Η Κατοικία μετά τον Αρχιτέκτονα Τα ίχνη ζωής ως πράξεις βεβήλωσης και απενεργοποίησης του χώρου

Η Κατοικία μετά τον Αρχιτέκτονα Τα ίχνη ζωής ως πράξεις βεβήλωσης και απενεργοποίησης του χώρου

Ιωάννης Τσαμούρης

Η Κατοικία μετά τον Αρχιτέκτονα Τα ίχνη ζωής ως πράξεις βεβήλωσης και απενεργοποίησης του χώρου Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Δρ. Μάρθα Λουκία Ερευνητής: Τσαμούρης Ιωάννης

Σημείωμα Ερευνητή: Η παρούσα ερευνητική εργασία εκπονήθηκε στο πλαίσιο του προγράμματος σπουδών του Τμήματος Αρχιτεκτονικής Εσωτερικών Χώρων, της Σχολής Εφαρμοσμένων Τεχνών και Πολιτισμού του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής. Αν έπρεπε να αναζητήσω την πρωταρχική αιτία πίσω από την επιλογή του συγκεκριμένου θέματος, θα έπρεπε να ανατρέξω σε κάτι βαθύτερο από το ακαδημαϊκό ενδιαφέρον. Το ερέθισμα πηγάζει από μια αδηφάγο, έμφυτη περιέργεια για τον κόσμο που με περιβάλλει και κυρίως για το αθέατο θέατρο της ανθρώπινης ύπαρξης που διαδραματίζεται πίσω από τις κλειστές πόρτες. Όπως εύστοχα σημείωσε ο Georges Perec, σημασία δεν έχει να εξετάσουμε το εξωτικό, αλλά το «ενδοτικό» - αυτό που συμβαίνει κάθε μέρα και το προσπερνάμε. Πάντα με γοήτευε λοιπόν το ερώτημα: Τι συμβαίνει όταν ο αρχιτέκτονας αποχωρεί και η ζωή εισβάλλει; Η αφορμή, ωστόσο, ήταν και βαθιά προσωπική. Παρατηρώντας τον εαυτό μου μέσα στο ίδιο μου το σπίτι, συνειδητοποίησα ότι λειτουργώ ως ένας διαρκής «μεταποιητής» του χώρου μου. Γιατί επιμένουμε να αφήνουμε το σημάδι μας πάνω στην ύλη που μας περιβάλλει; Ποιά σιωπηλή ανάγκη μας ωθεί να παραβιάζουμε την τάξη του σχεδιασμού, αναδιατάσσοντας διαρκώς το σκηνικό της καθημερινότητας μας; Συνειδητοποίησα ότι το «σπίτι» δεν είναι απλώς το κέλυφος που μας στεγάζει, αλλά ένα γοητευτικό παράδοξο: είναι το πεδίο όπου η ακινησία των τοίχων παλεύει αέναα να χωρέσει τη ρευστότητα της ανθρώπινης ψυχής. Κάθε αλλαγή που κάνουμε δεν είναι παρά μια πράξη διεκδίκησης, μια προσπάθεια να κάνουμε τον χώρο να «μιλήσει» για εμάς. Αυτή η προσωπική ανησυχία μετατράπηκε στο κεντρικό ερώτημα της μελέτης: Πώς τα υλικά ίχνη που αφήνουμε πίσω μας μαρτυρούν την ίδια την ουσία της κατοίκησης; Η διαδικασία της έρευνας εξελίχθηκε σε ένα ταξίδι αποκάλυψης πέρα μιας τυπικής καταγραφής δεδομένων. Η είσοδος στους ιδιωτικούς χώρους των συμμετεχόντων ήταν μια πράξη «εισβολής» στο άδυτο της καθημερινότητά τους, η οποία όμως μετατράπηκε γρήγορα σε μια διαδικασία βαθιάς επικοινωνίας. Γνώρισα ανθρώπους που δεν μου άνοιξαν απλώς την πόρτα τους, αλλά μου άνοιξαν τα συρτάρια της μνήμης τους. Μοιράστηκαν μαζί μου στιγμές, αγωνίες, κομμάτια της ζωής τους και κυρίως μου εμπιστεύτηκαν τις επιθυμίες τους για το πώς θα ήθελαν ιδανικά να ζουν. Οι συζητήσεις που αναπτύχθηκαν, υπήρξαν για μένα το πιο πολύτιμο μάθημα: ο χώρος στην πραγματική του υπόσταση, γεννιέται τη στιγμή που οι άνθρωποι τον κάνουν δικό τους, τον οικειοποιούνται. διαδρομής.

3

Ευχαριστίες: Αισθάνομαι την ανάγκη να εκφράσω τις θερμές μου ευχαριστίες και τη βαθιά μου εκτίμηση στην επιβλέπουσα καθηγήτριά μου, Δρ. Λουκία Μάρθα. Η καθοδήγησή της δεν περιορίστηκε σε επιστημονικό επίπεδο, αλλά λειτούργησε ως έμπνευση, βοηθώντας με να οργανώσω τη σκέψη και δείχνοντας εμπιστοσύνη στο όραμά μου καθ’ όλη τη διάρκεια αυτής της διαδρομής. Ξεχωριστή θέση σε αυτή την πορεία κατέχουν οι συμφοιτήτριές και φίλες μου, Ηλιάνα Δέρη και Άννα Κοπελούδη. Η κοινή μας διαδρομή, που ξεκίνησε σε καθημερινή συνεργασία στα studio της σχολής, υπήρξε καθοριστική. Τις ευχαριστώ για τη δημιουργική σύμπραξη και τις ατελείωτες συζητήσεις, αλλά κυρίως για την υπομονή και την αλληλοϋποστήριξη εκείνες τις στιγμές της μεγάλης πίεσης, που η κούραση και η ένταση δοκίμαζαν συχνά τις αντοχές μας, αλλά κατέληγαν πάντα να μας πηγαίνουν ένα βήμα παρακάτω. Ωστόσο, η καρδιά αυτής της εργασίας χτυπάει χάρη στους ανθρώπους που δέχτηκαν να γίνουν μέρος της. Ένα μεγάλο, ειλικρινές ευχαριστώ οφείλω σε καθέναν ξεχωριστά: στη Μαρία και τον Γιάννη, στην Ειρήνη και τον Θανάση, στη Βασιλική, στην Αφροδίτη, στον Μάρκο και τον Πέτρο, καθώς και στον Παύλο και τη γιαγιά Μαργαρίτα. Σας ευχαριστώ για την γενναιοδωρία σας, για τον χρόνο σας και για το θάρρος σας να μοιραστείτε την αλήθεια του χώρου σας. Χωρίς τις δικές σας ιστορίες, αυτή η μελέτη θα ήταν απλώς θεωρία· χάρη σε εσάς, έγινε ζωή. Τέλος, ένα μεγάλο ευχαριστώ στην οικογένειά μου και τους φίλους μου, που στάθηκαν δίπλα μου, ανέχτηκαν την πίεση και μοιράστηκαν την αγωνία μου μέχρι την ολοκλήρωση αυτής της εργασίας.

Ιωάννης Τσαμούρης Αθήνα, Φεβρουάριος 2026

4

Περίληψη

Η παρούσα εργασία διερευνά τη δυναμική σχέση ανάμεσα στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό και την καθημερινή πρακτική των ενοίκων. Μέσα από τη φιλοσοφική οπτική του Τζόρτζιο Αγκάμπεν, τα «ίχνη ζωής» (υλικές τροποποιήσεις, επαναπροσδιορισμοί χρήσης κλπ) στον οικιακό χώρο ερμηνεύονται ως πράξεις βεβήλωσης του «ιερού» αρχικού αρχιτεκτονικού σχεδιασμού και απενεργοποίησης της προκαθορισμένης λειτουργίας του. Η έρευνα βασίζεται σε συγκριτική ποιοτική ανάλυση πέντε (5) περιπτώσεων κατοικιών στην Αθήνα. Η μεθοδολογία περιλαμβάνει μία εθνογραφική μελέτη, με ημι-δομημένες συνεντεύξεις, παρατηρήσεις in situ και οπτική τεκμηρίωση, προκειμένου να καταγραφεί η ζωντανή πραγματικότητα της χρήσης του χώρου. Η ανάλυση αποκαλύπτει πώς αυτές οι πρακτικές αποτελούν κριτική απάντηση σε ζητήματα όπως η διαπραγμάτευση της ιδιωτικότητας, η διαχρονικότητα του κτιριακού αποθέματος και οι περιορισμοί του τυποποιημένου σχεδιασμού. Ως τελικό συμπέρασμα, η εργασία προτείνει ένα πλαίσιο σχεδιαστικών αρχών για μια «προ-απενεργοποιημένη» κατοικία, όπου η ανθρώπινη προσαρμοστικότητα ενσωματώνεται ως θεμελιώδης παράμετρος. Στόχος είναι η συμβολή στον επιστημονικό διάλογο για το μέλλον της κατοικίας, προτείνοντας ευέλικτα αρχιτεκτονικά πλαίσια που νομιμοποιούν και ενθαρρύνουν τη δημιουργική επαναχρησιμοποίηση του χώρου.

Λέξεις Κλειδιά Βεβήλωση, Απενεργοποίηση, Ίχνη Ζωής, Κατοικία, Αρχιτεκτονικός Σχεδιασμός, Προσαρμοστικότητα

5

Abstract

This research investigates the dynamic relationship between architectural design and the everyday practices of inhabitants. Through the philosophical lens of Giorgio Agamben, it interprets the "traces of life" (material modifications, reappropriations of use, etc) in the domestic space as acts of profanation of the "sacred" initial design and inoperosity of its predetermined function.

The research is based on a comparative qualitative analysis of five (5) residential cases in Athens. The methodology employs ethnographic techniques, including semi-structured interviews, in-situ observations, and visual documentation, to capture the lived reality of space use. The analysis reveals how these practices constitute a critical response to issues such as the negotiation of privacy, the longevity of the building stock, and the limitations of standardized design.

As a final conclusion, the work proposes a framework of design principles for a "pre-deactivated" dwelling, where human adaptability is integrated as a fundamental parameter. The aim is to contribute to the scientific dialogue on the future of housing by proposing flexible architectural frameworks that legitimize and encourage the creative reuse of space.

Keywords Profanation, Inoperosity, Traces of Life, Dwelling, Architectural Design, Adaptability

6

Περιεχόμενα

Σημείωμα Ερευνητή Ευχαριστίες Περίληψη Abstract

10

Υπόθεση Εργασίας Η Ακαμψία του Κελύφους και η Δυναμική της Κατοίκησης Ερευνητικό Ερώτημα και Στόχοι Η Συμβολή της Έρευνας στον Διάλογο για την Κατοικία Δομή της Εργασίας

16

Ιχνηλατώντας την Κατοίκηση Η Μέθοδος: Συγκριτική Ποιοτική Ανάλυση Πολλαπλών Περιπτώσεων Δειγματοληψία και Περιγραφή Περιπτώσεων Μελέτης Μέθοδοι Συλλογής Σεδομένων Μέθοδοι Ανάλυσης Δεδομένων Ηθικά Ζητήματα και Περιορισμοί της Έρευνας

26

Η Πολιτική του Χώρου Τζόρτζιο Αγκάμπεν: Βεβήλωση, Απενεργοποίηση και η Πολιτική του Χώρου Προσέγγιση της Κατοικίας: Από τον Τυποποιημένο Σχεδιασμό στο Ανοιχτό Κτίριο Η Κοινωνική Παραγωγή του Χώρου: Ανθρωπολογικές και Κοινωνιολογικές Προσεγγίσεις Σύνδεση της Θεωρίας με το αντικείμενο της Έρευνας

44

Τα Ίχνη Ζωής-Ερμηνεία

45

Περίπτωση 1: Η κατοικία ως «υβρίδιο»

53

Περίπτωση 2: Η κατοικία ως «καταφύγιο»

59

Περίπτωση 3: Η κατοικία ως «κληρονομιά»

67

Περίπτωση 4: Η κατοικία ως «πεδίο μάχης»

75

Περίπτωση 5: Η κατοικία ως «μουσείο»

86

Το Μέλλον της Κατοίκησης Το «ίχνος ως απάντηση: Η κατοίκηση ως διαρκής διαπραγμάτευση Προς μια «προ-απενεργοποιημένη» κατοικία: πολυδιάστατες αρχές σχεδιασμού και σενάρια εφαρμογής Η ανθεκτικότητα του κελύφους και μελλοντικές προοπτικές

93

Βιβλιογραφία

97

Κατάλογος εικόνων, σκίτσων, χαρτών

99

Παραρτήματα

33

Υπόθεση Εργασίας

10

Η Ακαμψία του Κελύφους και η Δυναμική της Κατοίκησης 1.

Jeremy Till, Architecture Depends (Cambridge, MA: MIT Press, 2009) 2.

Henri Lefebvre, The Production of Space, trans.

Donald Nicholson-Smith (Oxford: Blackwell, 1991) 3. Ως «ίχνη ζωής», ορίζονται στην παρούσα έρευνα τα υλικά τεκμήρια της διαπραγμάτευσης μεταξύ του σχεδιασμένου αρχιτεκτονικού κελύφους και της καθημερινής του κατοίκησης 4. Ως «αρχικός σχεδιασμός» στην παρούσα μελέτη ορίζεται η χωρική διάταξη και η λειτουγική οργάνωση της κατοικίας, όπως αυτή παραδόθηκε κατά της αποπεράτωση της, βάσει των εγκεκριμένων σχεδίων της οικοδομικής άδειας.

5. Με τον όρο «βιώμενος χώρος» (represensational space) ακολουθώντας την θεώρηση του Henri Lefebvre (βλ. σ. 33), ορίζεται το δυναμικό πεδίο της καθημερινής εμπειρίας, των συμβολισμών και της συναισθηματικής φόρτισης, το οποίο αντιπαραβάλλεται με την γεωμετρία και τις κανονιστικές διατάξεις του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού.

