Souza e Silva, A., 2006. From Cyber to Hybrid: Mobile Technologies as Interfaces of Hybrid Spaces. Space and Culture, August, 9(3), σσ. 261-278.

• de Souza e Silva, A., 2023. Hybrid spaces 2.0: Connecting networked urbanism, uneven mobilities, and creativity, in a (post) pandemic world. Mobile Media & Communication, 11(1), σσ. 59-65.

• Delalex, G., 2002. Non-places: The Everyday Experience of Flows. disClosure: A Journal of Social Theory, 15 April, 11(9), σσ. 101-115.

• Deleuze, G. & Guattari, F., 2010. Nomadology: The War Machine. Seattle: Wormwood Distribution.

• Diamantaki, K. & Charitos, D., 2008. Locative Media in the City: Spatial Practices and Social Dynamics. Στο: F. Eckardt, και συν. επιμ. MEDIACITY: Situations, Practices and Encounters. Βερολίνο: Frank & Timme, σσ.

245-262.

• Ellin, N., 1996. Postmodern Urbanism. Cambridge: Blackwell.

• Entrikin, J. N., 1976. Contemporary humanism in geography. JSTOR, December, 66(4), σσ. 615632.

• Fishman, R., 1990. America’s new city: Megapolis unbound. Χωρίς τόπο έκδοσης: Wilson Quarterly.

• Floridi , L., 2008. Εισαγωγή στη φιλοσοφία της πληροφορικής. Αθήνα: Εκδόσει νήσος - Π. Καπόλα.

• Frampton, K., 1974. On_Reading_Heidegger.

Oppositions.

• Galloway, A., 2004. Intimations of everyday life: Ubiquitous computing and the city. Cultural Studies, March/May, 18(2/3), σσ. 384-408.

Β Ι Γ Ρ

Β Α

Λ Ι Ο Φ Ι Α

• Gamble, A., 2012. The changing world order: From the opening of the Berlin Wall to the financial crash. Στο: Telò, M., επιμ. State, Globalization and Multilateralism: The Challenges of Institutionalizing Regionalism. Χωρίς τόπο έκδοσης: χωρίς εκδότη, σσ. 45-60.

• Gates, B., 2004. The Enduring Magic Of Software. Information Week, 18 October.

• Gausa, M. και συν., 2003. The Metapolis Dictionary: City, Technology and Society in the Information Age. Χωρίς τόπο έκδοσης: ActarD Inc. • Graham, S. & Marvin, S., 2004. Telecommunications and the City: Electronic spaces, urban places.

Taylor & Francis e-Library: Routledge.

• Gregory, D. et al., eds., 2009. The Dictionary of Human Geography. 5η έκδ. Ηνωμένο Βασίλειο: Blackwell Publishing Ltd. • GUST, 1999. The urban condition: Space, community and self in the contemporary Metropolis.

Rotterdam: 010 Publishers.

• Harvey, D., 1996. From space to place and back again. Στο: Justice, Nature and the Geography of Difference. 1st επιμ. Oxford: Blackwell Publishers, σσ.

291-326.

• Harvey, D., 1997. The New Urbanism and the Communitarian Trap. Harvard Design Magazine, Winter/ Spring, σσ. 1-3.

• Harvey, D., 2009. Η κατάσταση της μετανεωτερικότητας: Διερεύνηση των απαρχών της πολιτισμικής μεταβολής. 1η επιμ. Αθήνα: Εκδόσεις Μεταίχμιο.

• Harvey, D., 2012. Εξεγερμένες πόλεις: Από το δικαίωμα στην πόλη στην επανάσταση της πόλης. Αθήνα: Εκδόσεις ΚΨΜ.

• Heidegger, M., 2008. Κτίζειν, κατοικείν, σκέπτεσθαι. Αθήνα: εκδόσεις Πλέθρον.

