Το Μπαλκόνι ως Δικαίωμα στην Πόλη | Από Μηχανισμός Εξουσίας σε Πεδίο Αντίστασης

Από μηχανισμός εξουσίας σε πεδίο αντίστασης

TΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

ΑΛΕΞΟΠΟΥΛΟΥ ΕΙΡΗΝΗ

TΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ ΑΠΌ ΜΗΧΑΝΙΣΜΌΣ ΕΞΟΥΣΊΑΣ ΣΕ ΠΕΔΊΟ ΑΝΤΊΣΤΑΣΗΣ ΕΠΙΒΛΕΠΟΝΤΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ ΓΙΑΝΝΙΣΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ | ΚΟΥΡΟΣ ΠΑΝΟΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2026

Ευχαριστώ πολύ τους επιβλέποντες καθηγητές μου για την υπομονή και την καθοδήγηση, καθώς και την οικογενειά μου και τους φίλους μου, για την εμπιστοσύνη και την κατανόηση που έδειξαν όλο αυτό το διάστημα.

_abstract

Η παρούσα ερευνητική εργασία εξετάζει το μπαλκόνι ως αρχιτεκτονικό, εννοιολογικό και πολιτικό χώρο, εστιάζοντας στη δυναμική του ως ενδιάμεσου πεδίου μεταξύ ιδιωτικής και δημόσιας σφαίρας. Αρχικά, το μπαλκόνι προσδιορίζεται ετυμολογικά, αρχιτεκτονικά και κατασκευαστικά, εντοπίζεται ιστορικά, ενώ αναλύεται η εννοιολογική του διάσταση, εμμένοντας σε έννοιες όπως αυτές του ενδιάμεσου, οριακού και «τρίτου» χώρου. Στη συνέχεια, διερευνάται η μακροπολιτική λειτουργία του μπαλκονιού ως σκηνής άσκησης εξουσίας, προπαγάνδας και συλλογικού συναισθήματος, μέσα από ιστορικά παραδείγματα πολιτικών ηγετών του 20ου αιώνα. Αναλύεται ως χωρικός και τεχνολογικός μηχανισμός, όπου ο πολιτικός λόγος δεν αρθρώνεται μόνο λεκτικά, αλλά συγκροτείται μέσα από οπτικές, ηχητικές και σωματικές επιτελέσεις στον δημόσιο χώρο. Παράλληλα, αναδεικνύεται η κατάρρευση του μπαλκονιού ως μηχανισμού πολιτικής εμφάνισης. Η ανάλυση της μακροπολιτικής ολοκληρώνεται, μέσα από τη θεατρική ανάγνωση του έργου Το Μπαλκόνι του Ζαν Ζενέ, το οποίο συμβάλλει στην κατανόηση του ως μηχανισμού πολιτικής εμφάνισης και επιτελεστικότητας. Τέλος, η έρευνα στρέφεται στην μικροπολιτική διάσταση του μπαλκονιού στον σύγχρονο αστικό ιστό, εξετάζοντας καλλιτεχνικές πρακτικές και καθημερινές χειρονομίες πολιτικής έκφρασης. Σε αντιδιαστολή με τη μακροπολιτική χρήση του, το μπαλκόνι στη μικροπολιτική του διάσταση ενεργοποιείται άλλοτε μέσω πράξης, επιτέλεσης ή απλής παρουσίας στον χώρο ή ανάρτησης πολιτικών πανό και σημαιών. Έτσι, εισέρχεται δυναμικά στη δημόσια σφαίρα, με πολιτικό πάντα πρόσημο. Το μπαλκόνι εν τέλει, αναδεικνύεται ως δυνητικός χώρος δημόσιου διαλόγου, αντίστασης και συμμετοχής, ιδιαίτερα σημαντικός για τη σύγχρονη κοινωνία και τα αστικά κέντρα, καθώς ο δημόσιος χώρος συνεχώς βάλλεται και περιορίζεται.

_περιεχόμενα

01.“μπαλκόνι”

_προσδιορίζοντας το αρχιτεκτονικό στοιχείο που λέγεται

_τί εστί άραγε μπαλκόνι; _πότε πρωτοεμφανίστηκε στην ιστορία _το μπαλκόνι απομονώνεται από την εννοιολογική του φύση _προσδιορίζοντας το μπαλκόνι εννοιολογικά

9 19 23 27

02. _το μπαλκόνι της μακροπολιτικής _το μπαλκόνι ως μηχανισμός εξουσίας _η περίπτωση του Χίτλερ _η περίπτωση του Μουσολίνι _το μπαλκόνι της ελπίδας και της χαράς _το μπαλκόνι ως χωρικός και τεχνολογικός μηχανισμός _χάνοντας τον έλεγχο του μπαλκονιού _ η περίπτωση του Τσαουσέσκου _ η περίπτωση του Martin Luther King Jr. _το μπαλκόνι ως σκηνή επιτελεστικής εξουσίας, μέσα από το έργο “το μπαλκόνι“ του Ζαν Ζενέ

35 39 45 51 55 61 65 67

03. _το μπαλκόνι της μακροπολιτικής _το μπαλκόνι ως μικροπολιτικός μηχανισμός _η περίπτωση της Sanja Ivekovic _το μπαλκόνι την περίοδο της πανδημίας _το μπαλκόνι ως χώρος αλληλεγγύης _ το μπαλκόνι ωσ σημείο τριβής _ η περίπτωση της Νέας Σμύρνης _ η περίπτωση του die balkon _το μπαλκόνι μέσα από την ανάρτηση πολιτικών πανό και σημαιών

04. _επίλογος

71 75 79 80 81 87 91 97 105

01.

_προσδιορίζοντας το αρχιτεκτονικό στοιχείο που λέγεται μπαλκόνι

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΠΟΥ ΛΕΓΕΤΑΙ ΜΠΑΛΚΟΝΙ 09

Τι εστί άραγε μπαλκόνι;_

Ανατρέχοντας κανείς στην ελληνική νομοθεσία και το ΓΟΚ του 2012 θα δει ότι ως μπαλκόνι ή αλλιώς ανοιχτός εξώστης, ορίζεται «η οριζόντια προεξοχή του δαπέδου ορόφου ή του δώματος που προβάλλεται πέρα από τις επιφάνειες των όψεων του κτιρίου και χρησιμοποιείται για την προσωρινή παραμονή ανθρώπων ή και την προσπέλασή τους προς χώρους κύριας ή βοηθητικής χρήσης».01 Σε αντίθεση με τον εξώστη, που έχει τη ρίζα του από τα αρχαία ελληνικά (<εξωθώ), η λέξη «μπαλκόνι» προέρχεται από την ιταλική λέξη balcone, η οποία παράγεται από τη λέξη balco, που στα παλαιά ιταλικά σημαίνει «σκαλωσιά», και το επίθημα -one, που είναι μεγεθυντικό. Έτσι, το μπαλκόνι μεταφραζόμενο κυριολεκτικά και βασιζόμενο στην ιταλική του ρίζα σημαίνει «μεγάλη σκαλωσιά».02 Σε μια περεταίρω και πιο εξονυχιστική ανάλυση βλέπουμε πως «πίσω από το ιταλικό balcone κρύβεται το αρχαίο γερμανικό balkon που φαίνεται πως σχετίζεται με τα δοκάρια του μπαλκονιού»03 και το συνδέει με την κατασκευαστική του φύση. Ο Rem Koolhaas φαίνεται να προσεγγίζει αρχιτεκτονικά και κατασκευαστικά το νεωτερικό μπαλκόνι, ενώ στη συνέχεια το αποδομεί ιδιαιτέρως εύστοχα. Όπως διακρίνει κανείς από το παρόν αξονομετρικό, το μπαλκόνι για το Koolhaas, αποτελείται από μια φέρουσα πλάκα από οπλισμένο σκυρόδεμα, η οποία φαίνεται να περικλείεται από ένα περιμετρικό κιγκλίδωμα. Διαχωρίζει τα δομικά στοιχεία που συνθέτουν και συντελούν ένα μπαλκόνι και το παρουσιάζει ως μία προεξοχή από την πρόσοψη, άλλοτε στηριζόμε01 ΝΟΚ, Άρθρο 02: Ορισμοί, Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας 02 Charitonidou M., The Balcony as an Urban Element: Threshold, Common World and Rythmanalysis, σελ. 2 03 Πετρόπουλος Η., Το Μπαλκόνι στην Ελλάδα, σελ. 64

10

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

ΚΟΥΠΑΣΤΗ

ΣΤΗΡΙΓΜΑΤΑ ΠΛΕΓΜΑΤΟΣ

ΠΛΕΓΜΑ ΚΙΓΚΛΙΔΩΜΑΤΟΣ

ΜΕΤΑΛΙΚΟΣ ΦΟΡΕΑΣ ΚΙΓΚΛΙΔΩΜΑΤΟΣ

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ

ΦΕΡΟΥΣΑ ΠΛΑΚΑ ΟΠΛΙΣΜΕΝΟΥ ΣΚΥΡΟΔΕΜΑΤΟΣ

ΟΠΛΙΣΜΟΣ ΦΕΡΟΥΣΑΣ ΠΛΑΚΑΣ

01. Αξονομετρικό σε έκρηξη, Rem Koolhaas, Elements of Architecture

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΠΟΥ ΛΕΓΕΤΑΙ ΜΠΑΛΚΟΝΙ

11

νο και άλλοτε σε πρόβολο.04 Δεν παραλείπει επίσης, να παραθέσει και τους διεθνείς κανονισμούς που διέπουν το αρχιτεκτονικό αυτό στοιχείο, για την ασφαλή και επιτρεπτή λειτουργεία του.

«Τα μπαλκόνια, τα πλατύσκαλα, οι σκάλες και παρόμοιες εξωτερικές κατασκευές πρέπει να είναι σταθερά αγκυρωμένα ή να σχεδιάζονται ως αυτοστηριζόμενα, ώστε να αντέχουν τόσο στις κατακόρυφες όσο και στις πλευρικές δυνάμεις. Επιπλέον, πρέπει να διαθέτουν προστατευτικά (περίφραξη ή κιγκλίδωμα) κατά μήκος όλων των ανοιχτών πλευρών που βρίσκονται σε ύψος άνω των 762 mm από το έδαφος, με ελάχιστο ύψος 914 mm, ώστε να εξασφαλίζεται η ασφάλεια των χρηστών. Τα προστατευτικά δεν πρέπει να έχουν ανοίγματα που να επιτρέπουν τη διέλευση αντικειμένων διαμέτρου μεγαλύτερης των 102 mm, ενώ σε σκάλες το ύψος και η χρήση τους ως χειρολισθήρα προσαρμόζεται για βέλτιστη προστασία και λειτουργικότητα».05 Η λεπτομερής αυτή ρύθμιση αποκαλύπτει την προσπάθεια του σύγχρονου κανονιστικού λόγου να περιορίσει το μπαλκόνι σε ένα απολύτως ελέγξιμο και προβλέψιμο αρχιτεκτονικό αντικείμενο, μια προσπάθεια που, όπως θα φανεί, έρχεται συχνά σε σύγκρουση με την πραγματική του χρήση και μορφολογία. Σε μια κάπως παρεμφερή προσέγγιση του μπαλκονιού καταλήγει και ο Έλληνας λαογράφος Ηλίας Πετρόπουλος. Για αυτόν, «το μπαλκόνι είναι μια ανοιχτή προβολή του πατώματος έξω από τον κύριο όγκο του σπιτιού, επικοινωνεί με το εσωτερικό του σπιτιού(χάρις στην μπαλκονόπορτα), βρίσκεται ψηλότερα από το έδαφος, είναι (συνήθως) φραγμένο με κάγκελα ή τοιχαλάκι».06 Ένας τέτοιος ορισμός όμως, δεν αρκεί για τον προσδιορισμό του αρχιτεκτονικού αυτού στοιχείου, καθώς όπως ο ίδιος υποστηρίζει απλοποιεί υπέρ το δέον τα πράγματα. Μέσα από μία προσωπική αναζήτηση και προσέγγιση του μπαλκονιού στον ελλαδικό χώρο, ο Ηλίας Πετρόπουλος θεωρεί ότι «Στην Ελλάδα συναντάς αληθινά μπαλκόνια που αναιρούν τον παραπάνω ορισμό.», καθώς όπως ο ίδιος υποστηρίζει, «Υπάρχουν μπαλκόνια που δεν είναι ανοιχτά και μοιάζουν, κάπως, 04 05 06

Koolhaas R., Elements of Architecture, σελ. 1092-1093 Koolhaas R., Elements of Architecture, σελ. 1088 Πετρόπουλος Η., Το Μπαλκόνι στην Ελλάδα, σελ. 3

12

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

02. Μπαλκόνι στο Ηράκλειο, Πετρόπουλος Ηλ., Το Μπαλκόνι στην Ελλάδα.

03. Μπαλκόνι στον Αδαμά Μήλου, Πετρόπουλος Ηλ., Το Μπαλκόνι στην Ελλάδα.

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΠΟΥ ΛΕΓΕΤΑΙ ΜΠΑΛΚΟΝΙ

13

με σαχνισιά. Υπάρχουν μπαλκόνια που δεν εξέχουν από το σπίτι, ή και αντιθέτως βρίσκονται εν εσοχή»07, τα αποκαλούμενα αρνητικά μπαλκόνια). «Επίσης, υπάρχουν μπαλκόνια δίχως κάγκελα (λίγες γλάστρες με λουλούδια προστατεύουν τους απρόσεκτους για να μην κακοτυχήσουν σαν τον Ελπήνορα), καθώς υπάρχουν μη ανεξάρτητα μπαλκόνια που, ουσιαστικώς, δεν αποτελούν παρά το πάνω τέρμα μιας σκάλας».08 Ο Rem Koolhaas κάνει μια εξίσου σημαντική αναφορά σε συγγενικά αρχιτεκτονικά στοιχεία, όπως η βεράντα, η λότζια, το δώμα, ή ακόμα και το λεγόμενο μπαλκόνι των μοντερνιστών «streets in the sky». Ισχυρίζοντας ότι το μπαλκόνι, όντως μοιράζεται ορισμένα χαρακτηριστικά με τα παραπάνω, επιλέγει όμως να τα διαχωρίσει αισθητά.09

07 08 09

Πετρόπουλος Η., Το Μπαλκόνι στην Ελλάδα, σελ. 3 ο.π., σελ. 3 Koolhaas R., Elements of Architecture, σελ. 1088

04. Μπαλκόνι στην Κύμη, Πετρόπουλος Ηλ., Το Μπαλκόνι στην Ελλάδα.

05. Μπαλκόνι στην Αρναία, Πετρόπουλος Ηλ., Το Μπαλκόνι στην Ελλάδα.

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΠΟΥ ΛΕΓΕΤΑΙ ΜΠΑΛΚΟΝΙ

06. Μπαλκόνι στα Χανιά, Πετρόπουλος Ηλ., Το Μπαλκόνι στην Ελλάδα.

15

16

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

07. Μπαλκόνι στη Σπάρτη, Πετρόπουλος Ηλ., Το Μπαλκόνι στην Ελλάδα.

08. Μπαλκόνι στη Αθήνα, Πετρόπουλος Ηλ., Το Μπαλκόνι στην Ελλάδα.

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΠΟΥ ΛΕΓΕΤΑΙ ΜΠΑΛΚΟΝΙ

17

Εν τέλη, τί είναι το μπαλκόνι; Είναι απλώς μια προεξέχουσα πλάκα εξωτερικά της όψης του κτιρίου όπως υποστηρίζει ο Rem Koolhaas και άλλοι ερευνητές, ή είναι κάτι πιο σύνθετο; Ίσως την πιο κατάλληλη απάντηση που καλύπτει το παραπάνω ερώτημα να τη δίνει ο Ηλίας Πετρόπουλος, καθώς όπως ο ίδιος αναφέρει το μπαλκόνι δεν είναι τίποτα παραπάνω από μια σπαζοκεφαλιά. «Υπάρχουν μπαλκόνια που δεν εξέχουν περισσότερο από δέκα εκατοστά. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις η μπαλκονόπορτα είναι ένα μεγάλο παράθυρο που φράζεται (για λόγους ασφαλείας) με ένα κιγκλίδωμα. Αυτό το κιγκλίδωμα δίνει την εντύπωση μπαλκονιού. Επίσης, υπάρχει η βεράντα-μπαλκόνι που άλλοτε παραμένει ένα είδος αρνητικού μπαλκονιού και άλλοτε απολήγει σε πραγματικό μπαλκόνι. Σε κάποιο είδος μπαλκονιού μπορεί να μεταμορφώνεται και μία ταρατσούλα».10

10

Πετρόπουλος Η., Το Μπαλκόνι στην Ελλάδα, σελ. 38

18

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

09. Maeniana, Αρχαία Ρώμη.

10. “Μπαλκόνι” - Ημιυπαίθριος στην αρχαία Ελλάδα.

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΠΟΥ ΛΕΓΕΤΑΙ ΜΠΑΛΚΟΝΙ

19

Πότε πρωτοεμφανίστηκε στην ιστορία_ Η δυσκολία ενός σαφούς και σταθερού ορισμού δεν αποτελεί αποκλειστικά ζήτημα της σύγχρονης θεωρητικής προσέγγισης, αλλά φαίνεται να συνοδεύει το μπαλκόνι ήδη από τις πρώτες ιστορικές του εμφανίσεις. Κάπως έτσι αόριστα φαίνεται πως κάνει την εμφάνισή του το μπαλκόνι εξίσου και στην ιστορία. Ο Robert Nelson χαρακτηριστικά αναφέρει, ότι «στην πλειονότητα των περιπτώσεων, τα μπαλκόνια είναι περιττά και δεν είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι ο αρχαίος κόσμος τα κατάφερνε σε μεγάλο βαθμό χωρίς αυτά. Λέξεις όπως «πόρτα», «στέγη» ή «εστία» είναι εξαιρετικά παλιές, αλλά η λέξη «μπαλκόνι» δεν συγκαταλέγεται μεταξύ αυτών».11 Οι πρώτες ιστορικές αναφορές λοιπόν, το τοποθετούν στην Αρχαία Ρώμη. Η λειτουργεία, και η μορφή του δεν μοιάζει επ’ ουδενί με το μπαλκόνι της νεοτερικότητας, αντιθέτως αποτελεί μια εξέχουσα πλατφόρμα θέασης, την οποία φαίνεται πως έχτισε ο Maenius.12 Δείγματα του μπαλκονιού έχουν εντοπιστεί και στον αρχαίο ελλαδικό χώρο. Η μορφή του μπορεί να μην αποτελεί αυτή της προεξέχουσας πλάκας, αλλά να φέρνει περισσότερο σε στεγασμένο ημιυπαίθριο που έβλεπε προς το αίθριο.13 Αντιστοίχως, ο Eugène Emmanuel Viollet-le-Duc, στο Dictionnaire Raisonne, δεν εντοπίζει την προέλευση του μπαλκονιού στη Ρώμη και την Αρχαία Ελλάδα, αλλά σε μια αντιπολιορκητική συσκευή του 11ου αιώνα: το λεγόμενο «hourd». Κάνοντας χρήση ξύλινων πασάλων, ξύλινες κατασκευές προεξείχαν από τα τείχη για 11 Nelson R., “Balcony”, σελ. 4 12 Koolhaas R., Elements of Architecture, σελ. 1094 13 Charitonidou M., The Balcony as an Urban Element: Threshold, Common World and Rythmanalysis, σελ. 2

20

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

11. Το Μπαλκόνι στον Μεσσαίωνα, Viollet le Duc, Hourd.