Η ιστορία της αρχιτεκτονικής, όπως διδάσκεται και ασκείται παραδοσιακά, τείνει να εστιάζει στην «στιγμή της γέννησης» του αρχιτεκτονήματος: τη σύλληψη, τον σχεδιασμό και την αποπεράτωσή του. Ωστόσο, όπως παρατηρεί ο Jeremy Till στο βιβλίο του Architecture Depends, η εμμονή του αρχιτέκτονα με την τάξη και την τελειότητα έρχεται συχνά σε σύγκρουση με την απρόβλεπτη φύση της ανθρώπινης ζωής1. Το κτίριο παραδίδεται ως ένα στατικό αντικείμενο, ένα «τελικό προϊόν», ενώ η κατοίκηση είναι εξ ορισμού μια δυναμική διαδικασία που εξελίσσεται με τον χρόνο. Στο αστικό τοπίο της σύγχρονης Αθήνας αυτό το χάσμα μεταξύ του «στατικού κελύφους» και της «δυναμικής ζωής» είναι ιδιαίτερα εμφανές. Το μεγαλύτερο μέρος του κτιριακού αποθέματος της πόλης συγκροτείται από την κυρίαρχη τυπολογία της πολυκατοικίας: μια δομή που αναπαράχθηκε μαζικά, σχεδόν μηχανικά και επ’ άπειρον ακολουθώντας την ίδια τυποποιημένη μορφή επί δεκαετίες μέχρι και σήμερα. Οι εν λόγω κτιριακές δομές αποτέλεσαν την υλική μετάφραση των κοινωνικών συμβάσεων της μεταπολεμικής εποχής, ενσωματώνοντας στον σχεδιασμό τους τον θεσμό της πυρηνικής οικογένειας. Σήμερα, μισό αιώνα αργότερα, οι κοινωνικές συνθήκες έχουν μεταβληθεί ριζικά. Η οικονομική ανασφάλεια, η γήρανση του πληθυσμού, η τηλεργασία, η στεγαστική κρίση σε συνδυασμό με την συγκέντρωση του πληθυσμού στα αστικά κέντρα και οι νέες μορφές κατοίκησης, έχουν δημιουργήσει νέες ανάγκες που τα παλιά κτιριακά κελύφη αδυνατούν να καλύψουν. Σε αυτό το σημείο, ο ένοικος παύει να είναι παθητικός χρήστης του χώρου. Αναγκάζεται να παρέμβει σε αυτόν: κάνει αλλαγές στα εσωτερικά χωρίσματα, αλλαγές στις χρήσεις χώρων, κλείνει ημιυπαίθριους και συσσωρεύει αντικείμενα που επαναπροσδιορίζουν την ταυτότητα και την ερμηνεία του χώρου. Σύμφωνα με τον Henri Lefebvre, ο χώρος δεν είναι απλώς ένα γεωμετρικό δοχείο, αλλά ένα «κοινωνικό προϊόν» που παράγεται μέσα από την καθημερινή πρακτική2. Υπό αυτό το πρίσμα, οι παρεμβάσεις των ενοίκων στον χώρο της κατοικίας δεν αποτελούν απλώς τεχνικές μετατροπές ή αισθητικές επιλογές, αλλά «ίχνη ζωής»3: υλικές αποδείξεις μιας συνεχούς διαπραγμάτευσης ανάμεσα στον «αρχικό σχεδιασμό»4 και στον «βιώμενο χώρο»5.

11

10

Ερευνητικό Ερώτημα και Στόχοι

6.

Giorgio Agamben, Profanations, μτφρ. Jeff Fort (New York: Zone Books, 2007). Κατά τον Agamben, η «βεβήλωση» ορίζεται ως η διαδικασία επιστροφής προς την ελεύθερη «κοινή χρήση» εκείνων των πραγμάτων που είχαν διαχωριστεί και απομονωθεί στη σφαίρα του ιερού (ή της εξουσίας). Για την αναλυτική παρουσίαση της έννοιας και την σύνδεση της με τον χώρο της κατοικίας βλ. σ. 29 7.

Giorgio Agamben, "On Potentiality." In Potentialities: Collected Essays in Philosophy, ed. and trans. Daniel Heller-Roazen (Stanford, CA: Stanford University Press, 1999). Η «απενεργοποίηση» δεν συνιστά την καταστροφή του μηχανισμού, αλλά την αναστολή της κανονιστικής του λειτουργίας και του σκοπού για τον οποίο σχεδιάστηκε. Μέσω αυτής της παύσης το αντικείμενο ή ο χώρος απελευθερώνεται και ανοίγεται σε νέες δυνατότητες χρήσης. Για την θεωρητική τεκμηρίωση της έννοιας βλ. σ. 31 8. Ο όρος εισάγεται στην παρούσα εργασία ως το αποτέλεσμα την σύνθεσης τως θεωριών της βεβήλωσης και απενεργοποίησης και της αρχιτεκτονικής πράξης. Ορίζει την κατοικία εκείνη που έχει σχεδιαστεί ως πεδίο δυνάμεων και όχι ως σύνολο λειτουργιών, μεταθέτοντας την ευθύνη του αρχιτέκτονα από τον σχεδιασμό της μορφής στον σχεδιασμό δυνατοτήτων. βλ. σ. 89

Η παρούσα εργασία επιχειρεί να μετατοπίσει το ενδιαφέρον από τον σχεδιασμό της κατοικίας στην μετα-σχεδιαστική της ζωή, αναζητώντας τον τρόπο με τον οποίο οι καθημερινές πρακτικές των ενοίκων μπορούν να υπαγορεύσουν τις αρχές ενός νέου, ανθρωποκεντρικού προτύπου κατοικίας. Αντλώντας ως εργαλείο την πολιτική φιλοσοφία του Giorgio Agamben και συγκεκριμένα τις έννοιες της «Βεβήλωσης»6 και της «Απενεργοποίησης»7, η έρευνα εστιάζει στην ανάλυση πέντε (5) χαρακτηριστικών περιπτώσεων στην Αθήνα, με βασικό στόχο την ταξινόμηση και την ερμηνεία των «ιχνών ζωής» σε αυτές. Μέσω της ερμηνείας αυτής, η μελέτη επιδιώκει να αποκαλύψει τις ανεπάρκειες του τυποποιημένου σχεδιασμού απέναντι στις σύγχρονες ανάγκες κατοίκησης, καταλήγοντας τελικά στη σύνθεση ενός πλαισίου αρχών για μια «προ-απενεργοποιημένη» κατοικία.

Η Συμβολή της Έρευνας στον Διάλογο για την Κατοικία Η σημασία της παρούσας μελέτης έγκειται στην ανάδειξη μιας νέας προοπτικής που φιλοδοξεί να εμπλουτίσει ενεργά τον διάλογο για την κατοικία του μέλλοντος. Η έρευνα εστιάζει στην εμπειρία των ενοίκων, αναγνωρίζοντας ότι οι δημιουργικές τους πρακτικές και η διαπραγμάτευση της μορφής και των ορίων του χώρου της κατοικίας τους εμπεριέχουν μια πολύτιμη «σιωπηρή γνώση». Η γνώση αυτή έρχεται να τροφοδοτίσει την αρχιτεκτονική θεωρία, αναδεικνύοντας τη σημασία της προσαρμοστικότητας για τη διαχρονική βιωσιμότητα του κτιριακού αποθέματος.

Δομή της Εργασίας Η εργασία διαρθρώνεται σε πέντε (5) κεφάλαια. Μετά την Εισαγωγή, στο Κεφάλαιο 1 παρουσιάζεται η μεθοδολογία της έρευνας, η οποία βασίζεται σε συγκριτική ποιοτική ανάλυση και εθνογραφική παρατήρηση και καταγραφή. Στο Κεφάλαιο 2 αναλύεται το θεωρητικό υπόβαθρο, συνδέοντας την αρχιτεκτονική πρακτική με τις έννοιες της «Βεβήλωσης» και της «Απενεργοποίησης» του Giorgio Agamben. Το Κεφάλαιο 3 αποτελεί τον πυρήνα της εργασίας, όπου παρουσιάζονται τα ευρήματα από τις περιπτώσεις μελέτης, ενώ στο Κεφάλαιο 4 συνοψίζονται τα συμπεράσματα και διατυπώνονται οι σχεδιαστικές αρχές για μια «προ-απενεργοποιημένη κατοικία»8.

13

Ιχνηλατώντας την Κατοίκηση

16

Η Μέθοδος: Συγκριτική Ποιοτική Ανάλυση Πολλαπλών Περιπτώσεων 9. Για την μεθοδολογία της συγκριτικής μελέτης περιπτώσεων (comparative multiple-case study), βλέπε: Robert K. Yin, Case Study Research: Design and Methods, 3rd ed. (Thousand Oaks, CA: Sage Publications, 2003), σ. 47-55 10.

Daniel Miller (ed.), Home Possesions: Material Culture Behind Closed Doors (Oxford: berg 2001) 11.

Leonardo Chiesi and Paolo Costa, "How Design Is Appropriated: Understanding Habitation through the Observation of Situated Behavior," Social Sciences 12, no.

6 (2023): 319, https:// doi.org/10.3390/ socsci12060319

Η φύση του ερευνητικού ερωτήματος, που αναζητά την ερμηνεία των «ιχνών ζωής» ως σύνθετων πράξεων βεβήλωσης και όχι ως απλών τεχνικών δεδομένων, υπαγόρευσε την υιοθέτηση μιας ποιοτικής μεθοδολογικής προσέγγισης. Σε αντίθεση με τις ποσοτικές μεθόδους που στοχεύουν στη στατιστική γενίκευση των αποτελεσμάτων, η παρούσα έρευνα εστιάζει στο βάθος, την πολυπλοκότητα και το νοηματικό περιεχόμενο της ανθρώπινης δράσης εντός του χώρου της κατοικίας. Συγκεκριμένα, επιλέχθηκε η στρατηγική της συγκριτικής μελέτης πολλαπλών περιπτώσεων (comparative multiple-case study)9. Η μέθοδος αυτή επιτρέπει την εξέταση του φαινομένου της κατοίκησης σε διαφορετικά περιβάλλοντα και φάσεις ζωής, αναδεικνύοντας κοινά μοτίβα προσαρμογής που δεν θα ήταν ορατά μέσω της μελέτης μιας μεμονωμένης περίπτωσης. Η επιλογή της εθνογραφικής προσέγγισης ως κεντρικού εργαλείου της έρευνας βασίζεται στην παραδοχή ότι η κατοικία είναι ένας χώρος «πίσω από κλειστές πόρτες», όπου η υλική κουλτούρα διαμορφώνεται μακριά από τη δημόσια θέα. Όπως επισημαίνει ο Daniel Miller, για να κατανοήσουμε τις πραγματικές σχέσεις των ανθρώπων με το σπίτι τους, δεν αρκεί να καταγράψουμε τι λένε, αλλά οφείλουμε να εξετάσουμε πώς ζουν σε αυτό μαζί με τα αντικείμενα και τις συνήθειες που ενσωματώνουν στην καθημερινότητά τους.10 Επιπλέον, η έρευνα υιοθετεί την προσέγγιση των Chiesi και Costa σχετικά με την «οικειοποίηση του σχεδιασμού» (appropriation of design). Σύμφωνα με αυτήν, η κατοίκηση γίνεται αντιληπτή μέσω της παρατήρησης της «συμπεριφοράς σε σχέση με το περιβάλλον ή την κατάσταση» (situated behavior). Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός δεν είναι μια τελική συνθήκη, αλλά μια πρόταση που οι κάτοικοι τροποποιούν ή παρακάμπτουν.11

17

14

12. Για την μεθοδολογία της σκόπιμης δειγματοληψίας (purposive sampling) στην ποιοτική έρευνα, βλ. Michael Quinn Patton, Qualitative Research & Enviromental Methods, 3rd ed. (Thousand Oaks, CA: Sage Publications, 2002), σ.

230-246.

13.

Paul. C. Glick, ''The Family Cycle'', American Sociological Review 12, no.2 (1947): σ.164-174. Ο Glick εισήγαγε την έννοια του «οικογενειακού κύκλου» για να περιγράψει τη δημογραφική και κοινωνική εξέλιξη της οικογένειας μέσα στον χρόνο. Το μοντέλο του αναγνωρίζει διακριτά στάδια, από τον σχηματισμό (γάμος) και την διεύρυσνη (γέννηση τέκνων) έως την συρρίκνωση (απομάκρυνση τέκνων) και τη διάλυση - τα οποίασυνεπάγονται διαρκώς μεταβαλλόμενες χωρικές αλλαγές.

14.

Norman K. Denzin, The Research Act: A Theoritical Introduction to Sociological Methods, 2nd ed. (New York: McGraw-Hill, 1978) σ.

297-311 15. Για τον οδηγό της ημιδομημένης συνέντευξης που χρησιμοποιήθηκε, βλέπε Παράρτημα 01 σ.100

Δειγματοληψία και Περιγραφή Περιπτώσεων Μελέτης Για την επιλογή των περιπτώσεων μελέτης χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος της σκόπιμης δειγματοληψίας (purposive sampling)12. Επιλέχθηκαν πέντε (5) περιπτώσεις μελέτης, με κριτήριο την ένταση της σύγκρουσης μεταξύ του αρχικού σχεδιασμού και της νέας χρήσης. Το δείγμα καλύπτει διαφορετικές φάσεις του οικογενειακού κύκλου13 και διακριτές στρατηγικές προσαρμογής στο κέλυφος. Συγκεκριμένα, αναλύεται η κατοικία στο Μεταξουργείο ως «υβρίδιο» χωρικής αμφισημίας και το διαμέρισμα στον Άγιο Δημήτριο ως «καταφύγιο» υπό συνθήκες υπερπυκνότητας. Ακολουθεί η περίπτωση στον Κορυδαλλό με την κατοικία ως «κληρονομιά» και πεδίο διαγενεακής τριβής, καθώς και μια δεύτερη κατοικία στον Άγιο Δημήτριο που αναδεικνύεται ως «πεδίο μάχης» λόγω της εχθρικής γεωμετρίας του κελύφους. Τέλος, στον Σταθμό Λαρίσης, η συγκατοίκηση μελετάται υπό το πρίσμα της κατοικίας ως «μουσείο» μνήμης και εφήμερης βεβήλωσης.

Μέθοδοι Συλλογής Δεδομένων Η πολυπλοκότητα της κατοίκησης ως φαινομένου που ενσωματώνει τόσο υλικές όσο και κοινωνικές διαστάσεις, κατέστησε αναγκαία τη χρήση πολλαπλών ερευνητικών εργαλείων και την υιοθέτηση του μεθοδολογικού τριγωνισμού (methodological triangulation)14. Η διαδικασία συλλογής δεδομένων βασίστηκε αρχικά στη διενέργεια ημι-δομημένων συνεντεύξεων15, οι οποίες δεν περιορίστηκαν στην καταγραφή δημογραφικών στοιχείων, αλλά εστίασαν στη ρητορική ανασυγκρότηση των αποφάσεων πίσω από τις χωρικές αλλαγές και τα συναισθηματικά και μη κίνητρα των χρηστών. Παράλληλα πραγματοποιήθηκε επιτόπια (in-situ) παρατήρηση των χώρων μελέτης καθώς και του τρόπου χρήσης τους βάσει της μεθοδολογίας των Chiesi και Costa για την «οικειοποίηση του σχεδιασμού» (appropriation of design) και τη «συμπεριφορά σε σχέση με το περιβάλλον ή την κατάσταση» (situated behavior). Η μεθοδολογική προσέγγιση ολοκληρώθηκε με οπτική καταγραφή των «ιχνών ζωής» στους χώρους και την παραγωγή διαγραμμάτων επεξήγησης και ανάλυσης τους.

19

16

Περίπτωση 3 Κορυδαλλός

21

Χαρτογράφηση περιπτώσεων μελέτης

Περίπτωση 5 Στ. Λαρίσης

Περίπτωση 1 Μεταξουργείο

Περίπτωση 4 Άγιος Δημήτριος

Περίπτωση 2 Άγιος Δημήτριος

22

Μέθοδοι Ανάλυσης Δεδομένων Η ανάλυση του υλικού που συγκεντρώθηκε από τις πέντε (5) υπό μελέτη κατοικίες ακολούθησε μια συστηματική πορεία επεξεργασίας και αξιολόγησης σε τρία (3) διαδοχικά στάδια. Αρχικά, πραγματοποιήθηκε η απομαγνητοφώνηση των ημι-δομημένων συνεντεύξεων, από όπου καταγράφηκαν τα δημογραφικά χαρακτηριστικά των ενοίκων και εντοπίστηκαν μέσα στον λόγο τους οι αναφορές στα «ίχνη» και οι χωρικές αλλαγές. Στη συνέχεια, τα δεδομένα οργανώθηκαν και κωδικοποιήθηκαν ανά περίπτωση μελέτης, όπου και πραγματοποιήθηκε ο συσχετισμός του φωτογραφικού υλικού με τα εντοπισμένα «ίχνη», ώστε να τεκμηριωθεί οπτικά η κάθε περιγραφή. Τέλος, πραγματοποιήθηκε η ερμηνευτική ανάλυση των συσχετισμένων δεδομένων υπό το πρίσμα της θεωρίας του Giorgio Agamben. Μέσω αυτής της διαδικασίας αναζητήθηκαν τα μοτίβα που υπερβαίνουν την ατομική περίπτωση, οδηγώντας στη διατύπωση των αρχών για μια «προ-απενεργοποιημένη» κατοικία.

