Καθημερινές Πρακτικές_μελέτη σε τρεις αλάνες της Νίκαιας

Γραφάκου Σωτηρία-Αφροδίτη ερευνητική εργασία

Καθημερινές Πρακτικές μελέτη σε τρεις αλάνες της Νίκαιας

Θα ήθελα να ευχαριστήσω την καθηγήτριά μου, Βάσω, για τη μεθοδική καθοδήγηση και την υποστήριξή της, που υπήρξαν καθοριστικές για την ολοκλήρωση αυτής της ερευνητικής εργασίας. Ευχαριστώ τους δικούς μου ανθρώπους, για την στήριξή τους και την εμπιστοσύνη που μου δείχνουν σε οποιοδήποτε εγχείρημα, την Δήμητρα και τον Άγγελο για τη βοήθειά τους σε κάθε βήμα, μέχρι την τελική μορφή αυτού του τεύχους. Ένα ξεχωριστό ευχαριστώ στις κατοίκους της περιοχής, κ.Σοφία, κ.Δ, κ.Ελένη, οι οποίες ανοίγοντας τα σπίτια τους με έκαναν να αισθανθώ πραγματικά καλοδεχούμενη.

Καθημερινές Πρακτικές

μελέτη σε τρεις αλάνες της Νίκαιας ~ Daily Practices a study of three courtyards in Nikaia

Γραφάκου Σωτηρία-Αφροδίτη επιβλέπουσα: Τροβά Βάσω

Ερευνητική Εργασία Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Βόλος/ Ιανουάριος 2025

Περίληψη Η παρούσα ερευνητική εργασία εξετάζει τη σχέση των κοινόχρηστων χώρων, γνωστών ως αλάνες, με το δίπολο δημόσιου-ιδιωτικού στη Νίκαια, μια περιοχή με πλούσια προσφυγική ιστορία και ιδιαίτερη αρχιτεκτονική ταυτότητα. Εστιάζει στον τρόπο που οι κάτοικοι οικειοποιούνται αυτούς τους χώρους μέσα από δραστηριότητες και αντικείμενα, μετατρέποντάς τους σε υβριδικούς χώρους όπου τα όρια μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου θολώνουν. Οι αλάνες, από τον 20ό αιώνα μέχρι σήμερα, εξελίχθηκαν από καθημερινοί χώροι πρακτικών αναγκών σε σημεία κοινωνικής συνύπαρξης και προσωπικής έκφρασης. Το πρώτο μέρος εστιάζει στη βιβλιογραφική επισκόπηση , παρουσιάζοντας το ιστορικό πλαίσιο της Νίκαιας, από τη δημιουργία της ως προσφυγικού συνοικισμού μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή έως την ένταξή της στον αστικό ιστό της Αθήνας, καταγράφοντας τις πολεοδομικές παρεμβάσεις και τις κοινωνικές διεργασίες που επηρέασαν τη διαμόρφωση των κοινόχρηστων χώρων. Η έρευνα πεδίου, που αποτέλεσε το επόμενο στάδιο της μελέτης, βασίστηκε σε συγκεκριμένες μεθοδολογικές προσεγγίσεις για την καταγραφή της ανθρώπινης δραστηριότητας στις αλάνες, με κύριο άξονά της το οπτικό πεδίο (isovist) του Benedikt, και την επιτόπια παρατήρηση σε επιλεγμένες αλάνες, για την καταγραφή ανθρώπινων δραστηριοτήτων και αντικειμένων. Οι πρακτικές αυτές ανέδειξαν τη συμβολή της φυσικής διαμόρφωσης και της τοποθέτησης αντικειμένων στη μεταμόρφωση των αλανών σε χώρους ενδιάμεσης συνθήκης. Το τρίτο μέρος εξετάζει τις αλάνες ως πεδία κοινωνικής δράσης και νοηματοδότησης, όπου οι καθημερινές δραστηριότητες και τα αντικείμενα λειτουργούν ως μέσα οριοθέτησης και εξατομίκευσης. Οι κάτοικοι, μέσα από συλλογικές πρακτικές και αντικείμενα, διαπραγματεύονται τα όρια μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού, δημιουργώντας χώρους που ενισχύουν τη ρευστότητα και την κοινωνική συνοχή. Συμπερασματικά, οι αλάνες της Νίκαιας αναδεικνύονται ως ζωντανοί χώροι αλληλεπίδρασης, συνδυάζοντας την οικειότητα του ιδιωτικού με τη συλλογικότητα του δημοσίου. Αυτοί οι χώροι, με τη ρευστότητα και τη μεταβατικότητά τους, υπογραμμίζουν τη σημασία της καθημερινότητας στη διαμόρφωση του αστικού ιστού και της κοινωνικής συνοχής, ενώ παραμένουν κρίσιμα πεδία χωρικής και κοινωνικής αλληλεπίδρασης.

__δημόσιο-ιδιωτικό // κοινός χώρος // όρια // εξατομίκευση // μεταβατικότητα__

Abstract This research paper examines the relationship between public spaces, known as courtyards, and the public-private dichotomy in Nikaia, an area with a rich refugee history and a particular architectural identity. It focuses on how residents appropriate these spaces through activities and objects, turning them into hybrid spaces where the boundaries between private and public become blurred. From the 20th century to the present day, courtyards have evolved from everyday spaces of practical needs to places of social coexistence and personal expression.

The first part focuses on the bibliographical overview, presenting the historical context of Nikaia, from its creation as a refugee settlement after the Asia Minor Catastrophe to its integration into the urban fabric of Athens, recording the urban planning interventions and social processes that influenced the configuration of public spaces. The fieldwork, which was the next stage of the study, was based on specific methodological approaches to record human activity in the courtyards, with Benedikt’s isovist approach as its main focus, and on field observation in selected courtyards to record human activities and objects. These practices highlighted the contribution of physical configuration and object placement to the transformation of the courtyards in intermediate condition spaces. The third part examines the courtyards as fields of social action and signification, where everyday activities and objects function as means of demarcation and individuation. Through collective practices and objects, residents negotiate the boundaries between public and private, creating spaces that enhance fluidity and social cohesion.

In conclusion, the courtyards of Nikaia emerge as living spaces of interaction, combining the intimacy of the private with the collectivity of the public. These spaces, with their fluidity and transitivity, underline the importance of everyday life in shaping the urban fabric and social cohesion, while remaining crucial fields of spatial and social interaction.

__public-private // common space // thresholds // personalization // transitivity__

Πίνακας Περιεχομένων

Ερευνητικό Ερώτημα 10 Μέρος Πρώτο 11-24

[Βιβλιογραφική Έρευνα] Από τον προσφυγικό συνοικισμό στην αστική πραγματικότητα Δημιουργώντας τις αλάνες 18

Μέρος Δεύτερο

13

25-42

[Έρευνα Πεδίου]

Μεθοδολογία καταγραφής Έρευνα πεδίου 30

Μέρος Τρίτο

27

43-63

[Συζήτηση] Η ανθρώπινη ύπαρξη ως πράξη: δραστηριότητες και αντικείμενα Η ανθρώπινη δραστηριότητα ως πρόθεση Ανθρώπινα ενεργήματα 45 (Άυλη) διαμόρφωση ορίων 49 Δραστηριότητες και αντικείμενα 52 Το αντικείμενο ως πρόθεση Αντικατοπτρισμοί ιδιωτικότητας στην αλάνα Επανάχρηση και αυτοσχεδιασμός 60

Αντι-επιλόγου 64 Αναφορές και Συμπληρωματικό Yλικό 65-69 Βιβλιογραφία 66 Δικτυογραφία 67 Κατάλογος Εικόνων-Διαγραμμάτων-Χαρτών

Παράρτημα 68-95 κατόψεις ο.τ.1 71 κατόψεις ο.τ.2 76 κατόψεις ο.τ.3 81 παράρτημα εικόνων 86

68

54

Ερευνητικό Ερώτημα Η παρούσα ερευνητική εργασία εξετάζει τις αλάνες της Νίκαιας ως μοναδικούς ενδιάμεσους χώρους, οι οποίοι αντικατοπτρίζουν τη δυναμική σχέση μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού χώρου στο αστικό περιβάλλον. Οι αλάνες αποτελούν χώρους με ιδιαίτερη σημασία για την καθημερινότητα των κατοίκων, καθώς συνδυάζουν πρακτικές ανάγκες, κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και προσωπικές οικειοποιήσεις. Σκοπός της εργασίας είναι να διερευνήσει πώς αυτοί οι χώροι, με τη ρευστότητα και την πολυμορφία που τους χαρακτηρίζει, διαμορφώνουν την κοινωνική συνοχή, ενισχύουν την αίσθηση κοινότητας και συμβάλλουν στη διαμόρφωση της αρχιτεκτονικής και κοινωνικής ταυτότητας της περιοχής. Η ανάλυση εστιάζει σε μια σειρά από κρίσιμα ερωτήματα: Πώς οι κάτοικοι της Νίκαιας χρησιμοποιούν και νοηματοδοτούν τις αλάνες μέσα από τις καθημερινές τους πρακτικές; Ποιο ρόλο διαδραματίζουν τα αντικείμενα, όπως καρέκλες και αυτοσχέδιες κατασκευές, στη μετατροπή αυτών των χώρων σε υβριδικούς, όπου το δημόσιο και το ιδιωτικό συνυπάρχουν και επαναπροσδιορίζονται; Με ποιον τρόπο οι χωρικές διαμορφώσεις και οι κοινωνικές χρήσεις αυτών των ενδιάμεσων δημόσιων χώρων επηρεάζουν την κοινωνική δυναμική και τη συνολική δομή του αστικού ιστού; Με αφετηρία τα ερωτήματα αυτά, η εργασία φιλοδοξεί να αναδείξει τον ρόλο των αλανών ως κρίσιμα σημεία συνάντησης της αρχιτεκτονικής, της κοινωνικής καθημερινότητας και των μεταβαλλόμενων αναγκών μιας ιστορικά φορτισμένης περιοχής, όπως η Νίκαια. Η έρευνα επιχειρεί να συνδυάσει την αρχοτεκτονική και κοινωνιολογική προσέγγιση με την παρατήρηση του σύγχρονου αστικού περιβάλλοντος, προσφέροντας μια πολύπλευρη κατανόηση της σημασίας αυτών των χώρων για τους κατοίκους και την ευρύτερη κοινότητα.

10

Μέρος

Πρώτο

μέρος πρώτο

Από τον προσφυγικό συνοικισμό στην αστική πραγματικότητα: το χρονικό της Κοκκινιάς Η επικρατέστερη άποψη είναι πως η Παλαιά Κοκκινιά πήρε τ’ όνομά της απ’ την προγενέστερη ονομασία της περιοχής “Κοκκινάδα”. Με την άφιξη των Μικρασιατών προσφύγων μετονομάζεται σε Νέα Κοκκινιά, ενώ το 1939 ο Δήμος προκηρύσσει διαγωνισμό για τη μετονομασία της πόλης, η οποία από Νέα Κοκκινιά ονομάζεται Νίκαια μέχρι και σήμερα. (Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, (1940), ΦΕΚ Α’ 271: Μετονομασία και Καθορισμός Υποχρεώσεων, Εκδόθηκε στις 03 Σεπτεμβρίου 1940, Αθήνα, Εθνικό Τυπογραφείο) 1

Ο όρος «πρόσφυγας» δηλώνει τον ιδιαίτερο τρόπο μετανάστευσης, τον αναγκαστικό εκτοπισμό από την πατρική γη. (Ηνωμένα Έθνη, (1951), Σύμβαση για το καθεστώς των προσφύγων,Υπογράφηκε στη Γενεύη στις 28 Ιουλίου 1951, Έναρξη ισχύος: 22 Απριλίου 1954, Κυρώθηκε με το ν.δ. 3989/1959, σ.21) 2

Με την έννοια «ντόπιοι» περιγράφεται το σύνολο του πληθυσμού που είχε μετοικήσει από την τότε ελληνική επικράτεια στην περιοχή πριν από την έλευση των Μικρασιατών προσφύγων.

3

Η σύμβαση της Λοζάνης (30 Ιανουαρίου 1923) προέβλεπε την πρώτη στα χρονικά υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών -όπως ονομάστηκαν τότε οι επιχειρήσεις «εθνοκάθαρσης»-, η οποία επικυρώθηκε από τις Μεγάλες Δυνάμεις (ΗΒ, Γαλλία, Ιταλία, ΗΠΑ, Ιαπωνία, ΕΣΣΔ) με τη Συνθήκη της Λοζάνης στις 24 Ιουλίου του 2023. (Βουλή των Ελλήνων, Η Συνθήκη της Λοζάνης (1923), Αθήνα: Βουλή των Ελλήνων) 4

Σύμφωνα με τα αρχικά επίσημα στοιχεία της απογραφής πληθυσμού του 1928, καταγράφηκαν συνολικά 1.221.849 πρόσφυγες, αλλά αναμφίβολα ο πραγματικός αριθμός ανθρώπων που έφτασαν στην Ελλάδα και έλαβαν βοήθεια ήταν μεγαλύτερος. (Hirschon, R., (2004), «Οι κληρονόμοι της Μικρασιατικής Καταστροφής», Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, σ.94) 5

εικ.02: “1964”

Η Νέα Κοκκινιά (σήμερα Νίκαια)1 ανήκει στους μεγαλύτερους προσφυγικούς οικισμούς της χώρας και διαμορφώθηκε μέσα σε πολύπλοκες κοινωνικές διαδικασίες που σχετίζονται με τη μνήμη του χαμένου τόπου, τη συνύπαρξη προσφύγων2 και «ντόπιων»3, τη διαδικασία αστικοποίησης και εκβιομηχάνισης, καθώς και τη δημιουργία ενός μοναδικού συνόλου ταυτοτήτων στις γειτονιές της. Η εγκατάσταση των Μικρασιατών προσφύγων στην Παλαιά Κοκκινιά μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 ήταν μέρος μιας πρωτοφανούς ανθρωπιστικής κρίσης. Το 1922, με την προέλαση του τουρκικού στρατού και την καταστροφή της Σμύρνης, η οποία λεηλατήθηκε και έπειτα κάηκε, άρχισε η μαζική έξοδος του χριστιανικού πληθυσμού από τη Μικρά Ασία. Το 1923, με τη Σύμβαση της Λοζάνης4, συμφωνήθηκε επίσημα η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών, που οδήγησε στην εισροή περισσότερων από 1,21,4 εκατομμυρίων Ελλήνων προσφύγων5. Η Νέα Κοκκινιά υπήρξε ο μεγαλύτερος προσφυγικός συνοικισμός του Πειραιά, με πληθυσμό μηδενικό το 1920, 33.201 κατοίκους το 1928 και 40.000 το 1934, αντανακλώντας την ταχεία και μαζική εγκατάσταση προσφύγων στην περιοχή. Οι πρώτες προσπάθειες για την αποκατάσταση των προσφύγων συντονίστηκαν από την Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων (ΕΑΠ), η οποία ιδρύθηκε το 1923, σε μια προσπάθεια να αντιμετωπιστούν οι επιπτώσεις της μαζικής εισροής προσφύγων μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Το έργο της ΕΑΠ συνεχίστηκε από το Ταμείο Προστασίας Προσφύγων (1930), με έμφαση στην αγροτική εγκατάσταση, αφήνοντας όμως σε δεύτερη μοίρα τις ανάγκες των προσφύγων που εγκαταστάθηκαν στα αστικά κέντρα. Σε περιοχές όπως η Κοκκινιά, η κατάσταση ήταν εξαιρετικά δύσκολη. Οι πρόσφυγες ζούσαν σε παραπήγματα και παράγκες, χωρίς βασικές υποδομές, όπως αποχέτευση ή τρεχούμενο νερό. Σύμφωνα με τα στοιχεία της R. Hirschon, η οποία διεξήγαγε επιτόπια έρευνα διάρκειας 14 μηνών το 1972 στην Νίκαια, αυτές οι συνθήκες παρέμειναν ιδιαίτερα άσχημες ακόμα και δεκαετίες μετά την άφιξη των προσφύγων. Η ανεργία ήταν διαδεδομένη, ενώ η φτώχεια και η έλλειψη στοιχειώδους υγιεινής οδηγούσαν σε υψηλά επίπεδα θνησιμότητας. Σε άρθρο εφημερίδας της εποχής αναφέρονται τα πολλά προβλήματα της περιοχής: «Η Ν.Κοκκινιά με 45-50 χιλιάδες που οι απογραφές ανεβάζουν μόνο σε 33 χιλιάδες έχει πολλά προβλήματα. Το πρώτο είναι η παραμέληση της ιατρικής περίθαλψης των κατοίκων από το κράτος. Το δεύτερο η καθαριότητα […], καθώς διάφοροι χοίροι τριγυρίζουν ελεύθεροι και ανατρέπουν τους κάδους απορριμμάτων για να βρουν

13

μέρος πρώτο

τροφή. Τρίτο η έλλειψη των δημόσιων ουρητηρίων που αναγκάζει τους κατοίκους να ουρούν όπου βρουν […]. Το τέταρτο είναι η άμεση ανάγκη αποσυμφόρησης των παραγκών. Όταν έφθασαν εδώ οι πρόσφυγες στεγάστηκαν σε 4.484 παράγκες, 6.390 οικογένειες! Σε κάθε παράγκα δηλ. δύο ανδρόγυνα συστεγάζονται «εξασφαλίζοντας» το οικογενειακό τους άσυλο με μια διάτρητη κουβέρτα κρεμασμένη στη μέση… Το πέμπτο η ύδρευση […]. Το έκτο ο φωτισμός […]. Το έβδομο η ανυπαρξία Ληξιαρχείου σε μια τόσο μεγάλη «πόλη»; Το όγδοο η συγκοινωνία. Από το σημείο που τελείωνε η άσφαλτος, η διάβαση ήταν Οδύσσεια»6. Τους πρώτους μήνες του 1923, καταγράφονταν περίπου 6.000 θάνατοι τον μήνα, κυρίως εξαιτίας των ανθυγιεινών συνθηκών διαβίωσης, της έλλειψης φαρμακευτικής περίθαλψης και του συνωστισμού σε πρόχειρους καταυλισμούς. Η θνησιμότητα ήταν ιδιαίτερα υψηλή μεταξύ των βρεφών και των παιδιών, καθώς οι υποδομές ήταν ανεπαρκείς για την κάλυψη των αναγκών υγειονομικής φροντίδας, με τις γεννήσεις να υπολείπονται σημαντικά των θανάτων7. Επιπλέον, οι κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες στην περιοχή της Νίκαιας δεν βελτιώθηκαν γρήγορα. Μέχρι και το 1972, πολλοί πρόσφυγες εξακολουθούσαν να ζουν κάτω από δύσκολες συνθήκες, με το μορφωτικό επίπεδο να παραμένει χαμηλό, καθώς τα παιδιά αναγκάζονταν να δουλέψουν, παραμελώντας την μόρφωσή τους. Παρόλο που η περιοχή σταδιακά αναπτύχθηκε και ενσωματώθηκε στον αστικό ιστό της Αθήνας, η φτώχεια και η κοινωνική περιθωριοποίηση παρέμειναν χαρακτηριστικά δεκαετιών μετά την άφιξή τους. Μέχρι το 1930, οι ανάγκες στέγασης εξακολουθούσαν να μην έχουν καλυφθεί επαρκώς, παρά την κατασκευή πλήθους συνοικισμών στις παρυφές μεγάλων πόλεων και σε μικρά αστικά κέντρα. Ακόμα και μετά τη διάλυση της ΕΑΠ το 1930, όπου το Υπουργείο Κοινωνικής Πρόνοιας ανέλαβε τη συνέχιση του έργου αποκατάστασης, παρέμεναν χωρίς στέγη πάνω από 30.000 οικογένειες στις πόλεις και 12.000 στους αγροτικούς οικισμούς, με μόνο το 1/5 του συνολικού προϋπολογισμού8 να είχε δαπανηθεί στις αστικές περιοχές. Η δεκαετία του 1940 βρήκε τους προσφυγικούς πληθυσμούς σε δύσκολη θέση, καθώς οι συνθήκες χειροτέρευαν λόγω των καταστροφών του πολέμου. Χρειάστηκε μέχρι το 1950 ώστε να αναγνωριστεί ξανά η δυσχερής κατάσταση που αντιμετώπιζαν πολλές οικογένειες και να ξεκινήσει μια νέα πρωτοβουλία με τίτλο «Στέγαση Αστών Προσφύγων». Τα αστικά κέντρα είχαν πλέον επιδεινωμένες συνθήκες λόγω βομβαρδισμών, πολεμικών καταστροφών και της εμφύλιας σύγκρουσης, ενώ εξακολουθούσε να υπάρχει μετακίνηση νέων προσφύγων από χώρες των Βαλκανίων και από πολλά χωριά που υπέστησαν ζημιές κατά τον εμφύλιο πόλεμο.