• Heim, M., 1993. The Metaphysics of Virtual Reality. 1st επιμ. Oxford: Oxford University Press.

• Howard, P. N. και συν., 2011. Opening Closed Regimes: What Was the Role of Social Media During the Arab Spring?. [Ηλεκτρονικό] Διαθέσιμο στο: https://ssrn.com/abstract=2595096 [Πρόσβαση 21 Ιανουαρίου 2024].

• Hubbard, P., 2005. Space/Place. Στο: Cultural Geography: A Critical Dictionary of Key Concepts. Λονδίνο: I.B. Tauris & Co Ltd, σσ. 41-48.

• Hubbard, P. & Kitchin, R., 2011. Introduction: Why key thinkers?. Στο: Hubbard, P. & Kitchin, R., επιμ.

Key Thinkers on Space and Place. 2η επιμ. Χωρίς τόπο έκδοσης: SAGE Publications, σσ. 1-17.

• Jameson, F., 1999. Το Μεταμοντέρνο ή Η πολιτισμική λογική του ύστερου καπιταλισμού. Αθήνα:

111

Β Ι Γ Ρ

Β Α

112

Λ Ι Ο Φ Ι Α

Εκδόσεις Νεφέλη.

• Jurgenson, N., 2011. Digital Dualism versus Augmented Reality. [Ηλεκτρονικό] Διαθέσιμο στο: https://thesocietypages.org/cyborgology/2011/02/24/ digital-dualism-versus augmented-reality/ [Πρόσβαση 10 Δεκεμβρίου 2023].

• Kitchin, R. & Dodge, M., 2011. Code/Space: Software and Everyday Life. Cambridge, Massachusetts: The MIT Press.

• Kluitenberg, E., 2006. The Network of Waves: Living and Acting in a Hybrid Space. Open 11, 11(Hybrid Space), σσ. 6-16.

• Kluitenberg, E., 2015. Affect Space: Witnessing the Movement(s) of the Squares. [Ηλεκτρονικό] Διαθέσιμο στο: https://onlineopen.org/affect-space [Πρόσβαση 19 Ιανουαρίου 2024].

• Knox, P., 1993. Capital, material culture and socio-spatial differentiation. Στο: Knox, P., επιμ. The Restless Urban Landscape. Englewood Cliffs: Prentice Hall. Χωρίς τόπο έκδοσης: χωρίς εκδότη, σσ. 1-33.

• Knox, P. & Pinch, S., 2010. Urban social geography: An introduction. 6th ed. London: Routledge.

• Koolhaas, R., 1995. Γενική Πόλη. Στο: Η σύγχρονη (ελληνική) πόλη. 2η επιμ. Αθήνα: Δομές, σσ.

252-265.

• Koolhaas, R., 2002. Junkspace. October, Spring, Τόμος 100, σσ. 175-190.

• Kraan, A., 2006. To Act in Public through Geo-Annotation: Social Encounters through Locative Media Art. Open 11: Hybrid Space, Τόμος 11, σσ. 38-47.

• Lefebvre, H., 1974. The Production of Space.

Oxford: Blackwel.

• Lévy, P., 1998. Becoming virtual: Reality in the Digital Age. New York: Plenum Trade.

• Malpas, J., 1999. Place and experience.

Cambridge: Cambridge University Press.

• Manovich, L., 2006. The poetics of augmented space. Sage Journals, 5(6), σσ. 219-240.

• Massey, D., 1995. Η παγκοσμιότητα του τοπικού. Νέα Οικολογία.

• Massey, D., 2005. For Space. London: SAGE Publications.

• Matsuda, K., 2010. DOMESTI/CITY: The dislocated home in augmented space (Διπλωματική εργασία). 27 April.

• Matsuda, K., 2016. Hyper-Reality. [Ηλεκτρονικό] Διαθέσιμο στο: http://hyper-reality.co/ [Πρόσβαση 21 Ιανουαρίου 2024].