Ηθικά Ζητήματα και Περιορισμοί της Έρευνας 16.

Norman K. Denzin, The Research Act: A Theoritical Introduction to Sociological Methods, 2nd ed. (New York: McGraw-Hill, 1978) Κεφ.13 σ. 314

Η είσοδος του ερευνητή στον χώρο της κατοικίας συνιστά εξ ορισμού μια εισβολή στην ιδιωτική σφαίρα των χρηστών της. Για τον λόγο αυτό, η έρευνα διενεργήθηκε με αυστηρή προσήλωση στους κανόνες της ηθικής και δεοντολογίας.16 Πριν από την έναρξη συλλογής δεδομένων, όλοι οι συμμετέχοντες ενημερώθηκαν πλήρως για τον σκοπό της μελέτης και παρείχαν την υπογεγραμμένη συγκατάθεσή τους. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην διατήρηση της ανωνυμίας των συμμετεχόντων, καθώς τα ονόματα των ενοίκων έχουν αντικατασταθεί από ψευδώνυμα (για λόγους αφηγηματικής ροής και αναγνωσιμότητας του κειμένου). Όσον αφορά την οπτική καταγραφή των χώρων, οι φωτογραφικές λήψεις είναι εστιασμένες αποκλειστικά στα «ίχνη» που καταγράφηκαν, αποκλείοντας πρόσωπα ή άλλα χαρακτηριστικά στοιχεία που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην ταυτοποίηση των συμμετεχόντων από τρίτους. Τέλος, κατέστη σαφές ότι οι συμμετέχοντες διατηρούσαν το δικαίωμα αποχώρησης από την έρευνα οποιαδήποτε στιγμή, χωρίς καμία συνέπεια.

23

Η Πολιτική του Χώρου

26

13

Giorgio Agamben: Βεβήλωση, Απενεργοποίηση και η Πολιτική του Χώρου

Για να ερμηνεύσουμε τις παρεμβάσεις στον χώρο της κατοικίας, είναι απαραίτητο να ορίσουμε πρώτα το εννοιολογικό πλαίσιο μέσα στο οποίο η αρχιτεκτονική μορφή αλληλεπιδρά με την ανθρώπινη χρήση. Το έργο του Giorgio Agamben αποτελεί το κατάλληλο εργαλείο για αυτή την ανάλυση, μέσω του διπόλου «Ιερό - Βέβηλο» και της έννοιας της «Απενεργοποίησης».

28

Η Θρησκεία ως Διαχωρισμός και η Βεβήλωση ως Επιστροφή 17.

Giorgio Agamben, Profanations, σ. 73 και σ.83-85 18.

Giorgio Agamben, Profanations, σ. 73

Στο έργο του Profanations, ο Αγκάμπεν ορίζει τη θρησκεία όχι με θεολογικούς όρους, αλλά με τοπολογικούς. Με βάση την ετυμολογία του λατινικού όρου religio, ο Αγκάμπεν υποστηρίζει ότι η θρησκεία είναι αυτό που αφαιρεί πράγματα, τόπους ή ζώα από την κοινή χρήση και τα μεταφέρει σε μια ξεχωριστή σφαίρα, αυτή του ιερού (sacrum). Συνεπώς, η θεμελιώδης πράξη της θρησκείας είναι ο διαχωρισμός (separation). Ό,τι είναι ιερό, είναι άθικτο και απαγορευμένο για τους θνητούς χωρίς την τήρηση συγκεκριμένων τελετουργιών. Στη σύγχρονη εποχή, η κατεξοχήν μορφή αυτού του διαχωρισμού είναι η «μουσειοποίηση» (museification)17, η διαδικασία δηλαδή που αποσύρει οριστικά τη ζωή από τη χρήση και τη μετατρέπει σε ανέγγιχτο θέαμα. Στον αντίποδα αυτής της διαδικασίας βρίσκεται η «βεβήλωση» (profanation). Αν η ιεροποίηση (consecration) είναι η πράξη που αποσπά κάτι από τη σφαίρα του ανθρώπινου δικαίου, η βεβήλωση είναι η αντίστροφη διαδικασία: είναι η ενέργεια που απενεργοποιεί τους μηχανισμούς της εξουσίας και επιστρέφει τα πράγματα στην «κοινή χρήση» των ανθρώπων. Όπως γράφει ο Αγκάμπεν: «βεβηλώνω σημαίνει ανοίγω τη δυνατότητα μιας ειδικής μορφής αμέλειας, η οποία αγνοεί τον διαχωρισμό ή μάλλον, κάνει μια ειδική χρήση του».18 Στο πλαίσιο της κατοικίας, ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός λειτουργεί συχνά ως μια μορφή «ιεροποίησης». Ο αρχιτέκτονας ορίζει τις λειτουργίες του χώρου (χώρος ύπνου, χώρος φαγητού κλπ.) διαχωρίζοντάς τον και επιβάλλοντας κανόνες χρήσης που μοιάζουν με «θεϊκές εντολές». Όταν ο ένοικος παραβιάζει αυτούς τους κανόνες (π.χ. κοιμάται στο καθιστικό, γκρεμίζει έναν τοίχο), δεν προβαίνει σε «βανδαλισμό» του χώρου αλλά στην βεβήλωσή του: ακυρώνει τον διαχωρισμό και διεκδικεί τον χώρο για την ελεύθερη χρήση του.

29

22

Απενεργοποίηση και Χρήση 19.

Giorgio Agamben, In Potentialities: Collected Essays in Philosophy, σ. 177

Η έννοια της «βεβήλωσης» συνδέεται άρρηκτα με τη έννοια της «Απενεργοποίησης» 19 (inoperosity). Η απενεργοποίηση δεν σημαίνει αδράνεια, καταστροφή ή παύση κάθε δραστηριότητας. Αντιθέτως, σημαίνει την απελευθέρωση μιας ενέργειας ή ενός οργάνου από τον προκαθορισμένο του σκοπό (telos), ώστε να «γεννήσει» νέες δυνατότητες (potentialities). Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα που χρησιμοποιεί ο Αγκάμπεν για να διασαφηνίσει αυτή τη λειτουργία είναι το ανθρώπινο στόμα. Ως βιολογικό όργανο, το στόμα έχει μια πρωταρχική, προκαθορισμένη λειτουργία: τη λήψη τροφής (διατροφή). Ωστόσο, όταν ο άνθρωπος μιλάει ή φιλάει, η λειτουργία της διατροφής απενεργοποιείται. Το στόμα δεν καταστρέφεται, ούτε παύει να λειτουργεί· αντιθέτως, η διατροφική του χρήση αναστέλλεται, επιτρέποντας στο ίδιο ακριβώς όργανο να υπηρετήσει μια «νέα χρήση», όπως είναι η γλώσσα, η επικοινωνία ή ο έρωτας. Κατ’ αναλογία, στην αρχιτεκτονική, ο αυστηρός καθορισμός των λειτουργιών του χώρου λειτουργεί ως ο «προκαθορισμένος σκοπός» (η διατροφή). Συνεπώς, η απενεργοποίηση της αρχιτεκτονικής δεν συνεπάγεται την υλική καταστροφή, αλλά την παύση της κανονιστικής της ισχύος και λειτουργίας. Όταν ο σχεδιαστικός μηχανισμός παύει να επιβάλλει μια συγκεκριμένη συμπεριφορά, τότε ο χώρος απελευθερώνεται, και «γεννά» νέες δυνατότητες χρήσης (potentialities). Όταν ο ένοικος μετατρέπει το καθιστικό του σε υπνοδωμάτιο ή το μπαλκόνι σε αποθήκη, αναστέλλει τον αρχιτεκτονικό κανόνα ώστε να επιτρέπει στη ζωή να συμβεί (βιώμενος χώρος). Τα «ίχνη ζωής» που μελετά η παρούσα εργασία αποτελούν τις υλικές αποδείξεις αυτής της διαδικασίας: τις στιγμές που το κέλυφος σταματά να υπαγορεύει μια λειτουργία και προσφέρεται για ελεύθερη χρήση.

31

Προσέγγιση της Κατοικίας: Από τον Τυποποιημένο Σχεδιασμό στο Ανοιχτό Κτίριο

Οι έννοιες της «βεβήλωσης» και της «απενεργοποίησης», όπως αναλύθηκαν παραπάνω, δεν αποτελούν αφηρημένα θεωρητικά σχήματα, αλλά απαντούν στην αρχιτεκτονική πραγματικότητα που κυριάρχησε τον 20ο αιώνα: τον Μοντερνισμό και τη μαζική παραγωγή και τυποποίηση της κατοικίας.

34

Η Φοβία του «Μη-Τακτοποιημένου» 20.

Jeremy Till, Architecture Depends

Ο Jeremy Till στο έργο του Architecture Depends, ασκεί κριτική στον τρόπο με τον οποίο η αρχιτεκτονική αντιμετωπίζει τον χρόνο και την ανθρώπινη κατοίκηση. Συγκεκριμένα, υποστηρίζει ότι οι αρχιτέκτονες διακατέχονται από μια εμμονή με την τάξη και την καθαρότητα, αντιμετωπίζοντας το κτίριο ως ένα άχρονο, αμετάβλητο αντικείμενο τέχνης. Στην αντίληψη αυτή, η καθημερινή ζωή με την ακαταστασία, τις οσμές, τα αντικείμενα και τις μεταβολές της, αντιμετωπίζεται ως απειλή που αλλοιώνει την ιδανική αρχιτεκτονική εικόνα. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Till: «Η αρχιτεκτονική εξαρτάται από τον χρόνο, αλλά προσποιείται ότι τον αγνοεί». Ο τυποποιημένος σχεδιασμός της κατοικίας (όπως και αυτός της αθηναϊκής πολυκατοικίας) βασίστηκε σε αυτήν ακριβώς την άρνηση του χρόνου: επέβαλε κλειστά συστήματα κατοίκησης, σχεδιασμένα για το πλασματικό πρότυπο ενός «μέσου χρήστη», ο οποίος στην πραγματικότητα δεν υφίσταται.20

Η Θεωρία των Στηριγμάτων 21.

Charles Jencks και Nathan Silver, Adhocism: The Case for Improvisation (London: Secker & Warburg, 1972), σ.15-19. Οι συγγραφείς ορίζουν τον όρο «ανχοκισμό» (adhocism) ως μια αρχή δράσης που βασίζεται στην ταχύτητα και την επινοητικότητα: την επιλογή ενός διαθέσιμου συστήματος ή υλικού για την επίλυση ενός άμεσου προβλήματος, παρακάμπτοντας την ανάγκη για έναν ολιστικό σχεδιασμό.

22.

NJ. Habraken, Supports: An Alternative to Mass Housing, trans.B. Valkenburg (London: The Architectural Press, 1972)

Απέναντι σε αυτήν την στατικότητα, ο N.J. Habraken πρότεινε ήδη από τη δεκαετία του ’60 μια διαφορετική προσέγγιση μέσω της θεωρίας των «Στηριγμάτων» (supports), η οποία θέτει τις βάσεις για το λεγόμενο «ανοιχτό κτίριο» (open building). Κεντρικός άξονας της σκέψης του ήταν η λειτουργική διάκριση του κτιρίου σε δύο επίπεδα: αφενός την «υποδομή» (support), η οποία περιελάμβανε τα μόνιμα, συλλογικά δομικά στοιχεία που ανήκουν στην κοινότητα και αφετέρου την «πλήρωση» (infill), που αφορά τα μεταβλητά, ατομικά στοιχεία (τοίχοι, εξοπλισμός) τα οποία ελέγχονται αποκλειστικά από τον χρήστη. Η θεωρία αυτή συνδέεται άμεσα με την έννοια της «απενεργοποίησης» του Αγκάμπεν, καθώς στο μοντέλο του Open Building ο σχεδιασμός δεν επιβάλλει μια τελική, «ιερή» μορφή, αλλά προσφέρει ένα πεδίο δυνατοτήτων όπου η προσαρμογή δεν απαιτεί καταστροφή. Ωστόσο, στην περίπτωση της αθηναϊκής πολυκατοικίας, αυτός ο διαχωρισμός δεν υπήρξε ποτέ, καθώς η δομή και η πλήρωσή της κατασκευάστηκαν ως ένα ενιαίο, άκαμπτο σώμα. Συνεπώς, οι παρεμβάσεις των ενοίκων που μελετούνται στην εργασία αυτή αποτελούν ουσιαστικά μια ad hoc21, εκ των υστέρων προσπάθεια να εφαρμοστούν οι αρχές του Habraken, με τους ενοίκους να επιχειρούν να διαχωρίσουν με κόπο το «κέλυφος» από το «περιεχόμενό» του, ώστε να μπορέσουν να το κατοικήσουν σύμφωνα με τις δικές τους ανάγκες.22

35

26

27

Η Κοινωνική Παραγωγή του Χώρου: Ανθρωπολογικές και Κοινωνιολογικές Προσεγγίσεις

Η μετάβαση από την αρχιτεκτονική κλίμακα στην κοινωνική εμπειρία απαιτεί την υιοθέτηση εργαλείων που αντιλαμβάνονται τον χώρο όχι ως αδρανές δοχείο, αλλά ως δυναμικό κοινωνικό προϊόν. Σε αυτό το πλαίσιο, οι θεωρίες των Henri Lefebvre και Michel de Certeau προσφέρουν το απαραίτητο υπόβαθρο για την ερμηνεία των «ιχνών» ως αποτελέσματα μιας διαρκούς διαπραγμάτευσης.

38

Henri Lefebvre: Ο Βιώμενος χώρος ενάντια στον Νοητό 23.

Henri Lefebvre, The Production of Space

Στο θεμελιώδες έργο του «Η παραγωγή του χώρου», ο Lefebvre ανατρέπει την παραδοσιακή γεωμετρική αντίληψη, υποστηρίζοντας ότι ο χώρος δεν προϋπάρχει, αλλά παράγεται κοινωνικά. Από το ευρύτερο θεωρητικό του σχήμα, η παρούσα μελέτη εστιάζει στη διαλεκτική που αναπτύσσεται ανάμεσα σε δύο θεμελιώδεις και συχνά αντικρουόμενες διαστάσεις του χώρου: αφενός στον «νοητό χώρο» (representations of space) και αφετέρου στον «βιώμενο χώρο» (representational space). Ο πρώτος ταυτίζεται με το πεδίο των αρχιτεκτόνων, των πολεοδόμων και των τεχνοκρατών και συνιστά τον κυρίαρχο χώρο που επιβάλλεται μέσω κανονιστικών πλαισίων, υπαγορεύοντας το πώς «πρέπει» να κατοικεί κανείς στον χώρο. Στον αντίποδα, ο «βιώμενος χώρος» αναδύεται ως η σφαίρα των χρηστών· είναι ένας χώρος ρευστός, βαθιά φορτισμένος με συμβολισμούς, μνήμες και επιθυμίες, ο οποίος συχνά λειτουργεί ανατρεπτικά απέναντι στην επιστήμη και τον προκαθορισμένο σχεδιασμό, διεκδικώντας την προτεραιότητα της εμπειρίας έναντι της μορφής. 23

Michel de Certeau: Στρατηγικές και Τακτικές 24.

