ΤΟ ΔΩΜΑ ΩΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΑΣΤΙΚΗ ΣΥΝΘΗΚΗ

ΤΟ ΔΩΜ Α Θ ΣΥΝΘΗΚ Η Ν Α ΩΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΑΣΤΙΚΗ

ΤΜΗΜΑ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ

ΤΟ ΔΩΜΑ ΩΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΑΣΤΙΚΗ ΣΥΝΘΗΚΗ 1

Λάμπις Φαράντος Επιβλέπων καθηγητής: Κωνσταντίνος Μπούρας 16/02/2026

Ι 2

Περιεχόμενα

I

Περιεχόμενα (03)

II

Περίληψη- Λέξεις κλειδιά (05)

III

Γλωσσάριο (11)

IV

Κατώφλι»»: Από το επίπεδο 0 στο δώμα (15) «Κατώφλι

V

Εισαγωγή: Γιατί τα δώματα, γιατί τώρα (21)

VI

Κεφάλαιο 1: 1 Το δώμα ως αστικός πόρος εν αναμονή (27)

VII

Κεφάλαιο 2: 2 Ιδέες που ανέβασαν την πόλη ψηλότερα (33) 2.1 Κριτική στη μοντέρνα αρχιτεκτονική (Superstudio) 2.2 Ευελιξία, κινητικότητα και ανοικτή αρχιτεκτονική (Yona Friedman) 2.3 Γιατί η ιδέα για το δώμα επιστρέφει σήμερα

VIII

Κεφάλαιο 3 — Τι μας διδάσκουν οι εφαρμογές (47) 3.1 Villa Savoye — Le Corbusier (1928- 1931) 3.2 Coop Himmelb(l)au — Falkestrasse (1988) 3.3 WORKac — Diane von Furstenberg Studio/Residence (2007) 3.4 MVRDV — Rooftop Catalogue / Rotterdam (2016–2022)

IX

Κεφάλαιο 4 — Αθήνα: ταράτσες, ιδιοκτησία, ανισότητες, κλίμα ( Η περίπτωση της Αθήνας) (63) 4.1 Αρχιτεκτονική γλώσσα του δώματος 4.2 Περιβαλλοντικά και βιοκλιματικά οφέλη 4.3 Καθημερινή ζωή και κοινωνικές σχέσεις 4.4 Συλλογικά και συνεταιριστικά μοντέλα πρόσβασης 4.5 Κάθετος κοινωνικός διαχωρισμός και ο κίνδυνος μιας ελίτ του ύψους

X

Κεφάλαιο 5 — Ένα νέο επίπεδο: όραμα ή προνόμιο; (Κατακλείδα - Κεντρικό ερώτημα) (73) 5.1 Η περίπτωση της Αθήνας 5.2 Το ο δώμα ως πέμπτη όψη της πόλης

ΧΙ

Βιβλιογραφία (80)

3

ΙΙ 4

ΠερίληψηΛέξεις κλειδιά

Λέξεις-κλειδιά ΔΩΜΑ- ΑΘΗΝΑ- ΕΠΑΝΑΧΡΗΣΗΑΝΕΝΕΡΓΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Περίληψη Η διάλεξη εξετάζει το κατά πόσο μια σύγχρονη πόλη μπορεί να αναγνωρίσει την κατακόρυφη διάστασή της ως δυναμικό πεδίο ζωής, στρέφοντας το βλέμμα από την εξαντλημένη οριζόντια επιφάνεια προς τα επάνω. Στο Κεφάλαιο 1 αναδεικνύεται η θεμελιώδης αντίφαση της σύγχρονης πόλης: η στέγη –το δώμα των κτηρίων– αποτελεί ένα ανενεργό αστικό κεφάλαιο, ένα εκτεταμένο αλλά αναξιοποίητο απόθεμα χώρου πάνω από τον πυκνό ιστό που, λόγω ιστορικών και πολεοδομικών συνθηκών, έμεινε εκτός σχεδιασμού και συλλογικής εμπειρίας. Στη συνέχεια, το Κεφάλαιο 2 εισάγει τις θεωρητικές βάσεις και ιστορικές αναφορές για την αναγνώριση του δώματος ως δυναμικής επιφάνειας της πόλης, αμφισβητώντας την πρωτοκαθεδρία του εδάφους και προτείνοντας μια πόλη πολλαπλών επιπέδων, όπου και η πέμπτη όψη μπορεί να φιλοξενήσει ζωή και δράσεις. Το Κεφάλαιο 3 εξετάζει το πώς η σύγχρονη αρχιτεκτονική επαναδιαπραγματεύεται αυτήν την πέμπτη όψη μέσα από πρακτικές εφαρμογές και σχεδιαστικές χειρονομίες, δείχνοντας ότι η ενεργοποίηση του δώματος αποτελεί επαναλαμβανόμενο ζητούμενο σε διαφορετικές εποχές. Στο Κεφάλαιο 4, 4 με έμφαση στην Αθήνα, αναλύονται οι κοινωνικές, περιβαλλοντικές και θεσμικές διαστάσεις των δωμάτων: από τις μορφολογικές και ιδιοκτησιακές τους ιδιαιτερότητες (που συχνά συνεπάγονται ανισότητες) μέχρι τον ρόλο τους στο αστικό μικροκλίμα και τις δυνατότητες βελτίωσης της καθημερινής ζωής. Τέλος, το Κεφάλαιο 5 θέτει το βασικό ερώτημα: μπορεί το δώμα να αποτελέσει ένα νέο συλλογικό όραμα για την πόλη ή θα εξελιχθεί σε ένα νέο προνόμιο λίγων; Συνολικά, επανέρχεται το κρίσιμο αυτό δίλημμα: θα επιτρέψει η πόλη στην πέμπτη όψη της να εξελιχθεί σε έναν κοινό τόπο ζωής ή θα παραμείνει πεδίο κατακόρυφης ανισότητας και προνόμιο λίγων;

Abstract The lecture explores whether a contemporary city can acknowledge its vertical dimension as a dynamic field of everyday life, shifting attention from an overburdened horizontal ground plane to the spaces above.

Chapter 1 foregrounds a fundamental contradiction of the modern city: the roof—the building’s rooftop terrace, functions as dormant urban capital, an extensive yet underused spatial reserve hovering over the dense fabric which, due to historical and planning conditions, has largely remained outside design thinking and collective experience. Chapter 2 introduces the theoretical foundations and historical references for reading the rooftop as an active urban surface, challenging the primacy of the ground and proposing a multilevel city in which the fifth facade can accommodate life and action.

Chapter 3 examines how contemporary architecture renegotiates this fifth facade through built examples and design gestures, demonstrating that rooftop activation re-emerges as a recurring ambition across different periods.

Chapter 4, 4 with a focus on Athens, analyzes the social, environmental, and institutional dimensions of rooftops from morphological and ownership specificities (often tied to inequality) to their role in the urban microclimate and their potential to enhance everyday life. Finally, Chapter 5 poses the central question: can the rooftop become a new collective urban vision, or will it evolve into yet another privilege for the few? Overall, the lecture returns to this critical dilemma: will the city allow its fifth facade to develop into a shared place of living, or will it remain a terrain of vertical inequality and exclusive access?

5

ΙΙΙ 6

Γλωσσάριο

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ Δώμα

Roofscape

Ταράτσα

Το ανώτατο επίπεδο πάτωμα της πολυκατοικίας (η οροφή ως επιφάνεια χρήσης ή υποδομών).

Ο ορίζοντας των οροφών μιας πόλης ως συνεχές χωρικό πεδίο (χαρτογραφήσιμο και σχεδιάσιμο).

Καθημερινός όρος για το δώμα, συχνά με έμφαση στην χρήση του.

7

Πέμπτη όψη

Κατακόρυφος άξονας της πόλης

Η στέγη ως όψη της πόλης, όχι ως υπόλειμμα αλλά ως ενεργός τόπος.

Η πόλη ως πολυεπίπεδο σύστημα (όχι μόνο οριζόντια εξάπλωση αλλά και καθ' ύψος).

ΣΧΕΔΙΑΣΤΙΚΕΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ Αξιοποίηση δωμάτων

Ελαφρές κατασκευές

Modular συστήματα

Μετατροπή του δώματος από τεχνική επιφάνεια σε χώρο χρήσης (πράσινο, συνάντηση, υποδομές, κ.ά.).

Συστήματα με μικρό φορτίο, κατάλληλα για δώματα (λόγω στατικών και κανονιστικών ορίων).

Προκατασκευασμένα και αρθρωτά στοιχεία που συνδυάζονται εύκολα.

Open structure

Mobile architecture

Κατακόρυφος πυρήνας

Αρχιτεκτονική ως πλαίσιο δυνατοτήτων όπου ο χρήστης μπορεί να προσαρμόζει και να μετασχηματίζει.

Λογική που δίνει προτεραιότητα στην προσαρμοστικότητα και στις μεταβαλλόμενες ανάγκες.

Κλιμακοστάσιο/ ανελκυστήρας ως μέσο πρόσβασης στο δώμα και ως κόμβος ένταξης νέων χρήσεων.

8

ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ- ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΑ Κάθετος κοινωνικός διαχωρισμός

Ανισότητα του ύψους

Ελίτ του ύψους

Η ανισότητα που εκφράζεται ανά όροφο (φως/αέρας/θέα/ησυχία ως προνόμια).

Η ιδέα ότι το πάνω συγκεντρώνει προνόμια, ενώ το κάτω βιώνει έλλειψη ποιότητας.

Το ενδεχόμενο τα δώματα να γίνουν κλειστός χώρος για λίγους, παρά ένα νέο συλλογικό επίπεδο πόλης.

ΘΕΣΜΙΚΑ- ΝΟΜΙΚΑΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ Κοινόχρηστο δώμα Νομική ιδιότητα σύμφωνα με την οποία το δώμα ανήκει στη συνιδιοκτησία (αλλά συχνά στην πράξη ιδιωτικοποιείται).

Συλλογική διαχείριση

ΝΟΚ

Συνθήκη σύμφωνα Θεσμικά εργαλεία ή με την οποία οι κίνητρα που μπορούν ένοικοι συμφωνούν να να στηρίξουν πράσινες συντηρούν από κοινού το στέγες και παρεμβάσεις. δώμα.

Συμμετοχικός προϋπολογισμός

Πιλοτικό έργο

Μηχανισμός σύμφωνα με τον οποίο οι πολίτες ή και οι γειτονιές αποφασίζουν για έργα, ο οποίος προτείνεται ως πιθανό εργαλείο για δώματα.

Δοκιμαστική εφαρμογή για να προσπορισθούν οφέλη και να αλλάξει η αντίληψη για την κλίμακα της πόλης.

9

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΑΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΚΑ

10

Αστική θερμική νησίδα

Θερμική καταπόνηση

Πράσινες στέγες

Αύξηση θερμοκρασίας στον πυκνό αστικό ιστό σε σχέση με την περιφέρεια, λόγω υλικών ή έλλειψης πρασίνου κ.ά.

Η επιβάρυνση του ανθρώπου και των κτηρίων από τις υψηλές θερμοκρασίες, ιδίως το καλοκαίρι.

Στρώσεις φύτευσης πάνω σε στέγη που βελτιώνουν το μικροκλίμα, τη θερμική άνεση και την οικολογία.

Διαχείριση ομβρίων

Αστική βιοποικιλότητα

Περιβαλλοντική ανθεκτικότητα

Καθυστέρηση απορροής βρόχινου νερού (σημαντικό όφελος πράσινων δωμάτων).

Δημιουργία μικρών βιότοπων (από έντομα ή πουλιά) μέσω φύτευσης ακόμη και μικρής κλίμακας.

Η ικανότητα της πόλης να προσαρμόζεται στην κλιματική πίεση (θερμότητα, νερό, ενέργεια) με υποδομές όπως τα δώματα.

11

ΙV 12

«Κατώφλι Κατώφλι»»

Ο εναγκαλισμός όλων μας από την πόλη είναι καθημερινός και απόλυτος. Στην Αθήνα Αθήνα, το επίπεδο 0 είναι κορεσμένο κορεσμένο, οι κινήσεις περιορίζονται, οι δρόμοι αντηχούν μικρές συγκρούσεις καθημερινότητας και ο ορίζοντας συχνά διακόπτεται από μια αδιάκοπη ακολουθία όψεων. Κι όμως, σε ένα επίπεδο πιο πάνω κάτι αλλάζει. αλλάζε Στο δώμα, ο θόρυβος ελαττώνεται, το φως πρωταγωνιστεί και αποκαλύπτεται η γεωγραφία της πόλης: η θάλασσα στο βάθος, τα βουνά τριγύρω και η Ακρόπολη ως σταθερό σημείο αναφοράς. Είναι σαν να μετακινείσαι από το άγχος και τη στενότητα της κάτοψης σε μια διαφορετική, πιο διαυγή και ευρεία ανάγνωση της πόλης. Αυτή η μετατόπιση μπορεί να ιδωθεί ως η αφετηρία του ερευνητικού ερωτήματος. Η Αθήνα είναι αντιφατική, ζωντανή, ευρηματική, μια πόλη που επιβίωσε και εξελίχθηκε χωρίς να αναμένει να της δοθεί μια ενιαία μορφή. Ορισμένες φορές αυτό μπορεί να ερμηνευθεί ως ακαταστασία, ενώ άλλες ως ελευθερία. Και ίσως αυτό είναι το πιο βασικό της χαρακτηριστικό: είναι μια πόλη που δεν ολοκληρώνεται ποτέ στη διαχρονία της, μια πόλη μόνιμου πειραματισμού.