• McCullough, M., 2006. On the Urbanism of Locative Media. Places, 18(2), σσ. 26-29.

• McLuhan, M. & Powers, B., 1989. The global

Β Ι Γ Ρ

Β Α

Λ Ι Ο Φ Ι Α

village: transformations in world life and media in the 21st century. New York : Oxford University Presse.

• Merleau-Ponty, M., 2005. Phenomenology of Perception. Taylor and Francis e-Library: Routledge.

• Milgram, P. & Colquhoun, H., 2001. A Taxonomy of Real and Virtual World Display Integration. [Ηλεκτρονικό] Διαθέσιμο στο: https://www.researchgate.net/publication/2440732_A_Taxonomy_of_Real_ and_Virtual_World_Display_Integration [Πρόσβαση 10 Δεκεμβρίου 2023].

• Mitchell, W. J., 1995. City of bits: Space, place, and the infobahn. Massachusetts: The MIT Press.

• Montaner, J. M., 2018. Ιστορία σύγχρονης αρχιτεκτονικής: Κινήματα ιδέες και δημιουργοί στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα.

2η έκδοση επιμ. Αθήνα: Νεφέλη.

• Odgen, M., 1994. Politics in a parallel universe: is there a future for cyberdemocracy?. Futures, 26(7), σσ. 713-729.

• Reid, M., 2008. Developing practical guidelines for sense of place using visual simulations: A case study at Pier 21. Μεταπτυχιακή διατριβή. [Ηλεκτρονικό] Διαθέσιμο στο: http://hdl.handle.net/10012/4096.

• Relph, E., 1976. Place and Placelessness.

London: Pion Limited.

• Rheingold, H., 1993. The Virtual Community: Homesteading on the Electronic Frontier. Χωρίς τόπο έκδοσης: Addison-Wesley Publishing Company.

• Sassen, S., 2005. The Global City: Introducing a Concept. The Brown Journal of World Affairs, Winter/Spring, 11(2), σσ. 27-43.

• Sassen, S., 2006. Public Interventions: The Shifting Meaning of the Urban Condition. Open 11: Hybrid Space, Τόμος 11, σσ. 18-26.

• Schulz, C. N., 1971. Existence, space & architecture. New York: Praeger Publishers, Inc..

• Schulz, C. N., 2009. Genius loci, το πνέυμα του τόπου: Για μια φαινομενολογία της αρχιτεκτονικής. Αθήνα: Πανεπιστημιακές εκδόσεις Ε.Μ.Π..

• Schwarzer, M., 2010. A Sense of Place, A World of Augmented Reality: Part 1. [Ηλεκτρονικό] Διαθέσιμο στο: https://placesjournal.org/article/asense-of-place-a-world-of-augmented-reality-part-1/ [Πρόσβαση 22 Ιανουαρίου 2024].

• Seijdel, J., 2006. Editorial. Open 11: Hybrid Space, Τόμος 11, σσ. 4-5.

• Smith, N., 1996. Ποια νέα πολεοδομία; Ο ρεβανσισμός των ‘90s. Κομπρεσέρ, για το χώρο και την πόλη, τεύχος 4, Αθήνα, Οκτώβρης 2012, σ. 26-35 • Streitz, N., Kameas, A. & Mavrommati, I.,

113

Β Ι Γ Ρ

Β Α

Λ Ι Ο Φ Ι Α

2007. Preface. Στο: N. Streitz, A. Kameas & I. Mavrommati, επιμ. The Disappearing Computer: Interaction Design, System Infrastructures and Applications for Smart Environments. Germany: Springer, σσ. v-x.

• Tilley, C., 1994. A phenomenology of landscape places, paths and monuments. United Kingdom: Berg Publishers.

• Tuan, Y.-F., 1977. Space and place: The perspective of experience. Minneapolis:University of Minnesota Press.