Michel de Certeau, The Practice of Everyday Life, trans. Steven Rendall (Berkeley: University of California Press, 1984) σ.

35-44

Αν ο Lefebvre περιγράφει το πεδίο της σύγκρουσης, ο Michel de Certeau στο έργο του «Επινοώντας την Καθημερινή Πρακτική» περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο οι κάτοικοι «μάχονται». Ο de Certeau εισάγει τη θεμελιώδη διάκριση ανάμεσα στη «Στρατηγική» και την «Τακτική». Η «Στρατηγική» ανήκει στους ισχυρούς (στην εξουσία, στους ιδιοκτήτες, στους αρχιτέκτονες), οι οποίοι κατέχουν τον χώρο και μπορούν να επιβάλλουν τους κανόνες του παιχνιδιού. Αντίθετα, η «Τακτική» είναι το όπλο των αδυνάτων (των ενοίκων). Ο ένοικος δεν έχει τη δύναμη να αλλάξει το πολεοδομικό σχέδιο, άρα δρα «εν κινήσει», εκμεταλλευόμενος τις ευκαιρίες που του δίνει ο χώρος. Οι παρεμβάσεις που μελετώνται παρακάτω αποτελούν κατά τον de Certeau, πράξεις «λαθροθηρίας» (poaching). Οι κάτοικοι «κλέβουν» τον χώρο από την επιβεβλημένη του χρήση και τον αναδιαμορφώνουν για να εξυπηρετήσουν τις δικές τους ανάγκες. Αυτή η καθημερινή δημιουργικότητα συνιστά μια μορφή μικρο-πολιτικής αντίστασης, όπου το άκαμπτο αρχιτεκτονικό κέλυφος υπονομεύεται εσωτερικά από τη ρευστότητα της κατοίκησης.24

39

30

31

Σύνδεση της Θεωρίας με το αντικείμενο της Έρευνας Στο σημείο τομής των παραπάνω θεωρητικών προσεγγίσεων, τα «ίχνη ζωής» αναγνωρίζονται ως το κατεξοχήν ερευνητικό εργαλείο για την ερμηνεία της κατοίκησης. Αυτά δεν συνιστούν παθητικά κατάλοιπα του χρόνου, αλλά ενεργητικές υλικές εγγραφές των ανθρώπινων επιθυμιών και τεκμήρια της δυναμικής που αναπτύσσεται ανάμεσα στον «σχεδιασμένο» και τον «βιώμενο» χώρο. Συνιστούν, δηλαδή, το οριακό σημείο όπου η ρευστότητα της καθημερινής ζωής συναντά την ακαμψία του κτιριακού κελύφους, παράγοντας μια νέα μορφή γνώσης, ορατή μόνο μέσω της προσεκτικής παρατήρησης.25 Το ίχνος λειτουργεί ως ένα υλικό παλίμψηστο, το οποίο μπορεί να αναγνωσθεί μέσα από μια πολυδιάστατη θεωρητική σύνθεση. Κατά τον Lefebvre, το ίχνος αποτελεί την απτή απόδειξη της κυριαρχίας του «βιώμενου» χώρου έναντι του «σχεδιασμένου». Κάθε επέμβαση στο κέλυφος είναι μια πράξη οικειοποίησης, μέσω της οποίας ο χρήστης το μετασχηματίζει σε κοινωνικό χώρο.26 Η διαδικασία αυτή ανακαλεί τις «τακτικές» του Michel de Certeau. Αν η αρχιτεκτονική της πολυκατοικίας αντιπροσωπεύει τη «στρατηγική» της εξουσίας και του πολεοδομικού σχεδιασμού, τότε το ίχνος είναι το αποτέλεσμα της «τακτικής» του χρήστη: μια πονηρή, καθημερινή πρακτική μέσω της οποίας ο κάτοικος «κλέβει» χώρο, παρακάμπτει τους κανόνες και προσαρμόζει το περιβάλλον στις ανάγκες του, αφήνoντας πίσω του σημάδια.27 Σε επίπεδο υλικής υποδομής, τα ίχνη επιβεβαιώνουν τη διάκριση του N.J Habraken μεταξύ των σταθερών «στηριγμάτων» (supports) και των μεταβλητών πληρώσεων (infill). Οι υλικές τροποποιήσεις του χώρου αποκαλύπτουν τα σημεία όπου η σταθερή «υποδοχή» απέτυχε να εξυπηρετήσει την ζωή, αναγκάζοντας τον χρήστη να αναλάβει τον ρόλο του σχεδιαστή. Παράλληλα, όπως επισημαίνει ο Jeremy Till, τα ίχνη εισάγουν την παράμετρο του χρόνου και της εντροπίας στην αρχιτεκτονική. Η κατοικία δεν είναι ένα παγωμένο στον χρόνο αρχιτεκτόνημα, αλλά ένα ζωντανό πεδίο δυνάμεων που εξελίσσεται και νοηματοδοτείται μέσα από την ρευστότητα του βίου. 28 29 Τέλος, κατά τον Agamben, όλα τα παραπάνω συγκλίνουν σε ένα βαθύτερο οντολογικό πεδίο όπου το ίχνος λειτουργεί ως το φυσικό αποτύπωμα μιας πράξης «βεβήλωσης» του χώρου. Στην περίπτωση της κατοικίας, είτε πρόκειται για υλικές τροποποιήσεις (Habraken/ Till) είτε για την ανατρεπτική χρήση ενός χώρου (Lefebvre/de Certeau), το ίχνος πιστοποιεί τη στιγμή που ο χώρος «απενεργοποιήθηκε» από την αρχική κανονιστική του λειτουργία και αποδόθηκε σε μια νέα, συχνά απρόβλεπτη χρήση. 30 31

42

25.

Leonardo Chiesi και Paolo Costa, ''How Design Is Appropriated: Understanding Habitation through the Observation of Situated Behaviour,'' Social Sciences 12, no. 6 (2023). Οι συγγραφείς αναλύουν τα «ίχνη» (traces) ως ακούσια αποτελέσματα της συμπεριφοράς του ενοίκου που μετατρέπει τον σχεδιασμένο χώρο σε ένα παλίμψηστο, αποκαλύπτοντας την σύγκλιση ανάμεσα στον «δυνητικό χώρο» (potential space/design intentions) και τον «πραγματικό χώρο» (actual space/lived experience) 26.

Henri Lefebvre, The Production of Space 27.

Michel de Certeau, The Practice of Everyday Life, trans. Steven Rendall (Berkeley: University of California Press, 1984) σελ.

35-44 28.

NJ. Habraken, Supports: An Alternative to Mass Housing, trans.B. Valkenburg (London: The Architectural Press, 1972) 29.

Jeremy Till, Architecture Depends 30.

Giorgio Agamben, Profanations, σελ. 73 31.

Giorgio Agamben, In Potentialities: Collected Essays in Philosophy, σελ.

177

35

Τα Ίχνη Ζωής - Ερμηνεία

44

Η κατοικία ως «υβρίδιο» 32.

Giorgio Agamben, Profanations, σ. 73 33.

Giorgio Agamben, In Potentialities: Collected Essays in Philosophy, σ. 177

Στο πυκνοδομημένο κέντρο του Μεταξουργείου, στον πέμπτο όροφο μιας τυπικής αθηναϊκής πολυκατοικίας του 1970, συναντάμε το διαμέρισμα 98 τ.μ. της Μαρίας (54 ετών) και του Γιάννη (56 ετών). Στο διαμέρισμα ζουν με τους δύο γιους τους, 21 και 16 ετών, καθώς και με τον σκύλο της οικογένειας. Η σχέση των ενοίκων με το ακίνητο ξεκίνησε με μια ιδιότυπη συνθήκη αναμονής: το διαμέρισμα αγοράστηκε ημιτελές και αρχικά ενοικιάστηκε για δύο έτη με σκοπό την αποπληρωμή του δανείου εξαγοράς του. Αυτή η «οικονομική» περίοδος αναμονής προηγήθηκε της κατοίκησης, καθιστώντας τη μετέπειτα εγκατάσταση μια συνειδητή πράξη κατάκτησης και οικειοποίησης του χώρου. Όπως αναφέρει η μητέρα, το σπίτι είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την προσωπική σωματική εμπλοκή: «Το κάναμε με τον ιδρώτα μας...το αγοράσαμε, το χτίσαμε. Εδώ κάναμε τα παιδιά μας, εδώ ξεκίνησε η κοινή μας ζωή». Σε επίπεδο κάτοψης και υλικοτεχνικής υποδομής, οι παρεμβάσεις των χρηστών επιχείρησαν να εκσυγχρονίσουν το κέλυφος του '70. Μια σημαντική αλλαγή αφορά τα δάπεδα, όπου τα παλιά μωσαϊκά, αποξηλώθηκαν και αντικαταστάθηκαν από κεραμικά πλακίδια (εικ. 3), ενώ τα ξύλινα δάπεδα της εποχής διατηρήθηκαν (εικ. 3), δημιουργώντας έτσι ένα υλικό παλίμψηστο που μαρτυρά την ιστορικότητα της κατασκευής. Η πιο ριζική, ωστόσο παρέμβαση εντοπίζεται στους χώρους υγιεινής. Κατά τον αρχικό σχεδιασμό υπήρχε ένα μικρό WC μεταξύ της τραπεζαρίας και της κουζίνας το οποίο επικοινωνούσε με έναν δευτερεύοντα φωταγωγό. «Στο WC ξέρεις τι γίνεται; Έμπαινες μπροστά και με την όπισθεν έβγαινες». Αντιδρώντας σε αυτή τη χωρική στενότητα, η οικογένεια προχώρησε στην καθαίρεση του WC και το κλείσιμο του δεύτερου φωταγωγού. Παράλληλα, αφαιρέθηκε και η ενδιάμεση πόρτα που χώριζε την κουζίνα από το καθιστικό. Οι επεμβάσεις αυτές επέτρεψαν την επέκταση του χώρου της κουζίνας και την καλύτερη επικοινωνία της με τους υπόλοιπους χώρους διημέρευσης. Μέσω αυτής της χειρονομίας, η «ιερή»32 διάκριση και τα αυστηρά όρια μεταξύ προετοιμασίας φαγητού και υποδοχής καταργήθηκαν, παραδίδοντας στην οικογένεια έναν ενιαίο λειτουργικό χώρο. Η πλέον ενδιαφέρουσα χωρική μετατροπή, η οποία εγείρει σύνθετα ζητήματα ιδιωτικότητας, αφορά τη μετατροπή της τραπεζαρίας σε υπνοδωμάτιο. Αρχικά, ο χώρος αυτός λειτουργούσε ως επίσημη τραπεζαρία, τοποθετημένη στη «δημόσια» ζώνη του διαμερίσματος, δίπλα στην κουζίνα και το καθιστικό. Με την αύξηση των μελών της οικογένειας, η τραπεζαρία θυσιάστηκε για να δημιουργήσει το δωμάτιο του μεγαλύτερου γιου. Η παρέμβαση αυτή συνιστά μια πράξη «απενεργοποίησης»33 της αρχικής αρχιτεκτονικής λειτουργίας: ο

45

χώρος παύει να αποτελεί πεδίο κοινωνικής προβολής και γίνεται τόπος απόσυρσης. Ωστόσο, η θέση του δωματίου παραμένει προβληματική, καθώς βρίσκεται εκτός της «ιδιωτικής ζώνης» όπου βρίσκονται τα υπόλοιπα υπνοδωμάτια στο πίσω τμήμα του διαμερίσματος. Το ίχνος της προηγούμενης χρήσης παραμένει ορατό, μετατρέποντας τον χώρο σε ένα υβριδικό δωμάτιο, όπου το όριο έχει απενεργοποιηθεί: η παλιά, δίφυλλη ημιδιαφανής συρόμενη θύρα (εικ. 6) που χώριζε την τραπεζαρία από το καθιστικό διατηρήθηκε, «ως απόδειξη ότι υπάρχει και αυτή η πόρτα», δημιουργώντας μια συνθήκη οπτικής και ακουστικής διαπερατότητας που υπονομεύει την πλήρη ιδιωτικότητα. Η είσοδος στο νέο υπνοδωμάτιο γίνεται πλέον μέσω μιας νέας πόρτας προς την κουζίνα, δημιουργώντας μια σύνδεση εντελώς ανορθόδοξη, η οποία όμως εξυπηρετεί τον «βιώμενο χώρο» της οικογένειας. Επιπλέον, το δωμάτιο αυτό διαθέτει πρόσβαση και προς το μπροστινό μπαλκόνι που είναι προσβάσιμο και από το καθιστικό, ενισχύοντας την αίσθηση ότι πρόκειται για έναν υβριδικό ενδιάμεσο χώρο που ακροβατεί ανάμεσα στο δημόσιο και το ιδιωτικό. Εξίσου σημαντική για την κατανόηση των διαγενεακών σχέσεων στον χώρο είναι επίσης και η χωροθέτηση του ηλεκτρονικού υπολογιστή. Το γραφείο με τον υπολογιστή τοποθετήθηκε αρχικά στρατηγικά στον κοινόχρηστο χώρο και όχι στα δωμάτια των παιδιών: «Ήταν έξω για να ελεγχθεί η κίνηση των παιδιών προς το ίντερνετ». Η διάταξη αυτή ανακαλεί το σχήμα του Foucalt, το «Πανοπτικό» 34 (εικ.1-2): το καθιστικό λειτουργεί ως το κέντρο ελέγχου, όπου η ορατότητα διασφαλίζει την πειθαρχία. Η μετέπειτα μεταφορά του υπολογιστή στο υπνοδωμάτιο του παιδιού σηματοδοτεί την ενηλικίωση και την κατάργηση της γονικής επιτήρησης, μετατρέποντας το δωμάτιο σε άβατο ψηφιακής ιδιωτικότητας. Η κατάργηση της τραπεζαρίας οδήγησε αναπόφευκτα στη μετατόπιση του κέντρου βάρους της οικογενειακής εστίας στο καθιστικό. Η έλλειψη επίσημου χώρου εστίασης καλύπτεται πλέον ad hoc στον χώρο του καθιστικού (εικ.7-8) όταν υπάρχει ανάγκη, ενώ η καθημερινή συνάθροιση της οικογένειας οργανώνεται γύρω από τη νέα, μεγάλη τηλεόραση και τους καναπέδες: «Πήραμε τη μεγαλύτερη επειδή είμαστε σινεφίλ [...] βλέπουμε πολύ συχνά ταινίες οικογενειακώς». Η τεχνολογία εδώ λειτουργεί ως η νέα «εστία»35, συγκροτώντας τον χώρο γύρω από την κοινή θέαση. Τέλος, αξιοσημείωτη είναι η προσπάθεια εξωραϊσμού των «τυφλών σημείων»36 του διαμερίσματος: τα παράθυρα που βλέπουν προς τον κεντρικό φωταγωγό είναι με αμμοβολή που φέρει σχέδιο που δημιούργησε ο παππούς της οικογένειας (εικ. 4-5). Η παρέμβαση αυτή μετατρέπει το άχαρο άνοιγμα προς το «κενό» σε έναν πίνακα μνήμης, επιβεβαιώνοντας ότι η κατοίκηση είναι μια διαρκής διαδικασία νοηματοδότησης και οικειοποίησης του χώρου, ακόμα και στις πιο αθέατες πτυχές του.

46

34.