13

Σε συνέντευξη που δημοσιεύτηκε στον Τύπο, το αρχιτεκτονικό γραφείο Point Supreme διατυπώνει τη θέση ότι η Αθήνα θα καταντήσει πολύ βαρετή αν γεμίσει με τα ίδια γκρι, μίνιμαλ κτίρια που βλέπουμε παντού (Μακρή, 2023). Η φράση αυτή δεν πρέπει να εκληφθεί ως ρομαντισμός, αλλά ως προειδοποίηση. Αν προσπαθήσουμε να σώσουμε την Αθήνα εφαρμόζοντας την ομοιομορφία, θα χάσουμε αυτό που την κάνει μοναδική: την ανοχή της στο διαφορετικό, στην μικρή επινόηση, στο απρόβλεπτο.

14

Την ίδια στιγμή, δεν γίνεται να αγνοήσουμε την κριτική πλευρά. Όπως το θέτει ο αρχιτέκτων Δημήτρης Ποτηρόπουλος: δεν μπορείς εύκολα αυτή την πόλη να τη θεραπεύσεις θεραπεύσεις…δεν υπάρχει διάλογος, δεν υπάρχει παιδεία σχεδιασμού (Παρασίδη, 2023). Αυτή η δυσκολία δεν συνιστά κάποιο άλλοθι, αλλά αντίθετα αποτελεί την πραγματική πρόκληση: αν η Αθήνα δεν θεραπεύεται εύκολα, τότε η αρχιτεκτονική οφείλει να εγκύψει και να δουλέψει πιο προσεκτικά, με ακρίβεια, με σεβασμό αλλά και με θάρρος. Στο σημείο αυτό, λοιπόν, οφείλουμε να ασχοληθούμε με την περίπτωση του δώματος. Η πέμπτη όψη της πόλης δεν είναι απλώς μια τεχνική επιφάνεια, δώματος αλλά συνιστά μια τεράστια, σχεδόν αόρατη δυνατότητα. Είναι ο χώρος όπου η πόλη μπορεί να πάρει ανάσα, όχι όμως με μια ακόμη οριζόντια επέκταση, αλλά με μια επανανακάλυψη του ήδη υπάρχοντος. Τα αθηναϊκά δώματα είναι γεμάτα ενδείξεις μιας καθημερινότητας που κάποτε τα αξιοποιούσε, αλλά και μιας καθημερινότητας που σήμερα τα έχει λησμονήσει. Αντί να τα αντιμετωπίζουμε ως το τέλος του κτηρίου, μπορούμε να τα δούμε ως αρχή μιας νέας αστικής εμπειρίας. Ο Bernard Tschumi, μιλώντας στην Αθήνα, υπενθύμισε ότι σε μια αρχιτεκτονική παράδοση, η θεωρία και η πράξη είναι αχώριστες και ότι στην Ελλάδα η αρχιτεκτονική επηρέασε τη φιλοσοφία όσο η φιλοσοφία επηρέασε την αρχιτεκτονική (Rigopoulos, 2024). Η παρατήρηση αυτή αναδεικνύει ότι δεν αρκεί η διατύπωση ιδεών, αλλά ενδείκνυται η μετουσίωσή τους σε εφαρμόσιμες προτάσεις.. . Με αυτά ως αφετηρία, η παρούσα διάλεξη προηγείται της πτυχιακής εργασίας και επιχειρεί να απαντήσει στο αν μπορεί η Αθήνα να αξιοποιήσει τα δώματα ως ένα νέο επίπεδο δημόσιου χώρου και κατοίκησης. Η πτυχιακή που θα ακολουθήσει θα επιχειρήσει να απαντήσει στο πώς, μέσα από τον σχεδιασμό. Αν ο δρόμος μοιάζει δύσκολος, τότε ίσως βρισκόμαστε στη σωστή αφετηρία.

Γιατί η Αθήνα δεν στερείται χώρου. Στερείται φαντασίας για τον χώρο

V 16

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Αν ο δρόμος είναι το προφανές θέατρο της πόλης, το δώμα είναι η αφανής αρχιτεκτονική ήδη από τις αρχές του εικοστού αιώνα, της σκηνή. Η μοντέρνα αρχιτεκτονική, προσπάθησε να μετακινήσει το βλέμμα προς τα πάνω, αντιμετωπίζοντας την οροφή όχι ως τελικό όριο αλλά ως επιφάνεια ζωής. Στο ίδιο πλαίσιο, υποστηρίζεται ότι τα δώματα και οι κήποι οροφής μπορούν να λειτουργήσουν ως ανάκτηση του δομημένου εδάφους για την πόλη, επαναφέροντας υπαίθριες δυνατότητες μέσα στον πυκνό ιστό (Le Corbusier, 1923). Η πρόταση αυτή, ακόμη κι αν διατυπώθηκε σε ένα διαφορετικό ιστορικό και πολεοδομικό πλαίσιο (έναν αιώνα πριν), παραμένει επίκαιρη ως ερώτημα:

Tι γίνεται όταν η πόλη πάψει να μετρά τον χώρο μόνο οριζόντια και αρχίσει να αναγνωρίζει και την κατακόρυφη, κρυμμένη της γεωγραφία; Η Αθήνα είναι μια πόλη στρώσεων. στρώσεων Πάνω σε ένα πυκνό έδαφος αντιθέσεων, μνήμης και συνεχών μετασχηματισμών, η καθημερινότητα οργανώνεται συχνά μέσα από μικρές αυτοσχέδιες προσαρμογές και μια μόνιμη διαπραγμάτευση ανάμεσα στο ιδιωτικό και στο κοινό. Σε αυτό το περιβάλλον, το δώμα εμφανίζεται ταυτόχρονα ως πραγματικότητα και ως υπόσχεση: είναι εκεί, παντού, αλλά σπάνια θεωρείται δομικό κομμάτι μιας αστικής στρατηγικής. Η έννοια του παλίμψηστου έχει χρησιμοποιηθεί για να περιγράψει μεσογειακές πόλεις όπου οι αλλαγές εγγράφονται πάνω σε προϋπάρχουσες επιφάνειες, χωρίς να τις εξαφανίζουν πλήρως (Khirfan, 2010). Αν αναγνωρίσουμε την Αθήνα ως τέτοιο πεδίο, τότε το άνω μέρος της της πόλης, τα δώματα, δεν είναι μια ουδέτερη τεχνική ζώνη, αλλά μια ακόμη στρώση που αναμένει να αποκτήσει νόημα.

17

Το κεντρικό ερώτημα της διάλεξης είναι σαφές: Μπορεί η Αθήνα να αποκτήσει ένα νέο επίπεδο δημόσιου χώρου και κατοίκησης πάνω από τα υφιστάμενα κτήρια;

19 Το ερώτημα δεν είναι μόνο τεχνικό. τεχνικό Είναι κοινωνικό, θεσμικό, περιβαλλοντικό και βαθιά πολιτισμικό. Αφορά το ποιος έχει δικαίωμα στη δροσιά, στη θέα, στον αέρα, στη συνάντηση. Αφορά το αν η πόλη θα επιτρέψει στο δώμα να μείνει ιδιωτικό υπόλειμμα ή αν θα το αναγνωρίσει ως κοινό αστικό κεφάλαιο. Και, κυρίως, αφορά το αν η πέμπτη όψη της Αθήνας μπορεί να πάψει να είναι αφανής. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η συζήτηση για τα δώματα δεν είναι περιθωριακή. Αντίθετα, συνδέεται ολοένα και περισσότερο με την αστική ανθεκτικότητα, την κλιματική κρίση και την ανάγκη για νέο δημόσιο χώρο σε πόλεις που δεν μπορούν να επεκταθούν εύκολα οριζόντια. Χαρακτηριστικό είναι το σκεπτικό που συνοδεύει προτάσεις όπως του Rooftop Catalogue του Ρότερνταμ, όπου τα δώματα αντιμετωπίζονται ως πολυλειτουργικό πεδίο υποδομών και κοινωνικής ζωής. Εκεί, διατυπώνεται η εικόνα ότι θα έπρεπε να μπορούμε να στοιβάξουμε τα τέσσερα στοιχεία το ένα πάνω στο άλλο, σαν στρώσεις, δηλαδή ως μια σύνθεση επιπέδων που οργανώνει τις λειτουργίες κατακόρυφα (MVRDV, 2021). Η ιδέα αυτή, πέρα από τεχνική, είναι και πολιτική: προϋποθέτει κανόνες, συλλογική συμφωνία και μια νέα μορφή αστικής φαντασίας.

Ωστόσο, η ίδια η έννοια ενός δεύτερου επιπέδου πόλης υποκρύπτει και έναν κίνδυνο Αν δεν σχεδιαστεί βάσει των αρχών δικαιοσύνης και της ισότιμης κίνδυνο. πρόσβασης, μπορεί να παραγάγει μια νέα, κατακόρυφη ανισότητα. Σε μια εποχή κατά την οποία ο δημόσιος χώρος συχνά μετατοπίζεται από την καθημερινή χρήση προς την κατανάλωση, κατά τον αρχιτέκτονα Rem Koolhaas πολλές πόλεις κινδυνεύουν να μετατραπούν σε χώρους συνάθροισης που απευθύνονται κυρίως σε εύπορες ομάδες και σε τουρίστες (Luscombe, 2020). Με άλλα λόγια, η μετατροπή της πόλης σε εμπειρία για λίγους είναι μια πραγματική απειλή. Η πρόκληση, λοιπόν, δεν είναι απλώς να αξιοποιήσουμε τα δώματα, αλλά να τα εντάξουμε σε μια ηθική της πόλης, όπου το πάνω δεν γίνεται προνόμιο.

20 Η εισαγωγή αυτή δεν επιδιώκει να προκαταλάβει τα συμπεράσματα. Θέλει να προετοιμάσει το έδαφος. Να μετατρέψει την ταράτσα από τελευταίο επίπεδο σε πρώτο ζήτημα, αν γίνει αντιληπτό ότι ο ουρανός της δεν είναι απλώς φόντο, αλλά ένα ακόμη κομμάτι της πόλης που μπορεί να αποκτήσει συλλογική σημασία.

21

Ίσως να ήρθε η στιγμή η Αθήνα να αξιοποιήσει τα δώματά της σαν ένα νέο αστικό αμφιθέατρο, όπου ο ουρανός γίνεται σκηνή και η Ακρόπολη ο σταθερός πρωταγωνιστής.

VΙ 22

Το δώμα ως αστικός πόρος εν αναμονή

Η σύγχρονη πόλη χαρακτηρίζεται από μια έντονη αντίφαση. Στο επίπεδο του δρόμου, ο αστικός χώρος εμφανίζεται κορεσμένος κορεσμένος, θορυβώδης και συχνά εχθρικός προς την καθημερινή ζωή. Η έλλειψη ελεύθερων χώρων, το περιορισμένο πράσινο και η αυξανόμενη περιβαλλοντική επιβάρυνση Ωστόσο, λίγα αποτελούν σταθερές εμπειρίες για τον κάτοικο της πόλης. Ωστόσο μόλις μέτρα ψηλότερα, εκτείνεται ένα απόθεμα χώρου το οποίο παραμένει σε μεγάλο βαθμό αόρατο και ανενεργό. Τα δώματα των κτηρίων, ιδίως στις πυκνοδομημένες μεσογειακές πόλεις, και χαρακτηριστικά στην Αθήνα, συγκροτούν έναν παράλληλο αστικό χώρο που σπάνια εντάσσεται στον συλλογικό σχεδιασμό και στην καθημερινή χρήση (Stanitsa & Tsagkalidou, 2016). Στην περίπτωση της Αθήνας, το δώμα αποτελεί προϊόν συγκεκριμένων ιστορικών και πολεοδομικών συνθηκών. Η μεταπολεμική ανοικοδόμηση, το σύστημα της αντιπαροχής και η ανάγκη για ταχεία κάλυψη στεγαστικών αναγκών οδήγησαν σε ένα μοντέλο πολυκατοικίας στο οποίο η οροφή αντιμετωπίστηκε αποκλειστικά ως τεχνικό στοιχείο (Leontidou, 1990). Το δώμα λειτούργησε ως χώρος υποδομών, φιλοξενώντας δεξαμενές νερού, ηλιακούς θερμοσίφωνες και μηχανολογικό εξοπλισμό, καθώς και ως περιστασιακός χώρος πρακτικών καθημερινών δραστηριοτήτων, όπως το άπλωμα ρούχων. Δεν υπήρξε ποτέ πρόθεση σχεδιασμού του ως χώρου παραμονής, κοινωνικής ζωής ή κατοίκησης. Αυτή η αντιμετώπιση είχε ως αποτέλεσμα τη συστηματική υποβάθμιση του δώματος στη συλλογική αντίληψη. Το δώμα κατέληξε να νοείται ως το τέλος του κτηρίου, ως ένα μεταβατικό επίπεδο χωρίς ταυτότητα, το οποίο δεν ανήκει ούτε στον ιδιωτικό ούτε στον δημόσιο χώρο (Pantazi, 2010). Η απουσία θεσμικού πλαισίου και σχεδιαστικής πρόβλεψης ενίσχυσε αυτήν την κατάσταση, οδηγώντας στη μακροχρόνια αδρανοποίησή του (Stanitsa & Tsagkalidou, 2016).