14

(Μακρίδης, Δ., (1928) «Πως ζουν οι πρόσφυγες εις Ν.Κοκκινιάν;», Ημερήσιος Τύπος) 6

Από το 1923 έως το 1925 η αναλογία θανάτων και γεννήσεων ήταν 3 προς 1 και σε ορισμένα μέρη της χώρας 20% περίπου των προσφύγων πέθαναν μέσα σε έναν χρόνο (Pentzopoulos, D., (1962), «The Balkan Exchange of Minorities and Its Impact Upon Greece», Λονδίνο, Hurst & Company) 7

Αναφέρεται πως η διεθνής χρηματοδότηση, κυρίως από δάνεια που δόθηκαν σε δύο δόσεις, ανερχόταν συνολικά σε 19 περίπου εκατομμύρια στερλίνες. (στο ίδιο) 8

μέρος πρώτο

εικ.03: “Πρώτοι κάτοικοι”

(Mazower, M., (1994), «Στην Ελλάδα του Χίτλερ: Η εμπειρία της Κατοχής», Αθήνα, Αλεξάνδρεια) 9

Παρά τις δυσκολίες, η Κοκκινιά διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο τόσο οικονομικά, μέσω της επιχειρηματικής δράσης των προσφύγων, όσο και πολιτικά, καθώς υπήρξε προπύργιο της αντίστασης κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η δυσαρέσκεια των προσφύγων σχετικά με τις βασικές ελλείψεις τους συνέβαλλε στην μαζική συσπείρωσή τους στο Κομμουνιστικό Κόμμα, με την Κοκκινιά να θεωρείται βασικός πυρήνας του κομμουνισμού. Κατά τη διάρκεια της εποχής της Αντίστασης και του Εμφυλίου, οι κάτοικοι της Κοκκινιάς συμμετείχαν ενεργά στον αγώνα, με βάση την κοινότητα και τη συλλογική οργάνωση, με το ΕΑΜ Κοκκινιάς να είναι η μεγαλύτερη ΕΑΜική οργάνωση στην ευρύτερη περιοχή του Πειραιά. Το 1944 «η Κοκκινιά ήταν ένας λαβύρινθος από βρώμικα δρομάκια και παράγκες, που είχαν ξεφυτρώσει στο μεσοπόλεμο στα νοτιοδυτικά της πόλης για να στεγάσουν τους πρόσφυγες από τη Μικρασία, με τους ανοιχτούς υπονόμους της, τους σωρούς σκουπιδιών και τις βρωμερές καλύβες, ήταν τυπικό παράδειγμα προσφυγικής συνοικίας. Οι κάτοικοί της είχαν τραβήξει τα πάνδεινα στο λιμό του 1941-42 και είχαν κερδίσει τη φήμη μιας από τις “κόκκινες” γειτονιές της πρωτεύουσας»9. Μετά το 1950, η Νίκαια υπέστη σημαντικές αλλαγές, οι οποίες συνδέονται άμεσα με τις κοινωνικές και αρχιτεκτονικές μεταβολές που έλαβαν χώρα σταδιακά σε ολόκληρη την Ελλάδα. Η αντιπαροχή στη δεκαετία του ‘50 υπήρξε καθοριστικός παράγοντας στην ανέγερση πολυκατοικιών και στην Νίκαια, σαν μια προσπάθεια αντιμετώπισης του ήδη οξυμένου στεγαστικού ζητήματος της εποχής. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η αύξηση του πληθυσμού και οι κοινωνικές αλλαγές όξυναν την επιτακτική ανάγκη για στέγαση. Μέσω του συστήματος της αντιπαροχής, οι ιδιοκτήτες γης συνεργάστηκαν με εργολάβους για την κατασκευή πολυκατοικιών, επιτρέποντας έτσι τη γρήγορη κάλυψη των στεγαστικών αναγκών. Η Νίκαια, που είχε υποστεί μεγάλες αλλαγές λόγω συνεχόμενων μεταναστευτικών ροών, μεταμορφώθηκε σε έναν πυκνοκατοικημένο αστικό χώρο,

15

μέρος πρώτο

όπου οι πολυκατοικίες έγιναν κομμάτι της νέας αστικής πραγματικότητας και της προσπάθειας για την εξασφάλιση αξιοπρεπούς στέγης για τις οικογένειες της περιοχής. Κατά τη δεκαετία του 1960, οι πρώτοι εσωτερικοί μετανάστες από αγροτικές περιοχές άρχισαν να εγκαθίστανται στην περιοχή10, προσθέτοντας νέες ομάδες κατοίκων, καθώς μέχρι τότε στον πυρήνα των οικισμών κατοικούσαν αποκλειστικά Μικρασιάτες πρόσφυγες και οι απόγονοί τους. Αυτοί οι εσωτερικοί μετανάστες, άνθρωποι που αναγκάστηκαν να φύγουν από τα χωριά τους λόγω φυσικών καταστροφών, πολιτικών διωγμών ή οικονομικής δυσπραγίας, κατέφυγαν στα μεγάλα αστικά κέντρα και κάποιοι από αυτούς εγκαταστάθηκαν στους προσφυγικούς συνοικισμούς, αντικαθιστώντας Μικρασιάτες που «άλλαξαν τάξη», που ξέφυγαν από την προσφυγική. Αυτοί οι άνθρωποι έφταναν σχεδόν απόλυτα εξαθλιωμένοι στα αστικά κέντρα, βιώνοντας τον δικό τους κατατρεγμό, και ενσωματώνονταν στη ζωή της γειτονιάς με την ίδια «προσφυγοποίηση»11. Η ανέγερση πολυκατοικιών ακολουθούσε το μοντέλο της πυκνής αστικοποίησης που επικράτησε στην Αθήνα και σε άλλες μεγάλες πόλεις της Ελλάδας κατά τη μεταπολεμική περίοδο. Αυτές οι πολυκατοικίες, συχνά τριώροφες ή τετραώροφες, ήρθαν να αντικαταστήσουν τις πρόχειρες παράγκες και τις χαμηλής ποιότητας κατοικίες που είχαν κατασκευαστεί γρήγορα για να φιλοξενήσουν τους πρόσφυγες. Ωστόσο, στην δειγματοληπτική έρευνά της στην περιοχή των Γερμανικών η R.Hirschon σημειώνει: «Το 1970 μόνο το 20% των αρχικών κτιρίων είχε αντικατασταθεί, ενώ το 80% παρέµενε. Ακόµη και τριάντα χρόνια αργότερα, το 2001, παρά την αυξανόµενη ευηµερία, παρέµεινε το 40% των αρχικών κατασκευών. Τέσσερα χρόνια αργότερα, η έρευνά μου το 2005 έδειξε ότι το 34% των αρχικών σπιτιών εξακολουθούσε να υφίσταται, αλλά δεν κατοικούνταν όλα». Η Νίκαια, όπως και πολλές άλλες προσφυγικές συνοικίες της Αττικής, ενσωματώθηκε σταδιακά στον ευρύτερο αστικό ιστό της Αθήνας. Η συνεχής εισροή πληθυσμού από την ύπαιθρο, σε συνδυασμό με τις μεταναστευτικές ροές της δεκαετίας του 1960, συνέβαλαν στην πυκνότητα και την έντονη αστικοποίηση της περιοχής. Παράλληλα, η βιομηχανική ανάπτυξη12 στον Πειραιά και στις γύρω περιοχές προσέλκυσε εργατικό δυναμικό, ενισχύοντας την οικονομική δραστηριότητα της Νίκαιας, δημιουργώντας τα γνωστά σήμερα «εκτεταμένα, αυθόρμητα, αναπτυσσόμενα λαϊκά και εργατικά προάστεια»13. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας (1967-1974), η Νίκαια, όπως και πολλές άλλες προσφυγικές συνοικίες, υπέστη πολιτικές καταστολής, ενώ η περίοδος της μεταπολίτευσης χαρακτηρίστηκε από την αναζωογόνηση των κοινωνικών κινημάτων και την ενεργό συμμετοχή της Νίκαιας στην πολιτική σκηνή. Η περιοχή ήταν κέντρο αντιστασιακής δράσης, έχοντας βαθιές ρίζες

16

Με το ξεκίνημα των διαδικασιών μεταπολεμικής αστικοποίησης, επηρεάζεται άμεσα η σύνθεση του πληθυσμού της περιοχής, αφού κάτοικοι από αγροτικές περιοχές κινούνται στα όρια του προσφυγικού πυρήνα ως αυθαίρετοι οικιστές, διευρύνοντας τα οικιστικά του όρια. Όπως προέκυψε από την πρωτογενή έρευνα, η πρώτη εγκατάσταση εσωτερικών μεταναστών έγινε εκτός ορίων προσφυγικού πυρήνα-θύλακα (αρχές δεκαετίας ‘50 μέχρι αρχές ‘60). Στη συνέχεια παρατηρήθηκε η εγκατάσταση εσωτερικών μεταναστών εντός προσφυγικού πυρήνα σε διαμερίσματα που προέκυψαν από την αντιπαροχή κατόπιν κατεδάφισης προσφυγικών. Η ακμή του συστήματος της αντιπαροχής διαφέρει από θύλακα σε θύλακα. Σε ελάχιστες περιπτώσεις έχουμε εγκατάσταση κατοίκων χωρίς προσφυγική καταγωγή στα προσφυγικά. Σήμερα εντοπίζονται σε ποσοστό 5,1% στα προσφυγικά Έλληνες κάτοικοι χωρίς Μικρασιατική καταγωγή. Τα προσφυγικά της Νίκαιας αποτελούν σήμερα περιοχή κατοικίας σημαντικού αριθμού οικονομικών μεταναστών. (Τούση, Ε., (2014), «Ο αστικός χώρος ως πεδίο μετασχηματισμών υπό το πρίσμα του προσφυγικού ζητήματος: η περίπτωση της ευρύτερης περιοχής Αθήνας – Πειραιά», Διδακτορική διατριβή, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο) 10

(Βεράνης, Γ., Λάμπρου, Α. & Μούργου, Α. (2018) «Καρτέλα μητρώο προσφυγικών οικισμών στη Νίκαια (Νέα Κοκκινιά)», στο: Δημητρόπουλος, Δ., Μπελαβίλας, Ν. (επιστ. υπευθ.) Ερευνητικό Πρόγραμμα Προσφυγικές γειτονιές του Πειραιά: Από την ανάδυση στην ανάδειξη της ιστορικής μνήμης, Αθήνα, ΕΙΕ – ΕΜΠ) 11

«Αν ρίξουμε μια ματιά στα εργοστάσια βλέπουμε πως η Κοκκινιά έχει σημειώσει την μεγαλύτερη πρόοδο ανάμεσα σε όλους τους συνοικισμούς. Οκτώ ταπητουργία, δύο εργοστάσια δοχείων Κιουταχείας, ένα εργοστάσιο καρφοβελονών, 2 εργοστάσια κιβωτίων, και άλλα εργοστάσια ζαχαρωτών, κουφέτων, στεφάνων, δίνουν εργασία σε 3.000 περίπου οικογένειες». (Lovejoy, E., (1933), «Certain Samaritans», Νέα Υόρκη) 12

(Κουτελάκης, Χ., Φώσκολου, Α., (1991), «Πειραιάς και Συνοικισμοί: Μαρτυρίες και Γεγονότα από τον 14ο Αιώνα μέχρι σήμερα», Αθήνα, Βιβλιοπωλείο της «ΕΣΤΙΑΣ») 13

μέρος πρώτο

στον αντιφασιστικό αγώνα και μακρά ιστορία στην ανάπτυξη του αριστερού κινήματος. Στη μεταπολεμική περίοδο και έως τις αρχές του 21ου αιώνα, η Νίκαια διατήρησε τον χαρακτήρα της ως αστική εργατική συνοικία, παρά τις κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές. Τα τελευταία χρόνια, η περιοχή υφίσταται πιέσεις από την αστική ανάπτυξη, με πολλές παραδοσιακές γειτονιές να μετατρέπονται σε πυκνοκατοικημένες πολυκατοικίες. Οι πολεοδομικοί νόμοι επέτρεψαν την υπερβολική ανάπτυξη, έτσι ώστε δυσανάλογα ψηλά κτίρια, που συχνά φτάνουν τους έξι ή επτά ορόφους, να κατασκευάζονται σε οικόπεδα με πρόσοψη λίγων μόνο μέτρων, δίπλα σε μικρές προσφυγικές κατοικίες λίγων τετραγωνικών14. Παρά τις αλλαγές, η ιστορική μνήμη και η συλλογική ταυτότητα των προσφύγων στον τόπο συνεχίζει να διαμορφώνει τον κοινωνικό ιστό της περιοχής. εικ.04: “Οι συνοικισμοί που δημιουργήθηκαν από το 1922 έως τα τέλη της δεκαετίας του 1930 εκτός των ορίων της Αθήνας και του Πειραιά.”

Τα μοντέρνα συγκροτήματα διαμερισμάτων, που βρίσκονται κυρίως κατά μήκος των κεντρικών δρόμων, υποδηλώνουν εκτεταμένη σύγχρονη ανάπτυξη, αλλά η φαινομενικά εκτεταμένη ανακατασκευή είναι στην πραγματικότητα παραπλανητική. Στην πραγματικότητα, οι αρχικές προσφυγικές κατοικίες συνεχίζουν να υπάρχουν σε συστάδες σε όλη την περιοχή ή σε μερικά σπίτια διάσπαρτα ανάμεσα σε νεότερες κατασκευές. (Hirschon, R., (2022), Πρόλογος της Τρίτης Έκδοσης «Οι κληρονόμοι της Μικρασιατικής Καταστροφής», Οξφόρδη) 14

Η έλλειψη βασικών υποδομών, ανθρώπινης στέγης και επαρκούς πολιτικής εκπροσώπησης των εκάστοτε κοινωνικών ομάδων της Νίκαιας όλες αυτές τις δεκαετίες γέννησε στην περιοχή έναν όχι ιδιαίτερα μικρασιατικό πολιτισμό αλλά έναν λαϊκό πολιτισμό. Όπως σημειώνει η Λ.Λεοντίδου «ο χώρος αποκτά υπόσταση, μετασχηματίζεται από δρώντα κοινωνικά υποκείμενα και επηρεάζει με τη σειρά του τη δράση τους»15.

(Λεοντίδου, Λ., (2001), «Πόλεις της Σιωπής: εργατικός εποικισμός της Αθήνας και του Πειραιά 1909-1940» , Αθήνα, Πολιτιστικό Τεχνολογικό Ίδρυμα ΕΤΒΑ) 15

εικ.05: “Μονώροφη προσφυγική κατοικία δίπλα σε τριώροφη πολυκατοικία”

17

μέρος πρώτο

Δημιουργώντας τις αλάνες: τύποι προσφυγικής κατοικίας και δημόσιος χώρος στην Κοκκινιά Η εγκατάσταση και πολεοδομική ανάπτυξη της Κοκκινιάς απεικονίζει την προσπάθεια κάλυψης των αρχιτεκτονικών και κοινωνικών αναγκών των Μικρασιατών προσφύγων, που έφτασαν στην περιοχή το 1922 μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Εκείνη την περίοδο, ο Πειραιάς ήταν ένα μικρό λιμάνι με περιορισμένο εμπορικό κέντρο και λίγες βιομηχανικές εγκαταστάσεις, ενώ περιβαλλόταν από ακατοίκητες εκτάσεις και χωράφια. Η επιλογή της Κοκκινιάς ως χώρου εγκατάστασης των προσφύγων βασίστηκε στη διαθεσιμότητα αυτής της κενής γης, ειδικά στο νότιο τμήμα της που χρησιμοποιούνταν μέχρι τότε ως χωματερή. Το 1923, οι πρώτοι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν προσωρινά σε σκηνές, ενώ αργότερα χτίστηκαν τα πρώτα πρόχειρα σπίτια σε μικρά οικόπεδα 20-25 τετραγωνικών μέτρων (με διαστάσεις 5μ.x4μ., 5μ.x5μ., 6μ.x4μ.). Οι κατασκευές αυτές ήταν συνήθως χαμηλές, μονώροφες και περιλάμβαναν έναν μόνο χώρο, κατασκευασμένο από μπαγδατί16 (καλαμωτή επικαλυμμένη με λάσπη), προσφέροντας μια οικονομική και γρήγορη λύση για την επείγουσα ανάγκη στέγασης. Από το 1923 έως το 1926, η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων (ΕΑΠ) ανέλαβε τον πολεοδομικό σχεδιασμό και τη συστηματική ανάπτυξη της Κοκκινιάς μέσω ενός πολυετούς στεγαστικού προγράμματος. Κατά την πρώτη φάση (1924-1926), ο οικισμός επεκτάθηκε σε περίπου 15 οικοδομικά τετράγωνα, καλύπτοντας έναν χώρο περίπου 1.000 στρεμμάτων σε ιπποδάμειο πολεοδομικό σύστημα. Στις αρχές, η ΕΑΠ είχε κατασκευάσει γερά σπίτια με ποικίλη εξωτερική εμφάνιση και μέγεθος, χωρίς να διανείμει αμέσως τα καταλύματα και με συστηματικό τρόπο, γεγονός που προκάλεσε έντονη δυσαρέσκεια στους πρόσφυγες που διαβιούσαν σε νοσοκομειακές σκηνές και είχαν ήδη μεταφερθεί από τα Δημόσια Λουτρά του Φαλήρου, τα οποία ήταν ζεστά και με άφθονο νερό. «Τα σπίτια σύντομα κατασκευάστηκαν, η επιτροπή όμως καθυστερούσε να κάνει τη διανομή. Καθώς πλησίαζε ο χειμώνας, ανάστατοι πρόσφυγες που έμειναν σε επισφαλείς σκηνές έστειλαν αντιπροσωπείες, αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Μια νύχτα που είχε ξεσπάσει δυνατή καταιγίδα πήραν την πρωτοβουλία, παραβίασαν τα σπίτια και τα κατέλαβαν. Το ίδιο έγινε και σε άλλον έναν τουλάχιστον συνοικισμό, στην Καισαριανή, όπου απελπισμένες οικογένειες εισέβαλαν σε μια μεγάλη περιοχή με έτοιμα σπίτια προτού γίνει επίσημα η διανομή. Τελικά η τύχη, οι σωστοί χειρισμοί ή τα μέσα καθόριζαν ποιο σπίτι θα έπαιρνε κάθε πρόσφυγας»17. Κατά την επέκταση προς τον βορρά, ο οικισμός άρχισε να

18

Αποτελείται από ξύλινο σκελετό με κατακόρυφα και οριζόντια στοιχεία όπως οι ξυλόπηκτοι τοίχοι. Μικρότερα ξύλα -κλαδιά δέντρων, πηχάκια ή λεπτές σανίδες (μικρού πλάτους) ή αρκετές φορές καλάμια μικρής διατομής καρφώνονται οριζόντια πάνω στους ορθοστάτες του σκελετού αφήνοντας κενό όχι μεγαλύτερο από 2εκ. Το κενό αυτό στην συνέχεια καλύπτεται από μικρούς λίθους, κεραμικά στοιχεία κ.α. όπως συμβαίνει και στους ξυλόπηκτους τοίχους και τέλος, ο τοίχος επιχρίεται. Το κενό αυτό, έπειτα, ενισχύει την πρόσφυση του επιχρίσματος. (Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο-Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, (2024), «Αρχιτεκτονική Ανάλυση Παραδοσιακών Κτηρίων και Συνόλων») 16

εικ.06: “Μπαγδατί”

(Hirschon, R., (2004), «Οι Κληρονόμοι της Μικρασιατικής Καταστροφής», Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, σ115) 17

μέρος πρώτο

αποκτά σημεία αναφοράς όπως οι εκκλησίες του Αγίου Νικολάου και της Οσίας Ξένης, που οριοθετούσαν τα κεντρικά σημεία του. Το 1926, ο συνοικισμός είχε εξελιχθεί σε σημαντικό αστικό κέντρο με πληθυσμό 30.000 κατοίκων. Το 1927, με τη χρηματοδότηση ενός δεύτερου διεθνούς δανείου, η ΕΑΠ ξεκίνησε νέα τοπογράφηση σε εκτάσεις βόρεια του νεκροταφείου της περιοχής, όπου κατασκευάστηκαν οι τελευταίες κατοικίες του προγράμματος. Αυτή η νέα συνοικία ήταν γνωστή ως «Γερμανικά», όπου χτίστηκαν προκατασκευασμένα σπίτια από φύλα αμιάντου, αντανακλώντας την οικονομική στενότητα της εποχής. Η επέκταση της Κοκκινιάς συνεχίστηκε και τα επόμενα χρόνια με την παραχώρηση οικοπέδων από την κυβέρνηση, όμως πλέον οι πρόσφυγες είχαν την ευθύνη της κατασκευής των κατοικιών τους. Για να στηρίξει αυτήν την αυτοστέγαση, το κράτος προσέφερε μικρά δάνεια με χαμηλό επιτόκιο. Έτσι, περιοχές όπως ο Καραβάς στα δυτικά και η ζώνη κατά μήκος της κεντρικής λεωφόρου άρχισαν να αναπτύσσονται σταδιακά. Το τελευταίο έργο του δημοσίου για την οργανωμένη στέγαση των προσφύγων στην Κοκκινιά ήταν η ανέγερση εννέα πολυκατοικιών από το Υπουργείο Κοινωνικής Πρόνοιας το 1934-1935. Αυτές οι πολυκατοικίες είχαν στόχο να φιλοξενήσουν τον αυξανόμενο πληθυσμό της περιοχής, ενσωματώνοντας τον συνοικισμό στον αστικό ιστό με πιο μόνιμες κατασκευές. Η ομοιογένεια των κτιρίων στη Νέα Κοκκινιά αποδίδεται στο έργο των μηχανικών Δ. Κόκκινου και Α. Φατσέα, οι οποίοι, σε συνεργασία με δεκάδες εργολάβους, εργάστηκαν για τέσσερα χρόνια ώστε να βελτιώσουν τις συνθήκες διαβίωσης των προσφύγων18.