Michel Foucault, Discipline and Punish: Birth of the Prison, trans. Alan Sheridan (New York: Vintage Books, 1977) σ. 200-202. Ο Foucalt αναλύει το «Πανόπτικον» του Jeremy Bentham (1791) ως το κατεξοχήν σχέδιο της πειθαρχικής εξουσίας. Μέσω της αρχιτεκτονικής του διάταξης, (περιμετρικά κελιά, κεντρικός πύργος ελέγχου), επιτυγχάνεται η «αυτοματοποίηση» της εξουσίας: ο έγκλειστος γνωρίζει ότι είναι ανά πάσα στιγμή ορατός χωρίς να μπορεί να επιβεβαιώσει πότε πραγματικά παρακολουθείται, εσωτερικεύοντας έτσι τον έλεγχο.

35. Ο όρος «ηλεκτρονική εστία» (electronic hearth) εισήχθει από την Cecelia Tichi, Electronic Hearth (New York: Oxford University Press, 1991). Ωστόσο, για την λειτουργία της τηλεόρασης ως του κατεξοχήν σημείου συσπείρωσης που οργανώνει τον χώρο και τις οικογενειακές σχέσεις βλ. David Morley, Family Television: Cultural Power and Domestic Leisure (London: Comedia, 1986) 36. Ως «τυφλά σημεία» ορίζονται στην παρούσα ανάλυση τα χωρικά όρια της κατοικίας που στερούνται οπτικής φυγής και εξωστρέφειας: πρόκειται για «υπολλειματικές» ζώνες που εξυπηρετούν καθαρά λειτουργικές ανάγκες και συνήθως, αποκλείονται από την αισθητική φροντίδα ή την κοινωνική αναπαράσταση.

1

47

Το «Πανοπτικόν» (Willey Reveley. 1791)

2

48

σκ.1 Κάτοψη σκ. 2 Κάτοψη έπειτα από παρεμβάσεις χρηστών

49

3

4

50

5

3. Ίχνος καθαίρεσης τοίχου 4-5. Σχέδιο παραθύρου φωταγωγού

6

7

8

52

6. Η ημιδιαφανής δίφυλλη πόρτα της πρώην τραπεζαρίας

7-8 Η νέα οικογενειακή εστία

Η κατοικία ως «καταφύγιο» 37.

Edward T. Hall, The Hidden Dimension (New York: Anchor Books, 1966), σ.

119-120. Ο Hall υιοθετεί τον όρο «Personal Distance» από τον βιολόγο Heini Hediger, προσαρμόζωντας την έννοια της «προστατευτικής σφαίρας» (protective sphere) από το ζωικό βασίλειο στην ανθρώπινη χωρική συμπεριφορά 38.

Giorgio Agamben, Profanations, σ. 73

Στον έκτο όροφο μιας τυπικής πολυκατοικίας του 1996 στον Άγιο Δημήτριο, βρίσκεται το διαμέρισμα 85 τ.μ. της οικογένειας του Θανάση (54 ετών) και της Ειρήνης (50 ετών). Αν και ο αρχικός αρχιτεκτονικός σχεδιασμός του διαμερίσματος προοριζόταν να καλύψει τις ανάγκες της τυπικής πυρηνικής οικογένειας με μικρά παιδιά, η σύγχρονη πραγματικότητα της διαβίωσης έχει μεταβληθεί δραστικά. Με τα δύο παιδιά να βρίσκονται πλέον στις ηλικίες των 22 και 20 ετών αντίστοιχα, η κατοικία καλείται να στεγάσει 4 ενήλικες, μετατοπίζοντας τον χαρακτήρα της από την παραδοσιακή οικογενειακή εστία σε μια ιδιότυπη συνθήκη «συγκατοίκησης». Η νέα αυτή δυναμική υπογραμμίζει την αντίφαση μεταξύ της ακαμψίας του κτιριακού κελύφους και της εξέλιξης του βιολογικού κύκλου των χρηστών, ενώ οι σχέσεις με τους υπόλοιπους ενοίκους της πολυκατοικίας παραμένουν αυστηρά τυπικές. Η εμπειρία της κατοίκησης χαρακτηρίζεται από μια έντονη συναισθηματική αμφισημία. Από τη μία πλευρά, ο χώρος περιγράφεται ως «cozy» και «ζεστός», με τη μητέρα να δηλώνει χαρακτηριστικά: «Το αγαπώ το σπίτι μου, το πονάω...είμαι πολύ συναισθηματικά δεμένη». Από την άλλη, η αντικειμενική έλλειψη τετραγωνικών γεννά το αίσθημα της «ασφυξίας». «Είναι αλλιώς να είσαι σε έναν χώρο και να είναι δύο μικρά παιδιά και αλλιώς τέσσερις ενήλικες...ο καθένας θέλει την ιδιωτικότητά του», ομολογεί, αναδεικνύοντας ότι η απουσία προσωπικού χώρου απομόνωσης καθιστά την ιδιωτικότητα διακύβευμα37. Η οικογένεια οδηγείται έτσι σε περίπλοκους ελιγμούς: προκειμένου να εξασφαλιστεί η ηρεμία, τα μέλη συχνά επιλέγουν τη «φυγή», μια βόλτα ή την εσκεμμένη αλλαγή των ωραρίων εργασίας, ώστε να εκτονώνεται η ένταση της συμβίωσης. Στο πέρασμα του χρόνου, το καθιστικό έχει υποστεί μια διαρκή και εξελικτική βεβήλωση38, ακολουθώντας τον βιολογικό κύκλο της οικογένειας. Ενώ στο παρελθόν λειτουργούσε ως άτυπος παιδότοπος, με τα παιχνίδια να καταλαμβάνουν τον χώρο, σήμερα έχει μετατραπεί σε έναν υβριδικό χώρο πολλαπλών χρήσεων. Η τηλεργασία, η εστίαση και η αναψυχή εναλλάσσονται, καθώς ο χώρος χάνει την αποκλειστική του λειτουργία και αποδίδεται στην ελεύθερη χρήση. Τα αντικείμενα εντός της κατοικίας διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο, λειτουργώντας ως θεματοφύλακες της μνήμης. Η «επίσημη» τραπεζαρία (εικ. 9) διατηρείται στον χώρο και ενεργοποιείται μόνο σε λιγοστές περιπτώσεις μεγάλων οικογενειακών συγκεντρώσεων, ενώ τον υπόλοιπο καιρό παραμένει ένα αδρανές αντικείμενο σε καθεστώς «απενεργοποίησης». Παράλληλα, στον χώρο βρίσκονται μεγάλες συλλογές βιβλίων, διακοσμητικών αντικειμένων και CD (εικ.

11-14) στις οποίες αναφέρεται ο πατέρας ανακαλώντας την μεταφο-

53

ταφορά του Umberto Eco: «Τα βιβλία είναι όπως τα κουτάλια στην κουζίνα. Έχετε 20 κουτάλια; Τα χρησιμοποιείται και τα 20 κάθε μέρα; Όχι. Χρησιμοποιείτε κάθε φορά ένα συγκεκριμένο. Άρα πρέπει να τα έχεις εκεί, ώστε να μπορέσεις να τα χρησιμοποιήσεις όταν εσύ το επιθυμήσεις». Η φράση αυτή αποτελεί τον ορισμό της «δύναμης» (Potenza) κατά τον Agamben: τα αντικείμενα υπάρχουν ως δυνατότητα και όχι απαραίτητα ως ενεργή πράξη39. Εδώ επιβεβαιώνεται και η θεωρία του Jeremy Till περί της εξάρτησης της αρχιτεκτονικής από τον χρόνο και την «ακαταστασία» της ζωής40, καθώς και η προσέγγιση της Clare Cooper Marcus για το σπίτι ως «καθρέφτη του εαυτού»41. Η περίοδος της καραντίνας42 λειτούργησε ως καταλύτης για την επαναδιαπραγμάτευση των σχέσεων εντός του κελύφους. Ο εγκλεισμός μετέτρεψε την κατοικία σε μια «κατάσταση εξαίρεσης»43, όπου η υπερπυκνότητα οδήγησε σε εμβάθυνση των δεσμών. Η αδυναμία διαφυγής επέβαλε μια αναγκαστική «πολιτική της συμβίωσης». Το «σπίτι» λειτούργησε ως «ασπίδα», με τους ενοίκους να αναγνωρίζουν μια σχέση αμοιβαιότητας με τον χώρο, περιγράφοντας πώς η φροντίδα που παρέχουν στο κέλυφος επιστρέφει στους ίδιους ως αίσθηση ασφάλειας και αρμονίας. Η εμπειρία αυτή επιβεβαιώνει τη χαϊντεγκεριανή προσέγγιση του «κατοικείν» όπου μέσα στην κρίση, η φροντίδα για τον χώρο (care) και η φροντίδα για τον «άλλον» ταυτίστηκαν44. Τέλος, η πιο ριζοσπαστική πράξη προσαρμογής παραμένει η αντιστροφή της ιεραρχίας των υπνοδωματίων. Οι γονείς προχώρησαν σε μια «χωρική θυσία», παραχωρώντας το μεγάλο υπνοδωμάτιο (master bedroom) στα παιδιά, αποσυρόμενοι οι ίδιοι στο μικρότερο. Η κίνηση αυτή συνιστά μια έμπρακτη ανατροπή της πατριαρχικής δομής του χώρου, όπου το master bedroom, σύμβολο της γονεϊκής εξουσίας, προτάσσει πλέον την αξία της «χρήσης» για την κάλυψη αναγκών μελέτης και απομόνωσης έναντι του συμβολισμού της «ιδιοκτησίας».45

39.

Giorgio Agamben, In Potentialities: Collected Essays in Philosophy, σ. 177 40.

Jeremy Till, Architecture Depends, σ. xi-xii 41.

Clare Cooper Marcus, House as a Mirror of Self: Exploring the Deeper Meaning of Home (Lake Worth, FL: Nicolas-Hays, Inc., 2006), σ. 10-15.

42. Αναφέρεται στην περίοδο των περιοριστικών μέτρων και του εγκλεισμού για την αντιμετώπιση της πανδημίας COVID-19 (2019-2020).

43, Giorgio Agamben, State of Exemption. trans. Kevin Attell (Chicago: University of Chicago Press, 2005), σ. 1-5. Ο όρος αυτός, ορίζει πολιτικά τη ζώνη αναστολής του δικαίου. Στην παρούσα έρευνα, ο όρος τοποθετείται στο πλαίσιο της κατοίκησης, περιγράφοντας τον εγκλεισμό ως συνθήκη όπου οι παγιωμένοι κανόνες συμβίωσης ανεστάλησαν.

44.

Martin Heidegger, Poetry, Language, Thought, trans.

Albert Hofstadter (New York: Harper Colophon Books, 1971), σ. 143-149.

45.

Daphne Spain, Gendered Spaces (Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1992), σ. 7 και 122-124.

54

σκ.3 Κάτοψης διαμερίσματος

55

9

10

56

9. Η «επίσημη» τραπεζαρία 10. Υβριδικός χώρος εργασίας

3

11

12

51 57

ARCHIVE: Objects as potentiality

13

14

58 52

Η ύλη ως δυνατότητα / Η συσσώρευση ως μηχανισμός διατήρησης μνήμης

Η κατοικία ως «κληρονομιά» 46.

Martin Heidegger, Poetry, Language, Thought, σ.

143-149.

47.

Claude Lévi-Strauss, The Savage Mind (London: Weidenfeld and Nicolson, 1966), σ.17. Ο όρος bricolage εισήχθη από τον Lévi-Strauss για να περιγράψει τη δημιουργία μέσω όλων των διαθέσιμων μέσων (whatever is at hand).

Σε μια πυκνοδομημένη γειτονιά του Κορυδαλλού, εντοπίζεται μια ιδιοκτησία που διευρύνει την κλασική τυπολογία της «οικογενειακής πολυκατοικίας». Το ακίνητο αποτελείται από δύο διακριτούς κτιριακούς όγκους: μια πολυκατοικία του 1970 με δύο οροφοδιαμερίσματα και δίπλα της μια μικρή κατοικία με ξεχωριστή είσοδο. Αυτή η χωρική διάταξη αποτελεί το υπόβαθρο μιας στρατηγικής «εσωτερικής μετανάστευσης»: προκειμένου να στεγαστεί η νέα γενιά, ενεργοποιείται μια αλυσίδα μετακινήσεων, όπου η μητέρα αποσύρεται στη μικρή κατοικία, παραχωρώντας το διαμέρισμα του ορόφου, εμβαδού 90 τ.μ, στην κόρη της, τον σύζυγό της, το μωρό τους και τις τρεις τους γάτες. Η απόφαση για την εγκατάσταση δεν υπαγορεύτηκε από την επιθυμία, αλλά από την οικονομική αναγκαιότητα. Η Βασιλική (32 ετών) αναφέρει: «Τα δάνεια έχουν ανέβει στο Θεό, ό,τι και να θες να αγοράσεις». Μπροστά στην επισφάλεια του ενοικίου και την αδυναμία απόκτησης νέας κατοικίας, η λύση της οικογενειακής ιδιοκτησίας φαντάζει μονόδρομος. Ωστόσο, η λύση αυτή συνοδεύεται από ένα βαθύ υπαρξιακό ερώτημα που πλανιέται πάνω από το εργοτάξιο της ανακαίνισης: το ερώτημα του «αξίζειν». Η ίδια ομολογεί με δισταγμό: «Είμαι λίγο αρνητική...δεν ξέρω τελικά πόσο αξίζει όλη αυτή η κούραση». Η αμφιβολία αυτή δεν αφορά μόνο το οικονομικό κόστος, αλλά και την ψυχική επένδυση σε ένα κέλυφος που δεν επέλεξε αλλά κληρονόμησε. Παρόλα αυτά, η κινητήριος δύναμη που υπερβαίνει την αμφιβολία είναι η θεμελιώδης «ανάγκη για σταθερότητα». Το ζητούμενο, κατά τον Heidegger, δεν είναι απλώς η στέγαση, αλλά το «κατοικείν» ως ρίζωμα: η δημιουργία ενός ασφαλούς καταφυγίου, μιας μόνιμης βάσης που θα επιτρέψει στο παιδί «να ξεκινήσει τη ζωή του χωρίς να πηγαίνουμε δεξιά και αριστερά»46. Το διαμέρισμα του '70, όμως, αντιστέκεται. Η διαδικασία της ανακαίνισης αποκαλύπτει τη σύγκρουση ανάμεσα στη συναισθηματική μνήμη της παλιάς γενιάς και τον ρεαλισμό της νέας. «Μην το λες ρημάδι το σπίτι...μας το δώσανε με πολλή αγάπη», διορθώνει η μητέρα την κόρη, υπερασπιζόμενη την ιστορία του χώρου. Για το νέο ζευγάρι, όμως, το σπίτι είναι, τεχνικά, είναι, ένα «ρημάδι» που πρέπει να αποδομηθεί για να γίνει βιώσιμο. Η αφαίρεση του παλιού μωσαϊκού (εικ. 16-17), μια πράξη βίαιη και θορυβώδης, συμβολίζει την απόρριψη της αισθητικής του παρελθόντος. Ταυτόχρονα, η αποκάλυψη δομικών προβλημάτων, όπως και η έλλειψη γείωσης λόγω της σταδιακής προσθήκης δωματίων στο κτίριο από τους αρχικούς ενοίκους, χωρίς ενιαίο σχεδιασμό, επιβεβαιώνει την θεωρία του Jeremy Till για την «ακάθαρτη» (impure) φύση της αρχιτεκτονικής, η οποία συχνά προκύπτει ως προϊόν «μαστορέματος» (bricolage)47 και όχι ως αποτέλεσμα