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΠΟΥ ΛΕΓΕΤΑΙ ΜΠΑΛΚΟΝΙ

21

αμυντικούς σκοπούς.14 Ακολουθώντας λοιπόν, τη γραμμική εξέλιξη της ιστορίας, το μπαλκόνι απόκτησε ποικίλες μορφές και λειτουργίες. Το είδαμε να εμφανίζεται σε διαφορετικές ηπείρους εκτός Ευρώπης, όπως η Κίνα και η Βραζιλία. Να μετατρέπεται σε διάσημο αρχιτεκτονικό στοιχείο και αξιοθέατο μέσα από το έργο του δραματουργού Ουίλιαμ Σαίξπηρ. Στις αρχές του 19ου αιώνα, συνδέθηκε με τη φυματίωση, την ίαση αυτής και αργότερα τις καλές συνθήκες διαβίωσης και υγιεινής στα αστικά κέντρα των πόλεων. Από τις πιο κομβικές στιγμές όμως, στην ιστορία του μπαλκονιού είναι ο 17ος αιώνας, κατά τη διάρκεια του οποίου, το μπαλκόνι προσπάθησε να απομονωθεί και να τυποποιηθεί ως ένα αυστηρά και μόνο αρχιτεκτονικό στοιχείο.

14

Koolhaas R., Elements of Architecture, σελ. 1096

22

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

12. Gustave Caillebotte, c.1880, L’homme au balcon, Man on a Balcony, oil on canvas, 116 x 97 cm.

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΠΟΥ ΛΕΓΕΤΑΙ ΜΠΑΛΚΟΝΙ 23

Η τυποποίηση του αρχιτεκτονικού στοιχείου που λέγεται μπαλκόνι_ Μέχρι τα τέλη του 18ου αιώνα, το μπαλκόνι εμφανίζεται αποσπασματικά, με μεταβαλλόμενες μορφές και λειτουργίες, χωρίς να συγκροτείται ως σαφώς ορισμένο και αναγνωρίσιμο αρχιτεκτονικό στοιχείο. Η μετάβαση προς τη νεωτερικότητα, ωστόσο, σηματοδοτεί μια κρίσιμη τομή: το μπαλκόνι αποσπάται από την περιστασιακή του χρήση και εντάσσεται συστηματικά στον αστικό ιστό, αποκτώντας επαναληψιμότητα, αναγνωρίσιμη μορφή και κοινωνικό ρόλο. Στην Ευρώπη με την άνοδο της μεσαίας τάξης, το μπαλκόνι εισήχθη δυναμικά στον αστικό ιστό και μετατράπηκε σε μέσο χαλάρωσης και αστικής επίδειξης. Παραδειγματικοί αποτελούν οι πίνακες του Γκυστάβ Καγιεμπότ, οι οποίοι φαίνεται να απεικονίζουν τα μπαλκόνια του Παρισιού του 19ου αιώνα, πάνω στα οποία στέκονται μπουρζουά και παρατηρούν τη λεωφόρο από κάτω. Βλέπουμε επομένως πως, «η θέα του μπαλκονιού, που κάποτε προοριζόταν για την αριστοκρατική και βασιλική αρχιτεκτονική, γίνεται μέρος του κόσμου της ανερχόμενης αστικής τάξης και των κτιρίων που σχετίζονται με αυτήν».15 Τούτη η μαζική εφαρμογή όμως, έμελλε να φέρει και τις πρώτες αντιδράσεις για το αρχιτεκτονικό αυτό στοιχείο, καθώς το μπαλκόνι τυποποιήθηκε και εν τέλη μετατράπηκε σε «μόδα». Το 1833, ο Γάλλος θεωρητικός Κουατρεμέρ ντε Κινσί, εκφράζει την αγανάκτησή του για την καθολική και άκρατη επανάληψη και εφαρμογή αυτού του αρχιτεκτονικού στοιχείου στην πρόσοψη των κτιρίων. Χαρακτηριστικά αναφέρει ότι «τα μπαλκόνια αποτελούν στοιχείο της νεοτερικότητας, η οποία επέτρεψε την πλήρη ενσωμάτωση αυτών στην αρχιτεκτονική σκέψη και πρακτική, θυσιάζοντας τις περισσότερες φορές ιδιαίτερα τις εξωτερικές 15

Koolhaas R., Elements of Architecture, σελ. 1119

24

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

όψεις και τις αναλογίες των λεπτομερειών τους».16 Το χαρακτήρισε ως ένα «ρυπαρό στοιχείο», του απέδωσε τον υποτιμητικό χαρακτηρισμό «hors-d’ oeuvre postiche» και το θεώρησε εκ φύσεως ότι είναι ανεξάρτητο από την κύρια κατασκευή του κτιρίου.17 Η αρνητική στάση του Κουατρεμέρ ντε Κινσί όμως, μπορεί να ληφθεί ως αντίδραση σε ένα γενικότερο εγχείρημα που είχε κάνει την εμφάνισή του στην αρχιτεκτονική την περίοδο αυτή. Το εγχείρημα αυτό, προσπαθούσε να δημιουργήσει ένα αρχιτεκτονικό λεξιλόγιο, βασισμένο στην απομόνωση και στην τυποποίηση των αρχιτεκτονικών στοιχείων.18 Η προσπάθεια αυτού του εγχειρήματος, είχε ξεκινήσει ήδη από το 1724. Πιο συγκεκριμένα, ο Γάλλος θεωρητικός Σεμπαστιέν Λεκλέρκ είχε περιγράψει το μπαλκόνι στην πραγματεία του για την αρχιτεκτονική, «ως ένα ξεχωριστό στοιχείο από τη βασική κατασκευή, τα μέρη του οποίου διακρίνονται στην πλάκα, το κιγκλίδωμα και τέλος, τις κολώνες(Terrasse, balustrade, colons)».19 Αυτή η προσέγγιση, του μπαλκονιού ως αυτονόμου αρχιτεκτονικού στοιχείου, θα επανεμφανιστεί τον 20ο αιώνα, με χαρακτηριστικό παράδειγμα, την τυποποίηση αυτού και άλλων αρχιτεκτονικών στοιχείων στο βιβλίο του Ernst Neufert.20 Όπως είδαμε εξαρχής, το αρχιτεκτονικό αυτό στοιχείο είναι ιδιαίτερα δύσκολο να προσδιοριστεί αυστηρά αρχιτεκτονικά και κατασκευαστικά. Δεν έχει κάτι πάγιο και αυστηρά καθορισμένο που μπορεί να το οδηγήσει σε τυποποίηση. Το παραπάνω επομένως σύγχρονο εγχείρημα, αποτέλεσε κομβικό σημείο για την εξέλιξη του μπαλκονιού. Ο ορισμός του ως καθολικά εφαρμόσιμο (universal balcony), αποσκοπούσε στην υπέρβαση του φορτισμένου χαρακτήρα του, επιχειρώντας να εξαλείψει την περίπλοκη και αντιφατική φύση του. Αυτό που θα μπορούσαμε, ωστόσο, να ισχυριστούμε ως δεδομένο και άρρηκτα συνδεδεμένο με τη φύση του μπαλκονιού, είναι ο διττός του χαρακτήρας, μια συνθήκη που αντι16 The Impossibility of a Universal Balcony: a saga on the vicissitudes of a modern architectural element 17 ο.π.

18 ο.π.

19 ο.π.

20 The Impossibility of a Universal Balcony: a saga on the vicissitudes of a modern architectural element

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΠΟΥ ΛΕΓΕΤΑΙ ΜΠΑΛΚΟΝΙ 25

στέκεται διαρκώς στην τυποποίηση και επαναφέρει το ερώτημα του νοήματός του πέρα από την κατασκευή.

26

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΠΟΥ ΛΕΓΕΤΑΙ ΜΠΑΛΚΟΝΙ 27

Προσδιορίζοντας το μπαλκόνι εννοιολογικά_ Αναζητώντας κανείς στοιχεία για την εννοιολογική και διττή του φύση, θα έρθει αντιμέτωπος με πλήθος εννοιών. Το μπαλκόνι για κάποιους είναι άλλοτε ένας ενδιάμεσος χώρος, άλλοτε ένας μεταβατικός χώρος, ένας οριακός χώρος, ένα κατώφλι. Όποια και αν είναι η ονομασία αυτού του μεταξύ και του ανάμεσα, δεν αναιρεί κάτι από το βάθος του χαρακτήρα του ως στοιχείο. Στη συνέχεια, παρουσιάζονται τρεις διαφορετικές προσεγγίσεις και αναγνώσεις της διττής φύσης του μπαλκονιού. _το μπαλκόνι ως ένας παράξενος χώρος Η Στεφανοπούλου Ουρανία αναφέρεται για τους ενδιάμεσους χώρους όπως το μπαλκόνι ως παράξενοι χώροι. Για την ίδια, «ο ενδιάμεσος χώρος είναι ένας παράξενος χώρος», ο οποίος είναι «τόσο παράδοξος όσο και αλλόκοτος. Είναι παράδοξος δεδομένου ότι μπορεί να αποκτήσει νόημα, να αποκτήσει θέση, σε σχέση με κάτι το οποίο δεν είναι και δεν μπορεί ποτέ ακριβώς να είναι. Και είναι και αλλόκοτος κατά το ότι τοποθετείται πάντοτε σε σχέση με δύο άλλους χώρους, έναν μέσα και έναν έξω, ένα εδώ και ένα εκεί, έναν κλειστό και έναν ανοιχτό,[…] έναν δημόσιο και έναν ιδιωτικό».21 Είναι δηλαδή ενδιάμεσα.

21 Στεφανοπούλου Πλ. Ουρ., Η μετάβαση από το δημόσιο στον ιδιωτικό χώρο, σελ. 17

28

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

Τί σημαίνει όμως να είσαι ανάμεσα ή ενδιάμεσα σε κάτι;

«Το να είσαι ανάμεσα ή ενδιάμεσα σε κάτι σημαίνει ότι διαθέτεις την πολυτέλεια να έχεις τη δυνατότητα μιας προοπτικής και να κοιτάξεις τόσο ως προς το εσωτερικό όσο και προς το εξωτερικό, το ανοιχτό ή το κλειστό, το δημόσιο ή το ιδιωτικό, που είναι πολύ δύσκολο, έως ακατόρθωτο όταν είσαι μέσα σε καθένα από αυτά»22. «Αυτή είναι η σπάνια και η απρόσμενη χαρά του ενδιάμεσου: να βλέπεις ότι δεν μπορείς να δεις μέσα από τον ένα ή τον άλλον χώρο, να μετακινείσαι από την αμεσότητα της εμβύθισης, όπου η απόσταση δεν έχει πλέον επίδραση. Εν τούτοις, αυτό συμβαίνει πάντοτε με κάποιο κόστος: το να δεις κάτι, το οποίο δεν μπορεί να ιδωθεί, σημαίνει ότι είσαι αδύναμος να έχεις την απόλυτη εμπειρία αυτού του ενδιάμεσου με τους δικούς του όρους. Κάτι χάνεται… το απευθείας προσφιλές της θέσης μέσα στον ενδιάμεσο, αλλά κερδίζεται και κάτι ταυτόχρονα – η ικανότητα να αποτιμάς κριτικά αυτή την θέση και πιθανόν να τη συγκρίνεις με άλλες».23 «Ο Ενδιάμεσος χώρος είναι ο τρίτος χώρος, όπου οι άλλοι δύο χώροι δρουν αλλήλοις, χωρίς ιεράρχηση, είναι ο χώρος, η θέση έξω και από τους δύο, ένας χώρος που υπάρχει ή δεν υπάρχει;».24 Όποια και αν είναι η απάντηση σε αυτό το ερώτημα, για την Στεφανοπούλου Ουρανία, «ο ενδιάμεσος χώρος δεν είναι αυτό στο οποίο σταματά κάτι, αλλά αυτό από το οποίο αρχίζει κάτι να παρουσιάζεται».25

22 ο.π., σελ. 18 23 ο.π., σελ. 18 24 Στεφανοπούλου Πλ. Ουρ., Η μετάβαση από το δημόσιο στον ιδιωτικό χώρο, σελ. 18 25 ο.π, σελ. 21

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΠΟΥ ΛΕΓΕΤΑΙ ΜΠΑΛΚΟΝΙ 29

_το μπαλκόνι ως οριακός χώρος Η Μαροκινή θεωρητικός Φρανσουάζ Ναβέζ Μπουσανίν εισήγαγε την έννοια του «οριακού χώρου», για αρχιτεκτονικά στοιχεία όπως το μπαλκόνι. Συγκεκριμένα, όπως η ίδια αναφέρει, ο «οριακός χώρος» είναι ένας ενδιάμεσος χώρος, και αποτελεί ένα είδος συνδετικού κρίκου μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού, μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού. Είναι όπως αναφέρει, ένας χώρος με δική του υπόσταση. Συνάμα, «οι χώροι αυτοί, επιτρέπουν τη δημιουργία απόστασης και συνεπώς η ιδιοποίησή τους είναι συχνά μια προσπάθεια να αντιμετωπιστεί η απουσία μεταβάσεων και βίαιων ρήξεων μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού, μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού».26 Για την Ναβέζ λοιπόν, το ενδιάμεσο αποτελεί ένα σύνθετο παιχνίδι μεταξύ δίπολων και ορίων. Αυτός ο διττός χαρακτήρας του μπαλκονιού είναι αυτό που του προσδίδει και την ιδιαίτερη σημασιολογική φόρτιση. Καθώς από τη μία πλευρά, «το μπαλκόνι φαίνεται να είναι ένα πλήρως φορτισμένο αρχιτεκτονικό στοιχείο λόγω του ενδιάμεσου χαρακτήρα του. Διαμεσολαβεί μεταξύ διαφορετικών αρχιτεκτονικών στοιχείων ή χώρων και συνεπώς αποκτά ιδιαίτερη σημασιολογική βαρύτητα, λειτουργώντας άλλοτε ως συνδετικός κρίκος, άλλοτε ως συμπλήρωμα ή ως κατώφλι».27 Από την άλλη πλευρά, «το μπαλκόνι είναι ένα στοιχείο εκτόνωσης. Ο πρόσθετος χαρακτήρας του συνεπάγεται ότι διατηρεί μια ορισμένη ουδετερότητα σε σχέση με το υπόλοιπο κτίριο, μπορεί να φιλοξενήσει μια ποικιλία χωρικών πρακτικών, είναι διαθέσιμο σε ένα ευρύ φάσμα, ενώ είναι εξίσου ανοιχτό στην ερμηνεία. Από αυτή την οπτική, το μπαλκόνι μεταφράζεται ως μια «ανοιχτή μορφή»».28 Το μπαλκόνι, εν τέλη, είναι ένα πεδίο έντασης μεταξύ ενδιάμεσου και πρόσθετου ρόλου, φόρτισης και εκτόνωσης, κατωφλιού και «ανοιχτής μορφής».

26 The Impossibility of a Universal Balcony: a saga on the vicissitudes of a mo dern architectural element 27 ο.π.

28 ο.π.

30

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

_το μπαλκόνι ως κατώφλι Στη θεωρία και το έργο του Aldo van Eyck, η αρχιτεκτονική δεν νοείται ως απλή οργάνωση λειτουργιών ή μορφών, αλλά ως πεδίο ανθρώπινης εμπειρίας και σχέσεων. Στο πλαίσιο της κριτικής του προς τον ορθολογικό μοντερνισμό και μέσα από τη δράση του στο Team 10, ο Van Eyck προτείνει μια «ανθρώπινη αρχιτεκτονική», η οποία εστιάζει στον χώρο ως τόπο - ως βιωμένο περιβάλλον που συγκροτείται μέσα από την αλληλεπίδραση ανθρώπου και περιβάλλοντος.29 Κεντρική θέση στη σκέψη του κατέχει η έννοια του «Ενδιάμεσου» (Zwischen), την οποία ο Van Eyck αντλεί από τη φιλοσοφία του Martin Buber. Το ενδιάμεσο δεν αποτελεί έναν αυτόνομο ή ουδέτερο χώρο, αλλά ένα πεδίο σχέσης και διαλόγου. Όπως υποστηρίζει ο ίδιος, η αρχιτεκτονική οφείλει να δίνει μορφή σε αυτό το ενδιάμεσο πεδίο, μετατρέποντάς το σε «Gestalt gewordenes Zwischen», σε ένα ενδιάμεσο που έχει αποκτήσει υλική και χωρική υπόσταση. Η αρχιτεκτονική, με αυτόν τον τρόπο, δεν αναπαριστά απλώς σχέσεις, αλλά τις καθιστά βιώσιμες.30 Στο ίδιο θεωρητικό πλαίσιο εντάσσεται και η έννοια των «Διδύμων φαινομένων» (Twin phenomena), μέσω της οποίας ο Van Eyck επιχειρεί να υπερβεί τα αυστηρά δυαδικά σχήματα της μοντερνιστικής σκέψης. Αντί να αντιμετωπίζει έννοιες όπως εσωτερικό-εξωτερικό, ανοιχτό-κλειστό, ιδιωτικό-δημόσιο ως αντιθετικές και αμοιβαία αποκλειόμενες, τις κατανοεί ως αλληλένδετες και συνυπάρχουσες. Σύμφωνα με τον Nathaniel Coleman, αυτή η σχέση αμοιβαιότητας συνιστά μια «ισορροπημένη ανταλλαγή», μέσω της οποίας το κτίριο μπορεί να «αναπνέει», όπως ακριβώς και ο άνθρωπος, εισπνέοντας και εκπνέοντας, συνδέοντας και διαχωρίζοντας ταυτόχρονα.31 Το κατώφλι αποτελεί τη χωρική έκφραση αυτής της σκέψης. Για τον Van Eyck, το κατώφλι δεν είναι απλώς ένα όριο μετάβασης, αλλά ένας ενεργός χώρος που μεσολαβεί ανάμεσα σε 29 30 31

Sack O., In-between, Twin Phenomena and The Court of Audit, σελ. 1 ο.π., σελ. 1-2 ο.π., σελ. 2

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΠΟΥ ΛΕΓΕΤΑΙ ΜΠΑΛΚΟΝΙ

31

διαφορετικές χωρικές και ψυχολογικές καταστάσεις. Βεράντες, σκαλοπάτια, στοές και μπαλκόνια συγκροτούν ένα ενδιάμεσο πεδίο που ανήκει ταυτόχρονα στο εσωτερικό και στο εξωτερικό, χωρίς να ταυτίζεται πλήρως με κανένα από τα δύο. Οι χώροι αυτοί δεν καταργούν τη διάκριση, αλλά την καθιστούν διαβαθμισμένη και βιωματικά αντιληπτή32. Το μπαλκόνι συγκροτείται εννοιολογικά ως ένας κατεξοχήν ενδιάμεσος χώρος, του οποίου η σημασία προκύπτει από τη διαρκή του τοποθέτηση ανάμεσα σε αντιθετικά αλλά αλληλένδετα δίπολα: εσωτερικό και εξωτερικό, δημόσιο και ιδιωτικό, εγγύτητα και απόσταση. Είτε ως «παράξενος χώρος», είτε ως «οριακός χώρος», είτε ως «κατώφλι», το μπαλκόνι δεν λειτουργεί ως ουδέτερη μετάβαση, αλλά ως ενεργό πεδίο σχέσεων και εντάσεων, όπου η εμπειρία δεν είναι ποτέ πλήρης ούτε απόλυτα σταθερή. Η διττή του φύση του προσδίδει ιδιαίτερη σημασιολογική φόρτιση, καθιστώντας το ταυτόχρονα χώρο προοπτικής και χώρο αβεβαιότητας, έναν τόπο όπου το νόημα δεν προϋπάρχει αλλά παράγεται μέσα από τη χρήση και τη βιωματική διαπραγμάτευση των ορίων.