18

(Εφημερίδα «Κραυγή», 1932)

(Βεράνης, Γ., Λάμπρου, Α. & Μούργου, Α., (2018), «Καρτέλα μητρώο προσφυγικών οικισμών στη Νίκαια (Νέα Κοκκινιά)»,στο: Δημητρόπουλος, Δ., Μπελαβίλας, Ν. (επιστ. υπευθ.) Ερευνητικό Πρόγραμμα Προσφυγικές γειτονιές του Πειραιά: Από την ανάδυση στην ανάδειξη της ιστορικής μνήμης. Αθήνα, ΕΙΕ - ΕΜΠ, σ.157158) 19

(Κατρίνη, Ε., (2020), Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, πρόγραμμα Έρευνας και Καινοτομίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, «Κοινοί Τόποι», Horizon, σ.8-9) 20

Στο πολεοδομικό σχέδιο που εφαρμόστηκε στη Νίκαια, υλοποιήθηκαν έξι διαφορετικοί τύποι προσφυγικών κατοικιών, κυρίως κατά την περίοδο δράσης της ΕΑΠ. Τα κτίσματα κατασκευάζονταν από εργολάβους και στη συνέχεια πωλούνταν στους πρόσφυγες – αν και, σε πολλές περιπτώσεις, οι πρόσφυγες αντιμετώπιζαν δυσκολίες στην αποπληρωμή ή κατέφευγαν ακόμη και σε καταλήψεις των οικημάτων. Οι κατοικίες αυτές τοποθετήθηκαν κυρίως στις περιοχές του Αγίου Νικολάου, της Οσίας Ξένης, του Αγίου Γεωργίου και στα Γερμανικά. Η Νίκαια διακρίνεται από άλλους προσφυγικούς οικισμούς λόγω των ιδιαίτερων αρχιτεκτονικών μορφών που υιοθέτησε, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τα διώροφα συγκροτήματα πολλών οικημάτων που σχημάτιζαν τετράγωνα γύρω από ένα εσωτερικό αίθριο. Αυτός ο σχεδιασμός παρείχε κοινόχρηστους χώρους, στους οποίους οι κάτοικοι μπορούσαν να συγκεντρώνονται και να αλληλεπιδρούν. Οι μακρόστενες διώροφες κατοικίες είχαν εξωτερικά κλιμακοστάσια και εσωτερικά το αίθριο διακοσμούνταν με λουλούδια, πλυσταριά και πηγάδια, προσθέτοντας ζωντάνια και χρώμα στο αστικό τοπίο, σπάζοντας τη μονοτονία. Αυτές οι κατοικίες, γνωστές και ως «πλυντήρια»19, ήταν ένα μοναδικό αρχιτεκτονικό είδος που δεν συναντάται σε άλλες περιοχές της πρωτεύουσας. Στα διαγράμματα που ακολουθούν παρουσιάζονται οι έξι διαφορετικοί τύποι προσφυγικών κατοικιών της περιοχής από το ερευνητικό έργο20 «Κοινοί Τόποι»:

19

μέρος πρώτο

01.

01. Οι οικιστικές αυτές μονάδες είναι οι πρώτες που χτίζονται (από το Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων) και βρίσκονται στο νότιο τμήμα της πόλης. Είναι μικρές γύρω στα 23 τμ χωρίς αποχωρητήριο. Ενώ ο αρχικός σχεδιασμός προέβλεπε κοινόχρηστο χώρο και τουαλέτες ενδιάμεσα από τις σειρές κατοικιών, τελικά αυτά δεν πραγματοποιήθηκαν.

Μονώροφες κατοικίες σε τετράδα

02. Ισόγειες κατοικίες (~30 τμ) που τοποθετούνται σε σειρά, συνήθως 4 ή 6 μαζί. Έχουν ένα κύριο χώρο, κουζίνα και WC. Έχουν κεραμοσκεπή και τοίχους από ωμόπλινθους. Σε κάποιες περιπτώσεις, οι ενδιάμεσες κατοικίες τοποθετούνται πιο πίσω δημιουργώντας ένα είδος μικρού κατωφλιού-αυλής. Σε κάποιες περιπτώσεις, παρόμοια διαρρύθμιση παρουσιάζεται με τις ακριανές κατοικίες να χωρίζονται στη μέση σε δύο οικιστικές μονάδες (χωρίς WC), δημιουργώντας συνολικά συγκρότημα των 6 ή 8 κατοικιών.

02.

Μονώροφες κατοικίες σε σειρά

03.

03. Συγκρότημα πέντε κατοικιών (~30τμ), με τρεις ισόγειες μονοκατοικίες και μια διπλοκατοικία τοποθετημένες σε σειρά. Κάθε κατοικία έχει ένα κύριο χώρο, ένα βοηθητικό, και WC. Tο συγκρότημα αυτό μοιάζει με την τυπολογία 2, των μονώροφων κατοικιών σε σειρά, με τη μόνη διαφορά ότι η γωνιακή μονάδα είναι διώροφη και στεγάζει δύο νοικοκυριά. Το ισόγειο είναι κτισμένο με πέτρα και ο όροφος με πλίνθους.

3 Μονώροφες μονοκατοικίες & 1 Διπλοκατοικία

04. Οι διώροφες διπλοκατοικίες ήταν συνήθης τυπολογία της Επιτροπής Αποκαταστάσεως Προσφύγων, και εμφανίζονται συνήθως 2 ή 4 στη σειρά. Κάθε κατοικία είναι περίπου 35 τμ. Έχουν κεραμοσκεπή και τοιχοποιία από πέτρα ή μεγάλους οπτόπλινθους. Οι κατοικίες στο ισόγειο είχαν και πίσω αυλή.

04. Διώροφες Διπλοκατοικίες σε σειρά των 2 ή 4

05. Διώροφο επίμηκες κτίριο με πολλές μονάδες κατοικίας (~35 τμ) οι οποίες τοποθετούνται η μια δίπλα στην άλλη και αντικριστά ανά όροφο. Κάθε μονάδα κατοικίας έχει τη δική της είσοδο και η πρόσβαση στον όροφο γίνεται με υπαίθριους ξύλινους διαδρόμους και χιαστί σκάλες επί των στενών πλευρών του κτιρίου. Οι ισόγειες κατοικίες που βλέπουν στο εσωτερικό του τετραγώνου έχουν δική τους αυλή. Το κτίριο έχει πλάκες από οπλισμένο σκυρόδεμα, τοίχους συνήθως από πέτρα και κεραμοσκεπή.

05. Πολυκατοικία – συγκρότημα με 16 ή 12 ή 8 μονάδες κατοικίας

06.

06. Προκατασκευασμένα ξύλινα οικήματα (~38 τμ) με δάπεδο ελαφρώς σηκωμένο από το έδαφος, τοποθετημένο σε τσιμεντένια βάση. Σε βάθος χρόνου, το υπέδαφος συνήθως υποσκάβεται σε δεύτερο χρόνο για τη δημιουργία υπογείου. Κάθε μονάδα είναι περίπου 8.5 x μ με δυο δωμάτια, κουζίνα και WC, και έχει πίσω αυλή.

Γερμανικά, ξύλινες προκατασκευασμένες κατοικίες 20

μέρος πρώτο

εικ.07-18: “Έξι τυπολογίες στέγασης προσφύγων”

21

(στο ίδιο, σ.28)

Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του προσφυγικού σχεδιασμού στην Κοκκινιά ήταν η δημιουργία εσωτερικών δημόσιων χώρων, τις λεγόμενες αλάνες. Υπήρξαν αναπόσπαστο μέρος της πολεοδομικής ταυτότητας του προσφυγικού οικισμού και αποτέλεσαν βασικό στοιχείο της καθημερινής ζωής των προσφύγων, ενώ η διατήρηση και η εξέλιξή τους αντικατοπτρίζει τις κοινωνικές και αστικές μεταβολές της περιοχής. Οι αλάνες αυτές, αρχικά ως κοινόχρηστοι χώροι στο εσωτερικό των οικοδομικών τετραγώνων, προσέφεραν έναν χώρο για κοινωνική συνύπαρξη και διευκόλυναν την αλληλεπίδραση μεταξύ των κατοίκων, λειτουργώντας ως «προέκταση» της ιδιωτικής ζωής τους στον δημόσιο χώρο. Στα πρώτα χρόνια της εγκατάστασης των προσφύγων στην Κοκκινιά, οι αλάνες αποτελούσαν κεντρικά σημεία της καθημερινότητας, με κοινόχρηστα πλυσταριά, τουαλέτες και αυλάκια για τις ανάγκες υγιεινής των οικογενειών. Αυτοί οι χώροι εξυπηρετούσαν πρακτικές ανάγκες και ταυτόχρονα λειτουργούσαν ως ζώνες κοινωνικής αλληλεπίδρασης, όπου οι κάτοικοι συναντιόντουσαν, αντάλλασσαν απόψεις και μοιράζονταν τις εμπειρίες τους, δημιουργώντας μια αίσθηση κοινότητας. Οι κοινόχρηστοι αυτοί χώροι ενίσχυαν την αίσθηση του «συλλογικού οικιακού», όπου η μετάβαση από τον ιδιωτικό στον δημόσιο χώρο γινόταν σταδιακά και φυσικά, προσφέροντας μια αίσθηση κοινής ζωής. Επιπλέον, η ενασχόληση με τη φροντίδα του δημόσιου χώρου ξεπερνούσε το τετριμμένο της καθημερινότητας και γινόταν μέρος της ταυτότητας των κατοίκων, καθώς αποτελούσε συνδετικό κρίκο με την καταγωγή τους και με το αφήγημα της περιοχής για την καθημερινότητα και τη φροντίδα των προγενέστερων κατοίκων21.

εικ.19-21: “Αντιπροσωπευτικές τυπολογίες οικοδομικών τετραγώνων”

21

μέρος πρώτο

Οι στενές σχέσεις γειτονίας στη Νίκαια διατηρούνταν, ζωντανές μέσω των δημόσιων χώρων, που λειτουργούσαν ως σημεία έντονης κοινωνικής δραστηριότητας, ιδιαίτερα την άνοιξη και το καλοκαίρι. Οι αλάνες, οι δρόμοι, τα πεζοδρόμια και οι πλατείες αποτελούσαν επεκτάσεις του οικιακού χώρου. Οι γυναίκες μετέφεραν καρέκλες και τραπεζάκια έξω, όπου συναντιούνταν για συζητήσεις και καφέ, προσκαλώντας τους γείτονες να συμμετάσχουν. Η καρέκλα στους δημόσιους χώρους της γειτονιάς λειτουργούσε όχι μόνο ως πρακτικό αντικείμενο, αλλά και ως ισχυρό συμβολικό μέσο που καθόριζε την κοινωνική ζωή της Νίκαιας, δεν ήταν απλώς έπιπλο· αντανακλούσε την επιθυμία για διάλογο. Ήταν φορέας κοινωνικότητας, διευκολύνοντας την αλληλεπίδραση των κατοίκων και επεκτείνοντας τον οικιακό χώρο στο δημόσιο. Με τον αριθμό των καρεκλών να υπερβαίνει τις ατομικές ανάγκες κάθε νοικοκυριού22, αυτό το αντικείμενο εξυπηρετούσε τη συνεχή ροή των επισκέψεων και συγκεντρώσεων. Ακόμα, συμβόλιζε το άνοιγμα της οικογένειας προς την κοινότητα, συνδέοντας τον «έσω» χώρο του σπιτιού με το «έξω» της γειτονιάς. Με την πάροδο των χρόνων και καθώς οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες άλλαξαν, οι αυλές αυτές υπέστησαν μετασχηματισμούς. Η ανάγκη για αύξηση του χώρου στέγασης και η οικονομική δυσχέρεια των κατοίκων ώθησαν πολλούς να επεκτείνουν τις κατοικίες τους, χτίζοντας επιπλέον δωμάτια στην ανοιχτή αυλή, ιδιαίτερα από τα μέσα της δεκαετίας του 1950 και έπειτα, όταν η προικοδότηση των θυγατέρων απαιτούσε επιπλέον δαπάνες και στέγαση. Αυτός ο προσανατολισμός οδήγησε στη μείωση του ακάλυπτου χώρου23, με αποτέλεσμα πολλές από τις αλάνες και τους κοινούς χώρους να εξαφανιστούν ή να περιοριστούν σημαντικά. Οι αυλές που άλλοτε προσέφεραν χώρους για το άπλωμα ρούχων και για το παιχνίδι των παιδιών, σταδιακά περιορίστηκαν ή καταργήθηκαν. Οι αλλαγές συνεχίστηκαν με τις αναπλάσεις των κοινόχρηστων χώρων και τη διαδοχική προσπάθεια αναβάθμισής τους από τη δημοτική και κρατική αρχή. Από τη δεκαετία του 1960 και έπειτα, αρκετές από τις παλιές αυθαίρετες κατασκευές γκρεμίστηκαν, ενώ το χώμα στις αλάνες στρώθηκε με τσιμέντο και, στα τέλη της δεκαετίας του 1980, δημιουργήθηκαν παρτέρια με φυτά και δέντρα.

Οι καρέκλες αυτές τραβούν την προσοχή όχι λόγω του μεγέθους τους αλλά λόγω του αριθμού τους. Τα νοικοκυριά ήταν εφοδιασμένα με πολλές καρέκλες: κατά μέσο όρο αντιστοιχούσαν τρεις σε κάθε μέλος. Ένα τριμελές νοικοκυριό είχε για παράδειγμα δεκαέξι καρέκλες και ένα τετραμελές δεκατρείς. (Hirschon, R., (2004), «Οι κληρονόμοι της Μικρασιατικής Καταστροφής», Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, σ.256) 22

Ενδεικτικά, στην περιοχή των Γερμανικών κατά μέσο όρο η συνολική μείωση του ακάλυπτου χώρου φτάνει στο 70%. Η πρόσθετη οικοδόμηση σήμαινε ότι τα περισσότερα γωνιακά οικόπεδα έμειναν χωρίς αυλή, ενώ ακόμη και μερικά από τα μεγαλύτερα οικόπεδα καλύφθηκαν σχεδόν ολοκληρωτικά (ανάλογα με το μέγεθος της οικογένειας, τον αριθμό των θυγατέρων και άλλους παράγοντες). (στο ίδιο, σ.140) 23

Συγκεκριμένα, κατασκευάστηκαν 5 πολυώροφα κτίρια (Σ.Δ.2.6) που εξασφάλιζαν 54 διαμερίσματα μεγέθους 60-90 τ.μ.. Στο ισόγειο στεγάζονται υπηρεσίες όπως ΚΕΠ , σύλλογοι, αθλητικά σωματεία κα. Ο υπαίθριος χώρος έχει αυξηθεί σε σχέση με την προγενέστερη κατάσταση στο ο.τ., όμως η έλλειψη πράσινου και κυρίως το γεγονός ότι οι κάτοικοι δεν τον έχουν οικειοποιηθεί , είναι ενδεικτικό για την επιτυχία ή όχι της λύσης. ( Τούση, Ε., (2014), “Ο αστικός χώρος ως πεδίο μετασχηματισμών υπό το πρίσμα του προσφυγικού ζητήματος.”, Διδακτορική διατριβή, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, σ.342) 24

Τα τελευταία 30 χρόνια, έχουν πραγματοποιηθεί τρεις κύριες φάσεις ανάπλασης στο ιστορικό κέντρο της Νίκαιας, προωθούμενες από δημοτικές ή κρατικές πρωτοβουλίες. Το 1992, ολοκληρώθηκε ένα έργο ανάπλασης ενός ολόκληρου οικοδομικού τετραγώνου (μεταξύ των οδών Μαινεμένης, Καραολή & Δημητρίου, Μαγνησίας, Ικονίου με αριθμό πολεοδομίας 175), το οποίο ξεκίνησε ως συνεργασία των ιδιοκτητών των προσφυγικών με την τότε δημοτική αρχή. Με τη συνεργασία μεταξύ ιδιοκτητών και τοπικών αρχών, κατεδαφίστηκαν προσφυγικές κατοικίες και στη θέση τους ανεγέρθηκαν πολυκατοικίες με διαμερίσματα και καταστήματα στο ισόγειο, ενώ ο κοινόχρηστος χώρος αποκόπηκε από τις κατοικίες24.

22

μέρος πρώτο

Το 2018, με χρηματοδότηση από ευρωπαϊκά προγράμματα, ο Δήμος Νίκαιας αναβάθμισε πέντε κοινόχρηστους χώρους στα οικοδομικά τετράγωνα μεταξύ των οδών Κύπρου, Ηλιουπόλεως, Αμυραδάκη και Αμερικανίδων Κυρίων με πλακοστρώσεις και νέο αστικό εξοπλισμό. Το 2020, τέθηκε σχέδιο για την ανάπλαση επιπλέον 23 χώρων, με στόχο τη βελτίωση της ποιότητας ζωής στην περιοχή. Στο δεύτερο γύρο αυτό των αναπλάσεων, οι επεμβάσεις αφορούν στην εκ νέου δαπεδόστρωση των χώρων με τσιμέντο και χάραξη τύπου πλακόστρωσης, καθώς και στην τοποθέτηση τοιχίων σκυροδέματος για την περίφραξη των υπαρχόντων παρτεριών. Η διαδοχική μετατροπή των κοινόχρηστων χώρων της Νίκαιας καταδεικνύει ένα ενδιαφέρον φαινόμενο πολεοδομικού μετασχηματισμού, που προσδίδει στις αλάνες έντονο ερευνητικό ενδιαφέρον. Αρχικά, αυτές οι αλάνες αποτέλεσαν χώρους «ενδιάμεσης συνθήκης», λειτουργώντας ως περάσματα από τον ιδιωτικό στον δημόσιο χώρο, με ρευστά όρια που ενίσχυαν την κοινωνική συνοχή και την καθημερινή ζωή των κατοίκων. Η σταδιακή μείωση και οι ποικίλοι μετασχηματισμοί τους αναδεικνύουν τη διαρκή αλληλεπίδραση μεταξύ των αστικών αλλαγών και των κοινωνικών αναγκών, καθώς και τον τρόπο που η αρχιτεκτονική του δημόσιου χώρου επηρεάζει τις σχέσεις του δίπολου ιδιωτικόδημόσιο. εικ.22: “Διαγράμματα σταδιακού ανασχηματισμού ενός οικοδομικού τετραγώνου στο πέρασμα του χρόνου” Στο Στρατηγικό Σχέδιο του δήμου αναφέρεται ότι υπάρχουν κοινόχρηστοι χώροι πρασίνου σε περίπου 77 οικοδομικά τετράγωνα. Ωστόσο, μετά από μια ολοκληρωμένη τεκμηρίωση και χαρτογράφηση της περιοχής, παρατηρούμε ότι 134 οικοδομικά τετράγωνα έχουν κοινόχρηστους χώρους στο εσωτερικό τους. Τα 62 από αυτά έχουν αυλή και 72 έχουν παρόδους. Για να καταλάβουμε λίγο την κλίμακα του δικτύου αυτού, η έκταση όλων των πλατειών (70.584 τ.μ. ) της Νίκαιας είναι ισοδύναμη με την έκταση των κοινόχρηστων χώρων (67.456 τ.μ. ), οι οποίοι είναι συγκεντρωμένοι στο κέντρο της μόνο. (Κατρίνη, Ε., (2020), Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, πρόγραμμα Έρευνας και Καινοτομίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, «Κοινοί Τόποι», Horizon) 25

Στη σύγχρονη Νίκαια, οι αλάνες παραμένουν, αν και έχουν αλλάξει μορφή και λειτουργία25. Σήμερα, το εκτεταμένο δίκτυο πεζόδρομων και αυλών δημιουργεί μια μοναδική συνθήκη σε σύγκριση με άλλες πυκνοκατοικημένες περιοχές της Αθήνας, όπου οι δημόσιοι χώροι είναι περιορισμένοι. Παρά τις διαφορές στη μορφή τους, παραμένουν ελκυστικοί χώροι περιήγησης και περιπλάνησης. Οι πεζόδρομοι, οι αυλές και τα αδιέξοδα προσφέρουν αστικά μονοπάτια, δημιουργώντας ένα τοπίο μέσα στην πόλη που προκαλεί αποπροσανατολισμό αλλά και περιέργεια στον περαστικό. Αν και οι σημερινές αλάνες δεν διατηρούν την παλιά τους ομοιομορφία, οι διαφορές τους ενισχύουν την ποικιλομορφία του αστικού ιστού. Οι αναπλάσεις των τελευταίων τριάντα χρόνων εισήγαγαν βελτιώσεις σε επίπεδο αστικού εξοπλισμού και πρασίνου, προσφέροντας φωτισμό, καθίσματα και περιορισμούς για τη στάθμευση αυτοκινήτων. Παρά τις περιορισμένες επενδύσεις που συχνά δεν καλύπτουν θέματα όπως η διαχείριση των ομβρίων,

23

μέρος πρώτο

οι αναπλάσεις αυτές έχουν διατηρήσει το υπάρχον πράσινο. Αξίζει ωστόσο να σημειωθεί πως οι αναπλάσεις δημόσιων χώρων στην Ελλάδα, όπως και σε άλλες χώρες της ΕΕ, υλοποιούνται κυρίως με την προσέγγιση «από πάνω προς τα κάτω», χωρίς ουσιαστική συμμετοχή ή πληροφόρηση των πολιτών26. Αυτό οφείλεται στην απουσία θεσμικού πλαισίου για συμμετοχικό πολεοδομικό σχεδιασμό, στην επιθυμία των δημόσιων φορέων να μειώσουν τον κίνδυνο καθυστερήσεων, αλλά και στη μη διαδεδομένη κουλτούρα ενδυνάμωσης των πολιτών για τοπικά ζητήματα. Η συγκεκριμένη μέθοδος περιορίζει την κατανόηση του τρόπου που οι κοινόχρηστοι χώροι εξελίσσονται και θα μπορούσαν να ενισχύσουν την κοινωνική συνοχή.