23

24

Σύγχρονες μελέτες που εξετάζουν τον αστικό ιστό της Αθήνας επισημαίνουν αναξιοποίητο ότι ένα ιδιαίτερα υψηλό ποσοστό των δωμάτων παραμένει αναξιοποίητο. Εκτιμήσεις που βασίζονται σε χαρτογραφήσεις αστικής κάλυψης, σε αναλύσεις της αθηναϊκής roofscape και στη διερεύνηση δυνατοτήτων πράσινων επιφανειών σε κτήρια της μητροπολιτικής Αθήνας συγκλίνουν στην εικόνα μιας μεγάλης ανενεργής επιφάνειας δωμάτων (Stanitsa & Tsagkalidou, 2016). Πρόκειται για έναν χώρο που δεν συμβάλλει στη βελτίωση του μικροκλίματος, δεν προσφέρει κοινωνικές λειτουργίες και δεν εντάσσεται σε καμία μορφή αστικής στρατηγικής, παρά το γεγονός ότι αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα συνεχή οριζόντια αποθέματα της πόλης. Η έννοια του ανενεργού αστικού κεφαλαίου προσφέρει ένα διαφορετικό θεωρητικό εργαλείο για την κατανόηση του δώματος. Βάσει της σύγχρονης αστικής θεωρίας, το κεφάλαιο δεν περιορίζεται στην οικονομική του διάσταση, αλλά περιλαμβάνει χωρικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές αξίες (Harvey, 2001). Ένας χώρος θεωρείται ανενεργός όταν, παρότι διαθέτει δυναμικό, παραμένει εκτός χρήσης, εμπειρίας και συλλογικής σημασίας. Υπό αυτήν την οπτική, το δώμα δεν είναι απλώς ένας παραμελημένος χώρος, αλλά ένα χαμένο απόθεμα δυνατοτήτων. δυνατοτήτων Η αδράνεια των δωμάτων αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε ένα περιβάλλον πολλαπλών κρίσεων. Η κλιματική κρίση, η αύξηση της θερμικής καταπόνησης των πόλεων και το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας αναδεικνύουν την ανάγκη για επαναπροσδιορισμό των επιφανειών της πόλης. Τα δώματα, ως εκτεθειμένες επιφάνειες, παίζουν καθοριστικό ρόλο στην ενεργειακή συμπεριφορά των κτιρίων και στη θερμική ισορροπία του αστικού ιστού. Έρευνες στον τομέα των πράσινων δωμάτων υποδεικύουν ότι η ενεργοποίησή τους μπορεί να συμβάλει σημαντικά στη μείωση της θερμοκρασίας, στη βελτίωση της ποιότητας του αέρα και στη διαχείριση των ομβρίων υδάτων (Oberndorfer et al., 2007).

Παράλληλα, η κοινωνική διάσταση του δώματος παραμένει σε μεγάλο βαθμό ανεξερεύνητη. Σε μια πόλη όπου ο δημόσιος χώρος είναι περιορισμένος και συχνά υπερφορτωμένος, τα δώματα θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως ενδιάμεσοι χώροι συλλογικής χρήσης, μικρής κλίμακας και άμεσης προσβασιμότητας. Η σχετική τους απομόνωση από την ένταση του δρόμου, σε συνδυασμό με το φως, τον αερισμό και τη θέα, δημιουργεί συνθήκες που ευνοούν την παραμονή και την κοινωνική αλληλεπίδραση (Stanitsa & Tsagkalidou, 2016). Η μη αξιοποίηση αυτών των ποιοτήτων συνιστά όχι μόνο χωρική αλλά και κοινωνική απώλεια. Σε τεχνικό επίπεδο, η κατάσταση αδράνειας των δωμάτων δεν μπορεί πλέον να αποδοθεί αποκλειστικά σε περιορισμούς στατικής επάρκειας. επάρκειας Η εξέλιξη των ελαφρών κατασκευών, των modular συστημάτων και των πράσινων υποδομών έχει διευρύνει σημαντικά το πεδίο των εφικτών παρεμβάσεων. Πλήθος διεθνών παραδειγμάτων καταδεικνύει ότι, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, τα υφιστάμενα κτήρια μπορούν να υποδεχθούν νέες χρήσεις στο επίπεδο του δώματος χωρίς να τίθεται σε κίνδυνο η ασφάλεια ή η λειτουργικότητά τους (Peck et al., 2010). Η διατήρηση των δωμάτων σε κατάσταση αδράνειας δεν αποτελεί, επομένως, αναγκαιότητα αλλά επιλογή, επιλογή συχνά ασυνείδητη, που προκύπτει από παγιωμένες αντιλήψεις για το τι συνιστά κατοικήσιμο και χρήσιμο χώρο. Για δεκαετίες, ο αστικός σχεδιασμός επικεντρώθηκε σχεδόν αποκλειστικά στο οριζόντιο επίπεδο της πόλης, πόλης αγνοώντας τη δυναμική του κατακόρυφου άξονα. Η επαναφορά του δώματος στη συζήτηση σηματοδοτεί μια αλλαγή παραδείγματος, όπου η πόλη αντιμετωπίζεται ως πολυεπίπεδο σύστημα και όχι ως επίπεδη επιφάνεια (Leontidou, 1990). Το δώμα ως ανενεργό αστικό κεφάλαιο δεν αποτελεί ουδέτερο υπόβαθρο, αλλά πεδίο δυναμικής μεταμόρφωσης. Η αναγνώριση της αξίας του συνιστά το πρώτο βήμα για την αξιοποίησή του, όχι με όρους αποσπασματικής εκμετάλλευσης, αλλά ως μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής που επαναπροσδιορίζει τη σχέση κτηρίου, κατοίκου και πόλης. Η μετάβαση από την κατάσταση αδράνειας στη χρήση δεν είναι μόνο ζήτημα σχεδιασμού, αλλά και ζήτημα αντίληψης, πολιτισμού και συλλογικής βούλησης (Harvey, 2001).

27

VΙΙ 28

Ιδέες που ανέβασαν την πόλη ψηλότερα

29

Θεωρητικές και ιστορικές αναφορές ενός νέου αστικού επιπέδου Η συζήτηση για την αξιοποίηση του δώματος ως αστικού χώρου δεν είναι όψιμη. όψιμη Αντίθετα, βασίζεται σε μια μακρά διαδρομή κριτικής σκέψης που αμφισβήτησε την αυτονόητη πρωτοκαθεδρία του εδάφους και επαναδιαπραγματεύτηκε τη σχέση ανάμεσα στον σχεδιασμό, στην υποδομή και στη ζωή της πόλης. Σκοπός του κεφαλαίου είναι να αναδείξει ορισμένες βασικές θεωρητικές στάσεις και ιστορικές αναφορές που βοηθούν να ερμηνευτεί το δώμα ως όριο και ως δυνατότητα ανάμεσα στο δομημένο και στο ανοιχτό, ανάμεσα στο ιδιωτικό και στο συλλογικό. Οι προσεγγίσεις που ακολουθούν δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως έτοιμες λύσεις εφαρμογής, αλλά ως εργαλεία σκέψης για να κατανοηθεί γιατί η ιδέα ενός δεύτερου αστικού επιπέδου επιστρέφει σήμερα, και με ποιους όρους μπορεί να τεθεί ξανά στο προσκήνιο.

2.1 Κριτική στη μοντέρνα αρχιτεκτονική και αποδόμηση του εδάφους

30

Superstudio Η ιταλική ομάδα Superstudio, μέσα στο κλίμα της ριζοσπαστικής αρχιτεκτονικής σκέψης της δεκαετίας του 1960, επιτέθηκε στην ιδέα ότι η αρχιτεκτονική μπορεί να συνεχίσει να παράγει μορφές και αντικείμενα σαν να είναι ουδέτερη απέναντι στις κοινωνικές συνθήκες. Στο έργο Continuous Monument, η πόλη παρουσιάζεται ως ένα ατέρμον, ομοιογενές πλέγμα που διατρέχει το τοπίο και ακυρώνει την έννοια του τόπου, της κλίμακας και της διαφοράς. Το έδαφος δεν είναι πια ο φυσικός φορέας οργάνωσης της ζωής, αλλά μια αφηρημένη υποδομή, ισοδύναμη με κάθε άλλη επιφάνεια. Η συμβολή του Superstudio δεν έγκειται στο ότι πρότεινε ένα εφαρμόσιμο μοντέλο πόλης, πόλης αλλά στο ότι αποκάλυψε τα όρια του μοντέρνου αφηγήματος προόδου, υπό ο σχεδιασμός συχνά υποκαθιστά την πολιτική και συγκαλύπτει τις ανισότητες. Από αυτή την οπτική, οι επιφάνειες του κτηρίου, είτε στο έδαφος είτε ψηλότερα, μπορούν να νοηθούν ως ισοδύναμοι φορείς ζωής, εμπειρίας και σύγκρουσης. Όταν η ιεραρχία του εδάφους αποδομείται, το δώμα παύει να διαβάζεται ως τεχνικό τέλος και μπορεί να επανενταχθεί ως κομμάτι ενός συνεχούς αστικού πεδίου, όπου οι χρήσεις μετακινούνται, επανεφευρίσκονται και τίθενται υπό διαπραγμάτευση (Lang & Menking, 2003).

31

Σχήμα 1: The Continuous Monument: New York, project (1969). Σημείωση: Αναδημοσίευση από Superstudio et al., The Continuous Monument: New York, project, 1969, The Museum of Modern Art (MoMA) Collection, https://www.moma.org/collection/works/221830

Σχήμα 2: The Continuous Monument: St. Moritz Revisited, project (Perspective) (1969). Σημείωση: Αναδημοσίευση από Superstudio, Gian Piero Frassinelli, Alessandro Magris, Roberto Magris, Adolfo Natalini, & Cristiano Toraldo di Francia, The Continuous Monument: St. Moritz Revisited, project (Perspective), 1969, The Museum of Modern Art (MoMA) Collection, https://www.moma.org/collection/works/935

32

Σχήμα 3: Spatial City Project (Perspective) (1958–59). Σημείωση: Αναδημοσίευση από Yona Friedman, Spatial City Project (Perspective), 1958–59, The Museum of Modern Art (MoMA) Collection, https://www.moma.org/collection/works/104695

Σχήμα 4: Ville Spatiale, Venice Biennale (2009). Σημείωση: Αναδημοσίευση από Comoglio, G. (2020, February 25), Books, networks and spatial structures. Yona Friedman on Domus archive, Domus. https://www.domusweb.it/en/from-thearchive/gallery/2020/02/25/books-networks-and-spatial-structures-yona-friedman-on-domus. html

2.2 Ευελιξία, κινητικότητα και ανοικτή αρχιτεκτονική

33

Yona Friedman Ο Yona Friedman ανέπτυξε μια συνεκτική θεωρία γύρω από την ευελιξία και την προσαρμοστικότητα, προτείνοντας ότι η αρχιτεκτονική οφείλει να λειτουργεί ως πλαίσιο δυνατοτήτων και όχι ως κάτι το περιοριστικό. περιοριστικό Σύμφωνα με την έννοια της mobile architecture και με τις αρχές της open structure, ο χρήστης δεν είναι παθητικός αποδέκτης, αλλά ενεργός συνδιαμορφωτής: επιλέγει, μετασχηματίζει, αλλάζει. Ο ρόλος του αρχιτέκτονα μετατοπίζεται από τον απόλυτο σχεδιαστή στον δημιουργό ενός συστήματος που αντέχει τη μεταβολή (Friedman, 1958, 1975). Η σκέψη αυτή είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν μιλάμε για δώματα, επειδή το επίπεδο της οροφής επιβάλλει συχνά περιορισμούς βάρους, προσβασιμότητας και κανονισμών. Σύμφωνα με τον Friedman, ο περιορισμός δεν ακυρώνει την ιδέα, αλλά την κατευθύνει προς λύσεις ελαφρές, αναστρέψιμες και χρονικά ευέλικτες. Το δώμα μπορεί να γίνει πεδίο δοκιμής για μικρές δομές, μεταβαλλόμενες χρήσεις και συλλογικές συμφωνίες που δεν αλλοιώνουν μόνιμα το κτήριο και επιτρέπουν την εξέλιξη στον χρόνο. Έτσι η κατοίκηση αναγνωρίζεται ως διαδικασία και όχι ως στατική κατάσταση.

VΙΙI 34

Τι μας διδάσκουν οι εφαρμογές

35

Παραδείγματα στα οποία το δώμα δεν έμεινε ένα αναξιοποίητο κεφάλαιο Η πρόθεση αξιοποίησης του δώματος ως αρχιτεκτονικού και αστικού χώρου έχει εμφανιστεί από καιρό, καιρό καθώς είναι μια ιδέα που επανέρχεται διαρκώς μέσα από διαφορετικά θεωρητικά και πρακτικά πλαίσια. Στη σύγχρονη αρχιτεκτονική πρακτική, το δώμα μετασχηματίζεται από τεχνική επιφάνεια σε πεδίο πειραματισμού, κοινωνικής ζωής και συμβολικής έκφρασης. Τα ακόλουθα παραδείγματα εξετάζονται όχι ως μορφολογικά επιτεύγματα, αλλά ως διαφορετικά μοντέλα προσέγγισης της πέμπτης όψης της πόλης, με έμφαση στην χρήση, στην πρόσβαση και στη δυνατότητα μεταφοράς τους στην αθηναϊκή πραγματικότητα.

3.1 Villa Savoye Le Corbusier 36 Η Villa Savoye (στην περιοχή Poissy, 1928–1931) είναι ένα από τα πιο σαφώς υλοποιημένα παραδείγματα όπου το δώμα δεν αντιμετωπίζεται ως τεχνική στέψη του κτηρίου, κτηρίου αλλά ως αυτόνομος υπαίθριος όροφος με συγκεκριμένη χωρική οργάνωση και τρόπο χρήσης(Centre des monuments nationaux (b), 2026). Στην περίπτωση αυτή, το δώμα συνδέεται άμεσα με τη σκέψη του Le Corbusier για τα Πέντε σημεία της νέας αρχιτεκτονικής: αρχιτεκτονικής το roof garden / toit-jardin δεν είναι το πέμπτο αλλά το δεύτερο σημείο, και δηλώνει ότι η επίπεδη στέγη οφείλει να αξιοποιείται συστηματικά ως κατοικήσιμος υπαίθριος χώρος. Ο Le Corbusier διατυπώνει χαρακτηριστικά ότι το επίπεδο δώμα απαιτεί να αντιμετωπιστεί ως χώρος χρήσης, ως ταράτσα και ως κήπος οροφής (Le Corbusier & Jeanneret, 1970; Centre des monuments nationaux (c), 2026). Η φράση αυτή είναι κρίσιμη εδώ, επειδή δεν περιγράφει απλώς μια μορφολογική επιλογή (επίπεδο δώμα), αλλά μια αρχιτεκτονική υποχρέωση χρήσης: το δώμα να λειτουργεί ως ενεργός τόπος παραμονής και καθημερινότητας.