59

εξιδανικευμένης μελέτης. Η πιο ισχυρή αντίσταση, ωστόσο, προέρχεται από την «ακαμψία του κελύφουςκελύφους». Η επιθυμία της Βασιλικής να αλλάξει ριζικά τη διαρρύθμιση προσέκρουσε στα δομικά στοιχεία του κελύφους. «Το κτίριο δεν μου επιτρέπει να κάνω ολική ανακαίνιση, να ρίξω τοίχους...έχει παντού κολώνες, τοιχεία και δοκάρια», αναφέρει χαρακτηριστικά. Αυτή η φυσική ακαμψία του σκελετού επιβάλλει έναν αναγκαστικό συμβιβασμό ανάμεσα στο «θέλω» και το «μπορώ». Η παλιά κάτοψη, με τα δύο καθιστικά (ένα επίσημο και ένα καθημερινό) και τις δύο εισόδους (μία κύρια και μία υπηρεσιακή), αντανακλούσε τις κοινωνικές ιεραρχίες της εποχής. Η νέα οικογένεια προχωρά σε μια ριζική «βεβήλωση»48 αυτής της τυπολογίας: καταργεί τη δεύτερη, υπηρεσιακή είσοδο αποδίδοντας περισσότερο χώρο στην κουζίνα και καταργεί το επίσημο καθιστικό μετατρέποντάς το σε τραπεζαρία. Ο συμβιβασμός, όμως, έχει τίμημα. Λόγω των δομικών περιορισμών, το νέο παιδικό δωμάτιο χωροθετήθηκε στη θέση της παλιάς τραπεζαρίας, στην άκρη της κατοικίας, μέσα στην κοινόχρηστη ζώνη. Η απόφαση αυτή γεννά μια βαθιά χωρική ανασφάλεια. «Εμένα μου ‘ναι πολύ μακριά...Πρέπει να περάσω από το διάδρομο, να πάω στο καθιστικό, να περάσω από την τραπεζαρία για να καταλήξω στο δωμάτιο του παιδιού», περιγράφει η μητέρα με άγχος. Εδώ, η κατοικία αποτυγχάνει να προσφέρει την αίσθηση του ελέγχου (panopticism/ Foucalt)50. Η νυχτερινή διαδρομή μέσα από σκοτεινούς χώρους για να φτάσει στο κλάμα του μωρού καθιστά το οικείο σπίτι «ανοίκειο»51. Μέσα σε αυτό το ριζικά μεταλλαγμένο τοπίο, η ίδια ακαμψία του κελύφους αποκτά μια διττή σημασία: δεν αποτελεί μόνο έναν δομικό περιορισμό, αλλά λειτουργεί ως το ανεξίτηλο «ίχνος» της κατοίκησης του παρελθόντος. Η παλιά ζωή των παππούδων έχει εγγραφεί τόσο βαθιά στη γεωμετρία και τον φέροντα οργανισμό του κελύφους, που συνεχίζει να επιβάλλει τους όρους της στο παρόν, αντιστεκόμενη στη νέα επιθυμία. Σε αυτό το πεδίο μάχης, επιβιώνει ένα μόνο έπιπλο: η παλιά τραπεζαρία (εικ. 15). Αυτή διατηρείται ως το μοναδικό «υπόλοιπο» (the remnant) κατά τον Agamben, συνδέοντας τις γενιές και διασώζοντας την αξία της φιλοξενίας52. Η τελική μορφή της κατοικίας του Κορυδαλλού, λοιπόν, δεν είναι το ιδανικό αρχιτεκτόνημα, αλλά το υλικό αποτύπωμα μιας σκληρής διαπραγμάτευσης ανάμεσα στη ρευστότητα της σύγχρονης ανάγκης και την άκαμπτη «μνήμη» της προηγούμενης κατοίκησης.

60

48.

Till, Architecture Depends, σ.135-146.

49.

Giorgio Agamben, Profanations, σ. 73 50.

Michel Foucault, Discipline and Punish: Birth of the Prison, σ. 200-202. Στην προκειμένη περίπτωση, η αρχιτεκτονική «τυφλότητα» (η αδυναμία εποπτείας του παιδικού δωματίου), βιώνεται από την μητέρα ως απώλεια ελέγχου και πηγή άγχους.

51.

Sigmund Freud, The Uncanny, trans. David McLintock (London: Penguin, 2003), σ. 132-134. Ο Freud, περιγράφει το «ανοίκειο» (unheimlich) ως κάτι οικείο που έχει υποστεί αλλίωση και επιστρέφει ως ξένο ή τρομακτικό.

52.

Giorgio Agamben, The Time that Remains: A Commentary on the Letter to the Romans, trans.

Patricia Dailey (Stanford: Stanford university Press, 2005), σ. 53-55. Ο Agamben ορίζει το «υπόλοιπο» (remnant), όχι ως αυτό που περισσεύει ή απορρίπτεται, αλλά ως εκείνο το τμήμα που διασώζεται και γεφυρώνει το χάσμα μεταξύ του παλιού και του νέου νόμου.

σκ.4 Κάτοψη σκ. 5 Κάτοψη έπειτα από παρεμβάσεις χρηστών

61

15

16

17

62

15. Η τραπεζαρία 16-17. Αποξήλωση δαπέδου

18

19

20

63

ARCHIVE: MATTER OUT OF PLACE

21

22

23

64

Υλικά εκτός τόπου / Τεκμήρια αποξήλωσης

24

25

26

65

ARCHIVE: MATTER OUT OF PLACE

27

28

29

66

Υλικά εκτός τόπου / Τεκμήρια αποξήλωσης

Η κατοικία ως «πεδίο μάχης» 53. Για μια θεωρητική ανάλυση της κυριαρχίας της όρασης εις βάρος της απτικής εμπειρίας στην αρχιτεκτονική, βλ. Juhani Pallasmaa, The eyes of the skin (2005).

Στον δήμο Αγίου Δημητρίου, σε ένα διαμέρισμα 76 τ.μ. στον τρίτο όροφο πολυκατοικίας κατασκευής του 2000, κατοικεί η τριμελής οικογένεια του Μάρκου (65 ετών) και της Αφροδίτης (50 ετών) με τον γιο τους Πέτρο (22 ετών). Η εγκατάσταση της οικογένειας στον χώρο πραγματοποιήθηκε το 2008, ωστόσο η συνθήκη της κατοίκησης δεν προέκυψε ως προϊόν επιθυμίας, αλλά ως αποτέλεσμα μιας πιεστικής συγκυρίας. Η αγορά του διαμερίσματος περιγράφεται από τους ιδιοκτήτες σχεδόν ως ένα «ατύχημα», απόρροια της εκτόξευσης των τιμών των ακινήτων και μιας γνωριμίας. Το κέλυφος, εξ αρχής ελαττωματικό, «πουλήθηκε» στους ενοίκους έναντι του υπερβολικού ποσού των 210.000 ευρώ, χάρη στην πανοραμική θέα της βεράντας (εικ. 30), η οποία λειτούργησε ως το απόλυτο θέλγητρο. Η βαρύτητα που δόθηκε στο «έξω» δεν ήταν τυχαία για μια οικογένεια που μέχρι πρότινος βίωνε τον εγκλεισμό ενός ισογείου διαμερίσματος, όπου το άνοιγμα στον ορίζοντα φάνταζε ως μια λυτρωτική υπόσχεση, ικανή να επισκιάσει πλήρως τις αστοχίες του «μέσα». Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η Αφροδίτη: «Μπαίνοντας μέσα, βγήκα κατευθείαν έξω...είδα όλη τη θέα και είπα αμάν, αυτό είναι το σπίτι μας. Αν είχα κοιτάξει τους χώρους...δεν θα αγοράζαμε ένα σπίτι τόσα χιλιάρικα ευρώ».53 Η εσωτερική διαμόρφωση του διαμερίσματος αποκαλύπτει μια «εχθρική» γεωμετρία. «Το οικόπεδο ήταν παράγωνο και ο μηχανικός, αντί να διορθώσει την ανωμαλία στους ακάλυπτους, τη μετέφερε στο κτίσμα», όπως αναφέρει η Αφροδίτη. Το αποτέλεσμα είναι τοίχοι παράγωνοι που δυσκολεύουν την επίπλωση του χώρου και ένας δυσανάλογα μακρόστενος διάδρομος μήκους 14 μέτρων, που θυμίζει τούνελ. «Το κτίριο είναι θεόστραβο [...] όλα είναι στραβά, δεν υπάρχει τίποτα ίσιο», σχολιάζει ο Πέτρος, περιγράφοντας ένα σκηνικό όπου η αρχιτεκτονική δεν υπηρετεί τη ζωή, αλλά επιβάλλεται σε αυτήν. Η εχθρότητα του κελύφους επεκτείνεται και στην υλικότητα, λόγω της αστοχίας του κατασκευαστή να τοποθετήσει τραχιά πλακίδια εξωτερικού χώρου (τύπου πυλωτής) εντός όλων των χώρων του εσωτερικού (εικ. 31-32). Το αποτέλεσμα είναι ένα «σπίτι» που κυριολεκτικά «επιτίθεται» στο σώμα. «Δεν έμεινε παντελόνι ή πιτζάμα που να μην σχιστεί όταν το παιδί μπουσούλαγε...έχουν τριφτεί μέχρι και οι ρόδες από την καρέκλα του γραφείου». Εδώ, το υλικό της κατοικίας καθίσταται ξένο προς την οικειότητα, μετατρέποντας την καθημερινή κίνηση στον χώρο σε μια διαρκή πάλη με την τριβή. Ωστόσο, η σύγκρουση αυτή υπερβαίνει τη μηχανική φθορά και ανάγεται σε ζήτημα βιολογικής απειλής. Η συνεχής απόξεση των υλικών (παπουτσιών, τροχών, επίπλων) πάνω στην τραχιά επιφάνεια των πλακιδίων, παράγει αιωρούμενα μικροσωματίδια, τα οποία επιβαρύνουν την ποιότητα του εσωτερικού αέρα και δυνητικά την αναπνευστική υγεία

67

των ενοίκων. Το σπίτι, δηλαδή, δεν τραυματίζει μόνο το δέρμα, αλλά εισβάλλει αόρατα και στο εσωτερικό του σώματος. Παρά την εχθρότητα του υλικού, οι κάτοικοι επιχειρούν να εγγράψουν τη μνήμη τους στον χώρο. Το πιο συγκινητικό «ίχνος» εντοπίζεται σε μια γωνιά του πρώην playroom, νυν υπνοδωματίου. Εκεί διασώζονται με μολύβι τα σημάδια που κατέγραψαν την ανάπτυξη του ύψους του γιου (εικ. 33). «Αν βαφτεί το σπίτι, εκεί θα μπει κορνίζα με τζάμι. Θα είναι σαν πίνακας», αναφέρει η μητέρα. Μέσω αυτής της χειρονομίας, το «ίχνος» της μέτρησης αποσύρεται από τη χρήση και μετατρέπεται σε έκθεμα. Πρόκειται για μια διαδικασία «απενεργοποίησης»54 και «μουσειοποίησης»55: ο τοίχος παύει να είναι δομικό στοιχείο αλλά, ένα «αρχείο» της οικογενειακής βιογραφίας. Η χωρική οργάνωση του σπιτιού έχει υποστεί πληθώρα μετατοπίσεων, οι οποίες μπορούν να αναγνωστούν ως μια σειρά «βεβηλώσεων» της αρχικής τυπολογίας του διαμερίσματος56. Το δωμάτιο, που κάποτε λειτουργούσε ως playroom για το παιδί μετατράπηκε αρχικά σε ξενώνα και μετέπειτα σε υπνοδωμάτιο της μητέρας. Σήμερα, κάθε χρήστης του χώρου (πατέρας, μητέρα, γιος) διαθέτει το δικό του υπνοδωμάτιο οδηγώντας σε μια απόλυτη εξατομίκευση της κατοίκησης. Ο γιος, απορροφημένος σε ένα «ψηφιακό άβατο» μπροστά στον υπολογιστή, παραδέχεται: «Τώρα είμαι σχεδόν όλη τη μέρα στο δωμάτιο...». Το «σπίτι» κατακερματίζεται σε «ατομικά κελιά» με τον διάδρομο να παραμένει ως ένας νεκρός χώρος μετάβασης. Σε αυτό το πεδίο, οι δύο γάτες της οικογένειας αναλαμβάνουν ρυθμιστικό ρόλο στον χώρο. Τα ζώα επιβάλλουν μια αυστηρή «πολιτική του χώρου», ειδικά στο μπάνιο: «Με έναν άντρα που δεν έχω εκπαιδεύσει να κλείνει το καπάκι, δεν ρισκάρω να μένει η πόρτα ανοιχτή», λέει η μητέρα, εξηγώντας πως η πόρτα του μπάνιου παραμένει κλειστή. Ταυτόχρονα, τα ζώα προβαίνουν στη δική τους «βεβήλωση» των επίπλων: ο καναπές παύει να είναι αντικείμενο ανάπαυσης και κοινωνικής αναπαράστασης και επιστρέφει στην υλική του φύση ως αντικείμενο φθοράς, αδιαφορώντας για την αστική του αξία.57 58 Τέλος, η πιεστική ανάγκη για επιπλέον βοηθητικούς χώρους οδήγησε στο «παράνομο» ίχνος, το κλείσιμο του ημιυπαίθριου χώρου (μπαλκονιού). Οι ένοικοι, θυσιάζοντας το φυσικό φως και τον αερισμό, έχτισαν το μπαλκόνι δημιουργώντας ένα επιπλέον WC και ένα πλυσταριό (εικ. 34). Σε αυτή την «κατάσταση ανάγκης», η λειτουργική επιβίωση υπερτερεί της πολεοδομικής νομιμότητας, οδηγώντας όμως τελικά σε μια μορφή «χωρικής ασφυξίας», όπου το σπίτι χάνει την «αναπνοή» του προς τα έξω.59

68

54.

Giorgio Agamben, In Potentialities: Collected Essays in Philosophy, σ. 177 55.

Giorgio Agamben, Profanations, σ. 83-85.

56. Στο ίδιο, σ. 73 57. Στο ίδιο, σ. 83-85.

58.

Bruno Latour, Reassembling the Social: An introduction to Actor Network-Theory (Oxford: Oxford University Press, 2005), σ. 70-72. Σύμφωνα με την Θεωρία Δρώντος-Δικτύου (Actor Network Theory), η κοινωνική και χωρική δράση δεν είναι αποκλειστικό προνόμοιο των ανθρώπων. Όπως αναφέρει ο Latour, αντικείμενα και ζώα (όπως γάτες) εισέρχονται στην αλυσίδα της δράσης ως «συμμετέχοντες» participants) και ενεργοί δρώντες (actants), οι οποίοι διαμορφώνουν, επιτρέπουν ή εμποδίζουν συγκεκριμένες πρακτικές, αποκτώντας συχνά ρυθμιστική ισχύ ισάξια ή και μεγαλύτερη από αυτή των ανθρώπων.

59.

Giorgio Agamben, State of Exemption, σ. 1-5.

30

69

Πανοραμική θέα βεράντας

70

σκ.6 Κάτοψη σκ. 7 Κάτοψη έπειτα από παρεμβάσεις χρηστών

71

31

32

31-32. Λεπτομέρεια δαπέδου

72

33

34

74

34. Τοίχος υπνοδωματίου (με ύψη) 35. Το μπαλκόνι που έκλεισε

Η κατοικία ως «μουσείο» 60.

Giorgio Agamben, Profanations, σ. 73.

61. Στο ίδιο.