24

«Σε πρόσφατες συνεντεύξεις, πολλοί κάτοικοι αγνοούσαν αν οι χώροι τους περιλαμβάνονται στις αναπλάσεις του 2020 και ενημερώνονταν μόνο όταν τα έργα ξεκινούσαν, ενώ άλλοι απογοητεύονταν, μαθαίνοντας ότι οι χώροι τους δεν περιλαμβάνονται στις παρεμβάσεις». (στο ίδιο) 26

χάρτης 01_κοινόχρηστοι χώροι σήμερα και αναπλάσεις 1992-2022

Μέρος

Δεύτερο

μέρος δεύτερο

Μεθοδολογία Καταγραφής εικ.23: “Η μάμι”

χάρτης 02_επιλεγμένα οικοδομικά τετράγωνα

Η διαμόρφωση της Κοκκινιάς ως αστικό κέντρο και οι ιστορικές μεταβολές που χαρακτήρισαν τη χρήση και τη διάταξη των κοινόχρηστων χώρων της, διαμόρφωσαν μια ιδιαίτερη τυπολογία δημόσιου χώρου που συνέβαλε στη συγκρότηση της κοινωνικής ζωής και της καθημερινότητας των κατοίκων. Για να κατανοηθεί ο τρόπος με τον οποίο οι σύγχρονοι κάτοικοι της Νίκαιας αλληλεπιδρούν και αξιοποιούν αυτούς τους χώρους, θα εφαρμόσουμε μια μεθοδολογία η οποία βασίζεται στην καταγραφή των ανθρώπων και των δραστηριοτήτων τους στον δημόσιο χώρο.

27

μέρος δεύτερο

Με μια σειρά επιτόπιων παρατηρήσεων σε τρεις επιλεγμένες αλάνες της περιοχής, θα διερευνήσουμε τις καθημερινές πρακτικές και τις δυναμικές της ανθρώπινης παρουσίας, έτσι ώστε να αποκτήσουμε μια συνολική εικόνα των αλληλεπιδράσεων που διαμορφώνουν τη σύγχρονη ταυτότητα των κοινών χώρων της περιοχής. Το κεφάλαιο χωρίζεται σε δύο περιπτώσεις, με την παρούσα ενότητα να αποτελεί την πρώτη και να επικεντρώνεται στην παρουσία και στη μεθοδολογία καταγραφής της παρουσίας στις αλάνες της Νίκαιας. Η μεθοδολογία που υιοθετήθηκε στην παρούσα μελέτη έχει ως βάση την επιτόπια παρατήρηση και την καταγραφή των καθημερινών δραστηριοτήτων και των κοινωνικών αλληλεπιδράσεων στις αλάνες της Νίκαιας. Οι επιτόπιες καταγραφές πραγματοποιήθηκαν την περίοδο από τον Μάιο έως τον Σεπτέμβριο του 2024. Εφαρμόστηκε η προσέγγιση στιγμιαίας παρατήρησης (snapshot)27, ώστε να εξασφαλιστεί η συγκρισιμότητα των δεδομένων μεταξύ των τριών επιλεγμένων οικοδομικών τετραγώνων (ο.τ.) σε προκαθορισμένες χρονικές περιόδους. Η καταγραφή πραγματοποιήθηκε κατά τις ώρες 12:30-14:30 και 18:00-19:00, τόσο σε καθημερινές όσο και τα σαββατοκύριακα, ώστε να ληφθούν υπόψη οι διαφοροποιήσεις που προκύπτουν μεταξύ των εργάσιμων ημερών και των ημερών ανάπαυσης. Συγκεκριμένα, τα ο.τ. μελετήθηκαν δύο φορές κατά τη διάρκεια της εβδομάδας (Δευτέρα-Παρασκευή) και δύο φορές τα Σαββατοκύριακα τις αντίστοιχες ώρες, σε συνθήκες που να επιτρέπουν την καταγραφή της παρουσίας και της δραστηριότητας των κατοίκων στις αλάνες. Με αυτόν τον τρόπο, η μελέτη επιδιώκει να αποτυπώσει τις μεταβολές στην παρουσία και τις δραστηριότητες των κατοίκων στις αλάνες τόσο σε εργάσιμες ημέρες όσο και σε ημέρες αργίας, σε διαφορετικές ώρες της ημέρας. Η μεθοδολογική αυτή προσέγγιση βασίζεται στις αρχές του συστήματος SOPARC (System for Observing Play and Recreation in Communities)28, το οποίο διευκολύνει τη συγκέντρωση δεδομένων σχετικά με την ανθρώπινη δραστηριότητα στους δημόσιους χώρους, λαμβάνοντας υπόψη παράγοντες όπως η φυσική δραστηριότητα των ατόμων, οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ τους, η χρήση του εξοπλισμού και των εγκαταστάσεων (στην αλάνα αυτά μπορούν να είναι παγκάκια, αυτοσχέδια καθίσματα κ.ά.), καθώς και η ηλικιακή ομάδα των ατόμων. Τα δεδομένα καταγράφηκαν σε μορφή σημειώσεων, σκίτσων, βίντεο και φωτογραφιών. Μέσα από αυτές τις καταγραφές επιδιώκεται η αναγνώριση των προτύπων χρήσης του δημόσιου χώρου και των δραστηριοτήτων που εκτυλίσσονται στις αλάνες, με σκοπό την ανάδειξη της σχέσης των κατοίκων με τον δημόσιο χώρο. Σημαντική είναι και η καταγραφή των αντικειμένων, των φυσικών χαρακτηριστικών και των στοιχείων που επηρεάζουν τον τρόπο αλληλεπίδρασης των ανθρώπων με τον χώρο και μεταξύ τους, όπως η παρουσία πρασίνου, ο εξοπλισμός, οι επιφάνειες και τα περιμετρικά όρια της κάθε αλάνας.

28

Οι ερευνήτριες/τές καταγράφουν τη δραστηριότητα που παρατηρείται σε διάφορα σημεία ενός χώρου, καταμετρώντας τα επίπεδα φυσικής δραστηριότητας των ατόμων, την ποικιλομορφία των ανθρώπων (δημογραφικά στοιχεία όπως φύλοΧ, ηλικία) και τα χαρακτηριστικά του περιβάλλοντος στο οποίο συμβαίνουν αυτές οι δραστηριότητες. (Layton, J., (2024), «Counting in Qualitative Fieldwork: Notes from a Large Urban Park», Area 00) 27

Το σύστημα SOPARC είναι μια μέθοδος που σχεδιάστηκε για να βοηθήσει τους ερευνητές στην αξιολόγηση της φυσικής δραστηριότητας σε δημόσιους χώρους, όπως πάρκα και αθλητικούς χώρους. Χρησιμοποιεί την προσέγγιση στιγμιαίας παρατήρησης (snapshot) και επιτρέπει στις ερευνήτριες/τές να συλλέγουν δεδομένα για το πόσοι άνθρωποι συμμετέχουν σε δραστηριότητες σε διάφορες χρονικές στιγμές. (στο ίδιο) 28

μέρος δεύτερο

(Benedikt, M., (1979) «To take hold of space», University of Texas Libraries, σ.47-65) 29

Στην ανάλυση που ακολουθεί, εξετάζουμε την ορατότητα και τη μεθοδολογία καταγραφής της στις αλάνες της Νίκαιας, εστιάζοντας στον τρόπο με τον οποίο τα οπτικά πεδία και τα όρια επηρεάζουν τη χρήση και την κοινωνική λειτουργία αυτών των χώρων. Παράλληλα, θα εξετάσουμε πώς οι κάτοικοι της Νίκαιας διαχειρίζονται και ενσωματώνουν τον δημόσιο και ιδιωτικό χώρο δημιουργώντας ένα φάσμα ενδιαμεσότητας, με αναφορά στη μεθοδολογία του Benedikt29. Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί στις έννοιες της «κατάληψης» ή «κατοίκησης» του χώρου και στο «οπτικό πεδίο», ώστε να κατανοηθεί η δυναμική αλληλεπίδραση των ανθρώπων με τον χώρο τους, πέρα από την απλή παθητική χρήση του. Με αυτές τις έννοιες, η ανάλυση εμβαθύνει στο δίπολο δημόσιου και ιδιωτικού χώρου και στον τρόπο με τον οποίο τα αντικείμενα παίζουν ρόλο στην κοινωνική αλληλεπίδραση και οικειοποίηση των χώρων αυτών. Ο Benedikt προτείνει την έννοια της «κατοίκησης του χώρου» για να τονίσει πώς οι άνθρωποι μπορούν να δημιουργούν ουσιαστικές σχέσεις με τον χώρο μέσω αντικειμένων και κοινωνικών δραστηριοτήτων, οι οποίες λειτουργούν ως συνδετικοί κρίκοι ανάμεσα στο ιδιωτικό περιβάλλον του σπιτιού και τον δημόσιο δρόμο. Για παράδειγμα, η καρέκλα στο πεζοδρόμιο λειτουργεί ως πρακτικό εργαλείο, αλλά και ως ισχυρό συμβολικό μέσο που υποστηρίζει τις κοινωνικές επαφές και τη συνοχή της γειτονιάς. Όπως αναφέρει και ο ίδιος, αυτή η καθημερινή χρήση του δημόσιου χώρου υποδεικνύει έναν άτυπο κώδικα κοινωνικότητας, όπου η επαφή με τους γείτονες καλλιεργείται ενεργά. Επιπλέον, θα αξιοποιήσουμε τον όρο του «οπτικού πεδίου» για την κατανόηση των οπτικών και προσπελάσιμων ορίων στις αλάνες. Αυτός ο όρος διευκολύνει την ανάλυση της διαφάνειας και της συνδεσιμότητας των κοινόχρηστων χώρων με τις κατοικίες αλλά και την ευρύτερη περιοχή, επιτρέποντας μια βαθύτερη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο τα ορατά και μη ορατά όρια ορίζουν την αστική εμπειρία και συμβάλλουν στην αίσθηση της προσβασιμότητας και της διάδρασης. Στις αλάνες της Νίκαιας, η ορατότητα παίζει καθοριστικό ρόλο, καθώς διαμορφώνει τη δυνατότητα των κατοίκων να αλληλεπιδρούν οπτικά μεταξύ τους, να αντιλαμβάνονται την παρουσία άλλων ανθρώπων και να αισθάνονται μέρος της κοινότητας. Μέσα από τη μελέτη της ορατότητας, επιχειρείται να αποτυπωθεί πώς τα οπτικά όρια επηρεάζουν την κοινωνική δυναμική. Για παράδειγμα, οι ανοιχτές, ευδιάκριτες περιοχές ενισχύουν τη διαφάνεια και την κοινωνική αλληλεπίδραση, ενώ οι περιοχές με περιορισμένη ορατότητα μπορεί να ενθαρρύνουν την ιδιωτικότητα ή να λειτουργούν ως εμπόδια για τη συλλογική χρήση. Με τη μελέτη του «οπτικού πεδίου» και της «κατάληψης» του χώρου, όπως ορίζονται από τον Benedikt, η ανάλυση εξετάζει πώς οι αλάνες μπορούν να συνδυάζουν τον δημόσιο και ιδιωτικό χαρακτήρα, δημιουργώντας χώρους που ενισχύουν την αίσθηση του ανήκειν και της κοινωνικής συνοχής.

29

μέρος δεύτερο

Η χρήση αυτών των μεθοδολογιών αναδεικνύεται από τη δυνατότητά τους να φωτίζουν τις σχέσεις ανάμεσα στον φυσικό χώρο, τη διαμόρφωσή του και τις αλληλεπιδράσεις των ανθρώπων που τον χρησιμοποιούν. Στις αλάνες, οι κάτοικοι δεν είναι απλώς παρατηρητές του χώρου, αλλά συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωση της κοινωνικής του ταυτότητας. Με τη μελέτη της ορατότητας, αποκτούμε βαθύτερη κατανόηση του πώς ο χώρος δεν είναι μόνο ένα πλαίσιο δραστηριοτήτων, αλλά ένας δυναμικός παράγοντας που επηρεάζει τις κοινωνικές σχέσεις και την καθημερινή ζωή των ανθρώπων που τον χρησιμοποιούν. Συνδυάζοντας τα παραπάνω εργαλεία, η ανάλυση που ακολουθεί στοχεύει στην πληρέστερη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι αλάνες της Νίκαιας συνδέονται με την καθημερινή ζωή και την κοινωνική δυναμική των κατοίκων.

Έρευνα Πεδίου Στην παρούσα ερευνητική εργασία θα εστιάσουμε στις αλάνες τριών οικοδομικών τετραγώνων, στην περιοχή που οικοδομήθηκε πρώτη, κατά τα έτη 1924-26, η οποία επεκτάθηκε με ιπποδάμειο σύστημα προς τα βόρεια και κάλυψε περίπου χίλια στρέμματα (Α’ φάση στέγασης Ε.Α.Π.). Η έκταση αυτή χωρίστηκε σε τρεις διαφορετικές περιοχές, τον Άγιο Νικόλαο30, την Οσία Ξένη (Κιλικιανά)31 και τον Άγιο Γεώργιο32, οι οποίες αποτέλεσαν και το «κέντρο» της περιοχής. Η επιλογή των τριών συγκεκριμένων οικοδομικών τετραγώνων βασίζεται στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους, είτε ως προς τη στρατηγική τους θέση στην περιοχή, είτε αναφορικά με την εσωτερική τους διαμόρφωση. Κάθε οικοδομικό τετράγωνο περιλαμβάνει διαφορετικούς τύπους προσφυγικών κατοικιών, με ορισμένα να διατηρούν περισσότερο την αρχική τους μορφή από άλλα. Στόχος αυτής της επιλογής είναι η ουσιαστική παρατήρηση και η δυνατότητα παραγωγής συγκρίσιμων δεδομένων σχετικά με τη ζωή και τις χρήσεις στις συγκεκριμένες αλάνες.

30

Ήταν η γειτονιά με την μεγαλύτερη αίγλη, καθώς οι περισσότεροι κάτοικοί της προέρχονταν από την Κωνσταντινούπολη. Θεωρούνταν οι «αριστοκράτες της Κοκκινιάς» και ήταν εκείνοι που απέκτησαν πρώτοι κατοικίες. (Βεράνης, Γ., Λάμπρου, Α. & Μούργου, Α. (2018) «Καρτέλα - μητρώο προσφυγικών οικισμών στη Νίκαια (Νέα Κοκκινιά)»,στο: Δημητρόπουλος, Δ., Μπελαβίλας, Ν. (επιστ. υπευθ.) Ερευνητικό Πρόγραμμα Προσφυγικές γειτονιές του Πειραιά: Από την ανάδυση στην ανάδειξη της ιστορικής μνήμης. Αθήνα, ΕΙΕ - ΕΜΠ, σ.155) 31 Η συγκρότησή της πραγματοποιήθηκε ταυτόχρονα με την γειτονιά του Αγίου Νικολάου. Έλαβε την ονομασία της από το ιερό λείψανο της οσίας που έφεραν μαζί τους οι πρόσφυγες, γεγονός που υπογραμμίζει τη σημασία της μεταφοράς πραγμάτων από τον τόπο καταγωγής τους, για τη διατήρηση της μνήμης στον νέο τόπο. Οι κάτοικοί της προέρχονταν κυρίως από τον Πόντο. (στο ίδιο, σ.155) 32 Συγκροτήθηκε ταυτόχρονα με τις γειτονιές – ενορίες του Αγίου Νικολάου και της Οσίας Ξένης. Εκτείνεται από τα βόρεια της περιοχής του Αγίου Νικολάου μέχρι τα «Γερμανικά». Η μορφή των κατοικιών αποτελεί συνέχεια του Aγ. Νικολάου. Το 1927, στα βορειοδυτικά της περιοχής απαλλοτριώθηκε από την Ε.Α.Π. έκταση 14 στρεμμάτων για τη δημιουργία του δημοτικού κήπου. Το κύριο ποσοστό των κατοίκων ήταν εργάτες, με το 20% να είχαν καταγραφεί ως βιοτέχνες ή μικροκαταστηματάρχες. (στο ίδιο, σ.155) 30

μέρος δεύτερο

εικ.24: “Οι συνοικίες της Νέας Κοκκινιάς” χάρτης 03_εναπομείναντα προσφυγικά σήμερα και επιλεγμένα ο.τ.

Στις παρακάτω αποτυπώσεις παρουσιάζονται τα επιλεγμένα οικοδομικά τετράγωνα, καταγράφοντας τη ζωή και τις δραστηριότητες που εκτυλίσσονται στην αλάνα. Μέσα από αυτές, αποτυπώνεται η παρουσία ανθρώπων και ζώων, η φύτευση, η προσπελασιμότητα, καθώς και η διάταξη των σταθερών και κινητών αντικειμένων που διαμορφώνουν τη χρήση του χώρου.

31

μέρος δεύτερο

Το πρώτο οικοδομικό τετράγωνο, μεταξύ των οδών Π. Ράλλη, Κασταμονής, Καισαρείας και Μερσίνης (αριθμός πολεοδομίας 130), βρίσκεται σε κεντρικό σημείο κοντά σε σχολείο και ήταν ένα από τα επιλεγμένα για ανάπλαση το 201833. Διατηρεί μόνο μονώροφες κατοικίες 2ου τύπου, οργανωμένες σε σειρές των έξι ή οκτώ. Εμφανίζει περιορισμένη κοινωνική δραστηριότητα, με κλειστές πόρτες και έλλειψη καθιστικών στην αλάνα. Η επέμβαση του δήμου περιορίζεται στην οριοθέτηση παρτεριών, ενώ τα τραπεζοκαθίσματα είναι λίγα και συγκεντρώνονται κυρίως στις εισόδους των σπιτιών, περιμετρικά. Τα κτίρια είναι χαμηλού ύψους, με αρκετά ωστόσο να διατηρούν την 2η τυπολογία των προσφυγικών κατοικιών. Η βλάστηση είναι πυκνή, με οριοθετημένα παρτέρια, και η ανθρώπινη παρουσία είναι ελάχιστη, τόσο από κατοίκους όσο και από περαστικούς. (Παράρτημα σελ 69) Το δεύτερο οικοδομικό τετράγωνο, μεταξύ των οδών Μαγνησίας, Καραολή & Δημητρίου, Λαοδικείας και Ικονίου (αριθμός πολεοδομίας 159), βρίσκεται σε δύο κεντρικούς δρόμους και περιλαμβάνει ποικιλία τυπολογιών προσφυγικής κατοικίας, κυρίως τύπων 2, 3, 4 και 5, οι οποίες συνθέτουν το μεγαλύτερο μέρος της σημερινής του όψης. Στο 2ο ο.τ. παρατηρούνται ορισμένες ανοιχτές πόρτες, αλλά και εδώ δεν υπάρχουν παγκάκια στην αλάνα. Οι κάτοικοι χρησιμοποιούν τα δικά τους τραπεζοκαθίσματα, ενώ η φύτευση είναι πυκνή και τα παρτέρια ποικίλουν σε μέγεθος και σχήμα. Οι περαστικοί συνήθως διασχίζουν τον χώρο σε ευθεία, χωρίς να εισέρχονται ουσιαστικά στην αλάνα. Η πλειονότητα των κτιρίων ανήκει στην τυπολογία των προσφυγικών κατοικιών, γεγονός που συνδέει την περιοχή με την ιστορία των πρώτων εγκαταστάσεων. (Παράρτημα σελ 74) Το τρίτο οικοδομικό τετράγωνο, μεταξύ των οδών Μαινεμένης, Κ. Γέμελου, Μαγνησίας και Καραολή & Δημητρίου (αριθμός πολεοδομίας 174), έχει ιδιαίτερη μορφή, καθώς στις τρεις πλευρές του διατηρούνται προσφυγικές κατοικίες 5ου τύπου που σχηματίζουν μια ενιαία όψη, ενώ στην τέταρτη κυριαρχούν πολυκατοικίες, με την εξαίρεση δύο διατηρημένων προσφυγικών κατοικιών 2ης και 3ης τυπολογίας. Παρουσιάζει τη μεγαλύτερη κοινωνική δραστηριότητα, με ανοιχτές πόρτες και παγκάκια διαθέσιμα στην αλάνα. Τα περισσότερα σπίτια διαθέτουν τραπεζοκαθίσματα και γλάστρες, και οι κάτοικοι αξιοποιούν τον δημόσιο χώρο, καθώς παρατηρήθηκε η παρουσία τους σε όλες τις επισκέψεις. Η φύτευση είναι πυκνή, κυρίως σε ορθοκανονικά και οριοθετημένα παρτέρια, ενώ υπάρχουν λίγοι περαστικοί. Τα κτίρια, τα περισσότερα προσφυγικά, είναι χαμηλού ύψους. (Παράρτημα σελ 79) Η διαφορετική φύτευση στις τρεις περιπτώσεις δημιουργεί ποικίλες και ενδιαφέρουσες συνθήκες οπτικών πεδίων, επηρεάζοντας τη διαφάνεια και τη συνδεσιμότητα των χώρων. Σύμφωνα με τον Benedikt, τα οπτικά πεδία (isovists)34 καθορίζονται από τα εμπόδια και τα όρια που ορίζουν τη θέα από ένα συγκεκριμένο σημείο. Για το isovist, κάθε σημείο στον χώρο έχει ένα σύνολο από ορατά σημεία που ορίζουν το σχήμα και τη δομή του οπτικού πεδίου. Αυτό το εργαλείο αναδεικνύει τη σχέση μεταξύ του παρατηρητή και του περιβάλλοντος,

32

Οι παρεμβάσεις αυτές περιλάμβαναν τη διαμόρφωση χώρων πρασίνου, τη δημιουργία πεζοδρόμων και περιοχών αναψυχής, την εγκατάσταση εξοπλισμού για παιδικές χαρές, καθώς και την προσθήκη σύγχρονου φωτισμού στους κοινόχρηστους χώρους. Προβλέπονταν επίσης διαμορφώσεις για την αύξηση της ασφάλειας και της λειτουργικότητας των περιοχών αυτών, όπως ειδικά πλακόστρωτα και σημεία καθισμάτων. (Δήμος Νίκαιας-Ρέντη, «Μελέτη για την Ανάπλαση Εσωτερικών Τετραγώνων: Μέρος 1ο. Νίκαια, Νοέμβριος 2018»)

33

Isovist είναι το σύνολο όλων των σημείων που είναι ορατά από μια συγκεκριμένη οπτική γωνία στον χώρο και σε σχέση με το περιβάλλον. Το σχήμα και το μέγεθος ενός isovist είναι πιθανό να αλλάζουν ανάλογα με τη θέση.