37

38

39

Στη Villa Savoye το δώμα οργανώνεται ως κρεμαστός κήπος (hanging garden) και ως σειρά από υπαίθριες ζώνες, όχι πλήρως εκτεθειμένες, αλλά οριοθετημένες από στηθαία και καμπύλες απολήξεις που δημιουργούν προστασία από τον άνεμο, σημεία στάσης και ελεγχόμενες κατευθύνσεις θέας(Centre des monuments nationaux (a), 2026). Έτσι, η υπαίθρια ζωή στο δώμα δεν προκύπτει ως παρεπόμενο, παρεπόμενο αλλά σχεδιάζεται με όρους χώρου: όρια, πορείες, σημεία προσανατολισμού και ρυθμούς κίνησης(Le Corbusier, 1923). μικροκλίματος ως υπαίθριο Παράλληλα, το δώμα λειτουργεί ως ρυθμιστής του μικροκλίματος: επίπεδο που επηρεάζει την έκθεση στον ήλιο, τη ροή του αέρα και την αίσθηση προστασίας του ανθρώπου, ενισχύοντας τη βιωματική μετάβαση από το εσωτερικό στον εξωτερικό χώρο πάνω από την κατοίκηση. Υπό αυτήν την έννοια, η περίπτωση της Villa Savoye ενδείκνυται για τη διάλεξη ως ένα πρώιμο, εμβληματικό προηγούμενο που υποδεικνύει πώς το δώμα μπορεί να σχεδιαστεί ως λειτουργικός χώρος και όχι ως υπόλοιπο της οικοδομής, κάτι που αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν συζητάμε για το δυναμικό των δωμάτων στην πυκνή αστική συνθήκη.

3.2 Rooftop Remodeling Falkestrasse Coop Himmelb(I)au 40 Η παρέμβαση του αρχιτεκτονικού γραφείου Coop Himmelb(l)au στο δώμα κτηρίου γραφείων στη Falkestrasse της Βιέννης αποτελεί ένα από τα πρώτα εμβληματικά παραδείγματα ριζοσπαστικής προσθήκης σε ιστορικό αστικό περιβάλλον. Το έργο, γνωστό ως Rooftop Remodeling Falkestrasse, υλοποιήθηκε το 1988 και θεωρείται διεθνώς το πρώτο κατασκευασμένο δείγμα αποδομητικής αρχιτεκτονικής (Coop Himmelb(l)au, 1988). Η προσθήκη δύο νέων επιπέδων στο δώμα, συνολικής επιφάνειας περίπου 400 τ.μ., εξυπηρετεί επαγγελματικές χρήσεις γραφείων και χώρων συσκέψεων, με δυνατότητα μελλοντικής μετατροπής σε κατοικία. Η πρόσβαση οργανώνεται εσωτερικά μέσω του υπάρχοντος κατακόρυφου πυρήνα, ενσωματώνοντας τη νέα κατασκευή στο λειτουργικό σύστημα του κτηρίου. Παρά τον ιδιωτικό χαρακτήρα της χρήσης, η επέμβαση αποκτά ισχυρό δημόσιο αποτύπωμα λόγω της έντονης μορφής της(Coop Himmelb(l) au, 1988). Αισθητικά, η προσθήκη λειτουργεί ως παρασιτικός όγκος που αμφισβητεί συνειδητά τη μορφολογική συνέχεια της στέγης, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις αλλά και θεωρητική συζήτηση. Η επιτυχία του έργου δεν έγκειται στη δημιουργία δημόσιου χώρου, αλλά στη δήλωση ότι το δώμα μπορεί να αποτελέσει πεδίο αρχιτεκτονικής έκφρασης και αστικής χειρονομίας.

Σχήμα 5: Rooftop remodelling, Falkestrasse, Coop Himmelb(l)au. Σημείωση: Αναδημοσίευση από Ravenscroft, T. (2022, May 9), Coop Himmelb(l)au’s Falkestrasse rooftop extension deconstructivism, Dezeen, https://www.dezeen.com/2022/05/09/coophimmelblaus-falkestrasse-rooftop-extension-deconstructivism/

17

Σχήμα 6: Rooftop remodelling, Falkestrasse, Coop Himmelb(l)au. Σημείωση: Αναδημοσίευση από Ravenscroft, T. (2022, May 9), Coop Himmelb(l)au’s Falkestrasse rooftop extension deconstructivism, Dezeen, https://www.dezeen.com/2022/05/09/coophimmelblaus-falkestrasse-rooftop-extension-deconstructivism/

3.3 Diane von Furstenberg Studio/Residence WORKac 42 Το έργο του αρχιτεκτονικού γραφείου WORKac για το Diane von Furstenberg Studio/Residence στο Meatpacking District λειτουργεί ως ένα υβριδικό μοντέλο όπου το δώμα δεν συνιστά απλώς μια κατασκευαστική ολοκλήρωση, αλλά την κορύφωση μιας κατακόρυφης οργάνωσης ζωής: στο ίδιο κτήριο συμπλέκονται εμπορικές χρήσεις υψηλής προβολής, χώροι εκδηλώσεων και επίδειξης, καθώς και χώροι εργασίας, ενώ στην ανώτερη στάθμη καταλήγει ένα ιδιωτικό επίπεδο κατοίκησης που συνδυάζει προνόμια, θέα και απομόνωση (ArchDaily, 2008). Η απόδοση της κορυφής είναι χαρακτηριστική: η αδαμάντινη γυάλινη προσθήκη στο δώμα γίνεται αστικό σήμα, και μηχανισμός, καθώς υπόδηλωνει καθαρά τη σύγχρονη ζωή πίσω από τις διατηρητέες όψεις αντί να την κρύβει, εντείνοντας τη διαλεκτική παλιού–νέου που η ίδια η πόλη ως θεσμικό πλαίσιο απαιτεί σε μια ιστορική περιοχή όπως το Gansevoort Market Historic District (ArchDaily, 2008). Έτσι το δώμα δεν είναι απλώς ένα ακριβό ρετιρέ, αλλά μια αρχιτεκτονική θέση ισχύος: εκεί συγκεντρώνεται το πιο ποιοτικό κεφάλαιο του κτιρίου (φως, αέρας, οπτικό πεδίο), μετατρέποντας το δώμα σε ουσιαστικό συντελεστή της εμπειρίας και όχι σε προσθήκη πολυτέλειας. Το κρίσιμο στοιχείο είναι πως το έργο οργανώνει την κατακόρυφη εμπειρία μέσω ενός ενιαίου χωρικού άξονα φωτός και κίνησης: η εμβληματική σκάλα stairdelier χαράζει μια διαγώνια τομή μέσα στο σώμα του κτιρίου και λειτουργεί σαν αγωγός που συλλέγει και διανέμει φυσικό φως προς τα βαθύτερα επίπεδα, συνδέοντας τις επιμέρους λειτουργίες σε μία συνεχόμενη αφήγηση ανόδου (ArchDaily, 2008). Η χρήση ηλιοστατικών κατόπτρων (heliostat mirrors) που κατευθύνουν το φως κατά μήκος της σκάλας, καθώς και τη διάχυση μέσω χιλιάδων κρυστάλλων Swarovski, καταδεικνύει με ακρίβεια πως το δώμα εδώ δεν διατηρεί μόνο το προνόμιο της θέσης του, αλλά συνιστά και ένα τεχνολογικά ενορχηστρωμένο περιβαλλοντικό εργαλείο το οποίο επηρεάζει το σύνολο του κτιρίου (ArchDaily, 2008; Haskell, 2017). Με αυτήν τη λογική, το δώμα γίνεται χωρικός μηχανισμός που παράγει ποιότητα και νοηματοδότηση για όλα τα επίπεδα: καθορίζει ρυθμούς, οπτικές φυγές, κενά διπλού ύψους και τρόπους χρήσης που επιτρέπουν μετασχηματισμούς (εργασία, εκδήλωση, κατοίκηση) μέσα στον ίδιο κατακόρυφο οργανισμό (ArchDaily, 2008).

Σχήμα 7: Inside Diane von Furstenberg's Home in Manhattan (2016) Σημείωση: Αναδημοσίευση από Haskell, R. (2016, November 22), Inside Diane von Furstenberg's Home in Manhattan, Architectural Digest (φωτογραφία: François Halard). https://www. architecturaldigest.com/gallery/diane-von-furstenberg-new-york-apartment-slideshow

17

44 Σχήμα 8: Examples from the catalogue: filling in a pitched roof; a Terrace Building; and rentable rooftop workspaces/guest rooms. Σημείωση: Αναδημοσίευση από Irene Start (2021, May 31), So much more is possible on our rooftops than we all think, MVRDV Stack Magazine, https://www.mvrdv.com/stack-magazine/3878/ rotterdam-rooftop-catalogue-interview

Σχήμα 9: Examples from the catalogue: a city stage/event plaza; a sports stadium; and community workshops. Σημείωση: Αναδημοσίευση από Irene Start (2021, May 31), So much more is possible on our rooftops than we all think, MVRDV Stack Magazine, https://www.mvrdv.com/stack-magazine/3878/ rotterdam-rooftop-catalogue-interview

Σχήμα 10: Examples from the catalogue: a vertical park; a bee rooftop; and an overhanging vertical addition with intermediate park layer. Σημείωση: Αναδημοσίευση από Irene Start (2021, May 31), So much more is possible on our rooftops than we all think, MVRDV Stack Magazine, https://www.mvrdv.com/stack-magazine/3878/ rotterdam-rooftop-catalogue-interview

3.4 Rooftop Catalogue & Rooftop Interventions MVRDV 45 Η προσέγγιση του αρχιτεκτονικού γραφείου MVRDV του Ρότερνταμ μετατοπίζει την περίπτωση του δώματος από μεμονωμένη αρχιτεκτονική πράξη σε συστηματικό αστικό εργαλείο. Το Rooftop Catalogue (MVRDV, 2021), που αναπτύχθηκε σε συνεργασία με τον Δήμο του Ρότερνταμ, καταγράφει 130 30 πιθανές χρήσεις δωμάτων, δωμάτων αντιμετωπίζοντας τις οροφές ως εφεδρικό αστικό έδαφος. Η λογική του καταλόγου βασίζεται στην παραδοχή ότι οι σύγχρονες πόλεις διαθέτουν τεράστιες ανεκμετάλλευτες επιφάνειες καθ΄ ύψος, οι οποίες μπορούν να συμβάλουν στην αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης, της έλλειψης δημόσιου χώρου και της ενεργειακής μετάβασης. Οι προτάσεις περιλαμβάνουν πράσινες στέγες, κοινωνικούς κήπους, χώρους άθλησης, πολιτιστικές υποδομές και ενεργειακές εγκαταστάσεις.

Σχήμα 11: So much more is possible on our rooftops than we all think (2021). Σημείωση: Αναδημοσίευση από Irene Start (2021, May 31), So much more is possible on our rooftops than we all think, MVRDV Stack Magazine, https://www.mvrdv.com/stack-magazine/3878/ rotterdam-rooftop-catalogue-interview

Παράλληλα, το γραφείο MVRDV έχει υλοποιήσει προσωρινές και μόνιμες παρεμβάσεις που δοκιμάζουν στην πράξη αυτές τις ιδέες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το The Podium (2022): μια προσωρινή κατασκευή που έκανε προσβάσιμη την οροφή του Het Nieuwe Instituut μέσω εξωτερικής κλίμακας 143 σκαλιών, μετατρέποντας το δώμα σε υπερυψωμένο σημείο συνάντησης και πολιτισμού, με θέα στην πόλη και πρόγραμμα δημόσιων δράσεων (συναυλιών, δραστηριοτήτων κ.ά.) στο πλαίσιο του Rotterdam Architecture Month. Αντίστοιχα, δράσεις όπως η Rotterdam Rooftop Walk και οι Rotterdam Rooftop Days ανέδειξαν τη δυνατότητα δικτύωσης δωμάτων και τη συλλογική εμπειρία της πόλης από ψηλά, μετακινώντας την ταράτσα από ιδιωτικό υπόλειμμα σε αστική εμπειρία με πρόσβαση.

46 Η αξία αυτών των παρεμβάσεων δεν έγκειται μόνο στη χρήση των δωμάτων, αλλά στη δημόσια πρόσβαση και στη σταδιακή αλλαγή αντίληψης των κατοίκων. Το δώμα γίνεται ορατό, προσβάσιμο και κοινωνικά αποδεκτό.