32

ο.π. σελ. 2-3

32

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

13. Umberto Boccioni, 1911, The Street Enters the House, oil on canvas, 100x100.6cm, Sprengel Museum.

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΠΟΥ ΛΕΓΕΤΑΙ ΜΠΑΛΚΟΝΙ 33

Umberto boccioni_ O δρόμος μπαίνει στο σπίτι_ Ως συνέχεια της παραπάνω εννοιολογικής προσέγγισης του μπαλκονιού, παρατίθεται ο ζωγραφικός πίνακας του Umberto Boccioni, «Ο δρόμος μπαίνει στο σπίτι» (1911), ο οποίος λειτουργεί ως οπτική συμπύκνωση της διττής και οριακής του φύσης. Το 1912, ένα μόλις έτος μετά την ολοκλήρωση του έργου, ο καλλιτέχνης περιγράφει την εμπειρία που επιχειρεί να αποδώσει ως εξής: «Η κυρίαρχη αίσθηση είναι αυτή που θα βιώσει κανείς ανοίγοντας ένα παράθυρο: όλη η ζωή και οι θόρυβοι του δρόμου εισβάλλουν ταυτόχρονα με την κίνηση και την πραγματικότητα των αντικειμένων έξω».(Pezzini, 1912) Αν και ο Boccioni αναφέρεται ρητά στο παράθυρο, η εικαστική σύνθεση του έργου φαίνεται να απεικονίζει μια γυναικεία μορφή τοποθετημένη σε ένα μπαλκόνι, σε άμεση σχέση με έναν πολυσύχναστο αστικό δρόμο. Το εσωτερικό και το εξωτερικό δεν παρουσιάζονται ως διακριτοί και αυτάρκεις κόσμοι, αλλά ως πεδία που διαπερνούν το ένα το άλλο, συγχωνεύονται και συνδιαμορφώνονται. Το όριο δεν λειτουργεί εδώ ως γραμμή διαχωρισμού, αλλά ως ζώνη έντασης και αμοιβαιότητας. Υπό αυτή την οπτική, ο πίνακας αποτυπώνει με ιδιαίτερη ευστοχία την οριακή και κατωφλιακή φύση του μπαλκονιού, όπως αυτή αναπτύχθηκε θεωρητικά στις προηγούμενες ενότητες: έναν χώρο όπου τα όρια δεν είναι σταθερά ή μονοσήμαντα, αλλά ενεργά, διαπερατά και σε συνεχή διαπραγμάτευση.

02.

_το μπαλκόνι της μακροπολιτικής

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

35

Το μπαλκόνι ως μηχανισμός εξουσίας_ Αν το μπαλκόνι συγκροτείται εννοιολογικά ως κατώφλι και οριακός χώρος ανάμεσα στη δημόσια και την ιδιωτική σφαίρα, τότε δεν μπορεί να θεωρηθεί ουδέτερο αρχιτεκτονικό στοιχείο. Αντιθέτως, όπως και άλλα στοιχεία της πόλης, προσδιορίζεται και διαμορφώνεται κοινωνικά. Σε αυτή τη συνθήκη οριακότητας, το μπαλκόνι προσφέρεται ως κατεξοχήν χωρικός μηχανισμός δημόσιας απεύθυνσης και πολιτικής σκηνοθεσίας σε μακροπολιτική κλίμακα. Η υπερυψωμένη και παράλληλα προστατευμένη του θέση σε σχέση με τον δημόσιο χώρο του επιτρέπει να λειτουργεί τόσο ως τόπος δημόσιας απεύθυνσης όσο και ως αναπαραστατικός χώρος εξουσίας.33 Η πολιτική διάσταση του μπαλκονιού φαίνεται να είναι εύκολα εντοπίσιμη, εν αντιθέση με τον εντοπισμό του ως αρχιτεκτονικό στοιχείο. Τοποθετείται χρονολογικά στον 15ο αιώνα και πιο συγκεκριμένα στην αυτοκρατορία των Μογγόλων. «Κατά τη διάρκεια αυτής ο Ακμπάρ ο Μέγας(1542-1605) μετέτρεψε το προμογγολικό ινδουιστικό τελετουργικό του χαιρετισμού του ήλιου σε καθημερινό τελετουργικό χαιρετισμού του ισλαμικού ηγεμόνα».34 Το μπαλκόνι ήταν αυτό που έφερε με επιτυχία τον αυτοκράτορα πιο κοντά στον ουρανό, επιτρέποντας στους υπηκόους του να τον χαιρετούν μαζί με τον ήλιο. Έκτοτε, τα παραδείγματα χρήσης των μπαλκονιών ως έκφραση εξουσίας έχουν πολλαπλασιαστεί. Το πρώτο μισό του εικοστού αιώνα, ήταν μια από τις πιο κομβικές και καθοριστικές στιγμές της πολιτικής ιστορίας που χρησιμοποίησε το μπαλκόνι ως το κατεξοχήν εργαλείο και μέσο άσκησης εξουσίας. «Ακολουθώντας τις βασιλικές παραδόσεις, τα πρώτα αυταρχικά καθεστώτα της Ευρώπης του εικοστού αιώνα, εκμεταλλεύτηκαν 33 Erturk E., The Politics of the Balcony in Contemporary Art 34 Avermaete T., Lalouviere N., Lonergan H., Gosseye J.,Weber K. Z., The Viral Balcony: Or the Vicissitudes of an Urban Element in Times of Pandemic, σελ. 140

14. Προμογγολικό ινδουιστικό τελετουργικό του χαιρετισμού του ήλιου, 15ος αι.

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

37

αυτό το αρχιτεκτονικό στοιχείο, αναδεικνύοντας το καθιερωμένο αυτοκρατορικό μπαλκόνι ως νομιμοποιητικό πλαίσιο. Ένα χώρο που αντιπροσωπεύει, δικαιολογεί και συντηρεί μια εικόνα ηγεμονικής εξουσίας στη συλλογική μνήμη».35 Η ανάλυση οργανώνεται ως μια διαδοχική μετατόπιση των τρόπων με τους οποίους το μπαλκόνι ενεργοποιείται πολιτικά. Αρχικά εξετάζεται ως σκηνή μακροπολιτικής εξουσίας, στη συνέχεια ως χωρικός και τεχνολογικός μηχανισμός πολιτικής απεύθυνσης, ενώ μέσα από παραδείγματα αποτυχίας και βίαιης ρήξης αναδεικνύεται η εγγενής επισφάλειά του. Τέλος, μέσω της ανάγνωσης του «Μπαλκονιού» του Ζαν Ζενέ, το μπαλκόνι επαναπροσδιορίζεται ως μηχανισμός επιτελεστικότητας, επιτρέποντας τη μετάβαση από τη μακροπολιτική επιβολή στη μικροπολιτική πράξη.

35

Erturk E., (2025), The Political Balcony as “Difficult Heritage”, σελ. 14

15. 17 Μαρτίου 1938: Ο Αδόλφος Χίτλερ και ο Πρώσος πρωθυπουργός Χέρμαν Γκέρινγκ παρακολουθούν μια παρέλαση προς τιμήν του Χίτλερ.

03.

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

39

Το μπαλκόνι ως σκηνή_ Ο Χίτλερ βγαίνει στο μπαλκόνι_ Είναι ίσως ο διαβόητος Αδόλφος Χίτλερ που εκμεταλλεύτηκε πλήρως τη δημόσια φύση του μπαλκονιού για πολιτική προπαγάνδα. Από το 1933 μέχρι το θάνατό του το 1945, έκανε εκτεταμένες δημόσιες εμφανίσεις στα μπαλκόνια κυβερνητικών κτιρίων και δημαρχείων και περιστασιακά κληροδοτούμενα αυτοκρατορικά παλάτια.36 Σε αρχεία πρακτορεία ειδήσεων και τράπεζες εικόνων μπορούμε να βρούμε πολυάριθμες φωτογραφίες του Χίτλερ να εμφανίζεται στα μπαλκόνια του Atlan Neuf Burg στη Helden Platz, του Fuhrer Bau στο Μόναχο, του Δημαρχείου της Φρανκφούρτης κτλ. Από το πλήθος αυτών των εμφανίσεων, αξίζει να σταθούμε σε δύο χαρακτηριστικές περιπτώσεις μπαλκονιών ως χωρικών μηχανισμών πολιτικής εμφάνισης.

36

ο.π., σελ. 14

40

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

16. Ο Χίτλερ χαιρετά το πλήθος που ζητωκραυγάζει από ένα παράθυρο της Νέας Καγκελαρίας του Ράιχ, 1934

17. Άνθρωποι επευφημούν τον Αδόλφο Χίτλερ μπροστά από την Καγκελαρία του Ράιχ στο Βερολίνο. Φωτογραφία. 30 Ιανουαρίου 1938.

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

41

_το μπαλκόνι της Καγκελαρίας του Τρίτου Ράϊχ Το 1933, ο αρχιτέκτονας του Χίτλερ, Άλπερτ Σπιρ καλείται να προσθέσει ένα μπαλκόνι έξωθεν του γραφείου του Αδόλφου Χίτλερ, που βρισκόταν στο δεύτερο όροφο της νέας πτέρυγας της Καγκελαρίας. Μέχρι πρότινος και όπως παραδόθηκε η νέα Καγκελαρία από τους αρχιτέκτονες Ρόμπερτ Κις και Έντουαρντ Γιόμπστ Σέντλερ, το γραφείο του καγκελάριου διέθεται τρία παράθυρα με θέα προς τη Wilhelm Platz. Τα τρία αυτά τεράστια αλλά απλά παράθυρα, αποδείχθηκαν ακατάλληλα για τη θεατρική προβολή του. Αντί να τον προβάλλει ως ισχυρή μορφή στο πλήθος κόσμου που μαζευόταν έξωθεν του γραφείου του, το πλαίσιο του παραθύρου μίκραινε τη φιγούρα του και έτσι υπονόμευε τη θεαματική θεατρική παρουσίαση. Όπως ο ίδιος είχε αναφέρει «το παράθυρο ήταν πραγματικό πολύ άβολο. Δεν μπορούσα να φαίνομαι από όλες τις πλευρές, … και δεν μπορούσα να σκύψω προς τα έξω». Παρά τις αντιρρήσεις του Σπιρ, το μπαλκόνι κατασκευάστηκε και έγινε με τη πτώση του ναζισμού από σημείο γοήτρου και εξουσίας, βήμα χλευασμού.37

37

Koolhaas R., Elements of Architecture, σελ. 1156-1157

18. Ο Αδόλφος Χίτλερ εκφωνεί ομιλία από το μπαλκόνι του Ράθαους της Βιέννης, 9 Απριλίου 1938.

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

43

_το ξύλινο μπαλκόνι του Δημαρχείου της Βιέννης Το νεογοτθικό Δημαρχείο της Βιέννης, ολοκληρωμένο το 1883 από τον Friedrich von Schmidt, δε διέθετε αρχικά μπαλκόνι δημόσιας απεύθυνσης παρά τον έντονα αναπαραστατικό του χαρακτήρα και τη σχέση του με την πλατεία Rathausplatz. Στις 9 Απριλίου 1938, ενόψει της ομιλίας του Αδόλφου Χίτλερ, η απουσία ενός τέτοιου αρχιτεκτονικού στοιχείου κρίθηκε προβληματική. Ως αποτέλεσμα, κατασκευάστηκε προσωρινά μία ξύλινη εξέδραμπαλκόνι στο κέντρο της πρόσοψης, προκειμένου να λειτουργήσει ως σκηνή δημόσιας εμφάνισης της εξουσίας.38 Η προσωρινή αυτή κατασκευή δεν παρέμεινε εφήμερη. Σύντομα αντικαταστάθηκε από ένα μόνιμο πέτρινο αντίγραφο, το οποίο ενσωματώθηκε στον κεντρικό πύργο του κτιρίου. Το παράδειγμα αυτό αναδεικνύει με σαφήνεια ότι το μπαλκόνι δεν αποτελεί απλώς ένα αρχιτεκτονικό χαρακτηριστικό, αλλά έναν αναγκαίο μηχανισμό εμφάνισης της εξουσίας, ικανό να παραχθεί, να προστεθεί και να παγιωθεί όταν οι πολιτικές συνθήκες το απαιτούν.39

38 39

Vienna debates the fate of Hitler’s balcony at the town hall, Archiweb Vienna debates the fate of Hitler’s balcony at the town hall, Archiweb

19. Το Μουσολίνι στο μπαλκόνι του Palazzo de Venezia.

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

45

Ο Μουσολίνι βγαίνει στο μπαλκόνι_ Με παρόμοιες πρακτικές φαίνεται να αντιμετώπισε το μπαλκόνι και ο Μουσολίνι στην Ιταλία του ολοκληρωτισμού. Όπως αναφέρει η Sylvia Bottinelli, «η οριακότητα αυτής της αρχιτεκτονικής δομής επέτρεψε στο δικτάτορα να ενώνεται με το λαό, παραμένοντας όμως ξεχωριστός από αυτόν, εμποδίζοντας την είσοδο στους κυβερνητικούς χώρους και εκμεταλλευόμενος την κάθετη γραμμή επικοινωνίας για να καθιερώσει μια ισχυρή, οπτική και κυριολεκτική ιεραρχία».40 Απόδειξη της βαριάς πολιτικής χροιάς που έφερε το μπαλκόνι, καθώς και της εμμονής του Μπενίτο Μουσολίνι με αυτό, αποτελεί η κατασκευή και ύπαρξη του αρχιτεκτονικού αυτού στοιχείου σε πολυάριθμα κυβερνητικά κτίρια, όπως το Palazzo Castani και το Palazzo De La Information.

40

Casini I., The Balcony as Agent of Reciprocity

20. Πλήθος συγκεντρωμένο έξω από τη Casa del Fascio, Οκτώβριος 1936

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

47

_η περίπτωση του casa del fascio Ως αντίδραση απέναντι σε αυτή την εμμονική στάση του Μουσολίνι, ο Τζουζέπε Τεράνγκι αντιστέκεται στις προτροπές των κυβερνητικών αξιωματούχων να διακοσμήσει τη μοντέρνα πρόσοψη του Casa Del Fascio με ένα χαρακτηριστικό μπαλκόνι για τον Μουσολίνι. Αντ’ αυτού, ο Τεράνγκι κατασκευάζει ένα ορθολογιστικό πλαίσιο από loggias, όλες ίσου μεγέθους χωρίς καμία συμβολική ιεραρχία.41

41

Koolhaas R., Elements of Architecture, σελ. 1146

48

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

«Όλοι θα μπορούν να τον δουν. Είναι σαν ένας Θεός σκιαγραφημένος στον ουρανό. Πάνω από αυτόν δεν υπάρχει κανείς. Ολόκληρη η πρόσοψη δοξάζει τη δύναμή του, τη μεγαλοφυία του. – Στέκεται μόνος, ψηλά, περιτριγυρισμένος από φως, θα είναι ορατός από όλες τις πλευρές της μεγάλης λεωφόρου, που είναι η καρδιά της Ρώμης, ο παλμός του κόσμου, από την Piazza Venezia μέχρι τις αψίδες του Κολοσσαίου. Ο Il Duce θα στέκεται μπροστά σε λατρευτικά πλήθη, θα ανήκει σε όλους θα είναι ένα με όλους».

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

49

21. Casa del Littorio, Giusepper Terragni, 1934

_η περίπτωση του casa del littorio Την ακόλουθη χρονιά όμως, το 1933, ο Τεράνγκι και η ομάδα του υποβάλλουν μια πρόταση για την Casa Del Littorio στη ρώμη, τα κεντρικά γραφεία/έδρα του εθνικού φασιστικού κόμματος. Αυτή τη φορά όμως, η πρόσοψη είναι κλειστή, με μόνο ένα μπαλκόνι να κάνει την εμφάνισή του, έτοιμο να υποδεχθεί τον Il Duce. Όπως ο ίδιος ο Τεράνγκι φαίνεται να υποστηρίζει μέσα από την περιγραφή που δίνει για το έργο, το μπαλκόνι της Casa Del Littorio έχει αδιαμφισβήτητο θεατρικό και παράλληλα μεταμορφωτικό χαρακτήρα.

50

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

22. Αντιφασιστικές πινακίδες στο μπαλκόνι του Μουσολίνι στη Ρώμη, Ιταλία, δεκαετία του 1950.

23. Μια ομάδα Συμμαχικών στρατιωτών στέκεται σε ένα μπαλκόνι της κατεστραμμένης και βομβαρδισμένης Νέας Καγκελαρίας του Ράιχ.

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

51

Το μπαλκόνι ως δύσκολη πολιτιστική κληρονομιά_ Το μπαλκόνι όπως είδαμε από τα παραπάνω παραδείγματα επιφορτίστηκε αρνητικά μέσω της πολιτικής και απέκτησε μια βαρύνουσα πολιτική κληρονομιά. Με το πέρας του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου, μπαλκόνια όπως αυτό στο δημαρχείο της Βιέννης, το μπαλκόνι(ή αλλιώς μπαλκόνι-ταράτσα) του Atlan της Neu Burg, ή το χαρακτηριστικό μπαλκόνι του Palazzo Venezia, φαίνεται να δέχθηκαν ιδιαίτερο μίσος και αποστροφή. Ως αποτέλεσμα, έμειναν κλειστά και μη προσβάσιμα στο κοινό, καθώς θεωρήθηκαν αρχιτεκτονικά κατάλοιπα.

52

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

24. Ο Νέλσον Μαντέλα την ημέρα της απελευθέρωσής του.

25. Η Εβίτα Περόν στο μπαλκόνι.

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

53

Το μπαλκόνι της ελπίδας και της χαράς_ Θα ήταν λανθασμένη η αποκλειστική και μονομερής θεώρηση του αρχιτεκτονικού αυτού στοιχείου ως βήμα άσκησης πολιτικής ισχύς, εξουσίας και προπαγάνδας. Αντιθέτως, αποτέλεσε πολυάριθμες φορές μέσα στην ιστορία βήμα ελπίδας και χαράς. Όλοι μπορούμε να ανατρέξουμε σε φωτογραφικά ντοκουμέντα που αποθανατίζουν τη στιγμή στην οποία ο Ουίνστον Τσώρτσιλ εμφανίστηκε στο μπαλκόνι του Υπουργείου Υγείας στο Λονδίνο για να πανηγυρίσει την Ημέρα της Νίκης στην Ευρώπη (VE Day) και χαιρέτησε το πλήθος. Λίγα μόλις χρόνια αργότερα, η Εύα Περόν(1919 - 1952), η οποία οργάνωσε τις γυναίκες εργάτριες και εξασφάλισε το δικαίωμα ψήφου για τις γυναίκες, εμφανίζεται στο μπαλκόνι της Casa Rosada και γίνεται ένα με πλήθος γυναικών και όλο το λαό της Αργεντινής. Στην Νότια Αφρική, και συγκεκριμένα στις 11 Φεβρουαρίου 1990, ο Νέλσον Μαντέλα εμφανίζεται στο μπαλκόνι του δημαρχείου της Cape Town έπειτα από την κράτηση του 10.050 ημερών στη φυλακή από το κράτος του Απαρτχάιντ.