(Benedikt, M., (1979), «To take hold of space», University of Texas Libraries, σ.47-65)

34

μέρος δεύτερο

αποκαλύπτοντας τη σημασία της διαμόρφωσης του χώρου στον τρόπο με τον οποίο βιώνεται και γίνεται αντιληπτός. Στην πρώτη αλάνα, η πυκνή και ομοιόμορφη φύτευση στα παρτέρια με παρόμοια μεγέθη δημιουργεί έναν περιορισμένο οπτικό χώρο, μειώνοντας τη δυνατότητα παρατήρησης του περιβάλλοντος. Στη δεύτερη περίπτωση, η ποικιλομορφία στις διαστάσεις και τα σχήματα των παρτεριών εμπλουτίζει την οπτική εμπειρία, παρέχοντας ποικίλες γραμμές θέασης και ενισχύοντας τη δυναμική σχέση μεταξύ ανοικτών και κλειστών περιοχών. Αντίθετα, στην τρίτη αλάνα, η διακριτή οριοθέτηση με γεωμετρικά, ορθοκανονικά παρτέρια δημιουργεί σαφή όρια που ενισχύουν την αίσθηση ελέγχου του χώρου και προσφέρουν εκτενέστερα οπτικά πεδία, διευκολύνοντας την παρατήρηση και την αλληλεπίδραση. Αυτές οι διαφοροποιήσεις στη φύτευση επηρεάζουν τον τρόπο που οι κάτοικοι αντιλαμβάνονται και χρησιμοποιούν τον χώρο, καθώς οι οπτικές συνθήκες παίζουν καθοριστικό ρόλο στη χωρική εμπειρία και στη δημιουργία αίσθησης ασφάλειας και σύνδεσης με το περιβάλλον. Με αφορμή τα παρακάτω διαγράμματα, μπορούμε να συγκρίνουμε πιο αναλυτικά τη δομή των οπτικών πεδίων και τις ποιότητες των χώρων που προκύπτουν. Στα διαγράμματα της πρώτης αλάνας που ακολουθούν, το οπτικό πεδίο εμφανίζεται σχετικά περιορισμένο, με τις κόκκινες περιοχές να εστιάζονται κυρίως γύρω από έναν κεντρικό άξονα κίνησης που συνδέει μερικά μικρότερα σημεία. Αυτές οι συνδέσεις σχηματίζουν ένα δίκτυο που χαρακτηρίζεται από στενά ανοίγματα και έντονη τοπικότητα, καθώς η ορατότητα περιορίζεται σε συγκεκριμένες ζώνες, χωρίς ουσιαστική σύνδεση με τον ευρύτερο χώρο. Η κλειστή φύση του πεδίου και η περιορισμένη ορατότητα σε μεγαλύτερες κατευθύνσεις ενισχύουν την αίσθηση της απομόνωσης, ενώ η οπτική εμπειρία παραμένει επικεντρωμένη σε επιλεγμένα σημεία ενδιαφέροντος. διάγρ. 01: ο.τ.1_οπτικό πεδίο α

33

μέρος δεύτερο

διάγρ. 02: ο.τ.1_οπτικό πεδίο β

Στην αλάνα αυτή, η κατάληψη του χώρου από τους κατοίκους είναι ανύπαρκτη, υποδεικνύοντας μια παθητική σχέση με τον δημόσιο χώρο. Τα σταθερά στοιχεία, (παρτέρια), κυριαρχούν στη διαμόρφωση της αλάνας, ενώ η παντελής έλλειψη καθιστικών ενισχύει την αίσθηση ενός χώρου που δεν προσκαλεί την ενεργή χρήση. Οι πόρτες των σπιτιών είναι κλειστές, ενώ τα λίγα τραπεζοκαθίσματα που υπάρχουν τοποθετούνται στις εισόδους των σπιτιών, περιμετρικά του ο.τ., και όχι μέσα στην αλάνα. Αυτή η τοποθέτηση υποδηλώνει μια διακριτή απόσταση των κατοίκων από τον κοινόχρηστο χώρο, τον οποίο αντιμετωπίζουν περισσότερο ως κάτι που πρέπει να διατηρηθεί σε απόσταση, παρά να οικειοποιηθούν ενεργά. Η πυκνή φύτευση και τα σαφώς οριοθετημένα παρτέρια που αφήνουν λίγο χώρο ανάμεσά τους, λειτουργούν περισσότερο ως εμπόδια παρά ως στοιχεία που ενθαρρύνουν τη χρήση του χώρου. Η οριοθέτηση αυτή ενισχύει την αίσθηση ότι ο χώρος είναι στατικός και δεν επιδέχεται μεταβολές, περιορίζοντας τις δυνατότητες των κατοίκων να τον διαμορφώσουν σύμφωνα με τις ανάγκες τους. Ταυτόχρονα, η ελάχιστη ανθρώπινη παρουσία, είτε από κατοίκους είτε από περαστικούς, υπογραμμίζει την έλλειψη ζωής και δραστηριότητας στην αλάνα. Σύμφωνα με τον Benedikt, η «κατάληψη του χώρου» συνεπάγεται μια ενεργή εμπλοκή με τον χώρο, όπου οι χρήστες δεν περιορίζονται απλώς στην παρουσία ή τη διέλευση. Στην αλάνα του 1ου ο.τ. αυτή η ενεργή σχέση απουσιάζει, καθώς οι κάτοικοι δεν φαίνεται να προσαρμόζουν ή να επεκτείνουν τον χώρο ώστε να ανταποκρίνεται στις καθημερινές ανάγκες και δραστηριότητές τους. Αντίθετα, η αλάνα διατηρείται ως ένας τυπικά δημόσιος χώρος, που αν και οριοθετημένος και φυτεμένος, παραμένει αποσυνδεδεμένος από την καθημερινή ζωή των κατοίκων.

34

μέρος δεύτερο

διάγρ. 03: ο.τ.1_κατάληψη χώρου

Ακόμη, οι είσοδοι είναι λίγες και στρατηγικά τοποθετημένες, εστιάζοντας κυρίως στον κεντρικό άξονα κίνησης, δημιουργώντας ένα βασικό πέρασμα. Η μορφή ελέγχει αυστηρά την πρόσβαση, περιορίζοντας τις επιλογές εισόδου και εξόδου στην αλάνα. Στο εσωτερικό, ο χρήστης είναι υποχρεωμένος να κινηθεί μέσα από συγκεκριμένα στενά περάσματα, γεγονός που δημιουργεί ένα έντονα τοπικό δίκτυο κίνησης, απομονώνοντας τον χώρο από το γύρω περιβάλλον. Αυτή η διαμόρφωση περιορίζει τη ροή των ανθρώπων, καθιστώντας την αλάνα πιο απομονωμένη και λιγότερο ανοιχτή σε νέες δραστηριότητες και τυχαίες συναντήσεις, δίνοντάς της χαρακτήρα περάσματος.

διάγρ. 04: ο.τ.1_είσοδοι

35

μέρος δεύτερο

Στην αλάνα του 2ου ο.τ. το οπτικό πεδίο διευρύνεται σημαντικά, ενώ διακλαδίζεται προς περισσότερες κατευθύνσεις. Οι κόκκινες ακτίνες εκτείνονται σε μεγαλύτερο εύρος, δημιουργώντας έναν πιο δυναμικό και πολύπλοκο χώρο. Το isovist σε αυτά τα διαγράμματα ενσωματώνει τόσο ανοιχτές όσο και κλειστές περιοχές, δίνοντας τη δυνατότητα για πλουσιότερες οπτικές εμπειρίες. Οι πολλές κατευθύνσεις του πεδίου και η σύνδεση των χώρων δημιουργούν μια αίσθηση ροής και εξερεύνησης. Αποτυπώνεται ένας χώρος που προσφέρει μεγαλύτερη κινητικότητα και ποικιλία στις οπτικές σχέσεις του παρατηρητή με το περιβάλλον.

διάγρ. 05: ο.τ.2_οπτικό πεδίο a

Στην αλάνα αυτή, η κατάληψη του χώρου εμφανίζεται πιο ενεργή σε σύγκριση με την πρώτη περίπτωση, με τους κατοίκους ωστόσο να μην εμπλέκονται περισσότερο στον διαμοιρασμό και τη χρήση του κοινόχρηστου χώρου με ουσιαστικό τρόπο. Παρατηρούνται κάποιες ανοιχτές πόρτες, υποδεικνύοντας μια μεγαλύτερη διάθεση αλληλεπίδρασης με το εξωτερικό περιβάλλον. Οι κάτοικοι χρησιμοποιούν δικά τους τραπεζοκαθίσματα, τα οποία τοποθετούν όχι μόνο στις εισόδους των σπιτιών, αλλά και σε επιλεγμένα σημεία της αλάνας, δίνοντας την εντύπωση μιας προσπάθειας οικειοποίησης του χώρου με τρόπους που ανταποκρίνονται στις ανάγκες τους. Η πυκνή φύτευση σε παρτέρια διαφορετικών μεγεθών και σχημάτων δημιουργεί ποικιλομορφία στον χώρο, επιτρέποντας μεγαλύτερη προσαρμοστικότητα στη χρήση του. Ωστόσο, η πολυμορφία αυτή μπορεί να λειτουργεί και αποτρεπτικά για την πλήρη ενσωμάτωση του χώρου στις καθημερινές δραστηριότητες, καθώς τα παρτέρια με τα τυχαία σχήματα οριοθετούν και περιορίζουν τα διαθέσιμα σημεία συγκέντρωσης.

36

μέρος δεύτερο

διάγρ. 06: ο.τ.2_οπτικό πεδίο β

Η παρουσία αρκετών περαστικών που διασχίζουν την αλάνα σε ευθεία χωρίς να «εισέρχονται» σε αυτήν, υποδεικνύει ότι ο χώρος δεν έχει αποκτήσει ακόμη τον χαρακτήρα μιας ζωντανά ενσωματωμένης κοινότητας.

διάγρ. 07: ο.τ.2_κατάληψη χώρου

37

μέρος δεύτερο

Η έννοια της «κατάληψης του χώρου», αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην περίπτωση αυτή. Οι κάτοικοι δεν αρκούνται στην παθητική ύπαρξη στον χώρο· αντίθετα, τον εμπλουτίζουν με δικά τους φορητά αντικείμενα, αναδιαμορφώνοντας τις συνθήκες χρήσης του. Παρόλα αυτά, η κατάληψη του χώρου παραμένει επιλεκτική, καθώς περιορίζεται από τα φυσικά όρια της αλάνας, αφήνοντας περιθώρια για περαιτέρω ενίσχυση της ενεργού συμμετοχής των κατοίκων. Η δεύτερη αλάνα έχει περισσότερες εισόδους, πιο ευρείες και καλύτερα διανεμημένες, γεγονός που επιτρέπει την ευκολότερη πρόσβαση. Ο χρήστης μπορεί να εισέλθει από διαφορετικά σημεία, δημιουργώντας μια πιο ευέλικτη και πολυδιάστατη κίνηση. Σε σχέση με την πρώτη, η δεύτερη αλάνα διατηρεί έναν μετρίως ανοιχτό χαρακτήρα, καθώς οι είσοδοι είναι αρκετές ώστε να επιτρέπουν την κυκλοφορία. Το δίκτυο προσπελασιμότητας εκτείνεται πέρα από έναν κεντρικό άξονα, συνδέοντας περισσότερες περιοχές του χώρου. Η εσωτερική διαμόρφωση της αλάνας, με τα πολλά παρτέρια διαφόρων σχημάτων, κατευθύνει την κίνηση μέσω συγκεκριμένων διαδρόμων, περιορίζοντας τη συνδεσιμότητα του χώρου. Τα παρτέρια λειτουργούν ως φυσικά εμπόδια, διαχωρίζοντας τον χώρο σε μικρότερες ενότητες, ενισχύοντας την οριοθέτηση αλλά μειώνοντας την ευελιξία.

διάγρ. 08: ο.τ.2_είσοδοι

38

μέρος δεύτερο

Στα διαγράμματα της τρίτης αλάνας παρατηρείται το πιο εκτεταμένο οπτικό πεδίο, με τις κόκκινες ζώνες να εξαπλώνονται ακτινωτά από ένα κεντρικό σημείο προς πολλές κατευθύνσεις. Το isovist σημειώνει συγκριτικά τη μεγαλύτερη περιοχή και οι ακτίνες του συνδέουν τον χώρο με έναν τρόπο που προσδίδει υψηλή διαφάνεια. Η κεντρικότητα και η πυκνότητα των ακτίνων υποδηλώνουν έναν χώρο που μπορεί να λειτουργήσει ως σημείο συνάντησης και επικοινωνίας, ικανό να φιλοξενήσει καθημερινές πρακτικές με σημαντική οπτική αντίληψη του περιβάλλοντα χώρου.

διάγρ. 09: ο.τ.3_οπτικό πεδίο α

Χρησιμοποιώντας τα εργαλεία του Benedikt, η τρίτη αλάνα λειτουργεί ως ζωντανό παράδειγμα έντονης «κατάληψης του χώρου», αποδεικνύοντας πώς οι κάτοικοι μετατρέπουν έναν κοινόχρηστο χώρο σε οργανικό μέρος της καθημερινότητάς τους. Σε αυτή την περίπτωση, η σχέση των κατοίκων με τον χώρο υπερβαίνει τη φυσική παρουσία ή την απλή χρήση του για συγκεκριμένες δραστηριότητες. Αντίθετα, τον διαμορφώνουν ενεργά, εισάγοντας στοιχεία που ενσωματώνουν τις ανάγκες τους και επεκτείνουν τα όρια του ιδιωτικού περιβάλλοντος προς τον δημόσιο χώρο. Οι κάτοικοι επιτυγχάνουν αυτή τη μεταμόρφωση μέσω της τοποθέτησης τραπεζοκαθισμάτων, γλαστρών και οικιακών αντικειμένων που λειτουργούν ως φυσικές και συμβολικές επεκτάσεις του ιδιωτικού χώρου. Αυτές οι πρακτικές δείχνουν μια ενεργή εμπλοκή με τον χώρο, υπογραμμίζοντας την έννοια της «κατάληψης» όπως την περιγράφει ο Benedikt. Η αλάνα δεν είναι πλέον ένας απρόσωπος, τυπικά δημόσιος χώρος, αλλά ένας χώρος που διαμορφώνεται από τους κατοίκους και αντανακλά την προσωπική τους ταυτότητα.

39

μέρος δεύτερο

διάγρ. 10 : ο.τ.3_οπτικό πεδίο β

Η συνεχής παρουσία ανθρώπων στον χώρο, είτε μέσω κοινωνικών συναθροίσεων είτε μέσω ατομικών δραστηριοτήτων, αποκαλύπτει μια βαθύτερη βιωματική σύνδεση με την αλάνα. Οι κάτοικοι αισθάνονται ότι ο χώρος τους «ανήκει», όχι μέσω ιδιοκτησιακού δικαιώματος, αλλά μέσω της καθημερινής τους αλληλεπίδρασης και της προσπάθειας που επενδύουν για να τον διατηρήσουν και να τον κάνουν λειτουργικό.

διάγρ. 11: ο.τ.3_κατάληψη χώρου

40

μέρος δεύτερο

Αυτή η σύνδεση δημιουργεί ένα αίσθημα ασφάλειας και οικειότητας, ενώ παράλληλα ενισχύει την κοινωνική συνοχή, καθώς ο κοινόχρηστος χώρος γίνεται τόπος συλλογικής εμπειρίας και αλληλεπίδρασης. Η προσπελασιμότητα της τρίτης αλάνας είναι ιδιαίτερα ενισχυμένη, καθώς ο σχεδιασμός της βασίζεται σε πολυάριθμες και ευρείες εισόδους, οι οποίες βρίσκονται διάσπαρτες σε διάφορα σημεία περιμετρικά του χώρου. Αυτή η διάταξη επιτρέπει την ελεύθερη κίνηση από και προς την αλάνα, κάνοντάς τη εύκολα προσεγγίσιμη από πολλές κατευθύνσεις. Στο εσωτερικό της, ο χώρος παρουσιάζει έναν έντονα διαμπερή χαρακτήρα, με διαδρομές που διασταυρώνονται και συνδέουν διαφορετικά σημεία. Αυτό το δίκτυο όχι μόνο ενισχύει τη σύνδεση μεταξύ των περιοχών της αλάνας, αλλά και ενοποιεί τον χώρο με το περιβάλλον, καθιστώντας τον μέρος της καθημερινής ροής κίνησης της περιοχής, ενθαρρύνοντας την αυθόρμητη και πολυδιάστατη χρήση, αναδεικνύοντας έναν έντονα κοινωνικό χαρακτήρα.

διάγρ. 12: ο.τ.3_είσοδοι

41

μέρος δεύτερο

Τέλος, η σχέση δημόσιου και ιδιωτικού χώρου αποκτά μια ιδιαίτερη δυναμική στην τρίτη αλάνα, όπου τα όρια μεταξύ των δύο είναι ρευστά και συνεχώς επαναπροσδιορίζονται. Η χρήση αντικειμένων, ενισχύει αυτή τη μετάβαση, μετατρέποντας τον δημόσιο χώρο σε ένα υβριδικό περιβάλλον, όπου οι κάτοικοι διατηρούν στοιχεία της ιδιωτικής τους σφαίρας. Παράλληλα, η φύτευση παίζει κρίσιμο ρόλο στη διαμόρφωση αυτής της σχέσης. Τα καλά οριοθετημένα, ορθοκανονικά παρτέρια δημιουργούν έναν σαφή αλλά όχι άκαμπτο διαχωρισμό, επιτρέποντας την πρόσβαση και την παραμονή στον χώρο, ενώ συμβάλλουν στην αίσθηση ελέγχου και οργάνωσης που ενισχύει τη βιωματική σύνδεση των κατοίκων με τον χώρο. Η αλάνα αποκτά έτσι έναν ρόλο πέρα από τη φυσική της λειτουργία, λειτουργώντας ως κοινωνικός πυρήνας που συνδέει τους κατοίκους. Η χρήση του χώρου γίνεται μια μορφή άτυπης αρχιτεκτονικής παρέμβασης, όπου η ατομική και συλλογική προσπάθεια διαμορφώνουν τον χώρο, καθιστώντας τον μια προέκταση τόσο της κοινότητας όσο και της προσωπικής ταυτότητας των κατοίκων.