Σχήμα 12: The Podium (2022). Σημείωση: Αναδημοσίευση από MVRDV, The Podium, 2022 (φωτογραφία: Ossip van Duivenbode), https://www.mvrdv.com/projects/878/the-podium Σχήμα 13: The Podium (2022). (εικόνα δεξιά) Σημείωση: Αναδημοσίευση από MVRDV, The Podium, 2022 (φωτογραφία: Ossip van Duivenbode), https://www.mvrdv.com/projects/878/the-podium

17

ΙΧ 48

Αθήνα: Ταράτσες Ιδιοκτησία Ανισότητες Κλίμα

4.1 Η Αρχιτεκτονική της νέας επέκτασης Αν το δώμα πρόκειται να αναγνωριστεί ως νέο αστικό επίπεδο, τότε δεν αρκεί να μιλάμε μόνο για πρόσβαση, περιβάλλον ή κοινωνικές χρήσεις. Αναπόφευκτα, ερχόμαστε στο πιο δύσκολο και πιο αθηναϊκό ερώτημα: πώς θα φαίνεται αυτό το δεύτερο επίπεδο και τι θα σημαίνει για την εικόνα της πόλης. Γιατί η Αθήνα δεν είναι μόνο το άθροισμα των δρόμων της, είναι και το άθροισμα των κορυφών της. Και σήμερα αυτές οι κορυφές, τις περισσότερες φορές, μοιάζουν με τεχνικές απολήξεις και όχι με ολοκληρωμένο αρχιτεκτονικό μέτωπο. Η συζήτηση αυτή αφορά μια παλιά υπόσχεση της μοντέρνας αρχιτεκτονικής: την πέμπτη όψη, την ιδέα ότι η στέγη δεν είναι υπόλοιπο αλλά ενεργός τόπος, ικανός να επιστρέψει ως έδαφος στον κάτοικο. Όμως στην αθηναϊκή πολυκατοικία το δώμα σπάνια κατέστη αστικός χώρος, χώρος και ακόμη πιο σπάνια απέκτησε συνεκτική μορφή. Έτσι, όταν σήμερα μιλάμε για αξιοποίηση, δεν μιλάμε μόνο για μια νέα χρήση. Μιλάμε για το αν η πόλη μπορεί να αποκτήσει έναν δεύτερο ορίζοντα που να μην μοιάζει με μηχανολογικό παζλ.

49

Εδώ εμφανίζεται το κρίσιμο δίλημμα της αρχιτεκτονικής γλώσσας, χωρίς να υπάρχει μία σωστή απάντηση.

50

Πρώτον η συνέχεια: ένα νέο επίπεδο που επιχειρεί Πρώτον, να σβήσει μέσα στη μάζα της πολυκατοικίας, σαν να ήταν πάντα εκεί. Το πλεονέκτημα είναι η ηρεμία, η αποφυγή επίδειξης, η πιθανότητα να γίνει κοινωνικά αποδεκτό σε μια πόλη που κουράστηκε από το οπτικό χάος. Το μειονέκτημα είναι ο κίνδυνος να αναπαραχθεί η ίδια αδιαφορία που έκανε το δώμα αόρατο. Δεύτερον η αντίθεση: ένα επίπεδο που δηλώνει καθαρά Δεύτερον, ότι είναι νέο. Πλεονέκτημα, η ανάδειξη του δώματος ως πεδίου αρχιτεκτονικής πρόθεσης. Μειονέκτημα, ο κίνδυνος να γεννηθεί μια ακόμη στρώση θορύβου, μια νέα αισθητική άναρχης προσθήκης. Τρίτον η ήπια διαφοροποίηση: όχι μίμηση, όχι Τρίτον, σύγκρουση, αλλά μια νηφάλια διακριτότητα. Κερδίζει σε αναγνωρισημότητα και ταυτόχρονα μπορεί να λειτουργήσει ως κανόνας αντί για εξαίρεση, αν ποτέ η ιδέα κλιμακωθεί.

Η αθηναϊκή πραγματικότητα όμως θέτει δύο πολύ συγκεκριμένα ζητήματα μορφής που δεν είναι θεωρητικά, είναι γεωμετρικά. Το πρώτο είναι οι μεσοτοιχίες: τα δώματα της Αθήνας δεν είναι ένα ενιαίο πλάτωμα, αλλά μεσοτοιχίες μια ακολουθία ορίων, τυφλών τοίχων και απολήξεων που παράγουν μικρά φαράγγια και στενές ζώνες σκιάς. Το δεύτερο είναι η ασυνέχεια ύψους: η πόλη δεν έχει ομοιόμορφη στάθμη, έχει ένα κυματιστό ανάγλυφο από διαφορετικές εποχές, διαφορετικούς συντελεστές, διαφορετικές κοπές της πολυκατοικίας. Άρα το δεύτερο επίπεδο δεν θα είναι ποτέ ένα ομοιόμορφο, συνεχές επίπεδο. επίπεδο Θα είναι ένα μωσαϊκό, και η μορφή του θα πρέπει να αντέξει την ιδέα του μωσαϊκού χωρίς να γίνει τυχαία. Στην κλίμακα της πόλης, αυτό μεταφράζεται σε ένα ακόμη ερώτημα: τι θα βλέπει κανείς από ψηλά. ψηλά Η Αθήνα ήδη βιώνει έντονα το φαινόμενο της θερμικής νησίδας, με ισχυρή νυχτερινή ένταση. Η συζήτηση για πράσινα δώματα, σκίαση και υλικά υψηλής ανακλαστικότητας δεν είναι μόνο περιβαλλοντική. Είναι και αισθητική, αισθητική γιατί αλλάζει το χρώμα, την υφή και την αναπνοή του ορίζοντα της πόλης. Όμως χρειάζεται προσοχή: ο στόχος δεν είναι να σηκώσουμε έναν ακόμη όροφο, ούτε να φορτώσουμε το δώμα με μια μόνιμη υπερκατασκευή που θα γεννήσει νέα πολεοδομική πίεση. Το ερώτημα είναι πιο λεπτό: πώς μια επιφάνεια που σήμερα είναι τεχνικό τέλος μπορεί να γίνει αρχιτεκτονικό ξεκίνημα. Πώς η κορυφή της πολυκατοικίας μπορεί να αποκτήσει επιτέλους πρόσωπο, χωρίς να γίνει επίδειξη.

Ίσως, τελικά, η μορφή του δεύτερου επιπέδου στην Αθήνα να μην κριθεί από το εντυπωσιακό, αλλά από το αν θα μπορέσει να γίνει συλλογικά αναγνωρίσιμη: να μοιάζει με κάτι που ανήκει στην πόλη, όχι με κάτι που προστέθηκε πάνω της.

51

4.2 Περιβαλλοντικά και Βιοκλιματικά οφέλη

52 Η αξιοποίηση των δωμάτων έχει καθοριστική σημασία για την περιβαλλοντική ανθεκτικότητα της Αθήνας. Η πόλη αντιμετωπίζει έντονα το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας, με θερμοκρασιακές διαφορές έως και 5°C μεταξύ κέντρου και περιφέρειας (Giannaros et al., 2013). Τα δώματα, και ιδιαίτερα οι πράσινες στέγες, στέγες μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη μείωση αυτού του φαινομένου (Rowe, 2011). Μελέτες δείχνουν ότι η εκτεταμένη εφαρμογή φυτεμένων δωμάτων θα μπορούσε να μειώσει τη θερινή θερμοκρασία της πόλης έως και 3°C, περιορίζοντας παράλληλα την ενεργειακή κατανάλωση για ψύξη (Μηλιάδη, 2010). Σε επίπεδο κτηρίου, τα οφέλη περιλαμβάνουν βελτιωμένη θερμομόνωση, μείωση ενεργειακού κόστους και αύξηση της άνεσης στους ανώτερους ορόφους. Το πιλοτικό έργο στον Πανελλήνιο καταδεικνύει εξοικονόμηση ενέργειας έως και 50%, καθώς και σημαντική συγκράτηση ομβρίων υδάτων (Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, 2025). Επιπλέον, τα δώματα μπορούν να ενισχύσουν την αστική βιοποικιλότητα. Ακόμη και μικρής κλίμακας φυτεύσεις δημιουργούν βιότοπους για έντομα και πουλιά, συμβάλλοντας στη βελτίωση της οικολογικής ισορροπίας. Παραδείγματα αστικών λαχανόκηπων σε ταράτσες, όπως στους Αμπελόκηπους, δείχνουν ότι τα δώματα μπορούν να φιλοξενήσουν παραγωγικές και οικολογικές χρήσεις, ακόμα και σε ιδιωτικό επίπεδο. Ο Δήμος Αθηναίων έχει αναγνωρίσει τη σημασία αυτών των παρεμβάσεων, υλοποιώντας προγράμματα πράσινων στεγών σε σχολικά συγκροτήματα και δημόσια κτίρια. Οι δράσεις αυτές λειτουργούν όχι μόνο περιβαλλοντικά αλλά και παιδαγωγικά, ενισχύοντας την περιβαλλοντική συνείδηση των κατοίκων.

53

Σχήμα 14: Stavros Niarchos Cultural Center and Park, Athens (2008 έως 2016). Σημείωση: Προσαρμογή από Deborah Nevins and Associates, Stavros Niarchos Cultural Center and Park, (φωτογραφία: [Pernille Loof]), https://www.dnalandscape.com/athens.html

4.3 Το δώμα στην καθημερινή ζωή και στις κοινωνικές σχέσεις της Αθήνας

54 Τα επίπεδα δώματα αποτελούν διαχρονικό χαρακτηριστικό της αθηναϊκής πολυκατοικίας. Ιστορικά, λειτούργησαν ως προέκταση του ιδιωτικού και συλλογικού χώρου, φιλοξενώντας καθημερινές πρακτικές, κοινωνικές συναναστροφές και εποχιακές δραστηριότητες. Μαρτυρίες και μελέτες δείχνουν ότι οι ταράτσες υπήρξαν τόποι επικοινωνίας, χαλάρωσης και κοινών εμπειριών, προσφέροντας μια αίσθηση ελευθερίας πάνω από τον πυκνό αστικό ιστό. Στη σύγχρονη Αθήνα, ωστόσο, το δώμα έχει σε μεγάλο βαθμό απολέσει αυτόν τον ρόλο. Όπως επισημαίνει η Ανθή Βάββα: τα περισσότερα δώματα παραμένουν σήμερα υπολειμματικοί χώροι, χωρίς σχεδιασμό και κοινωνική λειτουργία, περιορισμένοι σε τεχνικές ή βοηθητικές χρήσεις. Η απουσία πρόθεσης και φροντίδας έχει αποκόψει τους κατοίκους από έναν δυνητικά πολύτιμο χώρο συλλογικότητας (Βάββα Ανθή, 2021). Παρά ταύτα, έρευνες και πρακτικές δείχνουν ότι η επαναδραστηριοποίηση των δωμάτων μπορεί να έχει άμεσο κοινωνικό όφελος. Σε περιπτώσεις όπου οι ένοικοι διαμόρφωσαν από κοινού τις ταράτσες τους ως χώρους συνάντησης συνάντησης, κήπους ή ζώνες αναψυχής, αναψυχής παρατηρήθηκε ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και της καθημερινής επαφής. Η ιδέα της γειτονιάς των δωμάτων, όπως αναπτύσσεται από τις Κυριακίδου και Καμπούρη (2023), προτείνει τη σύνδεση πολλαπλών ταρατσών σε επίπεδο οικοδομικού τετραγώνου, δημιουργώντας ένα νέο, υπέργειο δίκτυο συλλογικών χώρων. Το δώμα επανεμφανίζεται έτσι ως χώρος καθημερινής κοινωνικότητας, ικανός να αποκαταστήσει μορφές επαφής που έχουν χαθεί στο επίπεδο του δρόμου.

55

Σχήμα 15: Ermou 18 Beyond The Horizon, rooftop bar στην Αθήνα. Σημείωση: Αναδημοσίευση από Shisha Break (n.d.), Shisha in Athens: Ermou 18 Beyond The Horizon, https://shishabreak.gr/athens/ syntagma/ermou-18-beyond-thehorizon/

Σχήμα 16: Θέα της Ακρόπολης από το θερινό Cine Paris (2025). Σημείωση: Αναδημοσίευση από Πουλοπούλου, Κ. (2025, 26 Απριλίου), Ανοίγει το θερινό Cine Paris: Με επιλεγμένες ταινίες, το ωραιότερο ηλιοβασίλεμα και θέα Ακρόπολη [πρόγραμμα], iefimerida. gr, https://www.iefimerida.gr/politismos/anoigei-cine-paris-me-epilegmenes-tainies

56

Σχήμα 17: Κυψέλη: Πιλοτικό φυτεμένο δώμα στον Πανελλήνιο (2025). Σημείωση: Προσαρμογή από Μπαθρέλλου, Μ. (2025, 13 Μαρτίου), Κυψέλη: Πιλοτικό φυτεμένο δώμα στον Πανελλήνιο, Ecozen, https://ecozen.gr/2025/03/kypseli-pilotiko-fytemeno-doma-stonpanellinio/

Σχήμα 18: Η ταράτσα του Βίος. Σημείωση: Προσαρμογή από Παρασίδη, Ζ. (2021, 22 Απριλίου), Αρχιτεκτονική στις ταράτσες της Αθήνας, LiFO (φωτογραφία: Μαριάνα Μπίστη), https://www.lifo.gr/culture/design/arhitektonikistis-taratses-tis-athinas

4.4 Συλλογικά και συνεταιριστικά μοντέλα πρόσβασης στα δώματα

Απέναντι σε αυτόν τον κίνδυνο, αναδεικνύονται συλλογικά μοντέλα διαχείρισης των δωμάτων που προτείνουν μια εναλλακτική αντίληψη: το δώμα ως κοινός πόρος. Στην Αθήνα, αν και τα παραδείγματα παραμένουν περιορισμένα, εμφανίζονται πρωτοβουλίες που δείχνουν τη δυναμική αυτής της προσέγγισης. Η δράση #TheAthensWeNeed αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα συλλογικής επανάκτησης δώματος, όπου μια ταράτσα μετατράπηκε σε κοινόχρηστο λαχανόκηπο με τη συμμετοχή εθελοντών. Η πρωτοβουλία αυτή λειτούργησε τόσο ως πράσινη υποδομή όσο και ως χώρος κοινωνικής συνεύρεσης, ενισχύοντας το αίσθημα κοινότητας. Παρόμοια, σε ορισμένες πολυκατοικίες οι ένοικοι αξιοποιούν συλλογικά τις ταράτσες ως χώρους αναψυχής ή πρασίνου, αναδιαμορφώνοντας τις σχέσεις συνιδιοκτησίας. Σε δημόσιο επίπεδο, ιδιαίτερη σημασία έχει το πιλοτικό φυτεμένο δώμα στον Πανελλήνιο ΓΣ στην Κυψέλη. Το έργο αυτό, με πρωτοβουλία του ΥΠΕΝ, μεταμόρφωσε μια ταράτσα σε κοινόχρηστο πράσινο χώρο για τη γειτονιά, επιβεβαιώνοντας ότι τα δώματα μπορούν να λειτουργήσουν ως υπερυψωμένες δημόσιες πλατείες. Η παρέμβαση αυτή ενσωματώνει την ιδέα της συλλογικής ωφέλειας, τόσο περιβαλλοντικά όσο και κοινωνικά (Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, 2025). Θεσμικά, υπάρχουν ήδη εργαλεία που μπορούν να υποστηρίξουν τέτοιες δράσεις, όπως τα κίνητρα του ΝΟΚ για φυτεμένα δώματα ή τα προγράμματα συμμετοχικού προϋπολογισμού του Δήμου Αθηναίων. Ωστόσο, απαιτείται συστηματικότερη πολιτική βούληση ώστε τα συλλογικά δώματα να πάψουν να αποτελούν εξαίρεση και να ενταχθούν σε έναν ευρύτερο αστικό σχεδιασμό (Δήμος Αθηναίων, 2022).