62. Στο ίδιο, σ. 83-85

Στην περιοχή γύρω από τον Σταθμό Λαρίσης, στον 4ο όροφο μιας πολυκατοικίας με έντονο οικογενειακό χαρακτήρα που ανεγέρθηκε το 1965 από έναν από τους ενοίκους, εκτυλίσσεται μια σύνθετη χρονο-χωρική συγκατοίκηση. Σε ένα διαμέρισμα 103 τ.μ., ο Παύλος (21 ετών) και η γιαγιά του, η Μαργαρίτα (86 ετών) μοιράζονται το ίδιο κέλυφος, αλλά κατοικούν σε δύο διαφορετικούς κόσμους. Η γιαγιά, μόνιμη κάτοικος από την ανέγερση του κτιρίου, αντιμετωπίζει τον χώρο ως ένα στατικό «δοχείο μνήμης», ενώ ο εγγονός, που μετακόμισε εκεί πριν από 5 χρόνια αναζητώντας ιδιωτικότητα, τον βιώνει ως ένα δυναμικό «ορμητήριο». Η ίδια η δομή της πολυκατοικίας, αποτελεί το πρώτο πεδίο μιας μακρο-κλίμακας «βεβήλωσης»60. Καθώς η οικογένεια καταλαμβάνει πολλαπλούς ορόφους (γονείς/αδέρφια στον 1ο, ξαδέρφη στον 3ο, γιαγιά/εγγονός στον 4ο), οι κοινόχρηστοι χώροι χάνουν τον δημόσιο χαρακτήρα τους. Το κλιμακοστάσιο (εικ. 35) και ο ανελκυστήρας «απενεργοποιούνται» ως χώροι μετάβασης και μετατρέπονται σε εσωτερικούς διαδρόμους (εικ. 36) μιας διευρυμένης κατοικίας. «Βγαίνω έξω με τα ρούχα που φοράω μες το σπίτι...η διαδρομή με το ασανσέρ μου φαίνεται λες και περπατάω σε διάδρομο του σπιτιού μου», αναφέρει ο Παύλος. Εδώ, το κατώφλι παύει να λειτουργεί ως διαχωριστικό όριο και η πολυκατοικία υποβάλλεται σε μια ιδιότυπη βεβήλωση61: χάνει τον τυπικό αστικό της χαρακτήρα και μετατρέπεται σε ένα κατακόρυφο κέλυφος της οικογενειακής φυλής (clan). Εντός του διαμερίσματος, η γιαγιά επιβάλλει μια καθεστωτική «μουσειοποίηση»62. Το πιο ισχυρό «ίχνος» είναι το τρίτο υπνοδωμάτιο (εικ. 40): το πρώην δωμάτιο της θείας. Ο χώρος διατηρείται κενός, αμόλυντος από την καθημερινότητα και, όπως λέει ο εγγονός, «στην πένα». Πρόκειται για έναν χώρο που έχει αποσυρθεί από τη χρήση και έχει αναχθεί σε θέαμα-μνημείο. Παρόλο που ο Παύλος το φαντασιώνεται ως αποθηκευτικό χώρο ή ακόμα και ως επέκταση του δικού του υπνοδωματίου μέσω κατάργησης του ενδιάμεσου τοίχου, σέβεται απόλυτα την «ιερότητα» του «μουσείου». Ωστόσο, πίσω από αυτή τη φαινομενική ακαμψία, αναδύεται μια αθόρυβη «πολιτική της φροντίδας» (care). Η συγκατοίκηση καθίσταται βιώσιμη ακριβώς επειδή η γιαγιά, παρότι θεματοφύλακας του παρελθόντος, επιδεικνύει ανοχή στην «εισβολή» του νέου («δεν είναι ελεγκτική, με αφήνει να κάνω αλλαγές»), ενώ ο εγγονός, παρόλο που ασφυκτιά χωρικά, προστατεύει την ηρεμία της και σέβεται τα όρια του «μουσείου» της («είμαι του συναισθήματος, δεν θα το άλλαζα»). Η φροντίδα εδώ λειτουργεί ως ο συνδετικός ιστός που αποτρέπει τη ρήξη ανάμεσα στις δύο γενιές. Η ίδια ισορροπία αποτυπώνεται και στον χώρο διημέρευσης,

75

μέσω της ύπαρξης δύο τραπεζαριών. Η βαριά ξύλινη τραπεζαρία (για τους «μεγάλους») (εικ. 38) στέκεται δίπλα στη μαρμάρινη (για τα «παιδιά») (εικ. 37) συντηρώντας μέσω των αντικειμένων την ιεραρχία μιας εποχής που έχει παρέλθει. Τα έπιπλα αυτά λειτουργούν τελετουργικά: ενεργοποιούνται μόνο σε γιορτές, παραμένοντας το υπόλοιπο διάστημα ως «μουσειακά εκθέματα». Στον αντίποδα αυτής της στασιμότητας, ο εγγονός προβαίνει σε πράξεις «απενεργοποίησης»63 και «βεβήλωσης»64. Στον ιδιωτικό του χώρο, η ανάγκη για λειτουργικότητα οδήγησε στην αποξήλωση του καλοριφέρ (εικ. 39). Η υποδομή θέρμανσης απενεργοποιήθηκε, το σώμα μετατράπηκε σε «σκουπίδι»65 και στον τοίχο έμειναν μόνο τα ίχνη των σωληνώσεων, μάρτυρες μιας τεχνολογίας που θυσιάστηκε στον βωμό του ζωτικού χώρου. Η πιο ριζοσπαστική πράξη βεβήλωσης66, όμως, συμβαίνει όταν η γιαγιά απουσιάζει. Τότε ο Παύλος διοργανώνει πάρτι (εικ. 42), μετατρέποντας το καθιστικό-μουσείο σε πεδίο εκτόνωσης. Μέσω της μουσικής και της παρουσίας ξένων σωμάτων, οι κανόνες αναστέλλονται. Το διαμέρισμα παύει να είναι «ναός μνήμης» και γίνεται, έστω και προσωρινά, ένας χώρος ζωντανός. Αυτή η στιγμιαία «κατάσταση εξαίρεσης»67 επιτρέπει στον εγγονό να οικειοποιηθεί τον χώρο, προτού αυτός επιστρέψει στην τάξη της 86χρονης ιδιοκτήτριας. Τέλος, η συνύπαρξη δοκιμάζεται από τα διαφορετικά βιολογικά ρολόγια68 και την έλλειψη ηχομόνωσης. «Η γιαγιά ξυπνάει στις 6, εγώ τότε κοιμάμαι». Οι ήχοι από τη γειτονική πολυκατοικία («τακ τακ τακ») διαπερνούν τους τοίχους, υπενθυμίζοντας ότι ακόμα και μέσα στο προσωπικό καταφύγιο, η πόλη είναι παρούσα, παραβιάζοντας την ησυχία του «μουσείου».

76

63.

Giorgio Agamben, In Potentialities: Collected Essays in Philosophy, σ. 177 64.

Giorgio Agamben, Profanations, σ. 73.

65.

Michael Thompson, Rubbish Theory: The creation and Destruction of Value (Oxford: Oxford university Press, 1979), σ.

9-13.

66.

Giorgio Agamben, Profanations, σ. 73.

67.

Giorgio Agamben, State of Exemption, σ. 1-5 68.

Henri Lefebvre, Rhythmanalysis: Space, Time and Everyday Life, trans. Stuart Elden and Gerald Moore (London: Continuum, 2004), σ. 16-18.

σκ.8 Κάτοψη σκ. 9 Κατακόρυφη διάχυση της οικογένειας στο κτίριο

77

35

36

35. Κλιμακοστάσιο πολυκατοικίας 36.Λεπτομέρεια δαπέδου

78

37

79

38

80

37. Η βοηθητική τραπεζαρία 38. Η «επίσημη» τραπεζαρία

39

40

82

39. Ίχνος σωληνώσεων καλοριφέρ 40. Το δωμάτιο της θείας

41

83

42

84

41 Υπνοδωμάτιο εγγονού (Παύλος) 42. Πλαστικά ποτήρια από τα πάρτυ

85

Το Μέλλον της Κατοίκησης

86

Το «ίχνος ως απάντηση: Η κατοίκηση ως διαρκής διαπραγμάτευση Τα υλικά «ίχνη» που καταγράφηκαν συγκροτούν τα τεκμήρια της σύγκρουσης ανάμεσα στην ακαμψία του αρχικού αρχιτεκτονικού σχεδιασμού και τη ρευστότητα της ζωής. Η ανάλυση των πέντε κατοικιών αποκαλύπτει ότι η κατοίκηση δεν επιτυγχάνεται μέσω της συμμόρφωσης στις αρχιτεκτονικές επιταγές, αλλά μέσω της στρατηγικής παραβίασής τους. Κοινό παρονομαστή αποτελεί η κατάρρευση των τυπολογικών ιεραρχιών. Χώροι με συμβολικό βάρος «θυσιάζονται» συστηματικά για την εξασφάλιση ζωτικού χώρου, ενώ ταυτόχρονα τα όρια της ιδιωτικότητας αποσταθεροποιούνται, ταλαντευόμενα ανάμεσα στην εκτόνωση προς τις κοινόχρηστες ζώνες και τη συστολή σε συνθήκες απομόνωσης. Παράλληλα, η διαχείριση της υλικότητας αναδεικνύει μια αμφίρροπη σχέση με τον χρόνο. Οι χρήστες, λειτουργώντας ως αυθόρμητοι bricoleurs, δεν μεταποιούν μόνο το κέλυφος αλλά και το περιεχόμενό του. Από τη μία, παρατηρείται η τάση «μουσειοποίησης» και συσσώρευσης αντικειμένων που έχουν χάσει τη λειτουργική τους αξία, διατηρώντας τα ως θεματοφύλακες μνήμης. Από την άλλη, καταγράφεται η βίαιη απόρριψη υλικών και η «απενεργοποίηση» παλαιότερων υποδομών, ως αναγκαία πράξη κάθαρσης για την υποδοχή του «νέου». Συνεπώς, η απάντηση στο ερευνητικό ερώτημα αναδύεται μέσα από την ίδια την παθολογία των περιπτώσεων μελέτης: το σύγχρονο πρότυπο κατοίκησης δεν οφείλει να προβλέπει περισσότερες λειτουργίες, αλλά να απελευθερώνει τον χρήστη από τον υπερκαθορισμό τους. Τα ευρήματα υπαγορεύουν τη μετάβαση στο μοντέλο της «προ-απενεργοποιημένης» κατοικίας: ενός κελύφους απαλλαγμένου από λειτουργικούς καταναγκασμούς, που σηματοδοτεί τη μετατόπιση του αρχιτεκτονικού βλέμματος από τη «λειτουργία» στη «δυνατότητα», προσφέροντας στον χρήστη ένα ανοιχτό πεδίο δράσης.

87

88

Προς μια «προ-απενεργοποιημένη» κατοικία Η έννοια της «προ-απενεργοποιημένης» κατοικίας (pre-deactivated dwelling) εισάγεται στην παρούσα εργασία ως μια μεθοδολογία διαχείρισης του χώρου της κατοικίας που στοχεύει στην ελαχιστοποίηση των εμποδίων κατά την οικειοποίησή του. Μέσω της ικανότητας προσαρμογής (adaptability), η προσέγγιση αυτή προάγει τη βιωσιμότητα και την αειφορία, επεκτείνοντας τον κύκλο ζωής νέων αλλά και υφιστάμενων κελυφών. Η πρόταση βασίζεται σε τρεις θεμελιώδεις σχεδιαστικές αρχές:

Από τη Λειτουργία στην περιβαλλοντική Ποιότητα (Προγραμματική Πολυδυναμία) Η πρώτη αρχή αφορά την «απο-ονομασία» των χώρων. Η κάτοψη παύει να οργανώνεται βάσει λειτουργικών ετικετών («καθιστικό», «υπνοδωμάτιο», κ.ο.κ) και δομείται βάσει χωρικών ποιοτήτων. Ορίζονται «Ζώνες Εξωστρέφειας» (φωτεινοί, διαμπερείς χώροι μέγιστων διαστάσεων για συλλογική δράση) και «Ζώνες Εσωστρέφειας» (προστατευμένοι, ήσυχοι θύλακες για ιδιωτικότητα). Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει στον χρήστη να χωροθετεί ελεύθερα τις δραστηριότητές του (ύπνος, εργασία, φαγητό), ανάλογα με την επιθυμία και τις μεταβαλλόμενες ανάγκες του, χωρίς να δεσμεύεται από την τυπολογία.

89

Το Όριο ως Μηχανισμός Διαπραγμάτευσης (Κλιμακωτό Πορώδες) Η δεύτερη αρχή αφορά τη ρευστοποίηση των ορίων σε πολλαπλές κλίμακες: από τη μικρο-κλίμακα του δωματίου έως τη μακρο-κλίμακα της σχέσης του κτιρίου με την πόλη. Το κέλυφος αντιμετωπίζεται ως ένα σύστημα «κλιμακωτού πορώδους». Ο σχεδιασμός οφείλει να προβλέπει την κατά περίσταση αυτονόμηση ή ενοποίηση των τμημάτων της κατοικίας, ανάλογα με την εκάστοτε συνθήκη συμβίωσης. Αντίστοιχα, στη μακρο-κλίμακα του αστικού ιστού, το όριο συγκροτείται ως ενεργό «κατώφλι» διαπραγμάτευσης, επιτρέποντας την εκτόνωση της ζωής προς τα έξω, αμφισβητώντας την απόλυτη στεγανότητα μεταξύ ιδιωτικής και δημόσιας σφαίρας.

Η κατοικία ως πεδίο Εγγραφής της μνήμης (Αποσύνδεση Υποδομής και Κελύφους) Η τρίτη αρχή αφορά την υλική συγκρότηση του κελύφους και τη σχέση του με τον χρόνο. Συνομιλώντας με τη θεωρία των «Συστημάτων Υποστήριξης» (supports) του N.J. Habraken, ο σχεδιασμός οφείλει να διασφαλίζει τον σαφή διαχωρισμό του μόνιμου φέροντος οργανισμού από τα εφήμερα στοιχεία πλήρωσης και δίκτυα παροχής. Ωστόσο, η ευελιξία εδώ δεν νοείται απλώς ως τεχνική δυνατότητα, αλλά ως το απαραίτητο υπόβαθρο για την εγγραφή του χρήστη-bricoleur. Αντίστοιχα, η υλικότητα της κατασκευής, οφείλει να είναι δεκτική στην οικειοποίηση, μετατρέποντας την κατοικία σε ένα δυναμικό πεδίο εγγραφής, έτοιμο να ενσωματώσει το «ίχνος» της κατοίκησης και τη μνήμη του χρήστη.

90

69.