εικ.25: “ανοιχτή πόρτα σπιτιού στην αλάνα”

42

Μέρος

Τρίτο

μέρος τρίτο

Η ανθρώπινη δραστηριότητα ως πρόθεση Ανθρώπινα ενεργήματα: μεταβατικότητα δημόσιου και ιδιωτικού χώρου

εικ.26: “καθιστικό”

(Τροβά, Β., «Η πόλη ως ευκαιρία συμβίωσης», στο: Κοτιώνης, Ζ., Τζιρτζιλάκης, Γ., (2015), «Συμβιώσεις», Εκδόσεις Καστανιώτη, Βόλος, σ 234-239)

35

(Gehl, J., (2013), «Η ζωή ανάμεσα στα κτήρια: χρησιμοποιώντας τον δημόσιο χώρο», Βόλος, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας, σ. 25-31)

35

37

(στο ίδιο, σελ. 31)

Οι δραστηριότητες των ανθρώπων στις αλάνες διαμορφώνουν έναν μοναδικό διάλογο ανάμεσα στο δημόσιο και το ιδιωτικό πεδίο. Τα άυλα όρια που δημιουργούνται μέσα από τα ανθρώπινα ενεργήματα υπερβαίνουν την έννοια του φυσικού ή αντικειμενικού διαχωρισμού. Η επέκταση του ιδιωτικού χώρου στον δημόσιο, μέσω της ίδιας της ανθρώπινης εμπλοκής, επηρεάζει τη δυναμική της συνύπαρξης και αποκαλύπτει πώς οι χώροι αυτοί μπορούν να λειτουργούν ως πεδία συγχώνευσης και επαναπροσδιορισμού των ορίων μεταξύ του προσωπικού και του κοινόχρηστου. Οι αλάνες λειτουργούν ως ενδιάμεσοι χώροι, στους οποίους η διάκριση μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού γίνεται πιο ρευστή, επιτρέποντας στους κατοίκους να τις μετατρέπουν σε προεκτάσεις των σπιτιών τους. Αυτή η ρευστότητα αποτυπώνει τη γοητεία της πόλης, η οποία αντλεί τη δυναμική της από τη δυνατότητά της να εμπεριέχει πολλούς ανθρώπους, όμοιους ή διαφορετικούς από εμάς, επιτρέποντας τη δημιουργία κοινοτήτων που βασίζονται σε κοινά στοιχεία ή ειδικά ενδιαφέροντα35. Η πόλη μας γοητεύει μέσα από το τυχαίο, το απρόβλεπτο των στιγμών της και την πολυπλοκότητα των πρακτικών της, προσφέροντας συνεχείς ευκαιρίες για συναντήσεις και αλληλεπιδράσεις με άλλους. Οι επαφές που αναπτύσσονται αυθόρμητα με τη φυσική παρουσία ανθρώπων στον ίδιο χώρο είναι βασικές για τη δημιουργία μιας κοινότητας. Αυτές οι αυθόρμητες συναντήσεις, αν και συχνά εφήμερες, αποτελούν τη βάση για βαθύτερες σχέσεις, καθώς ένα πρόσωπο που συναντάμε συχνά γίνεται ένα πρόσωπο που γνωρίζουμε36. Η πολυπλοκότητα των πρακτικών στις αλάνες, προσφέρει ευκαιρίες για αρχιτεκτονική και κοινωνική συνδιαμόρφωση, ενισχύοντας τη δυναμική του τυχαίου στις ανθρώπινες αλληλεπιδράσεις. Οι άνθρωποι προσελκύονται από άλλους ανθρώπους και επιδιώκουν να βρίσκονται κοντά τους, προσφέροντας στους δημόσιους χώρους ένα απεριόριστο πεδίο ζωντανών εμπειριών, με νέες δραστηριότητες συχνά να αναπτύσσονται γύρω από γεγονότα ή δράσεις που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη37. Καθώς οι κάτοικοι τοποθετούν έπιπλα και προσωπικά αντικείμενα στον χώρο και ασχολούνται με καθημερινές δραστηριότητες, δημιουργείται μια σύνδεση μεταξύ του ιδιωτικού χώρου του σπιτιού και του δημόσιου της γειτονιάς. Με αυτές τις πρακτικές, οι κάτοικοι «καταλαμβάνουν» συμβολικά και ουσιαστικά ένα κομμάτι του δημόσιου χώρου, ενώ ταυτόχρονα εκθέτουν στην κοινότητα ένα τμήμα του ιδιωτικού τους κόσμου. Εστιάζοντας στις δραστηριότητες των κατοίκων, το παράδειγμα του ο.τ. 3 μας δείχνει μια οικογένεια που χρησιμοποιεί τον χώρο της αλάνας για καθημερινές οικιακές δραστηριότητες, το μαγείρεμα και το μπάνιο.

45

μέρος τρίτο

Με μία πρώτη σκέψη θα μπορούσαμε να πούμε πως οι δραστηριότητες που μεταφέρονται στις αλάνες είναι αυτές οι οποίες γίνονται συνήθως στους πιο κοινωνικούς χώρους του σπιτιού (κουζίνα, καθιστικό). Ωστόσο, στο συγκεκριμένο παράδειγμα βλέπουμε μια δραστηριότητα αυξημένης ιδιωτικότητας να διαδραματίζεται στην αλάνα. Με τη μεταφορά αυτών των δραστηριοτήτων από τον ιδιωτικό χώρο του σπιτιού στη δημόσια σφαίρα, οι κάτοικοι επαναπροσδιορίζουν τον χώρο της αλάνας, ενσωματώνοντας στοιχεία του ιδιωτικού βίου στον δημόσιο χώρο και ενισχύοντας τη διαπλοκή ανάμεσα στα δίπολο αυτό.

46

εικ.27: “παιδιά κάνουν μπάνιο σε λεκάνες στην αλάνα” εικ.28: “προετοιμασία φαγητού στην αλάνα”

μέρος τρίτο

Παράλληλα, τα υλικά όρια του χώρου δεν παραμένουν σταθερά. Τα φυσικά και τεχνητά όρια, όπως γλάστρες, τραπέζια, καθίσματα, αλλάζουν θέση ή αφαιρούνται ανάλογα με τις ανάγκες της στιγμής για να εξυπηρετήσουν τα ενεργήματα των χρηστών της αλάνας. Το μέσα και το έξω, η ιδιωτική εστία και η δημόσια ζωή, διαπλέκονται σε μια δυναμική σχέση που άλλοτε τα διαχωρίζει και άλλοτε τα φέρνει σε επαφή, δημιουργώντας ένα σύστημα συνεχούς διαπραγμάτευσης και προσαρμογής. Αυτή η αλληλεπίδραση δεν αφορά μόνο τον χώρο ως φυσικό περιβάλλον, αλλά και ως πεδίο κοινωνικής συνδιαλλαγής, όπου τα όρια ανάμεσα στο προσωπικό και το συλλογικό, στο ατομικό και το κοινωνικό, παραμένουν ρευστά και εν δυνάμει ανατρέψιμα.

(Λαθούρη, Μ., Ωραιόπουλος, Φ., «Συμ-βιώσεις», στο: Κοτιώνης, Ζ., Τζιρτζιλάκης, Γ., (2015), «Συμβιώσεις», Εκδόσεις Καστανιώτη, Βόλος, σ 244-249)

38

(Hertzberger, H., (2005), «Lessons for Students in Architecture», 010 Publishers, Ρότερνταμ, σ.40-89)

39

«Κάθε στιγμή, το μέσα και το έξω, η λογική της ιδιωτικής εστίας, του οικώ (κατοικήσιμος τόπος) και η οικονομία του δημόσιου βίου μέσα από χωρικές καταγραφές κοινωνικής συναλλαγής μπορούν να αντιτίθενται και ταυτόχρονα να συμπίπτουν, επομένως χωρίς να ορίζουν αυστηρά καθορισμένα όρια»38. Η σχέση δημόσιου και ιδιωτικού δεν περιορίζεται μόνο σε σταθερά χωρικά όρια, αλλά τοποθετεί τον άνθρωπο στο επίκεντρο. Ο χώρος δεν είναι απλά το υποκείμενο, αλλά το μέσο όπου οι ανθρώπινες δραστηριότητες – η κίνηση, η στάση, η χρήση – προσδίδουν ζωή και σημασία. Το όριο διαμορφώνεται και αναπλάθεται μέσω των αλληλεπιδράσεων, ενισχύοντας τη δυναμική του ως ζωντανό πεδίο εμπειρίας, που αντανακλά τις ανάγκες και τη συλλογική ταυτότητα της κοινότητας39. Αυτή η ευελιξία καθιστά τον χώρο ικανό να λειτουργεί ως δημόσιος ή ιδιωτικός, ανάλογα με τις περιστάσεις και τις ανάγκες των χρηστών, ενώ αναδεικνύει τη δυνατότητά του να προσαρμόζεται συνεχώς, αντανακλώντας τις ανάγκες κάθε χρήστη. Το γεγονός ότι τα όρια είναι διαρκώς υπό διαπραγμάτευση αποκαλύπτει την εγγενή πολυπλοκότητα της συνύπαρξης του ατομικού και του συλλογικού. Όπως η εσωτερικότητα της ιδιωτικής εστίας μπορεί να αποτελέσει μοντέλο για την οργάνωση του δημόσιου χώρου, έτσι και ο δημόσιος χώρος μπορεί να διεισδύσει στον ιδιωτικό. Επομένως, η σχέση του ιδιωτικού και του δημόσιου δεν είναι στατική, αλλά εξελίσσεται σε ένα διαρκές παιχνίδι ορίων, προσαρμογών και επαναπροσδιορισμών, το οποίο αντικατοπτρίζει την ίδια την πολυπλοκότητα και την ευελιξία της κοινωνικής ζωής στην αλάνα. Έτσι, η σχέση των δύο συνεχώς διαμορφώνεται, με τα όρια να προσαρμόζονται και να επαναπροσδιορίζονται διαρκώς. Στο ο.τ. 2, βλέπουμε χαρακτηριστικά σε δύο διαφορετικές επισκέψεις την διαφορετική διαμόρφωση του χώρου μπροστά από τα σπίτια των κατοίκων με την χρήση κινητών αντικειμένων. Στην πρώτη κάτοψη, βλέπουμε πώς το τραπέζι και οι καρέκλες βρίσκονται στην άκρη και δεν εμποδίζουν το πέρασμα, ενισχύοντας τον δημόσιο χαρακτήρα της αλάνας. Αντίθετα, στη δεύτερη κάτοψη, τα αντικείμενα και οι άνθρωποι καταλαμβάνουν όλο το πλάτος του πεζόδρομου, με αποτέλεσμα το πέρασμα να μετατρέπεται σε προέκταση του εσωτερικού των σπιτιών, καθώς λειτουργεί σαν καθιστικός χώρος, προσδιορίζοντας έτσι μια ιδιωτική διάσταση στον δημόσιο χώρο.

47

μέρος τρίτο

Και στις δύο περιπτώσεις, τα αντικείμενα είναι τα ίδια, είναι η ανθρώπινη δραστηριότητα αυτή που μετατρέπει την ιδιότητα του χώρου αυτού.

εικ.29 (πάνω): “τμήμα κάτοψης του ο.τ.2 την Παρασκευή, μεταξύ 12:30-14:30.” εικ.30 (κάτω): “φωτογραφία του σημείου την αντίστοιχη μέρα και ώρα””

εικ.31 (πάνω): “τμήμα κάτοψης του ο.τ.2 το Σάββατο, μεταξύ 12:30-14:30. εικ.32 (κάτω): “φωτογραφία του σημείου την αντίστοιχη μέρα και ώρα”

48

μέρος τρίτο

(Άυλη) διαμόρφωση των ορίων: δημόσιο και ιδιωτικό μέσα από τις ανθρώπινες δραστηριότητες

(Ζέγγελης, Η., «Στην αναζήτηση του δημόσιου χώρου», στο: Κοτιώνης, Ζ., Τζιρτζιλάκης, Γ., (2015), «Συμβιώσεις», Εκδόσεις Καστανιώτη, Βόλος, σ.264-275) 40

Η αλάνα, ως πεδίο δράσης και αλληλεπίδρασης, διαμορφώνεται από τη δυναμική σχέση ανάμεσα στο δημόσιο και το ιδιωτικό, στοιχεία που αντανακλούν τις έννοιες του συλλογικού και του ατομικού. Ο χώρος αποτελεί χωρική αποτύπωση του δίπολου αυτού, με το δημόσιο να αντιπροσωπεύει τον κοινόχρηστο τόπο και το ιδιωτικό να αφορά τις προσωπικές ή οικογενειακές πτυχές της καθημερινής ζωής. Στο πλαίσιο αυτό, το όριο, ως συστατικό στοιχείο της αρχιτεκτονικής, δεν είναι απλώς ένα φυσικό ή δομικό χαρακτηριστικό, αλλά ενσαρκώνει τη διαρκή διαπραγμάτευση ανάμεσα σε αυτές τις δύο έννοιες. Ενισχύει την κατανόηση της αρχιτεκτονικής όχι μόνο ως μορφή, αλλά ως δυναμικό πεδίο που προσαρμόζεται και εμπλουτίζεται από την ανθρώπινη παρουσία. Το όριο είναι οντολογικά μέρος της φύσης της αρχιτεκτονικής, η οποία είναι πάντα μια σαφής μορφή, μια εμφρακτική παρουσία, ένα ίζημα στο έδαφος. Ωστόσο, το όριο στην αρχιτεκτονική δεν είναι αυτοαναφορικό. Για να αποκτήσει σημασία, πρέπει να έρθει αντιμέτωπο με τις δυνάμεις που καθορίζουν τη μορφή της πόλης40. Ο κατεξοχήν μεταβατικός και ευέλικτος χώρος της αλάνας αποτελεί πεδίο όπου το δίπολο δημόσιου και ιδιωτικού αποκτά μια ιδιαίτερη ένταση. Δεν είναι απλώς ένα αποτύπωμα της αστικής μορφής, αλλά ένας χώρος όπου οι ανάγκες, οι πρακτικές και οι συνήθειες των κατοίκων έρχονται να επαναπροσδιορίσουν τη λειτουργία και τη σημασία του. Η μεταβαλλόμενη φύση της αλάνας υπογραμμίζει τη ρευστότητα του ορίου, το οποίο, ενώ φαίνεται αρχικά σαφές, αποκαλύπτει τις δυνατότητές του να προσαρμόζεται και να εμπλουτίζεται από την ανθρώπινη παρουσία. Το όριο, λοιπόν, δεν περιορίζεται πάντα σε υλικές ή απτές δομές, αλλά μπορεί να καθορίζεται από τις ανθρώπινες δραστηριότητες, τις συνήθειες και τις κοινωνικές πρακτικές. Στην αλάνα, οι κινήσεις και οι αλληλεπιδράσεις των ανθρώπων δημιουργούν αόρατα αλλά αντιληπτά όρια, που διαμορφώνουν τη χρήση και τη σημασία του χώρου. Για παράδειγμα, μια ομάδα ανθρώπων που συγκεντρώνεται σε ένα συγκεκριμένο σημείο για να μοιραστεί γεύματα, δημιουργεί έναν άτυπο ιδιωτικό πυρήνα μέσα στον δημόσιο χώρο, χωρίς την ανάγκη υλικών διαχωρισμών. Οι δραστηριότητες αυτές οριοθετούν τον χώρο με βάση την ανθρώπινη παρουσία και δράση, καθορίζοντας τις λειτουργίες του με έναν τρόπο που υπερβαίνει την αρχιτεκτονική μορφή. Το όριο, επομένως, γίνεται μια δυναμική έννοια, ικανή να μεταλλάσσεται ανάλογα με το πώς οι άνθρωποι ζουν και αλληλεπιδρούν μέσα στον χώρο, αναδεικνύοντας τον ρόλο τους ως κεντρικό παράγοντα στη συγκρότηση της χωρικής εμπειρίας. Στο 1ο ο.τ. δεν φιλοξενείται καμία χρήση από τους κατοίκους και χρησιμοποιείται καθαρά σαν πέρασμα για τις ανάγκες της ευρύτερης περιοχής. Η αλάνα αυτή έχει καθαρά δημόσιο χαρακτήρα, λειτουργεί σαν προέκταση του δρόμου, με τον δημόσιο χώρο να παραμένει στατικός.

49

μέρος τρίτο

Στην περίπτωση αυτή δεν είναι μόνο τα αρχιτεκτονικά στοιχεία που αποτελούν όρια μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού, αλλά η απουσία της ανθρώπινης δραστηριότητας δημιουργεί ένα απροσπέλαστο όριο, καθιστώντας τη ένα αντιπροσωπευτικό παράδειγμα δημόσιου χώρου.

εικ.33: “ο.τ.1”

Το 2ο ο.τ., λόγω της διαφορετικής μορφολογίας του εσωτερικού του, λειτουργεί επίσης σαν πέρασμα, με τους κατοίκους ωστόσο να αξιοποιούν τη μία από τις δύο διαδρομές του ως προέκταση του σπιτιού τους. Εδώ, ο χαρακτήρας της αλάνας είναι πιο σύνθετος και αλλάζει ανάλογα με την ώρα της ημέρας αλλά και το σημείο εισόδου σε αυτή. Σε τέτοιες περιπτώσεις, ο δημόσιος χώρος της αλάνας συχνά λειτουργεί ως ημι-ιδιωτικός, ειδικά όταν χρησιμοποιείται για προσωπικές δραστηριότητες, όπως γεύματα ή φιλικές συγκεντρώσεις. Αυτή η πιθανότητα αλλαγής αναδεικνύει την προσαρμοστικότητα του χώρου, που μπορεί να ανταποκριθεί στις προσωπικές ανάγκες των κατοίκων, ενώ παραμένει τυπικά δημόσιος. Τα όρια του χώρου αυτού παραμένουν θολά και προσαρμόζονται ανάλογα με την ανθρώπινη δραστηριότητα, ο χώρος συλλαμβάνεται ως ροή-μια ατελείωτη διαδοχή σχέσεων41.

(Moholy-Nagy, L., (1928), στο: Benedikt, M., (1979), «To take hold of space», University of Texas Libraries, σ.61)

41

εικ.34: “ο.τ.2”

50

μέρος τρίτο

Στο 3ο ο.τ. παρατηρείται μια διαρκής χρήση του χώρου της αλάνας, με ποικίλους τρόπους που παραπέμπουν σε οικιακές ασχολίες. Μεγάλο μέρος της ιδιωτικής ζωής των κατοίκων εκτίθεται στη δημόσια σφαίρα. Σε αυτή την περίπτωση, η αίσθηση του ιδιωτικού ενδυναμώνεται και ο χώρος, ενώ παραμένει τυπικά δημόσιος, αποκτά ημι-ιδιωτικό χαρακτήρα. Έτσι, η αλάνα δεν λειτουργεί απλώς ως κοινός τόπος, αλλά μετατρέπεται σε έναν χώρο όπου οι κάτοικοι αισθάνονται άνετα και ασφαλείς, όπως στο ιδιωτικό τους περιβάλλον. Αυτό το φαινόμενο αναδεικνύει τη ρευστότητα των ορίων στον δημόσιο χώρο, τα οποία στην προκειμένη περίπτωση δεν είναι υλικά ή σαφώς καθορισμένα. Στην αλάνα αυτή, το όριο δεν προκύπτει από φυσικά στοιχεία, όπως παρτέρια ή δέντρα, αλλά από τις ίδιες τις ανθρώπινες πρακτικές και τη χρήση του χώρου. Η συχνότητα της παρουσίας συγκεκριμένων ατόμων στην αλάνα δημιουργούν μια αίσθηση χώρου που «ανήκει» σε αυτούς. Έτσι, το όριο γίνεται αντιληπτό μέσα από την αλληλεπίδραση και την κοινωνική συνθήκη, όχι μέσα από την ύπαρξη μιας φυσικής διαχωριστικής γραμμής. Η δημόσια αλάνα αποκτά ιδιωτικό χαρακτήρα μέσω της χρήσης και της εμπειρίας, αποκαλύπτοντας την άυλη φύση του ορίου ως κοινωνικού κατασκευάσματος.

εικ.35: “ο.τ.3”

51

μέρος τρίτο

Δραστηριότητες και αντικείμενα: μέσα ελέγχου και ασφάλειας Η έντονη εμπλοκή των κατοίκων με την διαμόρφωση της αλάνας δημιουργεί μια αίσθηση ασφάλειας και ελέγχου στον χώρο. Στις αλάνες που οι κάτοικοι έχουν μεγαλύτερη ανάμειξη, μοιάζουν πιο φιλόξενες και ασφαλείς, παρόλο που ο χώρος είναι δημόσιος. Η παρουσία τους όχι μόνο ενισχύει τη λειτουργία του χώρου, αλλά δημιουργεί και μια αίσθηση ιδιωτικότητας, μειώνοντας το αίσθημα της «εισβολής» από ξένους. Έτσι, το δίπολο δημόσιου και ιδιωτικού καθίσταται πιο ρευστό και προσαρμοστικό, καθώς οι κάτοικοι αναδιαμορφώνουν τον χώρο με την καθημερινή τους δραστηριότητα. Ταυτόχρονα, η αίσθηση του ανήκειν που δημιουργείται είναι απόρροια αυτής της ενεργής συμμετοχής42. Οι κάτοικοι αισθάνονται τον χώρο ως μια προέκταση της καθημερινότητάς τους, ενισχύοντας τον έλεγχό του μέσω της παρουσίας και των δραστηριοτήτων τους. Η τοποθέτηση καθημερινών οικιακών αντικειμένων δεν λειτουργεί μόνο ως μέσο εξατομίκευσης του χώρου αλλά και ως μηχανισμός διακριτικού ελέγχου. Τα αντικείμενα αυτά υποδηλώνουν ότι ο χώρος κατοικείται, προσφέροντας έτσι μια αίσθηση ζωντάνιας και ασφάλειας σε όσους τον χρησιμοποιούν. Ταυτόχρονα, ο χώρος μετατρέπεται σε έναν ζωντανό οργανισμό, όπου η μία δραστηριότητα γεννά την επόμενη. Όπως συνοψίζει εύστοχα ο Van Klingeren, «ένα κι ένα κάνουν τρία, τουλάχιστον»43. Αυτή η δυναμική αποκαλύπτει τη δύναμη των ανθρώπινων αλληλεπιδράσεων στον δημόσιο χώρο, όπου η παρουσία ανθρώπων προσελκύει περισσότερους ανθρώπους, και κάθε νέα δραστηριότητα ενισχύει τη ζωτικότητα και την κοινωνική συνοχή του χώρου. Επιπλέον, ακόμα και όταν οι άνθρωποι απουσιάζουν, η ύπαρξη των αντικειμένων τους στον χώρο αφήνει ένα ισχυρό αποτύπωμα της παρουσίας τους. Αυτά λειτουργούν ως «σιωπηλοί μάρτυρες» της ανθρώπινης ζωής που εκτυλίσσεται εκεί, δημιουργώντας μια αίσθηση οικειότητας και συνέχειας. Τα αντικείμενα δεν υποδηλώνουν μόνο την ταυτότητα των ανθρώπων που τα τοποθέτησαν, αλλά αποτελούν και έμμεση πρόσκληση προς τους επισκέπτες να ενταχθούν στον ρυθμό και τη δυναμική του χώρου. Έτσι, ο δημόσιος χώρος της αλάνας δεν είναι απλώς πεδίο περαστικής χρήσης, αλλά μετατρέπεται σε έναν τόπο αλληλεπίδρασης και κοινωνικής συνδιαλλαγής.