54

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ ΜΠΑΛΚΟΝΙΟΥ

_προεξοχή (χ1) _πλάτος (χ2) _ύψος (χ3) _απόσταση από το (χ1) μέχρι το απέναντι κτίριο (χ4) _ακουστική εμβέλεια (χ5)

Rem Koolhaas, Elements of Architecture

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

55

Το μπαλκόνι ως χωρικός και τεχνολογικός μηχανισμός_ Ανεξάρτητα από το ρόλο και την επιτυχία που φέρει το αρχιτεκτονικό αυτό στοιχείο, η πολιτική λειτουργία του μπαλκονιού στη μακροπολιτική κλίμακα δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στη συμβολική του σημασία ή στη θεσμική ισχύ του κτιρίου στο οποίο ανήκει. Όπως επισημαίνει ο Rem Koolhaas, το πολιτικό δυναμικό ενός μπαλκονιού συγκροτείται μέσα από ένα σύνολο συγκεκριμένων χωρικών και ενίοτε τεχνολογικών παραμέτρων, οι οποίες καθορίζουν τη δυνατότητά του να λειτουργήσει ως αποτελεσματικό βήμα μαζικής απεύθυνσης. «Οι παράγοντες αυτοί μπορούν να αποτυπωθούν σε έναν «τύπο» που περιλαμβάνει την προβολή του μπαλκονιού πέρα από την όψη του κτιρίου (x1), το πλάτος του (x²), το ύψος του πάνω από το επίπεδο του εδάφους (x³), το οποίο καθορίζει τη δυνατότητα σύνδεσης με το πλήθος· η απόσταση από το x’ έως το απέναντι κτίριο (x⁴), η οποία καθορίζει τον διαθέσιμο χώρο για τη συγκέντρωση του πλήθους και η ακουστική εμβέλεια της φωνής από το μπαλκόνι, η οποία μπορεί να ενισχυθεί μέσω της τεχνολογίας ή της καλής ακουστικής (x⁵)».42 Υπάρχει άραγε μια ιδανική αναλογία αυτών των παραγόντων που θα καθιστούσε ένα πολιτικό μπαλκόνι όσο το δυνατόν πιο αποτελεσματικό; Σύμφωνα με τον Rem Koolhaas, «Η προβολή από την όψη του κτιρίου (x1) είναι το βασικό χαρακτηριστικό του μπαλκονιού, αλλά μια υπερβολική προβολή σημαίνει ότι ο ομιλητής βρίσκεται πάνω από το πλήθος αντί να στέκεται απέναντί του. Ένα γενναιόδωρο πλάτος (x²) επιτρέπει σε έναν ηγέτη να πλαισιώνεται από 42

Koolhaas R., Elements of Architecture, σελ. 1150

26. Ο Αδόλφος Χίτλερ στο μπαλκόνι της Καγκελαρίας του Ράιχ για την 5η επέτειο από την άνοδό του στην εξουσία.

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

57

συντρόφους και συμμάχους, αλλά ένα υπερβολικά μεγάλο μπαλκόνι διαχέει την εστίαση. Όσον αφορά το ύψος (x³), οι ομιλητές τείνουν να προτιμούν μπαλκόνια στον δεύτερο ή τον τρίτο όροφο, ύψη που προσδίδουν κύρος, αλλά παραμένουν σε απόσταση που επιτρέπει την επαφή με το πλήθος, αυτό όμως εξαρτάται με τη σειρά του από την απόσταση από το πλησιέστερο κτίριο (x⁴) και την ακουστική (x⁵), καθώς ένα μεγαλύτερο πλήθος και η μεγαλύτερη φωνητική εμβέλεια καθιστούν τα μεγαλύτερα ύψη τόσο πιο εφικτά όσο και πιο επιθυμητά (αν και, χωρίς τη χρήση μιας γιγαντοοθόνης - η οποία ούτως ή άλλως καθιστά το μπαλκόνι παρωχημένο για αυτόν τον σκοπό - παραμένει το ζήτημα της οπτικής επαφής)».43 Η ανάλυση αυτή καθιστά σαφές ότι το μπαλκόνι δεν είναι από μόνο του φορέας πολιτικής ισχύος, αλλά απαιτεί ιδιαίτερα προσεκτική μελέτη και συντονισμό των επιμέρους παραμέτρων του για να λειτουργήσει αποτελεσματικά. Δεν πρέπει να ξεχνάμε όμως, ότι στην όλη ενίσχυση της θεατρικότητας και της αποτελεσματικότητας του μπαλκονιού ως πολιτικής σκηνής, συμβάλουν καθοριστικά και ορισμένα τεχνολογικά μέσα, με κυρίαρχο παράδειγμα τη χρήση του μικροφώνου.

43

Koolhaas R., Elements of Architecture, σελ. 1150

27. Ο Αδόλφος Χίτλερ μιλάει σε 15.000 σιδηροδρομικούς εργάτες από το μπαλκόνι της Καγκελαρίας του Ράιχ.

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

59

_το μικρόφωνο neuman ή αλλιώς «το μπουκάλι του Χίτλερ» Χαρακτηριστικό παράδειγμα επανειλημμένης χρήσης του μικροφώνου στις πολιτικές ομιλίες που έδινε από το μπαλκόνι, αποτελεί ο Αδόλφος Χίτλερ. Όπως αναφέρει ο Rem Koolhaas, «Το σύγχρονο ηλεκτρικό μικρόφωνο επέτρεψε στο φασιστικό καθεστώς να ενισχύσει δραστικά το πολιτικό δυναμικό του μπαλκονιού, υπερβαίνοντας τους φυσικούς περιορισμούς της φωνής και επεκτείνοντας τη συναισθηματική εμβέλεια της ομιλίας».44 Η σημασία της τεχνολογικής αυτής παρέμβασης είχε ήδη διαφανεί στην τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων του 1936, όπου η εκτεταμένη ραδιοφωνική κάλυψη κατέστησε το μικρόφωνο αναπόσπαστο στοιχείο της πολιτικής σκηνοθεσίας. Υπό την άμεση επίβλεψη του Γκέμπελς, περίπου τριακόσια ραδιοφωνικά μικρόφωνα τέθηκαν στη διάθεση των ξένων δημοσιογράφων, καθιστώντας τη φωνή του ηγέτη μέσο μαζικής μετάδοσης όχι μόνο λόγου και πληροφορίας, αλλά και συναισθήματος. Έκτοτε, τα μπαλκόνια του Χίτλερ και οι χώροι ομιλιών του εξοπλίστηκαν συστηματικά με μικρόφωνα Neumann – τα πρώτα μαζικά παραγόμενα πυκνωτικά μικρόφωνα, αναπτυγμένα το 1928 από τον Georg Neumann, γνωστά και ως «μπουκάλι του Χίτλερ». Η ικανότητά τους να αποδίδουν με ακρίβεια την εκφραστικότητα της ανθρώπινης φωνής αποτέλεσε βασική προϋπόθεση για τη δημιουργία των γιγαντιαίων πολιτικών σκηνών του Τρίτου Ράιχ.45 Η τεχνολογική ενίσχυση του μπαλκονιού, ωστόσο, δεν αναιρεί την εγγενή του επισφάλεια. Αντιθέτως, καθιστά ακόμη πιο εμφανές ότι η πολιτική ισχύς που παράγεται σε αυτό δεν είναι εγγεγραμμένη στην αρχιτεκτονική μορφή, αλλά εξαρτάται από τη διαρκή επιτυχία της σκηνοθεσίας και τη σχέση με το πλήθος. Το μπαλκόνι λειτουργεί, έτσι, ως ένας σύνθετος μηχανισμός, όπου ο χώρος, το σώμα, η τεχνολογία και το κοινό συνδιαμορφώνουν το πολιτικό νόημα – ένα νόημα που μπορεί να ενισχυθεί, αλλά και να καταρρεύσει.

44 45

Koolhaas R., Elements of Architecture, σελ. 1153 ο.π., σελ. 1153

28. Ο Τσαουσέσκου στο μπαλκόνι, 21 Δεκεμβρίου 1989.

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

61

Χάνοντας τον έλεγχο του μπαλκονιού_ Το παράδειγμα του Τσαουσέσκου_ Παρά τον προσεκτικό χωρικό και τεχνολογικό σχεδιασμό που μπορεί να καταστήσει το μπαλκόνι ένα εξαιρετικά ισχυρό πολιτικό εργαλείο, η λειτουργία του παραμένει εγγενώς επισφαλής. Η επιτυχία της πολιτικής εμφάνισης δεν είναι ποτέ δεδομένη, καθώς εξαρτάται από τη διαρκή αποδοχή και συμμετοχή του πλήθους ως «κοινού» της παράστασης. Η κατάρρευση αυτής της σχέσης αποκαλύπτει τα όρια του μπαλκονιού ως μηχανισμού εξουσίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η εμφάνιση του Νικολάε Τσαουσέσκου στο μπαλκόνι του κτιρίου της Κεντρικής Επιτροπής στο Βουκουρέστι, στις 21 Δεκεμβρίου 1989.46 Σε μια περίοδο έντονων κοινωνικών αναταραχών, ο Ρουμάνος ηγέτης επιχειρεί να χρησιμοποιήσει το μπαλκόνι ως μέσο επαναβεβαίωσης της πολιτικής του κυριαρχίας. Η ομιλία του απευθύνεται σε ένα πλήθος που φαινομενικά τον υποστηρίζει, κρατώντας πανό και πορτρέτα που τον απεικονίζουν ως εθνικό σύμβολο. Ωστόσο, η εικόνα αυτή είναι κατασκευασμένη: οι υποστηρικτικές χειρονομίες προέρχονται από εργάτες που έχουν εξαναγκαστεί να συμμετάσχουν, ενώ πίσω από την πλατεία μαζικές διαδηλώσεις βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη. Το μπαλκόνι, αντί να λειτουργήσει ως χώρος ελέγχου και επιβολής, μετατρέπεται σε σημείο αποκάλυψης της ρήξης ανάμεσα στην εξουσία και το λαό.47 Η σταδιακή αποσταθεροποίηση της σκηνής γίνεται εμφανής μέσα από το ίδιο το χρονικό της ομιλίας. Η αρχική τελετουργική προσφώνηση διακόπτεται από ήχους και φωνές 46 Koolhaas R., Elements of Architecture, σελ. 1164-1165 47 Maria Bucur, interview, “What is important about Ceausescu’s last speech?.” Making the History of 1989, Item #606

62

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

29. Στιγμιότυπα από την τελευταία ομιλία του Τσαουσέσκου, 21 Δεκμβρίου 1989.

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

63

διαμαρτυρίας, οι οποίες εισβάλλουν στην παράσταση και διαρρηγνύουν τη σκηνοθετημένη κανονικότητα. Οι παύσεις, οι χειρονομίες σιωπής, η σύγχυση και η προσωρινή διακοπή της τηλεοπτικής μετάδοσης καταδεικνύουν ότι η εξουσία χάνει τον έλεγχο όχι μόνο του πλήθους, αλλά και της ίδιας της εικόνας της. Το μπαλκόνι παύει να λειτουργεί ως ασφαλής σκηνή και αποκαλύπτεται ως χώρος έκθεσης και ευαλωτότητας. Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι, την επόμενη ημέρα, το ίδιο μπαλκόνι επαναοικειοποιείται από τους επαναστάτες, οι οποίοι γιορτάζουν από εκεί την πτώση του καθεστώτος. Η αρχιτεκτονική μορφή παραμένει αμετάβλητη, όμως το πολιτικό της νόημα αντιστρέφεται πλήρως. Το γεγονός αυτό υπογραμμίζει ότι η εξουσία δεν κατοικεί στο μπαλκόνι καθαυτό, αλλά ενεργοποιείται και μπορεί εξίσου να αποδομηθεί - μέσα από τη χρήση του και τη σχέση του με το πλήθος. Το παράδειγμα του Τσαουσέσκου αποκαλύπτει, έτσι, ότι το μπαλκόνι δεν είναι ένας ουδέτερος φορέας πολιτικής ισχύος, αλλά ένας μηχανισμός που βασίζεται σε μια εύθραυστη ισορροπία μεταξύ σκηνοθεσίας, τεχνολογίας και κοινωνικής αποδοχής. Όταν αυτή η ισορροπία διαρρηγνύεται, η πολιτική παράσταση καταρρέει και το μπαλκόνι μετατρέπεται από εργαλείο επιβολής σε πεδίο κρίσης. Ωστόσο, υπάρχουν περιπτώσεις όπου η επισφάλεια του μπαλκονιού δεν αφορά μόνο την αποδοχή ή την άρνηση του πλήθους, αλλά τη φυσική ασφάλεια της παρουσίας πάνω σε αυτό, όπως συμβαίνει στην τραγική δολοφονία του Martin Luther King, που φέρνει στο προσκήνιο μια εντελώς διαφορετική διάσταση της έννοιας του επισφαλούς, αλλά πάντοτε πολιτικού μπαλκονιού.

64

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

65

Η περίπτωση του Martin Luther King Jr._

Στις 4 Απριλίου 1968, ο Martin Luther King Jr. πυροβολήθηκε και σκοτώθηκε ενώ στεκόταν σε ένα μπαλκόνι έξω από το δωμάτιό του στον δεύτερο όροφο του Lorraine Motel στο Μέμφις του Τενεσί.48 Η περίπτωση του MLK εισάγει μια διαφορετική ανάγνωση του μπαλκονιού από εκείνη της μακροπολιτικής σκηνοθεσίας της εξουσίας. Σε αντίθεση με τις αυταρχικές εμφανίσεις όπου το μπαλκόνι λειτουργεί ως μηχανισμός ελέγχου, απόστασης και επιβολής, το μπαλκόνι του Lorraine Motel, δεν συγκροτείται ως θεσμική σκηνή πολιτικής ισχύος αλλά ούτε ως βήμα πολιτικής απεύθυνσης. Απεναντίας, λειτουργεί τόσο ως χώρος καθημερινής και μη σκηνοθετημένης παρουσίας όσο και ως σημείο έκθεσης. Η δολοφονία του Martin Luther King καθιστά το μπαλκόνι τόπο βίαιης πολιτικής πράξης. Η αρχιτεκτονική μορφή, που σε άλλες περιπτώσεις εγγυάται ασφάλεια και συμβολική υπεροχή, αποδεικνύεται ανεπαρκής. Το μπαλκόνι δεν προστατεύει, αλλά εκθέτει, δεν ελέγχει το βλέμμα, αλλά το ενεργοποιεί. Η πολιτική εμφάνιση δεν καταρρέει λόγω απώλειας νομιμοποίησης από το πλήθος, όπως στην περίπτωση του Τσαουσέσκου, αλλά επειδή η ίδια η σκηνή παύει να λειτουργεί ως ασφαλές πλαίσιο. Η περίπτωση αυτή αποκαλύπτει ότι το μπαλκόνι δεν είναι εγγενώς φορέας εξουσίας, αλλά ένας επισφαλής μηχανισμός εμφάνισης, του οποίου η λειτουργία εξαρτάται από τη δυνατότητα διατήρησης των όρων της σκηνής. Όταν αυτοί οι όροι διαρρηγνύονται, η πολιτική εικόνα αποδομείται όχι ως παράσταση, αλλά ως φυσική παρουσία που υπόκειται στη βία του πραγματικού.

48

Rioseco Η., MLK’s Assassination: The Story Behind the Photo

66

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

Βγαίνουν στο μπαλκόνι. Τρελάθηκε. Είναι χαμένος μέσα στο πλήθος, αλλά δεν κινδυνεύει από κανέναν. Τον προστατεύει η τρέλα του. Όλα τα πρόσωπα προσέρχονται και στέκονται στο μπαλκόνι, πολύ συνεσταλμένα. Αυτός έχει πεθάνει από το φόβο του. Δεν ξέρουμε τίποτα για αυτόν Είναι σιωπηλά. Ένα παλάτι ανατινάζεται ακατάπαυστα. Στην πραγματικότητα, είναι εξ ολοκλήρου ακριβώς αυτό: μια αδιάκοπη ανατίναξη. Το μόνο που κάνουν είναι να δείχνουν τον εαυτό τους Και η Βασίλισσα; Μα, τότε, η Βασίλισσα είναι θαμμένη κάτω από τα ερείπια; Μείνετε ήσυχος, η Βασίλισσα βρίσκεται σε ασφαλές μέρος

Ζήτω η βασίλισσα! Εμφανίζεται η Σαντάλ.

Η Σαντάλ πέφτει κάτω.

Το Μπαλκόνι, Ζαν Ζενέ

Ένας πυροβολισμός.

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

67

Το μπαλκόνι ως σκηνή επιτελεστικής εξουσίας_ Το μπαλκόνι του ζαν ζενέ_ Αν ο Τσαουσέσκου αποκαλύπτει την αποτυχία της πολιτικής σκηνοθεσίας όταν το πλήθος αποσύρει την αναγνώρισή του, η δολοφονία του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ αποκαλύπτει κάτι ακόμη πιο ριζικό: την κατάρρευση της ίδιας της σκηνής. Το μπαλκόνι παύει να λειτουργεί ως μηχανισμός ελέγχου και μετατρέπεται σε σημείο έκθεσης, όπου η πολιτική παρουσία δεν προστατεύεται αλλά καθίσταται ευάλωτη. Στο σημείο αυτό, το θεατρικό έργο «Το Μπαλκόνι» του Ζαν Ζενέ δεν λειτουργεί ως αναπαράσταση ιστορικών γεγονότων, αλλά ως εννοιολογικό εργαλείο κατανόησης των όρων συγκρότησης της εξουσίας ως εικόνας. Ο Ζενέ απογυμνώνει τον μηχανισμό της πολιτικής εμφάνισης, επιτρέποντας την ανασύνθεση, σε θεωρητικό επίπεδο, όλων των παραμέτρων που αναδείχθηκαν στην ανάλυση της μακροπολιτικής σκηνής του μπαλκονιού. Το θεατρικό αυτό έργο εκτυλίσσεται σε έναν οίκο ανοχής, ο οποίος λειτουργεί ως κλειστό και ελεγχόμενο παρασκήνιο αναπαράστασης της εξουσίας. Εκεί, πελάτες υποδύονται ρόλους θεσμικής ισχύος - τον Επίσκοπο, τον Δικαστή, τον Στρατηγό όχι για να ασκήσουν πραγματική πολιτική εξουσία, αλλά για να βιώσουν, να κατασκευάσουν και να αναπαραστήσουν την εικόνα της μέσα από τελετουργίες, κοστούμια και σκηνοθετημένες στάσεις σώματος. Παράλληλα, εκτός του οίκου ανοχής, μια επανάσταση βρίσκεται σε εξέλιξη και η «πραγματική» εξουσία έχει πιθανώς καταρρεύσει: η τύχη της Βασίλισσας αγνοείται, οι θεσμοί διαλύονται και, όπως δηλώνει ο Απεσταλμένος, τα Ανάκτορα υφίστανται μια «αδιάκοπη ανατίναξη». Σε αυτό το πλαίσιο