• Urry, J., 2001. Sociology beyond Societies: Mobilities for the twenty-first century. Taylor & Francis e-Library: Routledge.

• van Loon, J., 2002. Social Spatialization and Everyday Life. Space & culture. May, 5(2), σσ. 88-96.

• Varnelis, K. & Friedberg, A., 2008. Place: The Networking of Public Space. Στο: K. Varnelis, επιμ.

Networked Publics. Cambridge, Massachusetts: The MIT Press, σσ. 15- 42.

• Venturi, R., Brown, D. S. & Izenour, S., 1977.

Learning from Las Vegas : the forgotten symbolism of architectural form. Cambridge: MIT Press.

• Weiser , M. & Brown, J. S., 1997. The Coming Age of Calm Technology. Στο: Beyond Calculation. New York: Springer, σσ. 75-85.

• Weiser, M., 1999. The Computerfor the 21st Century. ACM SIGMOBILE Mobile Computing and Communications Review, 3(3), σσ. 3-11.

• Wertheim , M., 2000. The pearly gates of cyberspace: a history of space from Dante to Internet. 1η επιμ. New York: W.W. Norton & Company, Inc. • Zook, M. & Graham, M., 2007. Mapping DigiPlace: Geocoded Inter-. Environment and Planning B-Planning and Design, Τόμος 34, σσ. 446-482.

• Αθανασίου, Ε., 2008. Η πόλη ως επιχείριση, ως δίκτυο και ως οικοσύστημα: Μια κριτική θεώρηση. Γεωγραφίες, Άνοιξη, Τόμος 14, σσ. 46-59.

• Ασημάκη, Ά., Κουστουράκης, Γ. & Καμαριανός, Γ., 2011. Οι έννοιες της νεωτρικότητας και της μετανεωτερικότητας και η σχέση τους με τη γνώση: Μια κοινωνιολογική προσέγγιση. ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ, Καλοκαίρι, ΙΕ(60), σσ. 99-120.

• Βαΐου, Ν., 2009. Εισαγωγή στην ελληνική έκδοση. Στο: Β. Δημητρίου, επιμ. Η κατάσταση της μετανεωτερικότητας: Διερεύνηση των απαρχών της πολιτισμικής μεταβολής. Αθήνα: Εκδόσεις Μεταίχμιο, σσ.

9-15.

• Δανιήλ, Μ. Ν., 2010. Quasi-Public ή Υβριδικοί Χώροι: Μια πρώτη προσέγγιση. Στο: Κ. Τσουκαλά, Μ. Ν. Δανιήλ & Χ. Παντελίδου, επιμ. Μετανεωτερικές Επ-Όψεις.

114

Β Ι Γ Ρ

Β Α

Λ Ι Ο Φ Ι Α

Θεσσαλονίκη: Επέκεντρο, σσ. 179-211.

• Καλαντίδης, Ά., 2017. Σημειώσεις για την ταυτοτητα του τόπου. Γεωγραφίες, Χειμώνας, Τόμος 30, σσ. 53-65.

• Καμέας, Α., 2004. Ο υπολογιστής εξαφανίζεται. Popular Science.

• Καρυδάς, Ι. Χ., 2007. Ψηφιακές Πολεις: Κοινωνία, ψυχολογία, διαδίκτυο, αστική γειτονιά. Αθήνα: Παπαζήσης.

• Κυπαρισσίου, Μ. & Ψωμά, Α., 2020. Ψηφιακός χάρτης: μια υποκειμενική ανάγνωση του δημόσιου χώρου. [Ηλεκτρονικό] Διαθέσιμο στο: https://www.teetkm. gr/%CF%88%CE%B7%CF%86%CE%B9%CE%B1%CE%BA%CF%8C%CF%82%CF%87%CE%AC%CF%81%CF%84%CE%B7%CF%82%CE%BC%CE%B9%CE%B1-%CF%85%CF%80%CE%BF%CE%BA%CE%B5%CE%B9%CE%BC%CE%B5%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CE%B1%CE%BD%CE%AC/ [Πρόσβαση 20 Ιανουαρίου 2024].