52

(Gehl, J., (2013), «Η ζωή ανάμεσα στα κτήρια: χρησιμοποιώντας τον δημόσιο χώρο», Βόλος, -Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας, σ. 67-69)

42

43

(στο ίδιο, σ. 81)

μέρος τρίτο

εικ.36: “παιχνίδι χωρίς ιδιοκτήτη, ο.τ.3”

Αντίθετα, σε εκείνες όπου ο χώρος παραμένει καθαρά δημόσιος, όπως στην αλάνα του 1ου ο.τ., η αίσθηση αποξένωσης και «εισβολής» είναι πιο έντονη, ενισχύοντας την αντίληψη της διαφοροποίησης μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου. Σε αυτή την αλάνα, ο δημόσιος χαρακτήρας παραμένει σαφώς διακριτός, και το ιδιωτικό στοιχείο περιορίζεται σημαντικά, με αποτέλεσμα ο χώρος να μοιάζει λιγότερο οικείος και ασφαλής. Η έλλειψη προσωπικών αντικειμένων και ανθρωπίνων δραστηριοτήτων δημιουργεί μια εικόνα κενού, η οποία εντείνει την αίσθηση αποξένωσης από τον χώρο. Επιπλέον, η απουσία σταθερών σημείων αναφοράς, όπως μικρές παρεμβάσεις ή προσωπικά αντικείμενα, καθιστά τον χώρο απρόσωπο και λιγότερο προσιτό. Το αποτέλεσμα είναι ένας δημόσιος χώρος που δεν προάγει την κοινωνική αλληλεπίδραση και λειτουργεί περισσότερο ως πέρασμα παρά ως τόπος συνάντησης και δράσης. Η έλλειψη ανθρώπινης παρουσίας στερεί από τον χώρο τη δυνατότητα άσκησης ενός ανεπίσημου, αλλά κρίσιμου, κοινωνικού ελέγχου, σημαντικό για την δημιουργία και την ενίσχυση ζωής στην αλάνα.

53

μέρος τρίτο

Το αντικείμενο ως πρόθεση Αντικατοπτρισμοί ιδιωτικότητας στην αλάνα: αντικείμενα και υφάσματα Τα αντικείμενα που εμφανίζονται στις αλάνες ενισχύουν τη σχέση μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού χώρου, συμβάλλοντας παράλληλα στη διαμόρφωση μιας εξατομικευμένης και οικειοποιημένης χωρικής ταυτότητας. Παρτέρια, δέντρα και τραπεζοκαθίσματα λειτουργούν ως εργαλεία παραγωγής χώρου, προσδίδοντας συγκεκριμένο χαρακτήρα και ορίζοντας υλικά τα όρια της αλάνας. Αυτά τα στοιχεία όχι μόνο εμπλουτίζουν την εμπειρία του χώρου αλλά επεκτείνουν και αναδιαμορφώνουν τα σύνορά του, ενσωματώνοντας πτυχές προσωπικής και συλλογικής ταυτότητας στον δημόσιο ιστό. Τι είναι όμως αυτό που κάνει τα αντικείμενα «αντικείμενα» και το περιβάλλον «περιβάλλον»; Τα αντικείμενα αποκτούν την ταυτότητά τους μέσω της αυτοτελούς τους φύσης και της δυνατότητάς τους να μετακινούνται, ενώ τα περιβάλλοντα χαρακτηρίζονται από το ότι είναι ανοιχτά και ακίνητα44. Η μεταφορά ιδιωτικών αντικειμένων στον δημόσιο χώρο ενσαρκώνει αυτή την πολυπλοκότητα, καθώς τα καθημερινά αντικείμενα από τον εσωτερικό χώρο μεταμορφώνονται σε στοιχεία του εξωτερικού περιβάλλοντος, εμπλουτίζοντας τον δημόσιο χώρο με ιδιωτικά χαρακτηριστικά και επιμηκύνοντας τα όρια του ιδιωτικού. Η παρουσία αντικειμένων στις αλάνες διαμορφώνει έναν ενδιαφέροντα διάλογο μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού χώρου, καθώς η συγκέντρωσή τους σε έναν χώρο μπορεί να αλλάξει τη δυναμική του και την αντίληψή του. Όσο πυκνότερη είναι η διάταξη αυτών των αντικειμένων –έπιπλα, παρτέρια ή γλάστρες– τόσο περισσότερο ενισχύεται η αίσθηση της ιδιωτικότητας. Τα αντικείμενα λειτουργούν όχι μόνο ως όρια που περιχαρακώνουν τον χώρο αλλά και ως σύμβολα οικειότητας και εξατομίκευσης, προσφέροντας τη δυνατότητα διαμόρφωσης «νησίδων» ιδιωτικότητας μέσα στον ευρύτερο δημόσιο χώρο. Η παρουσία των αντικειμένων στην αλάνα δημιουργεί μια ισχυρή αίσθηση της ανθρώπινης παρουσίας ακόμα κι όταν οι άνθρωποι απουσιάζουν. Τα αντικείμενα λειτουργούν ως σιωπηλοί δείκτες των δραστηριοτήτων και της καθημερινότητας των κατοίκων. Ένα παγκάκι, ένα τραπέζι ή ένα παιδικό παιχνίδι μπορούν να υποδηλώνουν τη ζωντάνια και την ένταση της ανθρώπινης δράσης που λαμβάνει χώρα στον δημόσιο χώρο. Αντίθετα, η απουσία αντικειμένων σε έναν τέτοιο χώρο σηματοδοτεί και την απουσία της ανθρώπινης παρουσίας, επισημαίνοντας τη διάσταση του χώρου ως κενή και ανενεργή, απογυμνωμένη από τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις που θα μπορούσαν να την ορίσουν.

54

Αυτή η διάκριση δεν είναι πάντα απόλυτη, καθώς κάποια στοιχεία, όπως τα αυτοκίνητα ή τα τρένα, μπορούν να θεωρηθούν αντικείμενα ή περιβάλλοντα ανάλογα με την οπτική του παρατηρητή. (Benedikt, M., (1979), «To take hold of space», University of Texas Libraries, σ.47-49)

44

μέρος τρίτο

εικ.37: “απουσία αντικειμένων στο ο.τ.1”

εικ.38: “παιδικό παιχνιδι στο ο.τ.2”

εικ.39: “διάφορα αντικείμενα στο ο.τ.3”

55

μέρος τρίτο

Ιδιαίτερα, τα υφάσματα, όπως σεντόνια, ρούχα και εσώρουχα κρεμασμένα σε διάφορα σημεία στις αλάνες, αναδεικνύονται ως μια ξεχωριστή κατηγορία αντικειμένων. Όταν εκτίθενται στις αλάνες, φέρουν έντονες προσωπικές και οικιακές ταυτότητες, υποδηλώνοντας την καθημερινή ζωή και τις συνήθειες των κατοίκων. Η παρουσία τους δεν αποτελεί απλώς μια πρακτική ανάγκη, αλλά μια μικρή «πράξη» προσωπικής έκθεσης στον δημόσιο χώρο, που φέρει μαζί της μια αίσθηση οικειότητας και προσδιορίζει τον χώρο ως προέκταση της οικίας. Ο δημόσιος χώρος, τότε, δεν είναι απλώς ένας χώρος διέλευσης, αλλά ένας χώρος που γεμίζει με τις ανθρώπινες ανάγκες και τις καθημερινές διαδικασίες. Η ανάρτηση των ρούχων, κάποιες φορές και σε κεντρικά σημεία της αλάνας, αποκτά μια ιδιαίτερη ποιότητα, καθώς τα ρούχα, πιο προσωπικά από τα έπιπλα, φέρουν τη «σφραγίδα» του ατόμου, της οικογένειας, των συνηθειών του. Η εικόνα αυτή δημιουργεί μια αίσθηση ζεστασιάς και οικειότητας, σαν να είναι παρών ένα μικρό κομμάτι της ζωής των ανθρώπων που κατοικούν την αλάνα, ακόμα και όταν εκείνοι απουσιάζουν. Η υπερβατική διάσταση των ρούχων που απλώνονται στην αλάνα αποπνέει μια νοσταλγία για την οικογενειακή ατμόσφαιρα και την αίσθηση της κοινότητας, την οποία πολλές φορές η πόλη στερεί. «Στη θέα μιας απλωμένης μπουγάδας αντικρίζω την πατρίδα μου, το πατρικό μου σπίτι, τα παιδικά μου χρόνια, τη θαλπωρή που μπορεί να δώσει ένας άνθρωπος σε έναν άλλον. Απλωμένα ρούχα σημαίνει ειρήνη, φροντίδα, τρυφερότητα. Είναι είδος υπό εξαφάνιση, μια και μάλλον βολεύει να τα δίνεις στο καθαριστήριο. Η μπουγάδα είναι η διακριτική δημοσιοποίηση των πιο προσωπικών μας αντικειμένων: εσώρουχα, σεντόνια, πιτζάμες, νυχτικά… Όλα έκθετα στο φως, αλλά σε περιορισμένο κοινό. Είναι απομυθοποίηση η απλωμένη μπουγάδα: Όλοι σε κάποιο σεντόνι θα κοιμηθούμε κάποιο εσώρουχο θα φορέσουμε και οι ποιο ένδοξοι και οι πιο ταπεινοί και οι πιο πλούσιοι και οι πιο φτωχοί. Είναι η μπουγάδα η κοινή μας καταγωγή, είμαστε σχετικώς γυμνοί»45. Αυτή η μικρή πράξη καθημερινότητας - η απλότητα του να απλώσεις ρούχα - αποκτά έντονη ανθρώπινη διάσταση όταν λαμβάνει χώρα στο δημόσιο χώρο, δημιουργώντας μία ατμόσφαιρα που δεν περιορίζεται στην ιδιωτική ζωή, αλλά ενσωματώνει και τα στοιχεία της δημόσιας σφαίρας με τρόπο τρυφερό και ανθρώπινο. Χαρακτηριστικά, συγκρίνοντας τα τρια ο.τ. μελέτης, παρατηρούμε πως στο ο.τ.1 δεν υπάρχει κανένα αντικείμενο-στοιχείο ιδιωτικής ζωής και κανένα ύφασμα στην αλάνα. Στο ο.τ. 2 υπάρχει μια μικρή διαφοροποίηση με τη χρήση κάποιων κινητών επίπλων, παιχνιδιών και υφασμάτων, τα οποία ωστόσο περιορίζονται στους πεζόδρομους της αλάνας και όχι στο δαιδαλώδες εσωτερικό της. Αντίθετα, στο ο.τ.

3 υπάρχει μια μόνιμη έκθεση ποικίλων αντικειμένων και υφασμάτων στον χώρο σε όλη την έκταση της αλάνας, με μια εντυπωσιακή αίσθηση ανοιχτότητας, σχεδόν αυθάδειας. Οι κάτοικοι αξιοποιούν κάθε γωνιά της αλάνας, από τα δέντρα μέχρι τους φράχτες, ως σημεία για να εκθέσουν τα προσωπικά τους αντικείμενα, 56

(Πυλαρινός, Μ., (2009), «2010 Απλωμένα ρούχα», Αθήνα) 45

μέρος τρίτο

καθιστώντας τον δημόσιο χώρο όχι μόνο λειτουργικό αλλά και αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής τους ζωής. Αυτή η πρακτική υπογραμμίζει τη βαθιά οικειότητα που έχουν αναπτύξει με τον χώρο, καθώς και την άτυπη διάθεση «διεκδίκησής» του. Τα αντικείμενα στην αλάνα αυτή δεν αποτελούν απλώς στοιχεία χρήσης, αλλά εκφράζουν έναν δυναμικό και αυθεντικό τρόπο ενσωμάτωσης του ιδιωτικού στον δημόσιο χώρο, αναδεικνύοντας την αλάνα σε ένα ζωντανό, συλλογικό πεδίο που φέρει τη σφραγίδα των κατοίκων της. Στα διαγράμματα που ακολουθούν με πορτοκαλί χρώμα έχουν σημειωθεί τα διάφορα αντικείμενα στις αλάνες, ενώ με μωβ έχουν σημειωθεί τα υφάσματα, όπως αποτυπώθηκαν στις τέσσερις επισκέψεις.

διάγρ. 13: ο.τ.1_αντικείμενα και υφάσματα

διάγρ. 14(πάνω): ο.τ.2_αντικείμενα και υφάσματα διάγρ. 15(κάτω): ο.τ.3_αντικείμενα και υφάσματα

57

μέρος τρίτο

58

μέρος τρίτο

Τα στοιχεία αυτά επομένως συχνά υποδηλώνουν την ύπαρξη ανθρώπων στον χώρο, ακόμα και όταν αυτοί δεν είναι παρόντες. Η παρουσία τους λειτουργεί ως σιωπηλή μαρτυρία της ζωής και των δραστηριοτήτων που διαδραματίζονται εκεί. Αυτή η αίσθηση «ανθρώπινης παρουσίας» ενισχύει τη σύνδεση μεταξύ του δημόσιου και του ιδιωτικού, καθώς οι περαστικοί μπορούν να αντιληφθούν την ύπαρξη ή μη των κατοίκων στον χώρο και τις πιθανές δραστηριότητές τους. Έτσι, οι αλάνες γίνονται πιο ζωντανοί χώροι, μετατρέποντας τη συνήθη καθημερινότητα σε μέρος μιας συλλογικής εμπειρίας. εικ. 40: “μπουγάδα στη μία είσοδο του ο.τ.2”

εικ. 41: “μπουγάδα στο κέντρο του ο.τ.3”

59

μέρος τρίτο

Επανάχρηση και αυτοσχεδιασμός: μέσα εξατομίκευσης και κοινωνικής συνοχής Η επανάχρηση και η δημιουργική παρέμβαση στον χώρο αποτελούν βασικά μέσα οικειοποίησης και εξατομίκευσης του χώρου της αλάνας από τους κατοίκους. Όταν επαναχρησιμοποιούν παλιά ή αχρησιμοποίητα αντικείμενα, όπως καρέκλες, ξύλα και μεταλλικά υλικά, οι κάτοικοι δεν αποσκοπούν απλώς στη λειτουργικότητα του χώρου, αλλά προχωρούν στην εξατομίκευσή του. Μέσα από αυτή την επινοητική διαδικασία, αναδιαμορφώνουν την αλάνα σύμφωνα με τις δικές τους ανάγκες και προτιμήσεις, προσδίδοντάς του χαρακτηριστικά προσωπικού ή και ιδιωτικού χώρου. Αυτή η ιδιόμορφη «κατάληψη» του δημόσιου χώρου τους επιτρέπει να ασκούν έναν άτυπο έλεγχο στον τρόπο χρήσης του, κάνοντάς τον πιο οικείο και φιλόξενο τόσο σε αυτούς όσο και στους επισκέπτες.

εικ. 42: “εξατομικευμένα αντικείμενα”

Το μοίρασμα (communing) αναφέρεται στην πρακτική δημιουργίας κοινού χώρου μέσα από τη συλλογική χρήση και τη συνεργασία, διαμορφώνοντας σχέσεις ζωής-από-κοινού. Πρόκειται για μια διαδικασία που όχι μόνο διανέμει αγαθά αλλά παράγει νέες μορφές κοινωνικής ζωής, ενισχύοντας τη συλλογικότητα και τις κοινές αξίες. Μέσω της ανοιχτότητας προς νέους συμμετέχοντες και της αναδιαμόρφωσης των κανόνων-θεσμών, το μοίρασμα εξερευνά νέες δυνατότητες, μετασχηματίζοντας τον χώρο σε πεδίο κοινωνικού πειραματισμού και δημιουργικότητας, με στόχο τη διεύρυνση των σχέσεων και τη χειραφέτηση. (Σταυρίδης, Σ., (2018), «Κοινός Χώρος», Αθήνα, Angelus Novus, σ.18-21) 46

Η έκθεση αυτών των αντικειμένων στη δημόσια σφαίρα δεν περιορίζεται μόνο στην εξατομίκευση του χώρου, αλλά και στην έννοια του μοιράσματος46. Τα αντικείμενα που τοποθετούνται στην αλάνα εκτίθενται σε μια κοινή χρήση, καθώς γίνονται διαθέσιμα σε όλους όσους δρουν στον χώρο αυτό. Οι καρέκλες, τα αυτοσχέδια παγκάκια, ή ακόμα και απλά διακοσμητικά στοιχεία, ανήκουν σε ένα ανοιχτό σύστημα όπου οι άνθρωποι τα μοιράζονται, διευκολύνοντας την ανάπτυξη δεσμών και αλληλεπίδρασης. Το μοίρασμα, όμως, δεν περιορίζεται μόνο στην πρακτική χρήση των αντικειμένων. Οι πρακτικές αυτές ενθαρρύνουν δημιουργικές συναντήσεις και διαπραγματεύσεις, μέσω των οποίων οργανώνονται μορφές μοιράσματος και η κοινή ζωή παίρνει σχήμα47.

60

47

(στο ίδιο)

μέρος τρίτο

Έτσι, η διαδικασία μοιράσματος ξεπερνά την απλή λειτουργικότητα και αποκτά μια κοινωνική και πολιτισμική διάσταση. Με αυτό τον τρόπο, το προσωπικό στοιχείο γίνεται συλλογικό, ενισχύοντας τη σύνδεση των ανθρώπων με τον χώρο αλλά και μεταξύ τους, καθιστώντας την αλάνα όχι μόνο τόπο συνύπαρξης αλλά και έκφρασης κοινοτικού πνεύματος. Μέσα από το μοίρασμα, δεν διανέμονται μόνο αντικείμενα ή πόροι· στην πραγματικότητα, δημιουργούνται νέες μορφές κοινωνικής ζωής, μορφές ζωής-απο-κοινού. Το μοίρασμα υπογραμμίζει τις δυνατότητες συνεργασίας και εμπιστοσύνης μεταξύ των ανθρώπων που δραστηριοποιούνται στον χώρο, με αφορμή τα αντικείμενά τους.

«Assemblage» (ή «agencement») ορίζεται ένα δυναμικό και ετερογενές σύνολο στοιχείων που συνενώνονται σε διάφορες διαμορφώσεις, με κάθε μέρος να συνεισφέρει στη συνολική λειτουργία του συστήματος. Στο πλαίσιο αυτής της θεωρίας, το σύνολο στοιχείων assemblage είναι ρευστά και σχεσιακά, αποτελούμενα από ανθρώπινα και μη ανθρώπινα στοιχεία, όπως αντικείμενα, δομές και κοινωνικές δυνάμεις. (Deleuze, G., Guattari, F., (1987), «A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia», Λονδίνο, University of Minnesota Press) 48

Η «αταξία» (urban disorder) του R.Sennett («The Uses of Disorder», 1970) επισημαίνει την ανάγκη για χώρους που προάγουν την αυθόρμητη επαφή και την επικοινωνία, πέρα από την υπερβολική τάξη που περιορίζει τη δυνατότητα της αλληλεπίδρασης.