68

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

γενικευμένης αστάθειας, καθίσταται αναγκαία η διατήρηση της εικόνας της εξουσίας - έστω και κατασκευασμένης - προκειμένου να αποτραπεί η πλήρης απονομιμοποίηση της. Ο εσωτερικός χώρος του οίκου ανοχής λειτουργεί ως ιδιωτικό παρασκήνιο, ένας προστατευμένος και μη ορατός χώρος, όπου η εξουσία μπορεί να κατασκευαστεί χωρίς έκθεση στο δημόσιο βλέμμα. Εκεί, οι ρόλοι προετοιμάζονται, οι μορφές επιμελούνται και οι φόβοι μπορούν να εκφραστούν. Η ιδιωτικότητα αυτή δεν είναι απλώς χωρική, αλλά πολιτική: αποτελεί προϋπόθεση για την επιτελεστική συγκρότηση της εξουσίας πριν από την εμφάνισή της. Αντιδιαμετρικά, το δημόσιο πεδίο συγκροτείται από το εξεγερμένο πλήθος, το οποίο λειτουργεί ως κοινό. Το πλήθος δεν ζητά πολιτικές αποφάσεις ή λόγο, αλλά ορατά σημάδια ότι η εξουσία εξακολουθεί να υφίσταται. Η πολιτική ισχύς, επομένως, δεν προϋπάρχει της εμφάνισης, εξαρτάται από την αναγνώριση και την αποδοχή του βλέμματος του άλλου. Ανάμεσα σε αυτά τα δύο πεδία παρεμβάλλεται το μπαλκόνι του οίκου ανοχής της Μαντάμ Ίρμας. Πρόκειται για ένα μπαλκόνι χωρίς θεσμική ισχύ, το οποίο όμως λειτουργεί ως κατεξοχήν μηχανισμός μετάβασης από το ιδιωτικό παρασκήνιο στο δημόσιο βλέμμα. Όπως περιγράφεται σκηνικά, τα πρόσωπα της εξουσίας εξέρχονται στο μπαλκόνι σιωπηλά, υπερμεγεθυμένα, ντυμένα με φθαρμένα αλλά τελετουργικά κοστούμια, και «δείχνουν απλώς τον εαυτό τους». Δεν εκφωνούν λόγο ούτε ασκούν δράση, η πολιτική ισχύς παράγεται αποκλειστικά μέσω της ορατότητας, της στάσης του σώματος και της χωρικής πλαισίωσης. Η αναγνώριση της Μαντάμ Ίρμας ως Βασίλισσας ενεργοποιείται από κάτω, μέσω της κραυγής του Ζητιάνου - «Ζήτω η Βασίλισσα!» - η οποία διαχέεται στο πλήθος και συνδράμει στο να εδραιώσει την κίβδηλη πολιτική εικόνα. Η εξουσία δεν επιβάλλεται από το μπαλκόνι, συγκροτείται μέσα από τη σχέση σκηνής και κοινού. Η σκηνοθετημένη αυτή συνθήκη αποδεικνύεται, ωστόσο, εγγενώς επισφαλής. Η εμφάνιση της Σαντάλ - του προσώπου στο οποίο έχουν επενδύσει οι επαναστάτες - και η βίαιη δολοφονία

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

69

της πάνω στο μπαλκόνι διαρρηγνύουν τη σκηνή. Η παράσταση καταρρέει όχι επειδή αποκαλύπτεται η κίβδηλη φύση της εξουσίας, αλλά επειδή διακόπτεται η ίδια η συνθήκη της εμφάνισης. Τα πρόσωπα της εξουσίας αποσύρονται άμεσα από το μπαλκόνι και επιστρέφουν στο ασφαλές ιδιωτικό εσωτερικό του οίκου ανοχής, όπου μπορούν να εκφράσουν φόβο και αβεβαιότητα μακριά από το δημόσιο βλέμμα. Το «Μπαλκόνι» του Ζενέ δεν αναλύει το μπαλκόνι ως αρχιτεκτονικό στοιχείο, αλλά το αποκαλύπτει ως μηχανισμό πολιτικής εμφάνισης. Η εξουσία δεν κατοικεί στον χώρο, αλλά ενεργοποιείται μέσω της χρήσης του. Το μπαλκόνι καθίσταται έτσι μια σκηνή επιτελεστικής ισχύος, εγγενώς ασταθής, όπου η πολιτική εικόνα μπορεί να συγκροτηθεί αλλά και να καταρρεύσει. Τί γίνεται όμως όταν το μπαλκόνι παύει να λειτουργεί ως βήμα πολιτικής έκφρασης, χειραγώγησης και προπαγάνδας από την εξουσία; Όταν εκείνος που εμφανίζεται σε αυτό δεν είναι μια ισχυρή και αναγνωρίσιμη προσωπικότητα, αλλά μέρος του ίδιου του λαού; Μπορεί τότε η ενδιάμεση φύση και ο ρόλος του αρχιτεκτονικού αυτού στοιχείου να αξιοποιηθούν για την έκφραση αντίστασης και πολιτικής τοποθέτησης απέναντι στην εξουσία, και κατά πόσο μια τέτοια πρακτική μπορεί να συγκροτήσει συνθήκες δημόσιου διαλόγου στον αστικό ιστό; Η μετάβαση αυτή δεν σηματοδοτεί την εξαφάνιση της πολιτικής διάστασης του μπαλκονιού, αλλά τον μετασχηματισμό της. Το μπαλκόνι παύει να είναι αποκλειστικά σκηνή εξουσίας και μετατρέπεται σε πεδίο μικροπολιτικών πρακτικών, όπου η πολιτική δεν ασκείται μέσω της επιβολής, αλλά μέσω της εμφάνισης, της πράξης και της συλλογικής αναγνώρισης μέσα στον αστικό χώρο.

03.

_το μπαλκόνι της μικροπολιτικής

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

71

Το μπαλκόνι ως μικροπολιτικός μηχανισμός_ Η μετατόπιση της πολιτικής χρήσης του μπαλκονιού από τη μακροπολιτική σκηνή της εξουσίας στην κλίμακα της κατοικίας, σηματοδοτεί μια ουσιαστική αλλαγή όχι ως προς το μέσο, αλλά ως προς το υποκείμενο και τον τρόπο άσκησης της πολιτικής Το μπαλκόνι της καθημερινότητας, απογυμνωμένο από την επισημότητα και το κύρος της κρατικής αρχιτεκτονικής, διατηρεί ωστόσο βασικά χαρακτηριστικά πολιτικής εμφάνισης: ορατότητα, υπερύψωση, ενδιάμεση θέση μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου και έκθεση στο συλλογικό βλέμμα. Ήδη κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα, τα μπαλκόνια καταγράφηκαν στην ιστορία ως χώροι όπου οι μάζες έκαναν τη φωνή τους να ακουστεί, πέρα από το να είναι χώρος αποκλειστικά των ηγετών. Κατά τη διάρκεια του πολέμου της Αλγερίας για την ανεξαρτησία από τη Γαλλία, τα μπαλκόνια φιλοξένησαν ανεξάρτητες μαζικές διαμαρτυρίες μετά την απαγόρευση των δημόσιων συγκεντρώσεων από την κυβέρνηση, αποδεικνύοντας ότι το αρχιτεκτονικό αυτό στοιχείο μπορεί να ενεργοποιηθεί ως πολιτικό εργαλείο αντίστασης, ακόμη και υπό συνθήκες καταστολής.49 Σε αυτή την κλίμακα, η πολιτική δεν ασκείται μέσω της επιβολής ή της θεσμικής εκπροσώπησης, αλλά μέσω της παρουσίας, της πράξης και της δημόσιας τοποθέτησης του υποκειμένου. Η πολιτική σημασία του μπαλκονιού δεν προϋπάρχει ως εγγεγραμμένη ιδιότητα της αρχιτεκτονικής μορφής, αλλά παράγεται μέσα από τη χρήση, την επανάληψη και τη συλλογική αναγνώριση. Το μπαλκόνι ενεργοποιείται πολιτικά όταν κατοικείται ως χώρος εμφάνισης, είτε μέσω της φυσικής παρουσίας του σώματος είτε μέσω υλικών ιχνών και αναπαραστάσεων - όπως 49 Emekci S., Balcony: A remembered architectural element amid the pandemic Evidence from digital media, σελ. 618

72

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

31. Γάλλοι στρατιώτες περιπολούν το Αλγέρι κατά τη διάρκεια του Πολέμου της Ανεξαρτησίας της Αλγερίας, Δεκέμβριος 1960

32. Εορτασμοί μετά την Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας, στο Αλγέρι της Αλγερίας, στις 4 Ιουλίου 1962

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

73

πανό, σημαίες ή επιγραφές - που λειτουργούν ως υποκατάστατα παρουσίας και καθιστούν μια πολιτική θέση δημόσια ορατή μέσα στον αστικό ιστό. Σε επίπεδο πόλης, η μαζική και επαναλαμβανόμενη παρουσία του μπαλκονιού στην οικιστική αρχιτεκτονική συγκροτεί ένα αστικό πεδίο χωρίς ενιαίο κέντρο ή ιεραρχία πολιτικής έκφρασης. Κάθε μπαλκόνι λειτουργεί ως ένας αυτόνομος, εν δυνάμει κόμβος δημόσιας εμφάνισης, χωρίς προκαθορισμένο ρόλο και χωρίς θεσμική νομιμοποίηση. Η πολιτική, αντί να συγκεντρώνεται σε ένα εμβληματικό σημείο, διαχέεται στον αστικό ιστό μέσα από πολλαπλές, μικρής κλίμακας πρακτικές οικειοποίησης. Το πλέγμα αυτό μπορεί να περιγραφεί ως μια ριζωματική δομή50 πολιτικής ενεργοποίησης, στην οποία η δράση αναδύεται τοπικά, αποσπασματικά και επαναλαμβανόμενα. Στις περιπτώσεις που ακολουθούν, εξετάζονται παραδείγματα όπου το μπαλκόνι ενεργοποιείται πολιτικά από τους ίδιους τους κατοίκους του, όχι ως ουδέτερος αρχιτεκτονικός χώρος, αλλά ως ενεργό μέσο πολιτικής τοποθέτησης, αντίστασης και δημόσιου διαλόγου.

50 Ο όρος rhizome αντλείται από τη θεωρία των Gilles Deleuze και Félix Guattari και περιγράφει δομές χωρίς ιεραρχία, κέντρο ή γραμμική οργάνωση, στις οποίες οποιοδήποτε σημείο μπορεί να συνδεθεί με οποιοδήποτε άλλο. Στην παρούσα έρευνα, η έννοια χρησιμοποιείται μεταφορικά για να περιγράψει τον τρόπο με τον οποίο η μαζική και επαναλαμβανόμενη παρουσία του μπαλκονιού στην κατοικία παράγει ένα αστικό πεδίο διάχυτης πολιτικής ορατότητας, όπου η πολιτική ενεργοποίηση δεν συγκεντρώνεται σε ένα εμβληματικό σημείο, αλλά αναδύεται τοπικά και πολλαπλασιαστικά μέσα από μικροπολιτικές πρακτικές κατοίκησης.

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

Sanja Ivekovic TROKUT (TRIANGLE) 1979 Performance / photographs Time: 18 min «Η δράση λαμβάνει χώρα την ημέρα της επίσκεψης του Προέδρου Τίτο στην πόλη και εξελίσσεται ως επικοινωνία μεταξύ τριών προσώπων: 1. Ένα πρόσωπο στην οροφή ενός ψηλού κτιρίου απέναντι από το διαμέρισμά μου.

2. Εγώ, στο μπαλκόνι.

3. Ένας αστυνομικός στο δρόμο μπροστά από το σπίτι. Λόγω της τσιμεντένιας κατασκευής του μπαλκονιού, μόνο το άτομο στην οροφή μπορεί να με δει και να παρακολουθήσει την δράση. Υποθέτω ότι αυτό το άτομο έχει κιάλια και ασύρματο. Παρατηρώ ότι και ο αστυνομικός στο δρόμο έχει έναν ασύρματο. Η δράση ξεκινά όταν βγαίνω στο μπαλκόνι και κάθομαι σε μια καρέκλα. Πίνω ουίσκι, διαβάζω ένα βιβλίο και κάνω χειρονομίες σαν να αυνανίζομαι. Μετά από λίγο, ο αστυνομικός χτυπάει το κουδούνι της πόρτας μου και διατάζει «να απομακρυνθούν τα άτομα και τα αντικείμενα από το μπαλκόνι».

Savska 1 Zagreb, 10 May 1979

75

76

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

Η περίπτωση της Sanja Ivekovic_ Η μετάβαση από το μπαλκόνι της μακροπολιτικής εξουσίας στο μπαλκόνι της μικροπολιτικής καθίσταται ιδιαίτερα σαφής στην περφόρμανς Triangle (1979) της Sanja Iveković. Η δράση πραγματοποιείται στο ιδιωτικό μπαλκόνι της καλλιτέχνιδας, σε μια πολυκατοικία στο Ζάγκρεμπ, τον Μάιο του 1979, κατά τη διάρκεια επίσημης κρατικής παρέλασης ενόψει της διέλευσης της προεδρικής λιμουζίνας του Γιουγκοσλάβου ηγέτη Josip Broz Tito. Η χρονική αυτή συγκυρία δεν είναι τυχαία, καθώς η πόλη τελεί υπό καθεστώς αυξημένου ελέγχου, επιτήρησης και σκηνοθετημένης δημόσιας εικόνας. Η δράση της Iveković δεν πραγματοποιείται ενώπιον ενός φυσικά παρόντος κοινού, ούτε απευθύνεται άμεσα στο πλήθος της παρέλασης. Αντιθέτως, πρόκειται για μια πράξη που δημοσιοποιείται αποκλειστικά μέσω φωτογραφιών και συνοδευτικού κειμένου, τα οποία τεκμηριώνουν το γεγονός εκ των υστέρων. Το μέσο αυτό δεν λειτουργεί απλώς ως καταγραφή, αλλά ως αναπόσπαστο μέρος της περφόρμανς, μεταφέροντας τη δράση από τον ιδιωτικό χώρο του μπαλκονιού στο δημόσιο πεδίο της πολιτικής ανάγνωσης. Η ίδια η καλλιτέχνιδα περιγράφει τη δράση ως μια «επικοινωνία» μεταξύ τριών θέσεων: της ίδιας στο μπαλκόνι, ενός αστυνομικού στο επίπεδο του δρόμου και ενός πράκτορα των μυστικών υπηρεσιών τοποθετημένου στην οροφή του απέναντι κτιρίου. Το μπαλκόνι, αν και τυπικά ανήκει στην ιδιωτική σφαίρα, καθίσταται αντικείμενο κρατικής επιτήρησης ακριβώς λόγω της δημόσιας ορατότητάς του. Ωστόσο, η ορατότητα αυτή δεν αφορά το επίπεδο του δρόμου προς το μπαλκόνι, καθώς αυτό δεν προεξέχει, ενώ παράλληλα το κιγκλίδωμά του αποτελεί ένα συμπαγές τοιχίο, γεγονός που το καθιστά μη ορατό στο πλήθος, τον αστυνομικό και τον ίδιο τον ηγέτη Τζόσεφ Τίτο. Απεναντίας,

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

77

η ορατότητα αυτή αφορά ένα ανώτερο σημείο ελέγχου, πιθανώς κάποιο δώμα ενός κοντινού ξενοδοχείου. Η χωρική αυτή συνθήκη αποκαλύπτει την εμμονή του καθεστώτος με την πλήρη ρύθμιση των ενδιάμεσων και οριακών χώρων. Η Iveković επιλέγει να εκτελέσει στο μπαλκόνι καθημερινές και φαινομενικά μη πολιτικές πράξεις: κάθεται, διαβάζει, πίνει αλκοόλ και προβαίνει σε χειρονομίες αυνανισμού. Η απουσία ρητού πολιτικού λόγου είναι καθοριστική. Η πολιτική διάσταση της πράξης δεν προκύπτει από τη διακήρυξη, αλλά από την ίδια την παρουσία του γυναικείου σώματος σε έναν χώρο που θεωρείται ουδέτερος, αλλά τελεί υπό έλεγχο. Με τον τρόπο αυτό, η περφόρμανς αποκτά σαφή φεμινιστικό χαρακτήρα: το γυναικείο σώμα δεν εμφανίζεται ως αντικείμενο θέασης ή αναπαράστασης, αλλά ως υποκείμενο που οικειοποιείται τον χώρο και αποκαλύπτει τις δομές επιτήρησης που τον διαπερνούν. Όσο αφορά τον αστυνομικό, ο οποίος βρισκόταν στο επίπεδο του δρόμου και ειδοποιήθηκε εκ των υστέρων από τον πράκτορα των μυστικών υπηρεσιών που εντόπισε την Iveković στο μπαλκόνι, ανεβαίνει στην οικία της καλλιτέχνιδας και διατάσσει την απομάκρυνση «των ατόμων και των αντικειμένων από το μπαλκόνι», Η επέμβαση αυτή, επιβεβαιώνει ότι το μπαλκόνι, παρότι ιδιωτικό, θεωρείται κρίσιμο στοιχείο της «οπτικής τάξης» της πόλης. Η καθημερινή πράξη μετατρέπεται σε πολιτική, ακριβώς επειδή διαταράσσει τη σκηνοθετημένη κανονικότητα του δημόσιου χώρου, χωρίς να τον καταλαμβάνει μαζικά ή θεαματικά. Η περφόρμανς Triangle αναδεικνύει έτσι το μπαλκόνι ως μικροπολιτικό μηχανισμό: έναν χώρο όπου η πολιτική δεν ασκείται μέσω λόγου ή εκπροσώπησης, αλλά μέσω της σιωπηλής παρουσίας και της οικειοποίησης. Σε αντίθεση με το μπαλκόνι της μακροπολιτικής εξουσίας, εδώ δεν υπάρχει θεσμική νομιμοποίηση ούτε συλλογικό ακροατήριο. Παρ’ όλα αυτά, το μπαλκόνι μετατρέπεται σε πεδίο πολιτικής σύγκρουσης ακριβώς επειδή μοιάζει ουδέτερο. Η δράση της Iveković αποκαλύπτει ότι η πολιτική δύναμη του μπαλκονιού δεν έγκειται στη συμβολική του βαρύτητα, αλλά στη δυνατότητά του να ενεργοποιηθεί ως σκηνή αντίστασης μέσα από την καθημερινή πράξη.

78

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

33. Το Μπαλκόνι ως χώρος αλληλεγγύης

34. Άνθρωποι ανάβουν κεριά και δάδες για να σηματοδοτήσουν τον αγώνα της χώρας κατά της πανδημίας Covid-19 στο Νέο Δελχί.

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

79

Το μπαλκόνι την περίοδο της πανδημίας_ Από την εμφάνιση της πανδημίας στην Κίνα το Δεκέμβριο του 2019 και την επακόλουθη καθολική καραντίνα, τα μπαλκόνια απέκτησαν μια νέα αστική ιδιότητα σε όλο τον κόσμο. Έγιναν ένα αναγκαίο, σχεδόν υποχρεωτικό, αρχιτεκτονικό στοιχείο για τους ανθρώπους και όχι μια κοινωνική πολυτέλεια. Οι πολίτες ανακάλυψαν εκ νέου ότι τα μπαλκόνια αποτελούν χώρο σύνδεσης με τον έξω κόσμο σε στιγμές αναγκαστικής απομόνωσης, ενώ παράλληλα η συνθήκη αυτή ανέδειξε νέες και διφορούμενες πολιτικές δυνατότητες του αρχιτεκτονικού αυτού στοιχείου. Κατά τη διάρκεια της καραντίνας, τα μπαλκόνια δεν λειτουργούσαν ως απλοί ιδιωτικοί χώροι. Αντιθέτως, μετατράπηκαν σε ορατές πλατφόρμες μικροπολιτικής, όπου η καθημερινή πράξη, η συλλογική αναγνώριση και η ορατότητα καθιστούσαν το υποκείμενο ικανό να παρέμβει πολιτικά στον αστικό χώρο. Μέσα από αυτές τις πρακτικές, τα μπαλκόνια απέκτησαν διαφορετικούς ρόλους: έγιναν χώροι αλληλεγγύης, σημείο τριβής και ενίοτε πεδία επιτήρησης. Οι δράσεις αυτές δεν απευθύνονταν σε όσους βρίσκονταν στους δρόμους, οι οποίοι ήταν άδειοι λόγω των περιορισμών, αλλά σε όσους βρίσκονταν γύρω τους, καθιστώντας το μπαλκόνι έναν αναγκαίο μηχανισμό δημόσιας εμφάνισης και πολιτικής τοποθέτησης.51 Με αυτόν τον τρόπο, το μπαλκόνι της καθημερινότητας επαναπροσδιόρισε εμφανώς την πολιτική του δυναμική, καθώς έπαυσε να είναι μόνο ένα ουδέτερο αρχιτεκτονικό στοιχείο και έγινε πεδίο μικροπολιτικής, όπου η πολιτική δεν ασκήθηκε μέσω επιβολής ή θεσμικής νομιμοποίησης, αλλά μέσω της παρουσίας, της πράξης και της συλλογικής αναγνώρισης.