57

4.5 Κάθετος κοινωνικός διαχωρισμός και ο κίνδυνος μιας νέας αστικής ελίτ του ύψους

58

Η συζήτηση για την αξιοποίηση των δωμάτων στην Αθήνα δεν μπορεί να αποκοπεί από τη μακρά ιστορία κοινωνικού διαχωρισμού που έχει ενσωματωθεί στην ίδια τη δομή της πολυκατοικίας. Η μεταπολεμική ανάπτυξη μέσω της αντιπαροχής παρήγαγε μια χαρακτηριστική κάθετη ιεραρχία κατοίκησης, κατοίκησης όπου οι ανώτεροι όροφοι συγκέντρωσαν σταδιακά καλύτερες συνθήκες φωτισμού, αερισμού, θέας και ησυχίας. Τα ποιοτικά αυτά χαρακτηριστικά δεν είναι απλώς αισθητικά πλεονεκτήματα, αλλά καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό την καθημερινή εμπειρία της πόλης. Μελέτες του Athens Social Atlas (2015) καταγράφουν σαφή διαφοροποίηση κοινωνικών και οικονομικών χαρακτηριστικών ανά όροφο κατοικίας, επιβεβαιώνοντας ότι η κοινωνική ανισότητα στην Αθήνα δεν εκφράζεται μόνο οριζόντια στον αστικό ιστό αλλά και κατακόρυφα. Το δώμα, ως το ανώτατο επίπεδο του κτηρίου, εντάσσεται δομικά σε αυτήν τη λογική. Παρότι από νομική άποψη αποτελεί κοινόχρηστο τμήμα, τμήμα στην πράξη συχνά αντιμετωπίζεται ως προέκταση των ανώτερων κατοικιών ή παραμένει μη προσβάσιμο για το σύνολο των ενοίκων. Η σχετική νομολογία, συμπεριλαμβανομένων αποφάσεων του Αρείου Πάγου, επιβεβαιώνει ότι η πρόσβαση στο κοινόχρηστο δώμα δεν μπορεί να στερηθεί χωρίς ειδική συμφωνία. Ωστόσο, το γεγονός ότι τέτοια ζητήματα καταλήγουν επανειλημμένα σε δικαστική επίλυση αναδεικνύει μια βαθύτερη ασυνέχεια ανάμεσα στη θεσμική πρόβλεψη και στην κοινωνική πρακτική της πόλης (Aϊδίνης, 2020). Στο πλαίσιο αυτό, η ιδέα του δώματος ως νέου αστικού χώρου και, ακόμη περισσότερο, ως δεύτερου επιπέδου πόλης, ενέχει έναν ουσιώδη κίνδυνο. Ο κίνδυνος αυτός δεν αφορά τις υφιστάμενες εμπορικές ή τουριστικές χρήσεις των ταρατσών, αλλά το ενδεχόμενο ο κατακόρυφος αυτός μετασχηματισμός να αναπαράγει τις ίδιες ανισότητες που ήδη χαρακτηρίζουν το έδαφος της πόλης. Αν η Αθήνα επιχειρήσει να συγκροτήσει ένα νέο αστικό επίπεδο πάνω από τα κτήριά της χωρίς σαφές κοινωνικό και θεσμικό πλαίσιο, τότε το επίπεδο αυτό κινδυνεύει να εξελιχθεί σε χώρο προνομίου.

Εδώ αναδύεται μία ριψοκίνδυνη εκδοχή του όλου εγχειρήματος, η οποία αφορά την ίδια την ιδέα της κατακόρυφης πόλης και την πιθανότητα να παρουσιαστεί ως συλλογική πρόοδος μια χωρική αναδιάρθρωση που, στην πράξη, θα αφορά λίγους. Να μιλά κανείς για ένα νέο επίπεδο αστικής ζωής, ενώ γνωρίζει ότι η πρόσβαση σε αυτό θα εξαρτάται από παράγοντες όπως η ιδιοκτησία και το εισόδημα. Να υπόσχεται φως, αέρα και θέα ως κοινά αγαθά, ενώ αυτά θα παραμένουν συστηματικά συγκεντρωμένα σε συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες. Σε μια τέτοια εκδοχή, η πόλη δεν διορθώνει τις ανισότητές της, αλλά τις μεταθέτει απλώς σε μεγαλύτερο ύψος. ύψος Κάποιοι θα συνεχίσουν να βιώνουν την Αθήνα από πάνω, με εποπτεία, δροσιά και απόσταση από τον θόρυβο και τη θερμική επιβάρυνση, ενώ άλλοι θα παραμένουν εγκλωβισμένοι σε χαμηλά, πυκνά και περιβαλλοντικά επιβαρυμένα επίπεδα. Ο διαχωρισμός αυτός δεν θα είναι πλέον μόνο κοινωνικός ή οικονομικός, αλλά χωρικά ενσωματωμένος στον ίδιο τον κατακόρυφο σχεδιασμό της πόλης. Υπό αυτήν την έννοια, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν το δώμα μπορεί να μετατραπεί σε νέο αστικό χώρο, αλλά με ποιους όρους. όρους Αν δεν τεθούν εξαρχής μηχανισμοί ισότητας πρόσβασης, συλλογικής διαχείρισης και κοινωνικής λογοδοσίας, τότε το όραμα ενός εξισωτικού δεύτερου επιπέδου πόλης κινδυνεύει να καταλήξει στη διαμόρφωση μιας νέας μορφής αστικής ελίτ του ύψους. Η πρόκληση για την Αθήνα είναι να αποφύγει αυτήν την εξέλιξη και να επανανοηματοδοτήσει το δώμα όχι ως έναν χώρο εξάσκησης προνομίων, αλλά ως κοινό αγαθό, ικανό να λειτουργήσει προς όφελος της ευρύτερης αστικής κοινωνίας.

59

Η ανισότητα του ύψους δεν είναι μόνο πολεοδομικό ή κοινωνιολογικό σχήμα· είναι και ένα πολιτισμικό μοτίβο που η πόλη το αφηγείται ξανά και ξανά, συχνά πιο καθαρά μέσα από τη μυθοπλασία. Στον κινηματογράφο, το κτίριο γίνεται διάγραμμα εξουσίας: όσο ανεβαίνεις, τόσο καθαρίζει ο αέρας, πλαταίνει η θέα και αδειάζει ο θόρυβος· όσο κατεβαίνεις, τόσο πυκνώνει η υγρασία, η έλλειψη φωτός και η αίσθηση ότι η ζωή σου είναι κάτω από τη ζωή των άλλων.

60

Parasite Στο Parasite (Βοng, 2019;Bedingfield, 2020), η κοινωνική απόσταση αποδίδεται σχεδόν κυριολεκτικά ως υψομετρική διαφορά: μια οικογένεια ημι-υπόγεια, μια άλλη σε μια κατοικία που λούζεται στο φως. Η ταινία χρησιμοποιεί τη μετακίνηση, τα σκαλιά, τις καθόδους, τις ανόδους, ως μηχανισμό αφήγησης της τάξης: δεν μετακινούνται απλώς στο χώρο, μετακινούνται στην ιεραρχία. Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμα και η ίδια η σκηνογραφία/χωροθέτηση του σπιτιού σχεδιάστηκε ώστε η κάθετη εμπειρία (άνω/κάτω) να λειτουργεί σαν κοινωνικός κώδικας.

Σχήμα 19: Parasite (2019), αφίσα ταινίας. Σημείωση: Αναδημοσίευση από Gateway Film Center (n.d.), Parasite (2019), https:// gatewayfilmcenter.org/movies/parasite-2019/

High- Rise Στο High-Rise (Wheatley, 2015; Βarnes, 2015), η πολυκατοικία καθίσταται ένας μικρόκοσμος όπου η κοινωνική διαστρωμάτωση οργανώνεται ανά όροφο: οι καλοστεκούμενοι χαμηλά, οι πλούσιοι στη μέση, οι υπερ-πλούσιοι στην κορυφή, μια κάθετη ταξική τομή που δεν χρειάζεται καν πόλη για να υπάρξει, γιατί η ίδια η κατασκευή αρκεί για να παραγάγει καθεστώς. Το ύψος δεν είναι απλώς προνόμιο, είναι μηχανισμός που διαμορφώνει συμπεριφορές και δικαιώματα.

Σχήμα 20: Στιγμιότυπο από την ταινία High Rise με τον Tom Hiddleston (2016). Σημείωση: Αναδημοσίευση από Wainwright, O. (2016, March 13), A long way down: the nightmare of J. G. Ballard’s towering vision, The Guardian, https://www.theguardian.com/artanddesign/2016/ mar/13/high-rise-jg-ballard-towering-vision-film-tom-hiddleston

61

Metropolis Και πολύ πριν από όλα αυτά, το Metropolis (Lang,1927) χαράζει το αρχετυπικό δίπολο: οι πάνω της μητρόπολης ζουν στο φως και στη λάμψη, οι κάτω εργάζονται υπόγεια για να κινείται η πόλη. Η κατακόρυφη οργάνωση δεν παρουσιάζεται ως ουδέτερη τεχνική λύση, αλλά ως χωρική γλώσσα ανισότητας ένας κόσμος που χωρίζεται σε επίπεδα όπως χωρίζεται σε τάξεις.

62

Σχήμα 21: Metropolis (1927), αφίσα ταινίας. Σημείωση: Αναδημοσίευση από IMDb (n.d.), Metropolis (1927), https://www.imdb.com/title/ tt0017136/

Αν αυτά τα παραδείγματα σχετίζονται τόσο έντονα με το θέμα των δωμάτων, είναι επειδή υπενθυμίζουν κάτι κρίσιμο: όταν η πόλη αποκτά δεύτερο επίπεδο ζωής, δεν είναι αυτονόητο ότι αυτό το επίπεδο θα είναι κοινό. Μπορεί να γίνει χώρος ανακούφισης και συλλογικής ανάσας ή να γίνει η πιο κομψή μορφή αποκλεισμού: μια πόλη-μπαλκόνι για λίγους και μια πόλη-υπόγειο για τους πολλούς.

Το ζητούμενο δεν είναι η έλλειψη δωμάτων, αλλά η απουσία του πρώτου βήματος που θα τα καταστήσει κοινό τόπο στη συλλογική φαντασία

Σχήμα 22: Γράφημα 3: Ιδιοκατοίκηση και ενoικίαση Σημείωση: Αναδημοσίευση από Κουτουμάνου, Α. (2018, Δεκέμβριος), Χρήση και κατοχή διαμερισμάτων στην αθηναϊκή πολυκατοικία της αντιπαροχής, Athens Social Atlas, https://doi. org/10.17902/20971.84