NJ. Habraken, Supports: An Alternative to Mass Housing

91

Η ανθεκτικότητα του κελύφους και μελλοντικές προοπτικές Η μελέτη των «ιχνών» καταδεικνύει ότι η αθηναϊκή πολυκατοικία, παρότι σχεδιαστικά άκαμπτη, επιβιώνει χάρη στην εφευρετικότητα των χρηστών της να παρακάμπτουν τους κανόνες της. Συνεπώς, η διαχρονική αντοχή τόσο του νέου όσο και του υφιστάμενου κτιριακού αποθέματος κρίνεται πρωτίστως από την «κοινωνική του ευκαμψία». Ένα κτίριο που αδυνατεί να ακολουθήσει τη ρευστότητα της ζωής και να ενσωματώσει νέες μορφές κατοίκησης, οδηγείται σε απαξίωση, ανεξαρτήτως της κατασκευαστικής του ποιότητας. Σε επίπεδο μελλοντικής έρευνας, το ενδιαφέρον καλείται να μετατοπιστεί από τη θεωρητική διατύπωση της «προ-απενεργοποιημένης» κατοικίας στην πρακτική της εφαρμογής. Κρίνεται αναγκαία η διερεύνηση του θεσμικού πλαισίου, ώστε να εντοπιστούν οι θεσμικοί όροι που θα κατοχυρώσουν την τυπολογική ευελιξία, καθώς και η οικονομοτεχνική ανάλυση του μοντέλου σε πραγματικές συνθήκες. Το ζητούμενο είναι να εξεταστεί πώς η αρχιτεκτονική της «δυνατότητας» μπορεί να εφαρμοστεί μαζικά, μετατρέποντας το κτιριακό απόθεμα από τετελεσμένο προϊόν σε ένα ανοιχτό πεδίο, έτοιμο να υποδεχθεί τις μελλοντικές μορφές κατοίκησης.

92

Βιβλιογραφία

Αίσωπος, Γιάννης και Γιώργος Σημεοφορίδης (επιμ.), Η σύγχρονη (ελληνική) πόλη, 2η έκδ., Αθήνα: Metapolis Press / Δομές, 2001. Αίσωπος, Γιάννης και Γιώργος Σημεοφορίδης (επιμ.), Τοπία του Εκμοντερνισμού: Ελληνική Αρχιτεκτονική 1960-1990, Αθήνα: Metapolis Press, 2002. Γιαννακόπουλος, Κώστας (επιμ.), Σεξουαλικότητα: Θεωρίες και πολιτικές της ανθρωπολογίας, Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2006. Θεοχαροπούλου, Ιωάννα, Χτίστες, νοικοκυρές και η οικοδόμηση της σύγχρονης Αθήνας, Αθήνα: Στέγη Ιδρύματος Ωνάση / Εστία, 2022. Κάλφα, Κωνσταντίνα, Αυτοστέγαση τώρα! Η αθέατη πλευρά της αμερικανικής βοήθειας στην Ελλάδα, Αθήνα: Futura, 2019. Κοτιώνης, Ζήσης, Η τρέλα του τόπου: Αρχιτεκτονική στο ελληνικό τοπίο, Αθήνα: Εκκρεμές, 2004. Λαδά, Σάσα (επιμ.), Κατοικία: σχεδιάζω, κατασκευάζω, σκέπτομαι: Κείμενα για τη διδασκαλία και το σχεδιασμό της κατοικίας, Θεσσαλονίκη: University Studio Press, 2015. Λεοντίδου, Λίλα, Πόλεις της σιωπής: Εργατικός εποικισμός της Αθήνας και του Πειραιά, 1909-1940, Αθήνα: Πολιτιστικό Τεχνολογικό Ίδρυμα ΕΤΒΑ, 1989. Μαλούτας, Θωμάς, Η κοινωνική γεωγραφία της Αθήνας: Κοινωνικές ομάδες και κατοικία στην ελληνική πρωτεύουσα, Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2018. Μαλούτας, Θωμάς, Νικολίνα Μυωφά, Δημήτρης Μπαλαμπανίδης και Ιφιγένεια Δημητράκου (επιμ.), 37 Ιστορίες αθηναϊκών πολυκατοικιών, Αθήνα: Ίδρυμα Ωνάση, 2024. Σταυρίδης, Σταύρος, Από την πόλη-οθόνη στην πόλη-σκηνή, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 2002. Φιλιππίδης, Δημήτρης, Νεοελληνική Αρχιτεκτονική, Αθήνα: Μέλισσα, 1984. Φράμπτον, Κένεθ [Frampton, Kenneth]. Μοντέρνα Αρχιτεκτονική: Ιστορία και Κριτική. Μετάφραση Θεόδωρος Ανδρουλάκης και Μαρία Παγκάλου. Αθήνα: Θεμέλιο, 2009. Χατζησάββα, Δήμητρα, Σύγχρονες αρχιτεκτονικές θεωρήσεις: Σχέσεις φιλοσοφίας και αρχιτεκτονικής, Θεσσαλονίκη: University Studio Press, 2023.

Agamben, Giorgio. Homo Sacer: Sovereign Power and Bare Life. Translated by Daniel HellerRoazen. Stanford, CA: Stanford University Press, 1998.

Agamben, Giorgio. "On Potentiality." In Potentialities: Collected Essays in Philosophy, edited and translated by Daniel Heller-Roazen. Stanford, CA: Stanford University Press, 1999.

Agamben, Giorgio. Profanations. Translated by Jeff Fort. New York: Zone Books, 2007.

Agamben, Giorgio. State of Exception. Translated by Kevin Attell. Chicago: University of Chicago Press, 2005.

Agamben, Giorgio. The Time that Remains: A Commentary on the Letter to the Romans.

Translated by Patricia Dailey. Stanford, CA: Stanford University Press, 2005.

Bachelard, Gaston. The Poetics of Space. Translated by Maria Jolas. Boston: Beacon Press, 1994.

Benjamin, Walter. The Arcades Project. Translated by Howard Eiland and Kevin McLaughlin.

Cambridge, MA: Belknap Press, 1999.

Brand, Stewart. How Buildings Learn: What Happens After They're Built. New York: Viking, 1994.

Buch, Elana D. "Anthropology of Aging and Care." Annual Review of Anthropology 44 (2015)

94

Chiesi, Leonardo, and Paolo Costa. "How Design Is Appropriated: Understanding Habitation through the Observation of Situated Behavior." Social Sciences 12, no. 6 (2023): 319. https:// doi.org/10.3390/socsci12060319.

Cooper Marcus, Clare. House as a Mirror of Self: Exploring the Deeper Meaning of Home. Lake Worth, FL: Nicolas-Hays, Inc., 2006.

De Certeau, Michel. The Practice of Everyday Life. Translated by Steven Rendall. Berkeley: University of California Press, 1984.

Denzin, Norman K. The Research Act: A Theoretical Introduction to Sociological Methods. 2nd ed. New York: McGraw-Hill, 1978.

Douglas, Mary. Purity and Danger: An Analysis of Concepts of Pollution and Taboo. London: Routledge, 1966.

Evans, Robin. "Figures, Doors and Passages." Architectural Design 48, no. 4 (1978): 267–278.

Foucault, Michel. Discipline and Punish: The Birth of the Prison. Translated by Alan Sheridan.

New York: Vintage Books, 1977.

Freud, Sigmund. The Uncanny. Translated by David McLintock. London: Penguin, 2003.

Glick, Paul C. "The Family Cycle." American Sociological Review 12, no. 2 (1947) Habraken, N. John. The Structure of the Ordinary: Form and Control in the Built Environment.

Edited by Jonathan Teicher. Cambridge, MA: MIT Press, 1998.

Hall, Edward T. The Hidden Dimension. New York: Anchor Books, 1966. Heidegger, Martin.

Poetry, Language, Thought. Translated by Albert Hofstadter. New York: Harper Colophon Books, 1971.

Hill, Jonathan. Actions of Architecture: Architects and Creative Users. London: Routledge, 2003.

Jencks, Charles, and Nathan Silver. Adhocism: The Case for Improvisation. London: Secker & Warburg, 1972.

Latour, Bruno. Reassembling the Social: An Introduction to Actor-Network-Theory. Oxford: Oxford University Press, 2005.

Lefebvre, Henri. The Production of Space. Translated by Donald Nicholson-Smith. Oxford: Blackwell, 1991.

Lefebvre, Henri. Rhythmanalysis: Space, Time and Everyday Life. Translated by Stuart Elden and Gerald Moore. London: Continuum, 2004.

Lefebvre, Henri. Rhythmanalysis: Space, Time and Everyday Life. Translated by Stuart Elden and Gerald Moore. London: Continuum, 2004.

Lévi-Strauss, Claude. The Savage Mind. London: Weidenfeld and Nicolson, 1966.

Miller, Daniel, ed. Home Possessions: Material Culture Behind Closed Doors. Oxford: Berg, 2001.

Morley, David. Family Television: Cultural Power and Domestic Leisure. London: Comedia, 1986.

Pallasmaa, Juhani. The Eyes of the Skin: Architecture and the Senses. Chichester: WileyAcademy, 2005.

Patton, Michael Quinn. Qualitative Research & Evaluation Methods. 3rd ed. Thousand Oaks, CA: Sage Publications, 2002.

Perec, Georges. Species of Spaces and Other Pieces. Translated by John Sturrock. London: Penguin, 1997.

Pink, Sarah, et al. Anthropologies and Futures: Researching Emerging and Uncertain Worlds.

London: Routledge, 2017.

95

Schneider, Tatjana, and Jeremy Till. Flexible Housing. Oxford: Architectural Press, 2007.

Sennett, Richard. Building and Dwelling: Ethics for the City. London: Allen Lane, 2018.

Spain, Daphne. Gendered Spaces. Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1992.

Thompson, Michael. Rubbish Theory: The Creation and Destruction of Value. Oxford: Oxford University Press, 1979.

Tichi, Cecelia. Electronic Hearth: Creating an American Television Culture. New York: Oxford University Press, 1991.

Till, Jeremy. Architecture Depends. Cambridge, MA: MIT Press, 2009.

Whyte, Jessica. Catastrophe and Redemption: The Political Thought of Giorgio Agamben.

Albany: SUNY Press, 2013.

Yanagi, Soetsu, The Beauty of Everyday Things, trans. Michael Brase, London: Penguin Classics, 2019.

Yin, Robert K. Case Study Research: Design and Methods. 3rd ed. Thousand Oaks, CA: Sage Publications, 2003

96

Κατάλογος εικόνων, σκίτσων, χαρτών

χάρτ. 1. Χαρτογράφηση της έρευνας (Υπόβαθρο: Google Earth, επεξεργασία συγγραφέα)

Περίπτωση 1: Η κατοικία ως «υβρίδιο» σκ.1. Κάτοψη σκ. 2. Κάτοψη έπειτα από παρεμβάσεις χρηστών 1-2. Το «Πανοπτικόν» (1791). Σχέδιο: Willey Reveley (Πηγή: Wikimedia Commons). 3. Ίχνος καθαίρεσης τοίχου.

4-5. Σχέδιο παραθύρου φωταγωγού. 6. Η ημιδιαφανής δίφυλλη πόρτα. 7-8. Η νέα οικογενειακή εστία.

Περίπτωση 2: Η κατοικία ως «καταφύγιο» σκ.3. Κάτοψη και χαρτογράφηση χρήσεων 9. Η «επίσημη» τραπεζαρία. 10. Υβριδικός χώρος εργασίας. 11-14. ARCHIVE: OBJECTS AS POTENTIALITY. Η ύλη ως δυνατότητα / Η συσσώρευση ως μηχανισμός διατήρησης μνήμης.

Περίπτωση 3: Η κατοικία ως «κληρονομιά» σκ.4. Κάτοψη σκ. 5. Κάτοψη έπειτα από παρεμβάσεις χρηστών. 15. Η τραπεζαρία. 16-17. Αποξήλωση δαπέδου. 18-29. ARCHIVE: MATTER OUT OF PLACE. Υλικά εκτός τόπου / Τεκμήρια αποξήλωσης.

Περίπτωση 4: Η κατοικία ως «πεδίο μάχης» σκ. 6. Κάτοψη σκ. 7. Κάτοψης έπειτα από παρεμβάσεις χρηστών 30. Πανοραμική θέα βεράντας. 31-32. Λεπτομέρεια δαπέδου. 33. Τοίχος υπνοδωματίου. 34. Το μπαλκόνι που έκλεισε.

Περίπτωση 5: Η κατοικία ως «μουσείο» σκ.8. Κάτοψη σκ. 9. Κατακόρυφη διάχυση της οικογένειας στο κτίριο 35. Κλιμακοστάσιο πολυκατοικίας. 36. Λεπτομέρεια δαπέδου. 37. Η «επίσημη» τραπεζαρία. 38. Η βοηθητική τραπεζαρία. 39. Ίχνος σωληνώσεων καλοριφέρ. 40. Το δωμάτιο της θείας. 41. Υπνοδωμάτιο εγγονού. 42. Πλαστικά ποτήρια.

Το σύνολο του φωτογραφικού υλικού και των διαγραμμάτων προέρχεται από το προσωπικό αρχείο του ερευνητή και την επιτόπια καταγραφή στα πεδία μελέτης. Εξαιρούνται οι εικόνες όπου αναγράφεται ρητά διαφορετική πηγή.

98

Παραρτήματα

Παράστημα 1: Οδηγός Ημι-δομημένων συνεντεύξεων ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΜΕΡΟΣ (Καταγραφή Βασικών Πληροφοριών) 1. Πόσα άτομα μένουν μόνιμα στο σπίτι αυτό και ποιες είναι οι ηλικίες σας; 2. Πόσο καιρό μένετε εδώ; ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΟΝ ΧΩΡΟ 3. Πώς θα περιγράφατε τη σχέση σας με αυτό το σπίτι; Τι σας αρέσει περισσότερο και τι λιγότερο; 4. Μπορείτε να μου δείξετε μια γωνία ή ένα σημείο του σπιτιού που έχει μια ιδιαίτερη ιστορία ή σημασία για εσάς; ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ (Το ΚΥΡΙΟ ΜΕΡΟΣ) 5. Μπορείτε να μου δείξετε κάποιες αλλαγές που έχετε κάνει στο σπίτι για να λειτουργεί καλύτερα για εσάς; (π.χ., στο πάτωμα, στους τοίχους, στα έπιπλα, στη διάταξη).

6. Γιατί αποφασίσατε να κάνετε; Ποιο ήταν το κίνητρο; 7. Πώς ήταν ο χώρος πριν από αυτή την αλλαγή και πώς άλλαξε η καθημερινότητά σας μετά; 8. Υπήρξε κάτι που θέλατε να αλλάξετε αλλά δεν μπορέσατε για οποιονδήποτε λόγο; ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ 9. Πώς μοιράζεστε τους κοινόχρηστους χώρους (αν υπάρχουν); Υπάρχουν "άτυποι κανόνες"; 10. Πώς έχει αλλάξει ο τρόπος που χρησιμοποιείτε το σπίτι με το πέρασμα του χρόνου ή με αλλαγές στην οικογένειά σας; ΚΛΕΙΣΙΜΟ 11. Αν μπορούσατε να αλλάξετε οτιδήποτε σε αυτό το σπίτι για να ανταποκριθεί ακόμα καλύτερα στη ζωή σας, τι θα ήταν; 12. Υπάρχει κάτι άλλο που θεωρείτε σημαντικό και δεν το ρώτησα;

100

Κανένας σχεδιασμός δεν μπορεί να προβλέψει πλήρως την καθημερινότητα. Μέσα από το απρόβλεπτο της ζωής, προκύπτουν νέες ανάγκες που αποδομούν το αρχικό κέλυφος, μετασχηματίζοντάς το τελικά προς όφελος της κατοίκησης. Αντλώντας από την πολιτική φιλοσοφία του Giorgio Agamben και τις έννοιες της «Βεβήλωσης» και της «Απενεργοποίησης», η παρούσα έρευνα μελετά τη σύγκρουση ανάμεσα στο τυποποιημένο κέλυφος και τον σύγχρονο ένοικο. Μια μελέτη για τα ίχνη της ζωής ως πράξεις αντίστασης. Μια πρόταση για μια «προ-απενεργοποιημένη» αρχιτεκτονική, έτοιμη να παραδοθεί στην ελεύθερη χρήση.