51 Avermaete T., Lalouviere N., Lonergan H., Gosseye J.,Weber K. Z., The Viral Balcony: Or the Vicissitudes of an Urban Element in Times of Pandemic, σελ, 145

80

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

Στις επόμενες υποενότητες παρουσιάζονται παραδείγματα από την περίοδο του κορονοϊού, όπου το μπαλκόνι λειτουργεί είτε ως χώρος αλληλεγγύης, είτε ως σημείο τριβής, είτε ως πεδίο επιτήρησης, αποκαλύπτοντας τη δυναμική του ως εργαλείο δημόσιας συμμετοχής και μικροπολιτικής παρέμβασης. _το μπαλκόνι ως χώρος αλληλεγγύης Καθώς ο κόσμος αδημονούσε και πάλευε με την πανδημία, τα μπαλκόνια άρχισαν να λειτουργούν ως ορατές πλατφόρμες για τους κατοίκους των πόλεων, ώστε να επικοινωνούν και να συμμετέχουν στην κοινωνική ζωή στέλνοντας χαιρετισμούς, τραγουδώντας, χειροκροτώντας κ.λπ. Στη Νότια Ευρώπη το μπαλκόνι δεν έγινε μόνο ορατή πλατφόρμα επικοινωνίας αλλά, ταυτόχρονα και ένα ισχυρό σύμβολο αλληλεγγύης. Πολυάριθμες εικόνες από τις χώρες του Νότου, προβάλλονταν στα δελτία ειδήσεων παγκοσμίως κατά τη διάρκεια της πανδημίας και δημιουργούσαν ένα αίσθημα ενότητας, συλλογικής ελπίδας και υποστήριξης. Συγκεκριμένα, στην Ιταλία, οι πολίτες έβγαιναν στο μπαλκόνι τους και τραγουδούσαν τον εθνικό ύμνο συλλογικά, ενώ άλλες φορές, αναρτούσαν αυτοσχέδιες πινακίδες και πανό με τη φράση «Andrà tutto bene» («Όλα θα πάνε καλά»).52 Λίγες μέρες μετά το lockdown στην Ισπανία, οι κάτοικοι των πόλεων, άρχισαν να βγαίνουν καθημερινά στα μπαλκόνια τους στις 8 μ.μ. για συλλογικό χειροκρότημα. Φωνές όπως «¡viva!» και «¡ánimo!» απευθύνονταν στους εργαζόμενους του τομέα υγείας και γέμιζαν τους συνήθως ήσυχους και άδειους δρόμους.53 Στην Ελλάδα, η ίδια πρακτική εκδηλώθηκε μέσα από διαδικτυακά καλέσματα όπως το ακόλουθο, της 15ης Μαρτίου 2020:

«Την Κυριακή 15 Μαρτίου και ώρα 21:00 ακριβώς βγαίνουμε στα μπαλκόνια μας και για πέντε λεπτά χειροκροτούμε τους Ανθρώπους που αγωνίζονται για μας… Τους Ανθρώπους του 52 53

Ibanez R. M., The balcony: normativity lessons in times of crisis ο.π.

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

81

Συστήματος Υγείας… Ας ακουστεί το χειροκρότημά μας σε κάθε Νοσοκομείο και κάθε σημείο παροχής Υγείας για να τους δώσουμε κουράγιο για τις μέρες που ακολουθούν! Και όχι μόνο… όλους τους ανθρώπους που δουλεύουν αυτή την περίοδο για εμάς!».54 Το κάλεσμα αυτό έγινε πράξη από πολλούς συμπολίτες, οι οποίοι βγήκαν στα μπαλκόνια τους και, μέσα από μια απλή καθημερινή χειρονομία, τοποθετήθηκαν ενεργά στη δημόσια σφαίρα. Το μπαλκόνι λειτούργησε έτσι ως ενδιάμεσος μηχανισμός δημόσιας εμφάνισης, επιτρέποντας στους πολίτες να συμμετάσχουν σε μια συλλογική πρακτική χωρίς φυσική συνύπαρξη. Μέσω αυτών των πρακτικών, το μπαλκόνι μετατράπηκε σε ορατή πλατφόρμα συλλογικής αναγνώρισης και συμβολικής κοινότητας, όπου η παρουσία και η πράξη απέκτησαν πολιτική σημασία. _το μπαλκόνι ως σημείο τριβής

«Έχει το μπαλκόνι τη δυνατότητα να ρυθμίζει την πρόσβαση στη δημόσια σφαίρα και το «δικαίωμα στην πόλη;»55 Την περίοδο της πανδημίας θα απαντούσε κανείς καταφατικά στο παραπάνω ερώτημα. Η Rebeca Ibáñez Martín όμως, σε ένα άρθρο της που δημοσίευσε την περίοδο της πανδημίας εξέφρασε κάποιους ιδιαίτερα εύστοχους προβληματισμούς για αυτήν την τόσο δεδομένη και αυτονόητη πρόσβαση στη δημόσια σφαίρα και το «δικαίωμα στην πόλη». Υποστηρίζει ότι, «ενώ οι ερμηνείες των χαρούμενων, ευρηματικών τρόπων των Ισπανών να περνούν την καραντίνα και να διατηρούν την κοινότητα μπορεί να είναι καλοπροαίρετες, οι 54 Γάκης Γ., Κορονοϊός: Συγκινητικό χειροκρότημα από τα μπαλκόνια για γιατρούς και νοσηλευτές 55 Avermaete T., Lalouviere N., Lonergan H., Gosseye J.,Weber K. Z., The Viral Balcony: Or the Vicissitudes of an Urban Element in Times of Pandemic, σελ, 145

82

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

φίλοι της τη δίδαξαν ότι τα μπαλκόνια μπορούν να ταυτόχρονα και χώροι έντασης».56 Όπως αναδεικνύει η ίδια, μέσα από μία συζήτηση που είχε με την αδερφή της, η οποία διέμενε στη Μαδρίτη την εποχή του εγκλεισμού, για πολλούς το κάλεσμα για χειροκρότημα ήταν ένα καθημερινό μικρό τελετουργικό. Βέβαια, υπήρχαν πολλοί που δεν είχαν αυτόν τον προνομιούχο χώρο που λέγεται μπαλκόνι, όπως η φίλη της αρθρογράφου, η Laura. Η Laura ήταν περιορισμένη με τον σύντροφό της και το δίχρονο παιδί τους σε ένα διαμέρισμα λιγότερο από 60τ.μ. Χωρίς μπαλκόνι. Όπως υποστηρίζει η Rebeca, αυτή η κατάσταση είναι ιδιαίτερα συνηθισμένη στην Ισπανία, και για πολλούς «η καραντίνα σε μια πόλη όπως η Μαδρίτη ή η Βαρκελώνη πιθανώς σήμαινε να μένεις κλεισμένος σε ένα σκοτεινό, εσωτερικό, μικρό διαμέρισμα με μικρά παράθυρα στον δρόμο ή στην εσωτερική αυλή.»57 Επομένως, θα μπορούσε κανείς να πει, ότι το να έχει κανείς μπαλκόνι στην περίοδο της πανδημίας αποδείχθηκε πιο πολύ ως προνόμιο παρά ως κάτι δεδομένο και ανέδειξε κοινωνικές και χωρικές ανισότητες που ίσως εν τέλη είχαν πολιτικό πρόσημο, καθώς με το να μην έχει κάποιος μπαλκόνι αυτομάτως αναιρούσε θα λέγαμε και την ισότιμη πρόσβαση στη δημόσια σφαίρα. Συνεχίζει τον εγγενή προβληματισμό της σχετικά με το μπαλκόνι την εποχή του κορονοϊού και υποστηρίζει, πως αυτό που κάνει «η προβολή της σκηνής του μπαλκονιού, είναι να καθιστά αόρατες όχι μόνο τις διαφορές στον τρόπο που οι άνθρωποι μπορούν να ανταποκριθούν στο συλλογικό χειροκρότημα, αλλά και τις σημαντικές διαφορές στις ζωές των ανθρώπων».58 Πέρα όμως από τις χωρικές και κοινωνικές ανισότητες που αποκαλύπτει η πρόσβαση στο μπαλκόνι, η ίδια η στιγμή της συλλογικής εμφάνισης δεν ήταν πολιτικά ουδέτερη. Η πρακτική του χειροκροτήματος, αν και παρουσιαζόταν ως μια καθολική και ενοποιητική χειρονομία, αποτέλεσε ταυτόχρονα πεδίο σύγκρουσης διαφορετικών πολιτικών τοποθετήσεων.

56 57 58

Ibanez R. M., The balcony: normativity lessons in times of crisis ο.π. ο.π.

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

83

Φίλος της Rebeca έχει δηλώσει ότι:

«Βλέπεις ανθρώπους να χειροκροτούν και είναι συγκινητικό. Αλλά βλέπεις και τον γείτονά σου να φωνάζει ζήτω στον στρατό ή την αστυνομία και αυτό με αναστατώνει».59 Το παράδειγμα αυτό αναδεικνύει ότι το μπαλκόνι, ως χώρος δημόσιας εμφάνισης, δεν παράγει αυτομάτως συναίνεση. Αντιθέτως, καθιστά ορατές τις πολιτικές αποκλίσεις και τις ιδεολογικές εντάσεις που συνυπάρχουν μέσα στο ίδιο φαινομενικά ενιαίο συλλογικό γεγονός. Η μικροπολιτική του μπαλκονιού δεν έγκειται μόνο στη χειρονομία της αλληλεγγύης, αλλά και στη σύγκρουση των σημασιών που αυτή η χειρονομία μπορεί να φέρει. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η τριβή αυτή δεν περιορίστηκε στο επίπεδο της συμβολικής διαφωνίας, αλλά μετατράπηκε σε πρακτική ελέγχου και επιτήρησης.

«Για παράδειγμα, η Esther έχει δει ανθρώπους στη γειτονιά της να στέκονται στα μπαλκόνια σαν παράξενες «επιτηρητικές μορφές». Σε μια στιγμή που οι δρόμοι έχουν καταληφθεί από την αστυνομία και η κίνηση των πολιτών περιορίζεται, βλέπει γείτονες να καλούν την αστυνομία για να καταγγείλουν ανθρώπους που, κατά την αντίληψή τους, παραβιάζουν τους κανόνες. Από την ασφαλή θέση τους πάνω από την πόλη, νιώθουν ότι έχουν το δικαίωμα να αναλάβουν τον ρόλο της αστυνόμευσης».60 Από την παραπάνω μαρτυρία, βλέπουμε πως από τη θέση αυτή της υπερύψωσης και της σχετικής ασφάλειας, το μπαλκόνι μετατρέπεται από χώρο συμμετοχής σε εργαλείο κοινωνικού ελέγχου, επεκτείνοντας την επιτήρηση της κρατικής εξουσίας στο επίπεδο της γειτονιάς. Επίσης, αυτή η επιτήρηση δεν είναι πάντοτε αθώα και μπορεί να δημιουργήσει εντάσεις. Όπως αναφέρει η αρθρογράφος, έπεσε σε ένα δημοσίευμα της διαδικτυακής εφημερίδας eldiario. es στο οποίο έκανε αναφορά για μία μητέρα και το παιδί της στη Μαδρίτη. Συγκεκριμένα, «κάνανε μια μικρή βόλτα και κάποιοι γείτονες που στέκονταν στα μπαλκόνια τους προσέβαλαν γιατί παρα59 60

Ibanez R. M., The balcony: normativity lessons in times of crisis ο.π.

84

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

βίαζαν την καραντίνα. Αποδείχθηκε ότι το κορίτσι έχει αυτισμό και επιτρέπεται να βγαίνει καθημερινά για να πάρει καθαρό αέρα. Η μητέρα φοβήθηκε να βγει, καθώς οι φωνές αναστάτωσαν πολύ το παιδί της».61 Το περιστατικό αυτό αποκαλύπτει πώς η ηθικοποίηση της συμμόρφωσης και η κανονικοποίηση της επιτήρησης μπορούν να μετατρέψουν το μπαλκόνι σε χώρο δημόσιας διαπόμπευσης, όπου η ευαλωτότητα όχι μόνο δεν προστατεύεται, αλλά γίνεται αντικείμενο ελέγχου. Κατά τη διάρκεια της πανδημικής κρίσης, νέες χωρικές και κοινωνικές κανονικότητες εμφανίστηκαν και εδραιώθηκαν με ταχύτητα. Η ανάγνωση του μπαλκονιού ως συμβόλου αλληλεγγύης αποτέλεσε μια πειστική και καθησυχαστική αφήγηση. Ωστόσο, μια πιο προσεκτική ματιά αποκαλύπτει ότι η ίδια χωρική συνθήκη μπορούσε να φιλοξενήσει ταυτόχρονα πρακτικές φροντίδας και πρακτικές ελέγχου, αλληλεγγύη και καταγγελία, κοινότητα και αποκλεισμό. Το μπαλκόνι, επομένως, δεν μπορεί να ιδωθεί μονοσήμαντα, αλλά οφείλει να τοποθετηθεί μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο των κοινωνικών σχέσεων, των ανισοτήτων και των μορφών εξουσίας που διαπερνούν την καθημερινή ζωή.

61

Ibanez R. M., The balcony: normativity lessons in times of crisis

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

85

86

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

Τί κάνετε μωρέ εκεί; Τί κάνετε; Βρε αλήτες!

ΝΤΡΟΠΗ ΣΑΣ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ! ΤΑ ΠΑΙΔΙΑΑΑ

Αφήστε τα παιδιά! Αφήστε τα παιδιά!

Φοβάμαι ΔΕΝ ΝΤΡΕΠΕΣΤΕ ΡΕ

ΔΟΛΟΦΟΝΟΙ!

μπράβοοο ΗΡΩΕΣ! ΗΡΩΕΕΕΕΕΣ

Φράσεις από το οπτικοακουστικό υλικό της Νέας Σμύρνης

«ΑΠΑΓΟΡΕΎΕΤΑΙ ΟΙ ΠΟΛΊΤΕΣ ΝΑ ΥΒΡΊΖΟΥΝ ΤΟΥΣ ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΟΎΣ ΑΠΌ ΤΑ ΜΠΑΛΚΌΝΙΑ»

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

87

_το μπαλκόνι της Νέας Σμύρνης Σε αντιδιαστολή με τις περιπτώσεις όπου το μπαλκόνι λειτούργησε ως χώρος κοινωνικού ελέγχου και επιτήρησης των πολιτών, η περίπτωση της Νέας Σμύρνης τον Μάρτιο του 2021 αναδεικνύει μια αντίστροφη και ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα χρήση του. Αφορμή αποτέλεσε ένα περιστατικό αστυνομικής βίας στην κεντρική πλατεία της Νέας Σμύρνης, κατά το οποίο αστυνομικοί ξυλοκόπησαν νεαρό πολίτη για παραβίαση των περιοριστικών μέτρων της πανδημίας. Το γεγονός καταγράφηκε σε βίντεο και προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Την επόμενη ημέρα, κάτοικοι της περιοχής πραγματοποίησαν ειρηνική πορεία διαμαρτυρίας, διεκδικώντας τον δημόσιο χώρο και καταγγέλλοντας την αστυνομική αυθαιρεσία.62 Μετά το τέλος της πορείας και κατά τη διάρκεια νέων αστυνομικών επιχειρήσεων στη γειτονιά, πολλοί κάτοικοι βγήκαν στα μπαλκόνια τους, φωνάζοντας συνθήματα, καταγράφοντας τα γεγονότα και εκφράζοντας δημόσια την αποδοκιμασία τους απέναντι στη βία που εκτυλισσόταν στο επίπεδο του δρόμου.63 Στην περίπτωση αυτή, το μπαλκόνι δεν λειτουργεί ως μηχανισμός πειθάρχησης των σωμάτων, αλλά ως μέσο αντιστροφής της επιτήρησης. Το βλέμμα στρέφεται από τα πάνω προς τα κάτω όχι για να ελέγξει τους πολίτες, αλλά για να καταστήσει ορατή την κρατική βία και να την εκθέσει δημόσια. Η φωνή και η καταγραφή μετατρέπουν το ιδιωτικό καταφύγιο σε εργαλείο πολιτικής παρέμβασης. Η Νέα Σμύρνη αποκαλύπτει ότι το μπαλκόνι, ως χωρικός μηχανισμός μικροπολιτικής, δεν έχει εγγενώς έναν συγκεκριμένο πολιτικό προσανατολισμό. Μπορεί να λειτουργήσει τόσο ως εργαλείο επιτήρησης όσο και ως πεδίο αντίστασης, ανάλογα με το ποιος κοιτά, ποιος μιλά και προς ποια κατεύθυνση ασκείται το βλέμμα.

62 Εισαγγελική παρέμβαση για τη Νέα Σμύρνη και το άγριο ξύλο αστυνομικών σε πολίτες, Newsit 63 Μισεμικέ Γ., Κατοικοι της Νέας Σμύρνης βιντεοσκοπούν επιχειρήσεις της αστυνομίας μετά τα επεισόδια,

88

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

Η πολιτική δυναμική της διαμαρτυρίας από το μπαλκόνι δεν περιορίστηκε στο επίπεδο της καθημερινής πρακτικής, αλλά προκάλεσε και αντιδράσεις σε θεσμικό και κυβερνητικό επίπεδο, καθιστώντας σαφές ότι ο χώρος αυτός έγινε αντιληπτός ως φορέας πολιτικού λόγου. Σε τηλεοπτική εκπομπή την ίδια περίοδο, ευρωβουλευτής εμφανίστηκε εμφανώς ενοχλημένη από την καταγραφή περιστατικών αστυνομικής βίας από πολίτες που βρίσκονταν στα μπαλκόνια τους, χαρακτηρίζοντάς τα «σποραδικά» και τονίζοντας ότι «απαγορεύεται οι πολίτες να υβρίζουν τους αστυνομικούς από τα μπαλκόνια».64 Η τοποθέτηση αυτή είναι αποκαλυπτική, όχι τόσο για το περιεχόμενό της, όσο για το γεγονός ότι αναγνωρίζει έμμεσα το μπαλκόνι ως χώρο δημόσιας πολιτικής έκφρασης που χρήζει ρύθμισης. Η ανάγκη απαγόρευσης του λόγου που εκφέρεται από το μπαλκόνι υποδηλώνει ότι η φωνή του ιδιώτη, όταν γίνεται ορατή και συλλογικά αναγνωρίσιμη, παύει να θεωρείται ιδιωτική και μετατρέπεται σε πολιτική παρέμβαση. Η περίπτωση της Νέας Σμύρνης και οι μετέπειτα δημόσιες τοποθετήσεις πολιτικών προσώπων καθιστούν σαφές ότι το μπαλκόνι, κατά την περίοδο της πανδημίας, δεν λειτούργησε απλώς ως χώρος αλληλεγγύης ή παρατήρησης, αλλά ως ενεργό πεδίο πολιτικής σύγκρουσης.