63

Χ 64

Ένα νέο επίπεδο Όρaμα ή προνόμιο

5.1 Η περίπτωση της Αθήνας Η επαναφορά της συζήτησης για το δώμα δεν αποτελεί απλώς μια νέα θεωρητικολογία, αλλά συνιστά αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αναλύεται η πόλη. Η αδράνεια ως προς την αξιοποίηση των δωμάτων σχετίζεται άμεσα με το ότι ο αστικός σχεδιασμός παρέμενε εγκλωβισμένος στο οριζόντιο επίπεδο, ενώ οι σημερινές πιέσεις απαιτούν να γίνει αντιληπτή η πόλη ως πολυεπίπεδο σύστημα. Η υπερπύκνωση, η έλλειψη ελεύθερων χώρων και η κλιματική κρίση καθιστούν αναγκαία την αναζήτηση λύσεων μέσα στον ήδη δομημένο ιστό, ενώ η ωρίμανση ως προς τη χρήση ελαφρών υλικών, προκατασκευής και modular συστημάτων ενισχύει τη δυνατότητα παρεμβάσεων αναστρέψιμων και χρονικά προσαρμόσιμων. Ως προς το θεωρητικό υπόβαθρο του κεφαλαίου, η συμβολή του Yona Friedman λειτουργεί σαν κλειδί για την αθηναϊκή εφαρμογή, επειδή μετατοπίζει το ενδιαφέρον από την τελική μορφή στις συνθήκες χρήσης, ευελιξίας και επιλογής. Το δώμα δεν προσεγγίζεται ως μία ακόμη σταθερή κατασκευή, αλλά ως ζητούμενο ανοικτής αρχιτεκτονικής που μπορεί να υποστηρίξει διαφορετικές συλλογικές συμφωνίες και μεταβαλλόμενες επιδιώξεις κατοίκησης. Αντίστοιχα, η κριτική οπτική του Superstudio ενισχύει μια κρίσιμη διάκριση: το ζητούμενο δεν είναι η συσσώρευση αντικειμένων ή εντυπωσιακών μορφών πάνω από την πόλη, αλλά η πρόσληψη του αστικού χώρου ως συστήματος σχέσεων και στρώσεων, όπου το δώμα αποκτά νόημα όταν εντάσσεται στο ευρύτερο αστικό σύνολο και όχι όταν λειτουργεί ως απομονωμένο χώρο εξάσκησης προνομίων. Η ιστορική αναφορά στη Villa Savoye προβάλλει ένα ακόμη πρακτικό συμπέρασμα: το δώμα καθίσταται αστικός τόπος όταν αποκτά χωρική οργάνωση και συνθήκες κατοικησιμότητας, δηλαδή διαδρομές, όρια, προστασία, στάσεις και ρυθμό κίνησης, όχι απλώς όταν απελευθερώνεται ως επιφάνεια. Για την Αθήνα, αυτό μεταφράζεται σε ένα απλό αλλά αυστηρό κριτήριο: πριν από οποιαδήποτε μορφολογική χειρονομία, προηγείται η κατασκευή των βασικών χωρικών συνθηκών που επιτρέπουν καθημερινή χρήση σε ανθρώπινη κλίμακα. Τα παραδείγματα που εξετάστηκαν λειτουργούν ως εργαλεία ερμηνείας και όχι ως πρότυπα αντιγραφής. Στην περίπτωση στην Falkestrasse Falkestrasse, η μορφολογία δεν είναι άμεσα μεταφέρσιμη στην Αθήνα, ιδίως σε ιστορικά σύνολα, όμως αναδεικνύεται η αρχή ότι το δώμα μπορεί να καταστεί πεδίο αρχιτεκτονικής επαναδιαπραγμάτευσης μόνο όταν υπάρχει σαφής πρόθεση και κανόνες ένταξης. Στην περίπτωση του Diane von Furstenberg Studio Residence, η κορυφή διαβάζεται ως αρχιτεκτονικά υπεύθυνη επίστεψη που ολοκληρώνει τη μορφή και αφήνει σαφές αστικό αποτύπωμα, ενώ ταυτόχρονα καθίσταται εμφανές ότι η ανώτερη στάθμη είναι δυνατόν να συνδυάσει την πιθανή εξάσκηση προνομίων με την κοινωνική ιεραρχία. Για την Αθήνα, η διπλή αυτή ερμηνεία είναι αποφασιστικής σημασίας, επειδή η αξιοποίηση των δωμάτων δεν πρέπει να εξελιχθεί σε ακόμη μία μορφή κατακόρυφης ανισότητας. Τέλος, το μοντέλο του MVRDV μεταθέτει το δώμα από μεμονωμένη αρχιτεκτονική πράξη σε διαδικασία σταδιακής αξιοποίησης και συλλογικής εμπειρίας, κάτι ιδιαίτερα σχετικό για μια πόλη με εκτεταμένο αριθμό δωμάτων, αλλά έντονα ιδιοκτησιακά και θεσμικά εμπόδια.

65

67 Στην αθηναϊκή πραγματικότητα, πραγματικότητα το κρίσιμο πεδίο εφαρμογής δεν είναι μόνο η εισαγωγή νέων χρήσεων, αλλά η συγκρότηση τρόπων συλλογικής διαχείρισης που καθιστούν το δώμα πραγματικά κοινό. Δεδομένου ότι το δώμα ανήκει συχνά στη συνιδιοκτησία, η αξιοποίηση απαιτεί συλλογικές συμφωνίες, κανόνες πρόσβασης και επιλογές που επιτρέπουν την πρόοδο στον χρόνο, χωρίς να οδηγούν σε σιωπηρή ιδιωτικοποίηση. Έτσι, το δώμα νοείται ως κοινός πόρος και όχι ως προέκταση ατομικής ιδιοκτησίας.

Συνολικά, η θεωρία και τα παραδείγματα αραδείγματα συγκλίνουν σε ένα πρακτικό συμπέρασμα για την Αθήνα: το δώμα μπορεί να αποτελέσει νέο επίπεδο ζωής μόνο όταν αντιμετωπιστεί ως μέρος του αστικού συστήματος, με χωρικές συνθήκες κατοικησιμότητας, θεσμικούς κανόνες, συλλογική νομιμοποίηση και σαφή μέριμνα ώστε να μην εξελιχθεί σε προνόμιο λίγων. Με αυτήν τη βάση, το επόμενο κεφάλαιο μετατοπίζει τη συζήτηση από τις προϋποθέσεις προς το κεντρικό διακύβευμα, πώς μια πόλη μπορεί να κατοικηθεί ξανά από πάνω και με ποιους όρους.

5.2 Το δώμα ως πέμπτη όψη της πόλης Μπορεί μια πόλη να κατοικηθεί ξανά από πάνω; Μπορεί ο ουρανός της Αθήνας να πάψει να είναι απλώς φόντο και να γίνει τόπος;

68

Μπορεί το δώμα, αυτός ο σιωπηλός και ξεχασμένος χώρος, να μετατραπεί σε πεδίο συλλογικής ζωής και όχι σε ακόμη ένα προνόμιο;

Το ερώτημα μοιάζει απλό. Η απάντηση, όμως, δεν είναι. Η Αθήνα δεν στερείται στερείτα χώρου. Στερείται φαντασίας για τον χώρο. Στερείται τόλμης να κοιτάξει εκεί όπου ήδη υπάρχει δυναμικό, αλλά κανείς δεν το έχει αντιμετωπίσει ως αστικό ζήτημα πρώτης γραμμής. Τα δώματα υπάρχουν παντού, εκτεταμένα, επίπεδα, συνεχόμενα. Δεν είναι κενό. κενό Είναι αχρησιμοποίητη δυνατότητα. δυνατότητα Και η αχρησιμοποίητη δυνατότητα δεν είναι ουδέτερη, είναι πολιτική στάση.

69

Σχήμα 23: Σχέδιο Κλεάνθους και Schaubert για την πόλη της Αθήνας. Σημείωση: Αναδημοσίευση από Μιχάλης Στούκας (2020, 10 Σεπτεμβρίου), Αθήνα 1834: Όταν χάθηκε η μεγάλη ευκαιρία για την πρωτεύουσα (μέρος Α’), ProtoThema, https://www.protothema. gr/stories/article/1043044/athina-1834-otan-hathike-i-megali-eukairia-gia-tin-proteuousa/

Για δεκαετίες, η πόλη αναπτύχθηκε οριζόντια, οριζόντια μετά εξαντλήθηκε και στριμώχτηκε. Το έδαφος φορτώθηκε με κυκλοφορία, θόρυβο, συγκρούσεις χρήσεων, αδικίες. Εκεί ψηλά, όμως, πάνω από τις στέγες, η πόλη σταματά απότομα. Σαν να τελειώνει η σκέψη της μαζί με το κτήριο απότομα κτήριο. Σαν να μην επιτρέπεται να υπάρξει άλλη ζωή πέρα από το τελευταίο μπαλκόνι. Κι όμως, αν κάτι απέδειξε αυτή η διαδρομή, είναι ότι το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη χώρου, χώρου αλλά η έλλειψη σχεδίου. σχεδίου Το δύσκολο δεν είναι να φανταστείς ένα νέο επίπεδο πόλης. Το δύσκολο είναι να το σχεδιάσεις χωρίς να προδώσεις τον λόγο για τον οποίο το διεκδικείς. Γιατί κάθε επέμβαση στα δώματα κρύβει έναν κίνδυνο: να μετατραπεί σε νέο πεδίο αποκλεισμού, σε κατακόρυφη ανισότητα, σε προνόμιο λίγων αντί για συλλογικό κέρδος.

70 Άραγε τι σχεδιασμό θα πρέπει να έχει αυτό το δεύτερο επίπεδο; επίπεδο Όχι άλλη μία πρόχειρη προσθήκη, όχι άλλη μια ταράτσα που απλώς μεταφέρει το χάος πιο ψηλά. Αν το δώμα καταστεί μία νέα πόλη, τότε χρειάζεται μια καθαρή αρχιτεκτονική στάση: να είναι ταυτόχρονα σύγχρονο και αθηναϊκό αθηναϊκό, με μέτρο, συνοχή και ποιότητα. Και το πιο δύσκολο, να σταθεί απέναντι στην πολυκατοικία χωρίς να τη μιμηθεί ή να την ακυρώσει να λειτουργήσει σαν το τελείωμά της, σαν μια νέα κορυφή που δίνει επιτέλους μορφή στον ορίζοντα της Αθήνας.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται η κρίσιμη στιγμή. Όχι στο αν μπορεί να γίνει, αλλά στο πώς πώς.. Όχι στην επιθυμία, αλλά στην ευθύνη. Όχι στη γρήγορη απάντηση, αλλά στη δύσκολη ερώτηση.

Ένα δεύτερο επίπεδο πόλης δεν μπορεί να είναι απλώς μια συσσώρευση χρήσεων πάνω από τα κτήρια. Δεν μπορεί να είναι ούτε εμπορικό προϊόν ούτε αισθητική χειρονομία χωρίς κοινωνικό βάθος. Αν σχεδιαστεί πρόχειρα, πρόχειρα θα ενισχύσει τις ήδη υπάρχουσες ανισότητες. Αν σχεδιαστεί χωρίς συλλογική σκέψη, θα γεννήσει μια νέα μορφή αστικής απομόνωσης. Αν σχεδιαστεί χωρίς κανόνες, θα αποτύχει. αποτύχει

Κι όμως, παρά τη δυσκολία, ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο αξίζει να επιχειρηθεί.

72

Η Αθήνα βρίσκεται σε ένα σημείο καμπής. Η κλιματική κρίση, η πυκνότητα, η έλλειψη δημόσιου χώρου, η κοινωνική κόπωση, δεν επιτρέπουν άλλες εύκολες λύσεις. Το δώμα δεν είναι πια λεπτομέρεια λεπτομέρεια. Είναι ενδεχόμενο ενδεχόμενο. Είναι το σημείο όπου η πόλη μπορεί να αναπνεύσει χωρίς να επεκταθεί, να κοινωνικοποιηθεί χωρίς να καταναλώσει νέο έδαφος, να επαναδιαπραγματευτεί τη σχέση της με το ύψος, το φως, τον αέρα και τον άνθρωπο.

Σχήμα 24: Χαλάρωση σε δώμα του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου (Αθήνα, περ. 1895). Σημείωση: Αναδημοσίευση από TA NEA (2019, August 7), Rare photo taken on 1895 Athens roof terrace brought to light , https://tanea.com.au/en/rare-photo-taken-on-1895-athens-roof-terracebrought-to-light/

Η απάντηση, απάντηση λοιπόν, στο αρχικό ερώτημα δεν μπορεί να είναι ούτε ρομαντική ούτε αφοριστική. Είναι αυστηρή και απαιτητική. Ναι. Η Αθήνα μπορεί να αποκτήσει ένα νέο επίπεδο αστικού χώρου και κατοίκησης πάνω από τα υφιστάμενα κτίρια. Όχι όμως χωρίς σχεδιασμό. Όχι χωρίς κοινωνική συνείδηση. Όχι χωρίς αρχιτεκτονική σκέψη που να αντέχει τη σύγκρουση, την πολυπλοκότητα και την ευθύνη. Το δώμα δεν είναι το τέλος του κτηρίου. Είναι η αρχή μιας άλλης πόλης. Και το αν αυτή η πόλη θα είναι συλλογική ή αποκλειστική, ανοικτή ή κλειστή, δίκαιη ή άνιση, δεν είναι ζήτημα χώρου. Είναι ζήτημα επιλογής.

73

ΧΙ 74

Βιβλιογραφία

Βιβλία & Θεωρητικά Κείμενα Δήμος Αθηναίων. (2022). Σχέδιο Δράσης για την Κλιματική Αλλαγή – Αθήνα 2020-2030 (Α’ Μέρος). Αθήνα: Διεύθυνση Αστικής Ανθεκτικότητας & Βιωσιμότητας.

Friedman, Y. (1958). L’architecture mobile. Casterman .

Friedman, Y. (1975). Toward a scientific architecture. MIT Press .

Harvey, D. (2001). Spaces of capital: Towards a critical geography.

Routledge .

Lang, P., & Menking, W. (2003). Superstudio: Life without objects. Skira .

Le Corbusier. (2007). Toward an architecture (J. Goodman, Trans.). Getty Research Institute . (Original work published 1923) Le Corbusier, & Jeanneret, P. (1970). Five points towards a new architecture.

In U. Conrads (Ed.), Programs and manifestoes on 20th-century architecture (M. Bullock, Trans., pp. 99–101). MIT Press .

Leontidou, L. (1990). The Mediterranean city in transition: Social change and urban development. Cambridge University Press . Κατάλογοι εκθέσεων Johnson, P., & Wigley, M. (1988). Deconstructivist architecture (Exhibition catalogue). Museum of Modern Art .

Εργασίες (Διπλωματικές & Μεταπτυχιακές) Βάββα, Ανθή. (2021). Το Δώμα: ένας χώρος κοινωνικής αλληλεπίδρασης πάνω από την πόλη. Διπλωματική εργασία, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Καμπούρη, Π.-Μ. & Κυριακίδου, Μ. (2023). Γειτονιά των δωμάτων: Το δώμα ως άλλος χώρος αστικής συλλογικότητας. Ερευνητική εργασία, Πολυτεχνείο Κρήτης. Μηλιάδη, Μ. Γ. (2010). Το φυτεμένο δώμα ως μέσο εξοικονόμησης ενέργειας (Διπλωματική εργασία). Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο .

Pantazi, K. (2010). Urban metaphors: Exploring the urban roofscape of Athens (Master’s thesis). Architectural Association School of Architecture .

75

Άρθρα & Δημοσιεύματα σε Περιοδικά και Τύπο Barnes, H. (2015, September 14). High-Rise review – Tom Hiddleston surfs through a confused tower block class-hop. The Guardian. https://www. theguardian.com Bedingfield, W. (2020, February 4). Parasite’s production designer tells us how he built the film’s iconic house. WIRED. https://www.wired.com

76

Giannaros, T. M., Melas, D., Daglis, I. A., Keramitsoglou, I., & Kourtidis, K. (2013). Numerical study of the urban heat island over Athens (Greece) with the WRF model. Atmospheric Environment, 73, 103–111. https://doi. org/10.1016/j.atmosenv.2013.02.055 Haskell, R. (2017, July 31). Inside Diane von Furstenberg’s home in Manhattan. Architectural Digest. https://www.architecturaldigest.com Khirfan, L. (2010). The palimpsest of cities of Alexandria and Athens. Cities, 27(4), 291–300. https://doi.org/10.1016/j.cities.2010.03.003 Luscombe, B. (2020, May 14). Rem Koolhaas: The world’s greatest living architect. Time. https://time.com Oberndorfer, E., Lundholm, J., Bass, B., Coffman, R. R., Doshi, H., Dunnett, N., Gaffin, S., Köhler, M., Liu, K. K. Y., & Rowe, B. (2007). Green roofs as urban ecosystems. BioScience, 57(10), 823–833 . https://doi.org/10.1641/B571005 Παρασίδη, Ζ. (2023, 27 Μαΐου). Δημήτρης Ποτηρόπουλος: Η Αθήνα είναι η μόνη πόλη στην Ελλάδα που δεν έχει διάλογο. LIFO. https://www.lifo.gr Peck, S. W., Callaghan, C., Kuhn, M. E., & Bass, B. (2010). Greenbacks from green roofs. Environmental Design and Construction, 13(2), 10–15 .

Rigopoulos, D. (2024, June 19). “I believe we got it right the first time”.

Kathimerini. https://www.ekathimerini.com Rowe, D. B. (2011). Green roofs as a means of pollution abatement.

Environmental Pollution, 159(8–9), 2100–2110 .

Stanitsa, A., & Tsagkalidou, I. (2016). Environmental retrofit of the unexploited roofscapes in Athens and Thessaloniki. In Proceedings of PLEA 2016 . Αϊδίνης, Ι. (2020, 23 Σεπτεμβρίου). Τα δώματα (ταράτσες) είναι κοινόχρηστα; ΔΙΑΚ Αθήνα. https://www.diakathina.com Μακρή, Δ. (2023, 10 Ιουνίου). Η Αθήνα θα καταντήσει πολύ βαρετή αν γεμίσει με τα ίδια γκρι, μίνιμαλ κτίρια. LIFO. https://www.lifo.gr

Διαδικτυογραφία

ArchDaily.(2008). DVF Studio Headquarters/WORKac. https://www.

ArchDaily.(2008). archdaily.com/3716/dvf-studio-headquarters-work-ac Athens Social Atlas. (2015). Vertical social inequalities in Athens. https:// www.socialatlas.gr Centre des monuments nationaux. (a). A hanging garden. Villa Savoye.

Retrieved February 5, 2026, from https://www.villa-savoye.fr/en/discover/ahanging-garden Centre des monuments nationaux. (b). History of the Villa Savoye. Villa Savoye. Retrieved February 5, 2026, from https://www.villa-savoye.fr/en/ discover/history-of-the-villa-savoye Centre des monuments nationaux. (c). Le Corbusier’s 5 points of modern architecture. Villa Savoye. Retrieved February 5, 2026, from https:// www.villa-savoye.fr/en/discover/le-corbusier-s-5-points-of-modernarchitecture Coop Himmelb(l)au. (1988). Rooftop remodeling Falkestrasse, Vienna. https://coop-himmelblau.at MVRDV. (2021). Rooftop catalogue. https://www.rooftopcatalogue.nl MVRDV. (2022). The Podium. https://www.mvrdv.com/projects/878/thepodium Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ). (2025, 12 Μαρτίου). Πιλοτικό φυτεμένο δώμα στον Πανελλήνιο Γ.Σ. (Δελτίο Τύπου). https:// ypen.gov.gr

Κινηματογραφικά έργα Bong, J.-h. (Director). (2019). Parasite [Film]. Barunson E&A; CJ Entertainment .

Lang, F. (Director). (1927). Metropolis [Film]. Universum Film A.G. (UFA) .

Wheatley, B. (Director). (2015). High-Rise [Film]. Recorded Picture Company; HanWay Films .

77

Εικονογραφικό υλικό Οι φωτογραφίες των οποίων η πηγή δεν αναφέρεται προέρχονται από προσωπικό αρχείο.

Εικόνες

78

Σχήμα 1: The Continuous Monument: New York, project (1969). Σημείωση: Αναδημοσίευση από Superstudio et al., The Continuous Monument: New York, project, 1969, The Museum of Modern Art (MoMA) Collection, https://www.moma.org/collection/works/221830 Σχήμα 2: The Continuous Monument: St. Moritz Revisited, project (Perspective) (1969). Σημείωση: Αναδημοσίευση από Superstudio, Gian Piero Frassinelli, Alessandro Magris, Roberto Magris, Adolfo Natalini, & Cristiano Toraldo di Francia, The Continuous Monument: St. Moritz Revisited, project (Perspective), 1969, The Museum of Modern Art (MoMA) Collection, https://www.moma.org/collection/works/935 Σχήμα 3: Spatial City Project (Perspective) (1958–59). Σημείωση: Αναδημοσίευση από Yona Friedman, Spatial City Project (Perspective), 1958–59, The Museum of Modern Art (MoMA) Collection, https://www.moma.org/collection/works/104695 Σχήμα 4: Ville Spatiale, Venice Biennale (2009). Σημείωση: Αναδημοσίευση από Comoglio, G. (2020, February 25), Books, networks and spatial structures. Yona Friedman on Domus archive, Domus. https://www.domusweb.it/en/from-the-archive/gallery/2020/02/25/ books-networks-and-spatial-structures-yona-friedman-on-domus.html Σχήμα 5: Rooftop remodelling, Falkestrasse, Coop Himmelb(l)au. Σημείωση: Αναδημοσίευση από Ravenscroft, T. (2022, May 9), Coop Himmelb(l)au’s Falkestrasse rooftop extension deconstructivism, Dezeen, https://www.dezeen.com/2022/05/09/coop-himmelblaus-falkestrasserooftop-extension-deconstructivism/ Σχήμα 6: Rooftop remodelling, Falkestrasse, Coop Himmelb(l)au. Σημείωση: Αναδημοσίευση από Ravenscroft, T. (2022, May 9), Coop Himmelb(l)au’s Falkestrasse rooftop extension deconstructivism, Dezeen, https://www.dezeen.com/2022/05/09/coop-himmelblaus-falkestrasserooftop-extension-deconstructivism/ Σχήμα 7: Inside Diane von Furstenberg's Home in Manhattan (2016) Σημείωση: Αναδημοσίευση από Haskell, R. (2016, November 22), Inside Diane von Furstenberg's Home in Manhattan, Architectural Digest (φωτογραφία: François Halard). https://www.architecturaldigest.com/ gallery/diane-von-furstenberg-new-york-apartment-slideshow

Σχήμα 8: Examples from the catalogue: filling in a pitched roof; a Terrace Building; and rentable rooftop workspaces/guest rooms. Σημείωση: Αναδημοσίευση από Irene Start (2021, May 31), So much more is possible on our rooftops than we all think, MVRDV Stack Magazine, https:// www.mvrdv.com/stack-magazine/3878/rotterdam-rooftop-catalogueinterview Σχήμα 9: Examples from the catalogue: a city stage/event plaza; a sports stadium; and community workshops. Σημείωση: Αναδημοσίευση από Irene Start (2021, May 31), So much more is possible on our rooftops than we all think, MVRDV Stack Magazine, https:// www.mvrdv.com/stack-magazine/3878/rotterdam-rooftop-catalogueinterview Σχήμα 10: Examples from the catalogue: a vertical park; a bee rooftop; and an overhanging vertical addition with intermediate park layer. Σημείωση: Αναδημοσίευση από Irene Start (2021, May 31), So much more is possible on our rooftops than we all think, MVRDV Stack Magazine, https:// www.mvrdv.com/stack-magazine/3878/rotterdam-rooftop-catalogueinterview Σχήμα 11: So much more is possible on our rooftops than we all think (2021). Σημείωση: Αναδημοσίευση από Irene Start (2021, May 31), So much more is possible on our rooftops than we all think, MVRDV Stack Magazine, https:// www.mvrdv.com/stack-magazine/3878/rotterdam-rooftop-catalogueinterview Σχήμα 12: The Podium (2022). Σημείωση: Αναδημοσίευση από MVRDV, The Podium, 2022 (φωτογραφία: Ossip van Duivenbode), https://www.mvrdv.com/projects/878/the-podium Σχήμα 13: The Podium (2022). (εικόνα δεξιά) Σημείωση: Αναδημοσίευση από MVRDV, The Podium, 2022 (φωτογραφία: Ossip van Duivenbode), https://www.mvrdv.com/projects/878/the-podium Σχήμα 14: Stavros Niarchos Cultural Center and Park, Athens (2008 έως 2016). Σημείωση: Προσαρμογή από Deborah Nevins and Associates, Stavros Niarchos Cultural Center and Park, (φωτογραφία: [Pernille Loof]), https:// www.dnalandscape.com/athens.html Σχήμα 15: Ermou 18 Beyond The Horizon, rooftop bar στην Αθήνα. Σημείωση: Αναδημοσίευση από Shisha Break (n.d.), Shisha in Athens: Ermou 18 Beyond The Horizon, https://shishabreak.gr/athens/syntagma/ ermou-18-beyond-the-horizon/ Σχήμα 16: Θέα της Ακρόπολης από το θερινό Cine Paris (2025). Σημείωση: Αναδημοσίευση από Πουλοπούλου, Κ. (2025, 26 Απριλίου), Ανοίγει το θερινό Cine Paris: Με επιλεγμένες ταινίες, το ωραιότερο ηλιοβασίλεμα και θέα Ακρόπολη [πρόγραμμα], iefimerida.gr, https://www. iefimerida.gr/politismos/anoigei-cine-paris-me-epilegmenes-tainies

79

Σχήμα 17: Κυψέλη: Πιλοτικό φυτεμένο δώμα στον Πανελλήνιο (2025). Σημείωση: Προσαρμογή από Μπαθρέλλου, Μ. (2025, 13 Μαρτίου), Κυψέλη: Πιλοτικό φυτεμένο δώμα στον Πανελλήνιο, Ecozen, https://ecozen. gr/2025/03/kypseli-pilotiko-fytemeno-doma-ston-panellinio/ Σχήμα 18: Η ταράτσα του Βίος. Σημείωση: Προσαρμογή από Παρασίδη, Ζ. (2021, 22 Απριλίου), Αρχιτεκτονική στις ταράτσες της Αθήνας, LiFO (φωτογραφία: Μαριάνα Μπίστη), https://www.lifo.gr/culture/design/arhitektoniki-stis-taratses-tisathinas 80

Σχήμα 19: Parasite (2019), αφίσα ταινίας. Σημείωση: Αναδημοσίευση από Gateway Film Center (n.d.), Parasite (2019), https://gatewayfilmcenter.org/movies/parasite-2019/ Σχήμα 20: Στιγμιότυπο από την ταινία High Rise με τον Tom Hiddleston (2016). Σημείωση: Αναδημοσίευση από Wainwright, O. (2016, March 13), A long way down: the nightmare of J. G. Ballard’s towering vision, The Guardian, https://www.theguardian.com/artanddesign/2016/mar/13/high-rise-jgballard-towering-vision-film-tom-hiddleston Σχήμα 21: Metropolis (1927), αφίσα ταινίας. Σημείωση: Αναδημοσίευση από IMDb (n.d.), Metropolis (1927), https://www. imdb.com/title/tt0017136/ Σχήμα 22: Γράφημα 3: Ιδιοκατοίκηση και ενoικίαση Σημείωση: Αναδημοσίευση από Κουτουμάνου, Α. (2018, Δεκέμβριος), Χρήση και κατοχή διαμερισμάτων στην αθηναϊκή πολυκατοικία της αντιπαροχής, Athens Social Atlas, https://doi.org/10.17902/20971.84 Σχήμα 23: Σχέδιο Κλεάνθους και Schaubert για την πόλη της Αθήνας. Σημείωση: Αναδημοσίευση από Μιχάλης Στούκας (2020, 10 Σεπτεμβρίου), Αθήνα 1834: Όταν χάθηκε η μεγάλη ευκαιρία για την πρωτεύουσα (μέρος Α’), ProtoThema, https://www.protothema.gr/stories/article/1043044/ athina-1834-otan-hathike-i-megali-eukairia-gia-tin-proteuousa/ Σχήμα 24: Χαλάρωση σε δώμα του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου (Αθήνα, περ. 1895). Σημείωση: Αναδημοσίευση από TA NEA (2019, August 7), Rare photo taken on 1895 Athens roof terrace brought to light, https://tanea.com.au/en/ rare-photo-taken-on-1895-athens-roof-terrace-brought-to-light/

Λάμπις Φαράντος Διάλεξη στο Τμήμα Εσωτερικής Αρχιτεκτονικής, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής 16/02/2026