(Sendra, P., (2015), «Rethinking urban public space: assemblage thinking and the uses of disorder», UCL, σ. 04-06) 49

Παράλληλα, οι αυτοσχέδιες κατασκευές δημιουργούν έναν μεταβαλλόμενο και δυναμικό δημόσιο χώρο, στον οποίο το ιδιωτικό στοιχείο ενισχύεται σταδιακά και αποκτά κυρίαρχο ρόλο. Με αυτόν τον τρόπο, οι κάτοικοι «οικειοποιούνται» τον χώρο, προσδίδοντάς του μια αίσθηση που ξεπερνά τον τυπικό χαρακτήρα της δημόσιας σφαίρας. Ο χώρος μετατρέπεται σε έναν τόπο που διαμορφώνεται από την προσωπική τους σφραγίδα, με τα όρια μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού να γίνονται πιο ρευστά. Η ιδέα του assemblage48, όπως εφαρμόζεται στις αλάνες των ο.τ.2 και ο.τ.3, αναδεικνύει τη σημασία της σύνθεσης ετερογενών στοιχείων – αντικειμένων, ανθρώπων, πρακτικών – σε ένα ζωντανό και δυναμικό σύνολο. Τα αντικείμενα που προστίθενται και επαναχρησιμοποιούνται στην αλάνα δεν λειτουργούν μόνο ως πρακτικά εργαλεία, αλλά ενσωματώνονται σε ένα ευρύτερο σύστημα που εξελίσσεται με την πάροδο του χρόνου. Αυτή η συνεχής μεταμόρφωση αντανακλά τη ρευστότητα των ορίων μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού και τη δυναμική του χώρου να προσαρμόζεται στις ανάγκες και τις επιθυμίες των χρηστών του. Η επανάχρηση των αντικειμένων, όπως καρότσια, πόρτες και τενεκέδες, ενσωματώνει την ποικιλομορφία και την ευελιξία του assemblage, με τον χώρο της αλάνας να αναδεικνύεται ως πλαίσιο συλλογικής δημιουργικότητας και κοινωνικής σύνδεσης. Η χρήση αυτών των αντικειμένων, τα οποία παραπέμπουν σε ακαθόριστες και μη κανονικοποιημένες χρήσεις του δημόσιου χώρου, μετατρέπει την αλάνα από έναν στατικό και περιορισμένο χώρο σε ένα ζωντανό, πολυσχιδές πεδίο, όπου η αταξία49 και η πολυπλοκότητα συνυπάρχουν με την κοινωνική δυναμική και την προσωπική έκφραση. Επιπλέον, η ευχέρεια που παρέχουν τα αντικείμενα να επαναχρησιμοποιηθούν και να αναπροσαρμοστούν ανάλογα με τις ανάγκες των κατοίκων, ενισχύει τη διαρκή “επαναστατικότητα” του χώρου, καθιστώντας τον πιο ανοιχτό και ευπροσάρμοστο στις απαιτήσεις της καθημερινότητας. Ο δημόσιος χώρος της αλάνας, λοιπόν, δεν είναι απλώς μια σκηνή για την κοινωνική συνύπαρξη, αλλά γίνεται χώρος που επιτρέπει τη συνεχή συνδιαμόρφωση και κοινωνική παραγωγή μέσω της δημιουργικής αταξίας και της επανάχρησης. Ο χώρος δεν ανήκει πλέον αποκλειστικά στη δημόσια σφαίρα αλλά μετατρέπεται σε μια ιδιωτική προέκταση για εκείνους που τον χρησιμοποιούν, εμπλουτίζοντας τη σχέση μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού.

61

μέρος τρίτο

Η αλάνα παύει να είναι αδρανής και αναδεικνύεται σε μια ζωντανή προέκταση της προσωπικής και συλλογικής ταυτότητας των ανθρώπων της. Μέσω αυτής της δυναμικής αλληλεπίδρασης, δημιουργείται μια νέα αίσθηση «συνιδιοκτησίας» που θολώνει τα συμβατικά όρια, ενισχύοντας τη σύνδεση των κατοίκων με το περιβάλλον τους και διαμορφώνοντας έναν χώρο που ανήκει πραγματικά στην κοινότητα.

62

εικ. 43: “αταξία”

Αντι-επιλόγου Καταλήγοντας, οι αλάνες της Νίκαιας αναδεικνύονται ως δυναμικά πεδία συνύπαρξης, όπου η σχέση μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού παραμένει ρευστή και συνεχώς επαναπροσδιοριζόμενη. Οι πρακτικές των κατοίκων, είτε μέσω της χωρικής χρήσης είτε μέσω της τοποθέτησης αντικειμένων, αναδεικνύουν την ευελιξία αυτών των χώρων και την ικανότητά τους να προσαρμόζονται στις ανάγκες της κοινότητας. Είτε πρόκειται για την αίσθηση οικειότητας που δημιουργείται από προσωπικά αντικείμενα είτε για τις συλλογικές δραστηριότητες που προσφέρουν ζωή στην αλάνα, ο χώρος δεν είναι στατικός· κάθε λεπτομέρειά του αφηγείται και μια ιστορία. Ωστόσο, οι αλάνες θέτουν ένα βαθύτερο ερώτημα: πώς μπορούν τέτοιοι χώροι να διατηρήσουν την κοινωνική τους δυναμική και την ευελιξία τους μέσα σε ένα πλαίσιο αυξανόμενης τυποποίησης του αστικού σχεδιασμού; Ο χώρος αυτός διαμορφώνεται από τις ανθρώπινες αλληλεπιδράσεις, αντανακλώντας την πολυεπίπεδη σχέση τους μεταξύ τους και μαζί του. Οι αλάνες, ως ζωντανά εργαστήρια κοινωνικής συνύπαρξης, υπενθυμίζουν τη δύναμη της ανθρώπινης παρουσίας να εμπλουτίζει και να μετασχηματίζει το αστικό τοπίο. Η ελευθερία να κατασκευάσουμε και να ανακατασκευάσουμε τους εαυτούς μας και τις πόλεις μας αποτελεί ένα από τα πιο πολύτιμα, αλλά και παραμελημένα, ανθρώπινα δικαιώματα50, και οι αλάνες το ενσαρκώνουν με τον πιο άμεσο τρόπο.

64

(Harvey, D., (2008), «Το δικαίωμα στην πόλη», [Μετάφραση: περιοδικό κομπρεσέρ, Εκδόσεις Κομπρεσέρ, Αθήνα, 2011, σ.01])

50

εικ. 44: “πόλη που καίγεται λουλούδι που ανθίζει”

Αναφορές και Συμπληρωματικό Υλικό

Βιβλιογραφία Benedikt, M., (1979) «To take hold of space», University of Texas Libraries Deleuze, G., Guattari, F., (1987), «A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia», Λονδίνο, University of Minnesota Press Εφημερίδα «Κραυγή», (1932) Gehl, J., (2013), «Η ζωή ανάμεσα στα κτήρια: χρησιμοποιώντας τον δημόσιο χώρο», Βόλος, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας Hertzberger, H., (2005), «Lessons for Students in Architecture», 010 Publishers, Ρότερνταμ Hirschon, R., (2004), «Οι κληρονόμοι της Μικρασιατικής Καταστροφής», Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης Κοτιώνης, Ζ., Τζιρτζιλάκης, Γ., (2015), «Συμβιώσεις», Εκδόσεις Καστανιώτη, Βόλος Κουτελάκης, Χ., Φώσκολου, Α., (1991), «Πειραιάς και Συνοικισμοί: Μαρτυρίες και Γεγονότα από τον 14ο Αιώνα μέχρι σήμερα», Αθήνα, Βιβλιοπωλείο της «ΕΣΤΙΑΣ» Λεοντίδου, Λ., (2001), «Πόλεις της Σιωπής: εργατικός εποικισμός της Αθήνας και του Πειραιά 1909-1940» , Αθήνα, Πολιτιστικό Τεχνολογικό Ίδρυμα ΕΤΒΑ Lovejoy, E., (1933), «Certain Samaritans», Νέα Υόρκη Μακρίδης, Δ., (1928), «Πως ζουν οι πρόσφυγες εις Ν.Κοκκινιάν;», Αθήνα, Ημερήσιος Τύπος Mazower, M., (1994), «Στην Ελλάδα του Χίτλερ: Η εμπειρία της Κατοχής», Αθήνα, Αλεξάνδρεια Pentzopoulos, D., (1962), «The Balkan Exchange of Minorities and Its Impact Upon Greece», Λονδίνο, Hurst & Company Σταυρίδης, Σ., (2018), «Κοινός Χώρος», Αθήνα, Angelus Novus

66

Δικτυογραφία Αλτινού, Α., (2020), «Συλλογική ταυτότητα και κοινωνική ζωή στην Κοκκινιά: Η δημιουργία του ντοκιμαντέρ “Μνήμες από κανέλα και ζάχαρη”», Μεταπτυχιακή διατριβή, Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Προβολή 13 Νοεμβρίου 2024, διαθέσιμο στο: https://hellanicus.lib.aegean.gr/handle/11610/21453 Βεράνης, Γ., Λάμπρου, Α. & Μούργου, Α. (2018) «Καρτέλα - μητρώο προσφυγικών οικισμών στη Νίκαια (Νέα Κοκκινιά)»,στο: Δημητρόπουλος, Δ., Μπελαβίλας, Ν. (επιστ. υπευθ.) Ερευνητικό Πρόγραμμα Προσφυγικές γειτονιές του Πειραιά: Από την ανάδυση στην ανάδειξη της ιστορικής μνήμης, Αθήνα, ΕΙΕ – ΕΜΠ, Προβολή 09 Νοεμβρίου 2024, διαθέσιμο στο: https://www.academia.edu/40462835/Προσφυγικές_γειτονιές_του_Πειραιά_Από_την_ανάδυση_στην_ανάδειξη_ της_ιστορικής_μνήμης Βουλή των Ελλήνων, (1923), Η Συνθήκη της Λοζάνης, Αθήνα, Προβολή: 23 Οκτωβρίου 2024, διαθέσιμο στο: https://www.hellenicparliament.gr/onlinePublishing/DOD/011-057.pdf Δήμος Νίκαιας-Ρέντη, «Μελέτη για την Ανάπλαση Εσωτερικών Τετραγώνων: Μέρος 1ο. Νίκαια, Νοέμβριος 2018», Προβολή: 6 Νοεμβρίου 2024, διαθέσιμο στο: https://nikaia-rentis.gov.gr/ wp-content/uploads/2020/11/ΜΕΛΕΤΗΜΕΡΟΣ-1ο_ΑΝΑΠΛΑΣΗ-ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ-ΤΕΤΡΑΓΩΝΩΝ.pdf Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο-Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, (2024), «Αρχιτεκτονική Ανάλυση Παραδοσιακών Κτηρίων και Συνόλων», Προβολή 25 Οκτωβρίου 2024, διαθέσιμο στο: http://5a. arch.ntua.gr Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, (1940), ΦΕΚ Α’ 271: Μετονομασία και Καθορισμός Υποχρεώσεων, Εκδόθηκε στις 03 Σεπτεμβρίου 1940, Αθήνα, Εθνικό Τυπογραφείο, Προβολή 09 Οκτωβρίου 2024, διαθέσιμο στο: https://www.eetaa.gr/eetaa/metaboles/fek/1940/fek_271a_1940.pdf Ηνωμένα Έθνη, (1951), Σύμβαση για το καθεστώς των προσφύγων,Υπογράφηκε στη Γενεύη στις 28 Ιουλίου 1951, Έναρξη ισχύος: 22 Απριλίου 1954, Κυρώθηκε με το ν.δ. 3989/1959, Προβολή 09 Οκτωβρίου, διαθέσιμο στο: https://www.unhcr.org/gr/wp-content/uploads/ sites/10/2018/01/04-symvasiprotokollo.pdf Harvey, D., (2008), «Το δικαίωμα στην πόλη», [Μετάφραση: περιοδικό κομπρεσέρ, Εκδόσεις Κομπρεσέρ, Αθήνα, 2011], Προβολή 07 Δεκεμβρίου 2024, διαθέσιμο στο: https://www.anarxeio. gr/contents/view/kompreser-t-01 Hirschon, R., (2022), Πρόλογος της Τρίτης Έκδοσης «Οι κληρονόμοι της Μικρασιατικής Καταστροφής», Οξφόρδη, Προβολή 24 Οκτωβρίου 2024, διαθέσιμο στο: https://www.berghahnbooks.com/downloads/intros/HirschonHeirsNew_intro.pdf Κατρίνη, Ε., (2020), Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, πρόγραμμα Έρευνας και Καινοτομίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, «Κοινοί Τόποι», Horizon, Προβολή 13 Οκτωβρίου 2024, διαθέσιμο στο: https://www.placesoftogetherness.com/thenewspaper?lang=el Layton, J., (2024), «Counting in Qualitative Fieldwork: Notes from a Large Urban Park», Area 00, Προβολή: 13 Οκτωβρίου 2024, διαθέσιμο στο: https://doi.org/10.1111/area.12926

67

Παπαγεωργίου, Η., (2017), «Δυνητικά πεδία της συνύπαρξης των ανθρώπων στο χώρο: τα άυλα όρια του χώρου και η κοινωνική τους λειτουργία», Διδακτορική διατριβή, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, Προβολή 14 Οκτωβρίου 2024, διαθέσιμο στο: https://www.didaktorika.gr/eadd/ handle/10442/40417 Πυλαρινός, Μ., (2009), «2010 Απλωμένα ρούχα», Αθήνα, Προβολή: 04 Δεκεμβρίου 2024, διαθέσιμο στο: https://pilarinos.gr/2010-aplwmenarouxa/ Sendra, P., (2015), «Rethinking urban public space: assemblage thinking and the uses of disorder», UCL, Προβολή: 05 Δεκεμβρίου 2024, διαθέσιμο στο: https://discovery.ucl.ac.uk/id/ eprint/1470840/1/Sendra%20Final%20version.pdf Τούση, Ε., (2014), «Ο αστικός χώρος ως πεδίο μετασχηματισμών υπό το πρίσμα του προσφυγικού ζητήματος: η περίπτωση της ευρύτερης περιοχής Αθήνας – Πειραιά», Διδακτορική διατριβή, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, Προβολή 12 Νοεμβρίου, διαθέσιμο στο: https://www. didaktorika.gr/eadd/handle/10442/42796

Κατάλογος Εικόνων-Διαγραμμάτων-Χαρτών Φωτογραφία εξωφύλλου&οπισθοφύλλου: προσωπικό αρχείο (2024) εικ.01: “κ.Δ.”, προσωπικό αρχείο (2024) εικ.02: “1964”, αρχείο Γ.Βεράνη εικ.03: “Πρώτοι κάτοικοι”, αρχείο Γ.Βεράνη εικ.04: “Οι συνοικισμοί που δημιουργήθηκαν από το 1922 έως τα τέλη της δεκαετίας του 1930 εκτός των ορίων της Αθήνας και του Πειραιά.”, (Παπαϊωάννου Ι (1975) Μέρος I, 1920-1960. « Η κατοικία στην Ελλάδα. Κρατική δραστηριότης», Αθήνα, ΤΕΕ) εικ.05: “Μονώροφη προσφυγική κατοικία δίπλα σε τριώροφη πολυκατοικία”, προσωπικό αρχείο (2024) εικ.06: “Μπαγδατί”, προσωπικό αρχείο (2024) εικ.07-18: “Έξι τυπολογίες στέγασης προσφύγων”, Κατρίνη, Ε., (2020), Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, πρόγραμμα Έρευνας και Καινοτομίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, «Κοινοί Τόποι», Horizon, σ.08-09 εικ.19-21: “ Αντιπροσωπευτικές τυπολογίες οικοδομικών τετραγώνων”, Κατρίνη, Ε., (2020), Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, πρόγραμμα Έρευνας και Καινοτομίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, «Κοινοί Τόποι», Horizon, σ.11 εικ.22: “Διαγράμματα σταδιακού ανασχηματισμού ενός οικοδομικού τετραγώνου στο πέρασμα του χρόνου”, Κατρίνη, Ε., (2020), Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, πρόγραμμα Έρευνας και Καινοτομίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, «Κοινοί Τόποι», Horizon, σ.13 εικ.23: “Η μάμι”, προσωπικό αρχείο (2024) εικ.24: “Οι συνοικίες της Νέας Κοκκινιάς”, αρχείο Γ.Βεράνη εικ.25: “ανοιχτή πόρτα σπιτιού στην αλάνα”, προσωπικό αρχείο (2024) εικ.26: “καθιστικό”, προσωπικό αρχείο (2024) εικ.27: “παιδιά κάνουν μπάνιο σε λεκάνες στην αλάνα”, προσωπικό αρχείο (2024) 68

εικ.28: “προετοιμασία φαγητού στην αλάνα”, προσωπικό αρχείο (2024) εικ.29: “τμήμα κάτοψης του ο.τ.2 την Παρασκευή, μεταξύ 12:30-14:30.”, ίδια επεξεργασία (2024) εικ.30: “φωτογραφία του σημείου την αντίστοιχη μέρα και ώρα”, προσωπικό αρχείο (2024) εικ.31: “τμήμα κάτοψης του ο.τ.2 το Σάββατο, μεταξύ 12:30-14:30.”, ίδια επεξεργασία (2024) εικ.32: “φωτογραφία του σημείου την αντίστοιχη μέρα και ώρα”, προσωπικό αρχείο (2024) εικ.33: “ο.τ.1”, προσωπικό αρχείο (2024) εικ.34: “ο.τ.2”, προσωπικό αρχείο (2024) εικ.35: “ο.τ.3”, προσωπικό αρχείο (2024) εικ.36: “παιχνίδι χωρίς ιδιοκτήτη, ο.τ.3”, προσωπικό αρχείο (2024) εικ.37: “απουσία αντικειμένων στο ο.τ.1”, προσωπικό αρχείο (2024) εικ.38: “παιδικό παιχνιδι στο ο.τ.2”, προσωπικό αρχείο (2024) εικ.39: “διάφορα αντικείμενα στο ο.τ.3”, προσωπικό αρχείο (2024) εικ.40: “μπουγάδα στη μια είσοδο του ο.τ.2”, προσωπικό αρχείο (2024) εικ.41: “μπουγάδα στο κέντρο του ο.τ.3 “, προσωπικό αρχείο (2024) εικ.42: “εξατομικευμένα αντικείμενα”, προσωπικό αρχείο (2024) εικ.43: “αταξία”, προσωπικό αρχείο (2024) εικ.44: “πόλη που καίγεται λουλούδι που ανθίζει”, προσωπικό αρχείο (2024) διάγρ. 01: ο.τ.1_οπτικό πεδίο α, ίδια επεξργασία (2024) διάγρ. 02: ο.τ.1_οπτικό πεδίο β, ίδια επεξργασία (2024) διάγρ. 03: ο.τ.1_κατάληψη χώρου, ίδια επεξργασία (2024) διάγρ. 04: ο.τ.1_είσοδοι, ίδια επεξργασία (2024) διάγρ. 05: ο.τ.2_οπτικό πεδίο α, ίδια επεξργασία (2024) διάγρ. 06: ο.τ.2_οπτικό πεδίο β, ίδια επεξργασία (2024) διάγρ. 07: ο.τ.2_κατάληψη χώρου, ίδια επεξργασία (2024) διάγρ. 08: ο.τ.2_είσοδοι, ίδια επεξργασία (2024) διάγρ. 09: ο.τ.3_οπτικό πεδίο α, ίδια επεξργασία (2024) διάγρ. 10: ο.τ.3_οπτικό πεδίο β, ίδια επεξργασία (2024) διάγρ. 11: ο.τ.3_κατάληψη χώρου, ίδια επεξργασία (2024) διάγρ. 12: ο.τ.3_είσοδοι, ίδια επεξργασία (2024) διάγρ. 13: ο.τ.1_αντικείμενα και υφάσματα, ίδια επεξεργασία (2024) διάγρ. 14: ο.τ.2_αντικείμενα και υφάσματα, ίδια επεξεργασία (2024) διάγρ. 15: ο.τ.3_αντικείμενα και υφάσματα, ίδια επεξεργασία (2024) χάρτης 01_ κοινόχρηστοι χώροι σήμερα και αναπλάσεις 1992-2022, (υπόβαθρο: Google Maps και Κατρίνη, Ε., (2020), Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, πρόγραμμα Έρευνας και Καινοτομίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, «Κοινοί Τόποι», Horizon ) ίδια επεξεργασία (2024) χάρτης 02_επιλεγμένα οικοδομικά τετράγωνα, (υπόβαθρο: Google Maps και Κατρίνη, Ε., (2020), Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, πρόγραμμα Έρευνας και Καινοτομίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, «Κοινοί Τόποι», Horizon ) ίδια επεξεργασία (2024) χάρτης 03_εναπομείναντα προσφυγικά σήμερα και επιλεγμένα ο.τ., (υπόβαθρο: Google Maps και Κατρίνη, Ε., (2020), Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, πρόγραμμα Έρευνας και Καινοτομίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, «Κοινοί Τόποι», Horizon ) ίδια επεξεργασία (2024)

69

Παράρτημα

όλες οι κατόψεις/διαγράμματα που ακολουθούν αποτελούν προϊόν ίδιας επεξεργασίας (2024)

70

παράρτημα

κατόψεις ο.τ.1

(Π.Ράλλη, Κασταμονής, Καισαρείας, Μερσίνης)

71

παράρτημα

κατόψεις ο.τ.2

(Μαγνησίας, Καραολή & Δημητρίου, Λαοδικείας, Ικονίου)

76

παράρτημα

κατόψεις ο.τ.3

(Μαινεμένης, Κ.Γέμελου, Μαγνησίας, Καρολή & Δημητρίου)

81

Παράρτημα εικόνων

παράρτημα

ο.τ.1

88

παράρτημα

89

παράρτημα

ο.τ.2

90

παράρτημα

92

παράρτημα

ο.τ.3

93

παράρτημα

94

παράρτημα

95

Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών___Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Βόλος 2025