64 Σπυράκη: Απαγορεύεται οι πολίτες να βρίζουν τους αστυνομικούς από τα μπαλκόνια, Press Project

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

89

90

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

35. “Bang Back”, 2021, Harry Sachs & Ini Dill

36. Timur Çelik, tom’ , 150x80 cm , öl auf Leinwand , 2007

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

91

Η περίπτωση του die balkon_ _περί δημόσιας, ιδιωτικής σφαίρας και τέχνης προ κορονοϊού Από τη δεκαετία του 1990 έως τις αρχές της δεκαετίας του 2000, ο δημόσιος χώρος αποτέλεσε κεντρικό πεδίο θεωρητικού και καλλιτεχνικού ενδιαφέροντος. Η ιδιωτικοποίησή του, η εντατικοποίηση της επιτήρησης και η εξάπλωση του διαδικτύου - το οποίο για ένα διάστημα αντιμετωπίστηκε ως μια νέα μορφή δημόσιας σφαίρας - οδήγησαν σε πληθώρα καλλιτεχνικών παρεμβάσεων και κριτικών προσεγγίσεων. Γύρω στο 2010, τα μαζικά κοινωνικά και πολιτικά κινήματα επανέφεραν τον δρόμο και τον αστικό δημόσιο χώρο ως τόπους συλλογικής δράσης και πολιτικής έκφρασης, ενισχύοντας αντίστοιχες καλλιτεχνικές πρακτικές. Ωστόσο, καθώς τα κινήματα αυτά σταδιακά φθίνουν, η υπόσχεση του δημόσιου χώρου ως προνομιακού πεδίου καλλιτεχνικού πειραματισμού εξαντλείται, ενώ ο κριτικός λόγος συχνά ανακυκλώνει τα ίδια σχήματα.65 Η πανδημία του κορονοϊού συνιστά μια απότομη τομή σε αυτή τη συνθήκη, επηρεάζοντας ριζικά τη βιωμένη εμπειρία του χώρου και επαναφέροντας με οξύ τρόπο τα όρια μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου, καθώς και τις δυνατότητες επικοινωνίας, παρουσίας και συλλογικής έκφρασης.66

65 66

Φωτιάδη Ε., Η Υπόσχεση της Δημόσιας Τέχνης, σελ. 109 ο.π., σελ. 110

92

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

37. The Swing, Antje Stahl and Felix-Emeric Tota, 2020

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

38. Fahnen, 2021, Monika Jarecka

39. Christina Dimitriadis & Andrea Pichl, ‘Symbioses’, 2021

93

94

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

_το μπαλκόνι ως κατώφλι τέχνης και μικροπολιτικής Το εγχείρημα Die Balkone διαμορφώνεται ακριβώς μέσα σε αυτό το μεταβαλλόμενο πλαίσιο, σε μια στιγμή όπου οι σχέσεις ανάμεσα στο μέσα και το έξω, στο ιδιωτικό, το δημόσιο και το πολιτικό βρίσκονται σε διαρκή αναδιαπραγμάτευση. Όπως επισημαίνεται στο εισαγωγικό κείμενο της δράσης, οι πρώτες απτές εμπειρίες αυτής της τομής εντοπίζονται στις μετατοπίσεις της καθημερινότητας και της χωρικής εμπειρίας, ενώ έννοιες όπως η φροντίδα, η προστασία και η ευαλωτότητα αποκτούν νέα νοήματα. Σε αυτό το πλαίσιο, το μπαλκόνι αναδεικνύεται ως ένα δημόσιο άνοιγμα του ιδιωτικού, ως ένα κατώφλι που δεν ανήκει πλήρως ούτε στην κατοικία ούτε στον δρόμο. Κατά την περίοδο του εγκλεισμού, μετατρέπεται σε βασικό τόπο επαφής με τον κόσμο, σε συνθήκες όπου η ελευθερία μετακίνησης έχει περιοριστεί. Παράλληλα, η πρόσβαση σε αυτόν τον χώρο δεν είναι δεδομένη για όλους, γεγονός που καθιστά ορατές τις κοινωνικές και χωρικές ανισότητες που διαπερνούν την οικιακή σφαίρα. Το Die Balkone προκύπτει ως καλλιτεχνική απάντηση σε αυτή τη συνθήκη. Σε μια πόλη με έντονη ιστορία καλλιτεχνικών παρεμβάσεων, όπως το Βερολίνο, το εγχείρημα στρέφεται συνειδητά μακριά από τον ψηφιακό χώρο και τις θεσμικές μορφές έκθεσης, προτείνοντας αντ’ αυτών μια πρακτική εγγύτητας και χωρικής αμεσότητας. Μέλη της καλλιτεχνικής κοινότητας της περιοχής Prenzlauer Berg67 καλούνται να ενεργοποιήσουν τα μπαλκόνια και τα παράθυρά τους, χωρίς προϋπολογισμό, εγκαίνια ή συγκεντρώσεις κοινού. Οι παρεμβάσεις είναι ανώνυμες, εφήμερες και μικρής κλίμακας: μια κούνια που απευθύνεται στους περαστικούς, μια ανεμόσκαλα σαν της Rapunzel φαίνεται να κρέμεται από ένα μπαλκόνι, ψεύτικα πλαστικά κοράκια εμπνευσμένα από την ταινία 67 Η επιλογή της περιοχής Prenzlauer Berg δεν είναι τυχαία. Στην πρώην Ανατολική Γερμανία, η μη λογοκριμένη τέχνη και η πολιτική συζήτηση συχνά λάμβαναν χώρα σε ιδιωτικούς χώρους, όπως οι κουζίνες, και όχι στον ανοιχτό δημόσιο χώρο. Η οικιακή σφαίρα αποτέλεσε ιστορικά πεδίο αυτοσχέδιας αντίστασης απέναντι στον έλεγχο της κρατικής εξουσίας. Το Die Balkone εγγράφεται σε αυτή την παράδοση, μεταφέροντας τη μικροπολιτική δυναμική της κατοικίας από το εσωτερικό του σπιτιού προς το όριό του, στο μπαλκόνι και στο παράθυρο.

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

95

του Hitchcock λειτουργούν ως τα «αντισώματα» για την πανδημία διώχνοντας τα αληθινά, μια ανώνυμη ομιλία λαμβάνει χώρα στο μπαλκόνι για να τιμήσουν δύο καλλιτέχνες δικά τους αγαπημένα πρόσωπα που χάθηκαν μέσα στο 2020 και συνέβαλαν σημαντικά στην queer πολιτική. Πρόκειται για παρεμβάσεις, οι οποίες δεν επιδιώκουν τη θεαματικότητα ή τη μόνιμη παρουσία, αλλά τη δημιουργία στιγμιαίων σχέσεων ανάμεσα στο σπίτι και τον δρόμο, στον κάτοικο και τον περαστικό. Το μπαλκόνι ενεργοποιείται έτσι ως τόπος επιτέλεσης, όπου η τέχνη ενσωματώνεται στην καθημερινή εμπειρία της γειτονιάς. Κατά την Εύα Φωτιάδη, τα έργα που φάνηκαν να ανταποκρίθηκαν πιο πειστικά στη χωρική και κοινωνική εμπειρία της πανδημίας είναι εκείνα που βασίστηκαν σε απλές, ενσώματες χειρονομίες, δηλαδή πρακτικές που ενεργοποιούνται μέσω της φυσικής παρουσίας και της άμεσης σχέσης σώματος και χώρου, άμεσα συνδεδεμένες με τη στιγμή του εγκλεισμού. Συγκεκριμένα, η ίδια αναφέρει ότι «τα έργα που μοιάζουν να συνδέουν την ιδιωτική και τη δημόσια χωροχρονική εμπειρία της πανδημίας με τον πιο πειστικό τρόπο και συγχρόνως να λειτουργούν σαν τέχνη για το ευρύ κοινό, ήταν εκείνα που εκτελούσαν μικρής κλίμακας χειρονομίες με κοντινή εστίαση στη συγκεκριμενικότητα της στιγμής του λοκντάουν - όπως η κούνια, ή η ανεμόσκαλα».68 Αντίθετα, «έργα τα οποία επένδυσαν σε μέσα και μηνύματα με αναγνωρίσιμες πολιτικές ή ιδεολογικές λειτουργίες – όπως πολιτικά πανό, αφίσες, σύμβολα ή τραγούδια -, όσο αιχμηρά και αν ήταν ορισμένα από αυτά σε διανοητικό επίπεδο, έδιναν την εντύπωση ότι ήταν κάπως εκτός στιγμής.»69 Υπό αυτή την έννοια, το Die Balkone δεν επιχειρεί μια επιστροφή στον δημόσιο χώρο όπως αυτός νοούνταν πριν από την πανδημία, αλλά αναδεικνύει το μπαλκόνι ως ενδιάμεσο χώρο μικροπολιτικής, όπου η αρθρώνεται μέσω εφήμερων, ενσώματων χειρονομιών παρουσίας και σχέσης.

68 69

Φωτιάδη Ε., Η Υπόσχεση της Δημόσιας Τέχνης, σελ. 109 ο.π., σελ. 114

40. Πετρόπουλος Ηλ., Το Μπαλκόνι στην Ελλάδα.

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

97

Το μπαλκόνι μέσα από την ανάρτηση πολιτικών πανό και σημαιών_ Η ανάρτηση πολιτικών πανό, συνθημάτων και σημαιών από μπαλκόνια και παράθυρα συνιστά μία από τις πιο διαδεδομένες και αναγνωρίσιμες μορφές πολιτικής έκφρασης στον αστικό χώρο. Σε αντίθεση με άλλες, λιγότερο σταθερές ή εφήμερες πρακτικές, τα πανό και οι σημαίες συγκροτούν έναν σαφή και οπτικά κωδικοποιημένο λόγο, ο οποίος καθιστά το μπαλκόνι φορέα δημόσιας πολιτικής δήλωσης. Σύμφωνα με τη Carolin Aronis, η τοποθέτηση μιας πολιτικής σημαίας ή ενός πανό σε μπαλκόνι συνιστά μια θεατρική πρακτική δημόσιας επίδειξης. Επιπλέον, η στενή σχέση ανάμεσα στην κατοικία, το προσωπικό και τον εαυτό με πρακτικές επιτέλεσης υποδηλώνει ότι όσα παρουσιάζονται σε αυτές τις πλατφόρμες αποτελούν όσα αναπαριστούμε προς τον κόσμο σχετικά με το ποιοι είμαστε και τι πιστεύουμε.70 Η τοποθέτηση επομένως ενός πολιτικού μηνύματος σε ένα μπαλκόνι γίνεται αντιληπτή ως μια προφανής πρακτική διαμαρτυρίας απέναντι σε μια κοινωνική ή κυβερνητική πράξη ή συμπεριφορά, καθώς και ως αναπαράσταση πολιτικών απόψεων. Ακριβώς λόγω της επιτελεστικότητας των χώρων αυτών και του υποτιθέμενου κοινωνικού τους αντίκτυπου, οι αρχές αλλά και το κοινό συχνά επιχειρούν να τους περιορίσουν ή να τους καταστείλουν.71 Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί μια ανάρτηση ενός πανό που έκανε το 2018 η Ισραηλινή Gal Kramarski. «Επιθυμώντας να διαμαρτυρηθεί ενάντια στην κυβερνητική απόφαση για την απέλαση προσφύγων, επέλεξε να αναρτήσει ένα πανό στο 70 Aronis C., The Tweeting Discourse of Balconies and Porches in the City: Identity, Politics, Public Speaking and Social Change, σελ. 148 71 ο.π., σελ. 148

98

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

μπροστινό μπαλκόνι της κατοικίας της, με πρόσοψη προς τον δρόμο, το οποίο ανέγραφε: «Βοήθεια: Αυτή η απέλαση σκοτώνει». Ο Δήμος της Ιερουσαλήμ απαίτησε την απομάκρυνση του εν λόγω πανό, ισχυριζόμενος ότι αποτελούσε «κίνδυνο» και ότι έπρεπε να αφαιρεθεί εντός 84 ωρών, διαφορετικά, θα αφαιρούνταν από τον δήμο και η Kramarski θα επιβαρυνόταν με το σχετικό κόστος. Μετά την εμπλοκή της εφημερίδας που κάλυψε την υπόθεση και την παρέμβαση δικηγόρου, ο οποίος υποστήριξε ότι η Kramarski είχε δικαίωμα στην ελευθερία του λόγου, ο Δήμος Ιερουσαλήμ ανακάλεσε την προειδοποίηση».72 Οι πρακτικές ανάρτησης επιγραφών, πανό και σημαιών επομένως, δεν αποτελούν ουδέτερες διακοσμητικές επιλογές, αλλά συγκροτούν σαφή μηνύματα που εκτίθενται δημόσια. Καθώς η πολιτική έκφραση μέσω συμβόλων αποκαλύπτει πτυχές της προσωπικής ταυτότητας, των αξιών και των ιδεολογικών τοποθετήσεων των ενοίκων, συχνά αντιμετωπίζεται ως ιδιαίτερα ευαίσθητη μορφή δημόσιας έκθεσης. Μια μεμονωμένη πολιτική δήλωση τείνει να γίνεται αντιληπτή ως ένδειξη ενός ευρύτερου πλέγματος στάσεων και πεποιθήσεων, γεγονός που καθιστά τα πολιτικά σύμβολα ιδιαίτερα πληροφοριακά για τους αποδέκτες τους. Με αυτόν τον τρόπο, τα σύμβολα που αναρτώνται σε μπαλκόνια δεν αντανακλούν απλώς, αλλά και συγκροτούν ενεργά την πολιτική και κοινωνική ταυτότητα εκείνων που τα επιλέγουν.73 Τέτοιου είδους εκδηλώσεις και πρακτικές δεν είναι τόσο εύκολα αποδεκτές σε όλες τις χώρες. Αντιθέτως, υπάρχουν χώρες όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, όπου η δημόσια έκφραση πολιτικών απόψεων μπορεί να προκαλεί αμηχανία, ενώ αντίστοιχα σε άλλες, όπως στην Ελλάδα ή το Ισραήλ η πρακτική αυτή είναι ευρέως διαδεδομένη, ακόμη και όταν οι εκφραζόμενες θέσεις αντιτίθενται στην κυρίαρχη δημόσια κατάσταση ή στις απόψεις άλλων.74 Χαρακτηριστικό παράδειγμα που τεκμηριώνει την παραπάνω άποψη, αποτελεί μια κάτοικος της Πολίχνης. Εν όψη μιας επικείμενης επίσκεψης του Έλληνα πρωθυπουργού τον Απρίλιο 72 Aronis C., The Tweeting Discourse of Balconies and Porches in the City: Identity, Politics, Public Speaking and Social Change, σελ. 149 73 ο.π., σελ. 151-152 74 Aronis C., The Tweeting Discourse of Balconies and Porches in the City: Identity, Politics, Public Speaking and Social Change, σελ. 153

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

99

του 2024, η γυναίκα στόλισε το μπαλκόνι της με φωτογραφίες του τέως και του νυν πρωθυπουργού. Φαίνεται επίσης να εμπλούτισε το διάκοσμο του μπαλκονιού με ελληνικές αλλά και του κόμματος σημαίες, δείχνοντας με αυτόν τον τρόπο την υποστήριξή της, τη θέση της και τις πεποιθήσεις της τόσο στο πρωθυπουργό όσο και στους υπόλοιπους περαστικούς και κατοίκους της περιοχής.75 Ωστόσο, τα σύμβολα που αναρτώνται σε μπαλκόνια δεν λειτουργούν αποκομμένα από το περιβάλλον τους. Η σημασία τους διαμορφώνεται μέσα από τη σχέση και την αλληλεπίδρασή τους με άλλα σύμβολα στον ίδιο δρόμο ή γειτονιά, ιδιαίτερα σε περιόδους αυξημένης πολιτικής έντασης, όπως οι εκλογικές διαδικασίες. Παράλληλα, η ένταξή τους στο υλικό αστικό περιβάλλον και στον ευρύτερο δημόσιο λόγο συνιστά κρίσιμη διάσταση της συγκεκριμένης δισκορσικής πρακτικής.76 Σε ένα πρώτο επίπεδο, τα σύμβολα αυτά λειτουργούν ως απάντηση σε ήδη διαμορφωμένες δημόσιες συζητήσεις γύρω από ζητήματα όπως η μετανάστευση, ο ρατσισμός ή οι εκλογές. Σε ένα δεύτερο επίπεδο, εισέρχονται σε διάλογο με άλλα πολιτικά σημεία που συνυπάρχουν στον ίδιο αστικό χώρο, συγκροτώντας ένα δυναμικό πλέγμα νοημάτων.77 Η χωρική αυτή διάσταση της πολιτικής έκφρασης γίνεται ιδιαίτερα εμφανής όταν τα σύμβολα δεν λειτουργούν μεμονωμένα, αλλά συγκροτούν διαλογικές σχέσεις στον ίδιο αστικό χώρο. Το 2016 και κατά τη διάρκεια της συζήτησης για το μέλλον της Βρετανίας και το επερχόμενο Brexit, στο Βόρειο Λονδίνο ένας κάτοικος ανάρτησε ένα πανό στο μπαλκόνι του με το εξής μήνυμα: «Ψηφίστε για αποχώρηση». Ο 61χρονος γείτονάς του Frank Chalmers, δεν δίστασε να συνεχίσει το πολιτικό διάλογο και να εκφράσει ανοιχτά την πολιτική του αντιπαράθεση με αντίστοιχο τρόπο. Στο δικό του πανό, επέλεξε με ιδιαίτερα έξυπνο τρόπο να συνεχίσει την πρόταση του γείτονά του που παρότρυνε σε αποχώρηση, και να παρουσιάσει την αρνητική πτυχή αυτής, γράφοντας: «...αν θέλετε να περικόψετε τα δικαιώματα των εργαζομένων».78 75 Βερβερίδης Β., Θεσσαλονίκη: «Έντυσε» το μπαλκόνι της με φωτογραφίες και σημαίες της ΝΔ, The opinion 76 Aronis C., The Tweeting Discourse of Balconies and Porches in the City: Identity, Politics, Public Speaking and Social Change, σελ. 153 77 ο.π., σελ. 155 78 Marshall T., North London neighbours in ‘battle of the balconies’ over Brexit, The Standard

100

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

41. Οι γείτονες Τόνι (αριστερά) και Φρανκ με τα αντίπαλα πανό της ΕΕ.