• Λέφας, Π., 2008. Αρχιτεκτονική και κατοίκηση: Από τον Heidegger στον Koolhaas. 1η έκδοση επιμ. Αθήνα: εκδόσεις Παρελθόν.

• Μουρίκη, Α., 1990. Merleu-Ponty και Husserl: από την υπερβατική φαινομενολογία στη σκέψη του χιάσματος. Πάνδημος, σσ. 73-87.

• Παντελίδου, Χ., 2010. Σύγχρονος αστικός χώρος και υποκείμενο: Η περίπτωση των gated communities. Στο: Κ. Τσουκαλά, Μ. Ν. Δανιήλ & Χ. Παντελίδου, επιμ. Μετανεωτερικές επ-όψεις. 1η επιμ. Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο, σσ. 133-178.

• Σημαιοφορίδης, Γ., 2005. Διελεύσεις: Κείμενα για την αρχιτεκτονική και τη μετάπολη. Αθήνα: METAPOLIS Press.

• Τερζόγλου, Ν.-Ί., 2009. Ιδεές του χώρου τον εικοστό πρώτο αιώνα. Αθήνα: νήσος- Π. Καπόλα.

• Τσουκαλά, Κ., 2006. Η γεωγραφία και η αντίληψη του τόπου: Παλαιότερες και σύγχρονες εκδοχές. Στο: Έ. Συγκολλίτου, επιμ. Περιβαλλοντική Ψυχολογία. Σύγχρονες τάσεις στον ελλαδικό χώρο. Θεσσαλονίκη: Αφοι Κυριακίδη.

• Χατζησάββα, Δ., 2009. Η έννοια του τόπου στις αρχιτεκτονικές θεωρίες και πρακτικές: σχέσεις φιλοσοφίας και αρχιτεκτονικής στον 20ο αιώνα. Διδακτορική διατριβή. [Ηλεκτρονικό] Διαθέσιμο στο https://ikee.lib.auth.gr/record/113960?ln=el [Πρόσβαση 24 Αύγουστου 2024] • Χατζησάββα, Δ., 2023. Σύγχρονες αρχιτεκτονικές θεωρήσεις: Σχέσεις φιλοσοφίας και αρχιτεκτονικής. 1η επιμ. Θεσσαλονίκη: University Studio Press.

115

Β Ι Γ Ρ

Β Α

116

Λ Ι Ο Φ Ι Α

Εργασίες • Αγγιστριώτη Τ., Τολιοπούλου Ε., 2013. Αναζήτηση της «έννοιας του τόπου» στη σύγχρονη πόλη. Ερευνητική εργασία, Θεσσαλονίκη: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο • Αρωνίδης Η., 2016. Αίσθηση το τόπου: από τις ρίζες στις διαδρομές. Διάλεξη. Αθήνα: Εθνικό Μετσόβιο Πανεπιστήμιο • Κασιμάτη Ε., 2015. Αναζητώντας το σύγχρονο πλάνητα: από τον κυβερνοχώρο στην υβριδική πόλη. Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία, Αθήνα: Εθνικό Μετσόβιο Πανεπιστήμιο • Καρνέζης Α., Μπαλής Σ., 2017. Στα χνάρια της αστικής δυνητικότητας. Διάλεξη. Αθήνα: Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο • Κρύου Μ., 2019. Το οίκιο και το οικείο: αναδυόμενες συνθήκες κατοίκησης. Ερευνητική εργασία, Θεσσαλονίκη: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο • Ορφανίδου Σ., 2014. Φόβος Χώρος Όριο: η τοπογραφία της «ασφάλειας» στη σύγχρονη μητρόπολη. Ερευνητική εργασία, Θεσσαλονίκη: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο

.