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

101

Μέσα από αυτό το παράδειγμα καθίσταται σαφές ότι η ανάρτηση πολιτικών πανό στα μπαλκόνια δεν λειτουργεί ως μεμονωμένη πράξη έκφρασης, αλλά ως πρακτική που ενεργοποιεί έναν χωρικά εντοπισμένο πολιτικό διάλογο εντός της δημόσιας σφαίρας. Το μπαλκόνι μετατρέπεται σε επιφάνεια διαπραγμάτευσης, όπου τα σύμβολα και τα συνθήματα δεν απευθύνονται μόνο σε έναν αφηρημένο «δημόσιο», αλλά συνομιλούν άμεσα με άλλα, γειτονικά σύμβολα, συγκροτώντας μια αλυσίδα ορατών αντιπαραθέσεων στον αστικό ιστό. Η πολιτική δήλωση, υπό αυτή την έννοια, δεν εξαντλείται στο περιεχόμενο του μεμονωμένου πανό, αλλά παράγεται μέσα από τη σχέση του με το περιβάλλον στο οποίο εντάσσεται: με τα μπαλκόνια του ίδιου δρόμου, με το υλικό τοπίο της γειτονιάς και με τον ευρύτερο δημόσιο λόγο που διαμορφώνεται σε δεδομένες ιστορικές στιγμές. Το μπαλκόνι λειτουργεί έτσι ως μικροκλίμακα της δημόσιας σφαίρας, όπου ο πολιτικός λόγος αρθρώνεται όχι μόνο μέσω της προβολής θέσεων, αλλά και μέσω της ορατής αντιπαράθεσης, της συνέχειας και της απάντησης. Πέρα από τα μεμονωμένα παραδείγματα, η δυναμική αυτή μπορεί να τεκμηριωθεί και εμπειρικά σε μεγαλύτερη κλίμακα, μέσα από ένα παράδειγμα από την ελληνική επικράτεια που έλαβε χώρα το Φεβρουάριο του 2019. Συγκεκριμένα, η ανάρτηση της ελληνικής σημαίας στα μπαλκόνια, μια πρακτική που παραδοσιακά περιορίζεται στις εθνικές επετείους, παρουσίασε σημαντική ποσοτική και χρονική μετατόπιση κατά την περίοδο της δημόσιας αντιπαράθεσης γύρω από τη Συμφωνία των Πρεσπών. Σύμφωνα την έρευνα που πραγματοποιήθηκε από τον καθηγητή Ηλία Ντίνα, μαζί με τους υποψήφιους διδάκτορες στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Βιθέντε Βαλεντίμ και Σέρχι Μαρτίνεζ Σολέρ, η συχνότητα ανάρτησης σημαιών σε αθηναϊκούς δρόμους αυξήθηκε ραγδαία σε σύγκριση με προηγούμενες χρονικές περιόδους, σε αντίθεση με αντίστοιχες ευρωπαϊκές πόλεις όπως η Λισσαβώνα. Συγκεκριμένα, μέτρησαν τις σημαίες στα μπαλκόνια 315 τυχαίων δρόμων στην Αθήνα την περίοδο μεταξύ 24 Ιανουαρίου 2019 και 4 Φεβρουαρίου 2019. Κατόπιν συνέκριναν τα ευρήματά τους με άλλες δύο χρονικές περιόδους (2008-2009 και 2014-2015). Προκειμένου να υπάρχει ένα μέτρο σύγκρισης, επανέλαβαν τα παραπάνω για μια άλλη ευρωπαϊκή πόλη (σε κρίση), τη

102

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

Λισσαβώνα. Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά. Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, οι δύο πόλεις έμοιαζε να συμβαδίζουν σε ό,τι αφορά τη συγκεκριμένη πρακτική εκδήλωσης πατριωτισμού. Την περίοδο 2008-2009, στην Αθήνα υπήρχαν κατά μέσον όρο 0,31 σημαίες ανά δρόμο, ενώ στη Λισσαβώνα 0,44 σημαίες ανά δρόμο. Την περίοδο 2014-2015, οι σημαίες και στις δύο πρωτεύουσες αυξήθηκαν: στην Αθήνα μετρήθηκαν 1,04 σημαίες ανά δρόμο και στη Λισσαβώνα 0,80 σημαίες ανά δρόμο. Στην καταμέτρηση του 2019, όμως, οι σημαίες στην πορτογαλική πρωτεύουσα υποχώρησαν σημαντικά, στις 0,14 σημαίες ανά δρόμο κατά μέσον όρο. Στην Αθήνα αντίθετα καταγράφηκε εκρηκτική αύξηση των σημαιών αναλογικά, φτάνοντας τις 2,27 σημαίες ανά δρόμο.79 Το παράδειγμα αυτό αναδεικνύει με ιδιαίτερη σαφήνεια τη σημασία του μπαλκονιού ως χώρου πολιτικής άρθρωσης σε περιόδους έντονης πολιτικής αβεβαιότητας και κοινωνικής πόλωσης. Η ανάρτηση της εθνικής σημαίας, μια πρακτική που ιστορικά συνδέεται με εθιμικές, περιοδικές και θεσμοθετημένες εκδηλώσεις εθνικής μνήμης, μετατοπίζεται χρονικά και σημασιολογικά, αποκτώντας χαρακτήρα διαρκούς πολιτικής τοποθέτησης. Η «εκτός εποχής» παρουσία της σημαίας στο μπαλκόνι παύει να λειτουργεί ως τελετουργική επανάληψη και μετατρέπεται σε σχόλιο πάνω στο παρόν. Η παραπάνω έρευνα, τεκμηριώνει εμπειρικά αυτή τη μετατόπιση, δείχνοντας ότι το μπαλκόνι λειτουργεί ως προνομιακός ενδιάμεσος χώρος ανάμεσα στην ιδιωτική σφαίρα και τον δημόσιο λόγο, όπου πολιτικές στάσεις μπορούν να εκφραστούν χωρίς λεκτική διατύπωση. Η σημαία, ως υλικό και οπτικό τεκμήριο, αρθρώνει έναν σιωπηρό αλλά ευκρινή πολιτικό λόγο, ο οποίος γίνεται αντιληπτός, ερμηνεύεται και εντάσσεται στον ευρύτερο δημόσιο διάλογο της πόλης. Υπό αυτή την έννοια, το μπαλκόνι δεν αποτελεί απλώς επιφάνεια ανάρτησης συμβόλων, αλλά μηχανισμό πολιτικής ορατότητας: ένα σημείο όπου η ταυτότητα, η στάση και η ιδεολογική τοποθέτηση των ενοίκων καθίστανται δημόσια αναγνώσιμες.

79 Γιάνναρου Λ., Έπαρση σημαίας και εθνικού φρονήματος στο μπαλκόνι, Η Καθημερινή

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

103

Σε περιόδους πολιτικής αστάθειας, η πρακτική αυτή αποκτά ιδιαίτερη ένταση, επιβεβαιώνοντας τον ρόλο των μπαλκονιών ως κρίσιμων κόμβων στη συγκρότηση της καθημερινής, άτυπης δημόσιας σφαίρας.

_επίλογος

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

105

Το μπαλκόνι αναδεικνύεται μέσα από την παρούσα έρευνα, να είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια οριζόντια προεξοχή και ένα κτιριακό μέλος. Πρόκειται για ένα χωρικό στοιχείο που λειτουργεί ως δυναμικός ενδιάμεσος χώρος και το νόημα του οποίου δεν προκύπτει από την κατασκευή του, αλλά από τον τρόπο που κατοικείται και προβάλλεται. Η ιστορική αναδρομή ανέδειξε ότι αποτέλεσε και ακόμα αποτελεί, σημαντικό πολιτικό βήμα για πολυάριθμους ηγέτες, έναν μηχανισμό που χρησιμοποιήθηκε για να επιβάλει την οπτική ιεραρχία και τη θεατρικότητα της εξουσίας. Μπαλκόνια μετατράπηκαν σε απόλυτη σκηνή για τα μονόπρακτα του ολοκληρωτισμού και στιγματίστηκαν ως μνημεία με βαριά και δύσκολα διαχειρίσιμη ιστορία. Ωστόσο, το μπαλκόνι μεταφερόμενο στην κλίμακα της κατοικίας, ως ενδιάμεσος χώρος, που ακροβατεί μεταξύ του δημόσιου και του ιδιωτικού, επιτρέπει στους πολίτες να μετατρέψουν το ιδιωτικό τους κατώφλι σε φορέα πολιτικών μηνυμάτων και δημόσιο βήμα λόγου, μέσα πανό, σημαίες, συλλογικές δράσεις και ενεργή συμμετοχή στα πολιτικά δρώμενα του δρόμου. «Ευτυχώς έχουμε και το μπαλκόνι.» Ίσως η φράση που συναντούσα εν τέλη τόσο συχνά κατά τη διάρκεια της έρευνας μου για το μπαλκόνι και την περίοδο της πανδημίας να μην έχει χάσει το νόημα της με το πέρας αυτής. Το μπαλκόνι μπορεί να ιδωθεί ως μια δομή επαφής, έκφρασης και δημοσίου διαλόγου στα αστικά κέντρα της μοναξιάς και της απομόνωσης. Παραμένει ένας χώρος που δυσκολεύει τον άμεσο κρατικό έλεγχο σε σύγκριση με τον υπόλοιπο δημόσιο χώρο και διατηρεί ένα ανοικτό πολιτικό δυναμικό. Το μπαλκόνι όμως, δεν είναι πολιτικό και επαναστατικό από μόνο του, αλλά ένας ισχυρός ενδιάμεσος μηχανισμός ανάμεσα στο ιδιωτικό και το δημόσιο, ικανός να παραλάβει οποιαδήποτε μορφή έκφρασης. Μετατρέπεται σε ένα ζωντανό βήμα κάθε φορά που η πρόθεση και η οικειοποίηση μετασχηματίζουν την ιδιωτική σκηνή

106

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

σε συλλογική δημόσια πράξη. Η συμμετοχή του στον δημόσιο χώρο παραμένει ζήτημα της πρόθεσης και της πράξης εκείνων που στέκονται σε αυτό για να απευθυνθούν στον κόσμο.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

107

_βιβλιογραφία

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

109

_βιβλία

-

Koolhaas R.,(2019), Elements of Architecture, London, Taschen

-

Πετρόπουλος Η., (1981), Το Μπαλκόνι στην Ελλάδα, Αθήνα, Χατζινικολή

-

Στεφανοπούλου Πλ. Ουρ., (2011), Η μετάβαση από το Δημόσιο στον Ιδιωτικό χώρο: ο Ενδιάμεσος Χώρος , Πανεπιστήμιο Αιγαίου

-

Ζενέ Ζ., (2020), Το Μπαλκόνι, Αθήνα, Ύψιλον

_διαδικτυακή βιβλιογραφία -

Erturk E., (2025), The Political Balcony as “Difficult Heritage”, Fragmented Histories: Critical Writings on Cold War Legacy, Vienna, Austria, BLOCKFREI, Verein fur Kultur, Kommunikation, pp. 12 – 17

-

Nelson R., “Balcony”, Writing + Concepts 2016, Art + Australia Documents Series No. 2, 2018, pp. 22 - 27, https://www.academia. edu/45070536/Balcony

-

Aronis C., (2021), The Tweeting Discourse of Balconies and Porches in the City: Identity, Politics, Public Speaking and Social Change, Urban Communication Reader IV: Cities as Communicative Change Agents, pp. 141 - 162, https://doi.org/10.1080/095023 86.2020.1844254

-

Sack O., (2024), A symbol with what architecture means as such and should accomplish: On Aldo van Eyck’s concept of the “in-between” and its connection with the dimension of Raumbil-

110

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

dung, Arena Journal of Architectural Research, 9(1), https://doi. org/10.55588/ajar.395 -

Emekci S., Balcony: A remembered architectural element amid the pandemic Evidence from digital media, Sayı Issue Covid-19 Özel Sayısı, Cilt Volume 12, Yıl Year 2021-Special Issue, pp. 609-630, https://doi.org/10.31198/idealkent.870385

-

Erturk E., (2022 - 2024), The Politics of the Balcony in Contemporary Art, Phd Dissertation Project, OAW, Austrian Academy of Science, https://www.akbild.ac.at/en/research/projects/research_ projects/2022/the-politics-of-the-balcony-in-contemporary-art

-

Charitonidou M., (2020), The Balcony as an Urban Element: Threshold, Common World and Rythmanalysis, StoA Stuttgart Talks: Facing Covid-19-(Politics of) Elements of Architecture, Stuttgart, Germany, https://doi.org/10.3929/ethz-b-000499062

-

Avermaete T., Lalouviere N., Lonergan H., Gosseye J.,Weber K. Z., The Viral Balcony: Or the Vicissitudes of an Urban Element in Times of Pandemic, Social Distance: gta papers 5, Zurich: gta Verlag, 2021, pp. 138 - 150, https://doi.org/10.54872/gta-4432-14

-

Φωτιάδη Ε.,(2018), Η υπόσχεση της δημόσιας Θεσσαλονίκη, 61ο ΦΚΘ Α Κατάλογος, pp. 104 – 116

-

Casini I., (2020), The Balcony as Agent of Reciprocity, Morris and Helen, Berklin Art Galery, https://belkin.ubc.ca/the-balcony-as-agent-of-reciprocity/

-

The Impossibility of a Universal Balcony: a saga on the vicissitudes of a modern architectural element, https://methodssite. wordpress.com/the-balcony-across-the-mediteranean/

τέχνης,

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

111

_διαδικτυακοί ιστότοποι -

Maria Bucur, What is important about Caeusescu’s last speech?, https://1989.rrchnm.org/exhibits/themes/teaching-and-learning%3Fitemid=606.html

-

Sanja Ivekovic, Triangle, 1979, στο: https://tba21.org/Triangle\

-

Γιάνναρου Λ., 2019, Έπαρση σημαίας και εθνικού φρονήματος στο μπαλκόνι, Η Καθημερινή, στο: https://www.kathimerini.gr/ society/1019446/eparsi-simaias-kai-ethnikoy-fronimatos-stompalkoni/

-

Marshall T., (2016), North London neighbours in ‘battle of the balconies’ over Brexit, The Standard, στο: https://www.standard. co.uk/news/london/brexit-debate-sparks-battle-of-the-balconies-between-neighbours-in-north-london-a3255076.html?utm_source=chatgpt.com

-

Γάκης Γ., 2019, Κορονοϊός: Συγκινητικό χειροκρότημα από τα μπαλκόνια για γιατρούς και νοσηλευτές, Dnews, στο: https:// www.dnews.gr/eidhseis/ellada/291674/koronoios-sygkinitikoxeirokrotima-apo-ta-balkonia-gia-giatroys-kai-nosileftes

-

Σπυράκη: Απαγορεύεται οι πολίτες να βρίζουν τους αστυνομικούς από τα μπαλκόνια, 2021, στο: https://thepressproject.gr/spyraki-apagorevetai-oipolites-na-vrizoun-tous-astynomikous-apo-ta-balkonia/

-

Βερβερίδης Β., Θεσσαλονίκη: «Έντυσε» το μπαλκόνι της με φωτογραφίες και σημαίες της ΝΔ , 2024, στο: https://www.theopinion.gr/paraskinio/thessalonikientyse-to-mpalkoni-tis-me-fotografies-kai-simaies-tis-nd-foto/

112

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

-

Rioseco H., MLK’s Assassination: The Story Behind the Photo, 2021, στο: https:// www.thirteen.org/blog-post/mlk-assassination-the-story-behind-the-photo/

-

RebecaIb.M.,Thebalcony:normativitylessonsintimesofcrisis,2020,στο:https:// somatosphere.com/2020/the-balcony-normativity-lessons-in-times-of-crisis.html/

-

Die Balkone. Life, art, pandemic, proximity in windows & balconies, 2020, στο: https://bpigs.com/diaries/guest-blog/die-balkone-life-art-pandemic-proximity-in-windows-balconies

-

Die Balkon. Life, Art, Pandemic and proximity, 2020, στο: https://www.diebalkone. net/diebalkone

-

Burack C., Should the ‘Hitler balcony’ open to the public?, 2021, στο: https:// www.dw.com/en/should-the-hitler-balcony-in-vienna-be-open-to-the-public/a-56887522

-

Εισαγγελική παρέμβαση για τη Νέα Σμύρνη και το άγριο ξύλο αστυνομικών σε πολίτες, Newsit, στο: https://www.newsit.gr/ ellada/eisaggeliki-paremvasi-gia-ti-nea-smyrni-kai-to-agrioksylo-astynomikon-se-polites/3235969/

-

Μισεμικέ Γ., Κατοικοι της Νέας Σμύρνης βιντεοσκοπούν επιχειρήσεις της αστυνομίας μετά τα επεισόδια, στο: https:// www.dnews.gr/eidhseis/ellada/334488/apistefto-vinteo-apo-tinea-smyrni-astynomikoi-ksylokopoyn-polites-fonazoun-apo-tabalkonia-oi-katoikoi

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

_πηγές εικόνων

-

1.

Koolhaas R.,(2019), Elements of Architecture, London, Taschen

-

2. Πετρόπουλος Η., (1981), Το Μπαλκόνι στην Ελλάδα, Αθήνα, Χατζινικολή

-

3. Πετρόπουλος Η., (1981), Το Μπαλκόνι στην Ελλάδα, Αθήνα, Χατζινικολή

-

4. Πετρόπουλος Η., (1981), Το Μπαλκόνι στην Ελλάδα, Αθήνα, Χατζινικολή

-

5. Πετρόπουλος Η., (1981), Το Μπαλκόνι στην Ελλάδα, Αθήνα, Χατζινικολή

-

6. Πετρόπουλος Η., (1981), Το Μπαλκόνι στην Ελλάδα, Αθήνα, Χατζινικολή

-

7. Πετρόπουλος Η., (1981), Το Μπαλκόνι στην Ελλάδα, Αθήνα, Χατζινικολή

113

114

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

-

8. Πετρόπουλος Η., (1981), Το Μπαλκόνι στην Ελλάδα, Αθήνα, Χατζινικολή

-

9. https://www.istockphoto.com/vector/ancient-roman-circusamphitheatre-gm174636048-9107316

-

10. Χάρλα Φ. Μ.,(2012), Η Κατοικία στον Ελλαδικό Χώρο

-

11. https://www.smithsonianmag.com/history/the-origin-storybalcony-180951755/

-

12. h t t p s :// c o m m o n s . w i k i m e d i a . o r g / w i k i / F i l e : G u s t a v e _ Caillebotte,_c.1880,_L%27homme_au_balcon,_Man_on_a_ Balcony,_oil_on_canvas,_116_x_97_cm,_private_collection.jpg

-

13. https://en.wikipedia.org/wiki/File:Umberto_Boccioni,_1911,_The_ Street_Enters_the_House,_oil_on_canvas,_100_x_100.6_cm,_ Sprengel_Museum.jpg

-

14. https://www.instagram.com/p/DT2m_eYjOBm/

-

15. https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/german-fuhreradolf-hitler-and-prussian-premier-hermann-news-photo/3233107

-

16. https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/referendumon-the-takeover-of-the-privileges-of-the-reichs-news-pho-

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

115

to/548866877 -

17. https://www.gettyimages.be/detail/nieuwsfoto%27s/peopleare-hailing-adolf-hitler-in-front-of-the-nieuwsfotos/89777433

-

18. https://www.hitler-archive.com/photo.php?p=nDc8j0vw

-

19. https://warfarehistorynetwork.com/article/suzanne-copeswomen-of-war/

-

20. https://arquitecturaviva.com/articles/terragni-en-punto-de-fuga-0

-

21. https://famagazine.it/index.php/famagazine/article/view/290/1055

-

22. https://www.ebay.com/itm/175116537164

-

23. https://www.gettyimages.ae/detail/news-photo/group-ofallied-soldiers-stand-on-a-balcony-of-the-wrecked-newsphoto/1466692203

-

24. https://www.nelsonmandela.org/news/entry/celebrating-madibas-first-steps-to-freedom

-

25. https://www.bbc.com/mundo/noticias/2015/07/150626_argentina_evita_peron_lobotomia_vs

-

26.

116

ΤΟ ΜΠΑΛΚΟΝΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

https://www.hitler-archive.com/photo.php?p=jhzu4wQv -

27. https://www.hitler-archive.com/photo.php?p=AiPcLbnb

-

28. https://november8ph.ca/2024/12/how-our-embassy-staff-in-bucharest-experienced-the-massive-protests-and-the-execution-of-ceausescu/

-

29. https://www.youtube.com/watch?v=TcRWiz1PhKU

-

30. https://kinginstitute.stanford.edu/assassination-martin-luther-king-jr

-

31. https://www.nybooks.com/articles/2021/11/18/war-and-memoryin-france-and-algeria/

-

32. https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/celebrations-after-the-proclamation-of-independence-in-news-photo/509332690?adppopup=true

-

33. https://www.reuters.com/news/picture/spain-declares-coronavirus-state-of-emer-idJPRTS367HZ/

-

34. https://www.news18.com/photogallery/india/india-turns-offlights-light-candles-diyas-to-dispel-covid-19-darkness-2565513. html

-

35.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

117

https://www.diebalkone.net/harrysachsinidilldanieldrabek -

36. https://www.diebalkone.net/timurcelik

-

37. https://www.diebalkone.net/antje-stahl-and-felix-emeric-tota

-

38. https://www.diebalkone.net/monikajarecka

-

39. https://www.diebalkone.net/christinadimitriadis-andreapichl

-

40. Πετρόπουλος Η., (1981), Το Μπαλκόνι στην Ελλάδα, Αθήνα, Χατζινικολή

-

41. https://www.express.co.uk/news/uk/673960/Eu-referendum-Brexit-debate-neighbours-Vote-Leave-balcony-signs