Skip to main content

Η κοινωνική σύσταση και η καθημερινή ζωή ως παράγοντας οργάνωσης του χώρου. Οι προσφυγικές γειτονιές

Page 1

4


ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε τον επιβλέποντα καθηγητή μας κ. Άγγελο Ψιλόπουλο, την κα. Ξένια Τσακίρογλου, τον κ. Ανδρέα Κυτέα, τις οικογένειές μας, τους φίλους μας, καθώς και όσους μας βοήθησαν με τον δικό τους τρόπο για την πραγμάτωση της ερευνητικής μας εργασίας.

5


ΛΕΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΑ Μικρασιατική Καταστροφή

Asia Minor Disatster

Εργοστάσιο «Μπριτάννια»

«Britannia» Factory

Μικρασιάτες πρόσφυγες

Asia Minor refugees

Προσφυγικές συνοικίες

Refugee districts

Νέα Ιωνία

Nea Ionia

Νέα Φιλαδέλφεια

Nea Filadelfeia

Νέα Χαλκηδόνα

Nea Chalkidona

Γειτονιά

Neighborhood

Αστικό περιβάλλον

Urban landscape

Ελληνική κλωστοϋφαντουργική βιομηχανία

Greek textile industry

Βιομηχανική ανάπτυξη

Industrial development

Συνθήκες εργασίας

Working conditions

Καφενείο

Coffeehouse

Κοινωνική αλληλεπίδραση

Social interaction

Τρίτος χώρος

Third place

Συλλογική μνήμη

Collective memory


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ


ΕΙΣΑΓΩΓΗ

10

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

12

01. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ - Το εργοστάσιο «Μπριτάννια» στη Νέα Φιλαδέλφεια - Προσφυγική εγκατάσταση - Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας: Νέα Ιωνία Νέα Φιλαδέλφεια Νέα Χαλκηδόνα - Η σύνδεση των τριών περιοχών

15 18 38 48 50 54 72 76

02. Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ - Ορισμός κλωστοϋφαντουργίας, η εξέλιξη και η παραγωγή της - Η συμβολή των προσφύγων στη βιομηχανική ανάπτυξη της κλωστοϋφαντουργίας - Συνθήκες εργασίας των εργαζομένων στα εργοστάσια - Ο κοινωνικός και πολεοδομικός ιστός γύρω από την εργασία

81 82 92 98 104

03. Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΚΑΦΕΝΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΝΑΞΗΣ - Το καφενείο ως «τρίτος χώρος»: σκιαγράφηση του χώρου - Η έννοια του διαλείμματος και της άτυπης κοινωνικής ζωής - Η σημασία της συλλογικής μνήμης στους δημόσιους χώρους

123 126 132 136

04. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

143

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

147

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ

153


ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παρούσα ερευνητική εργασία εστιάζει στον ρόλο τον οποίο είχε ο προσφυγικός πληθυσμός της Μικράς Ασίας, που εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα, στην διαμόρφωση του αστικού περιβάλλοντος1, στις περιοχές Νέα Ιωνία, Νέα Φιλαδέλφεια, Νέα Χαλκηδόνα. Θέτοντας ως κεντρικό άξονα το εργοστάσιο «Μπριτάννια», όπως και παράλληλα την έννοια του καφενείου ως «τρίτο χώρο», βασικός στόχος είναι να αναδειχθεί με ποιον τρόπο η κοινωνική αλληλεπίδραση και η συλλογική σύναξη της προσφυγικής κοινότητας, αφήνουν μνημονικά ίχνη πολιτιστικής κληρονομιάς μέσα από το χωρικό τους αποτύπωμα. Για τις ανάγκες της παρούσας μελέτης, ως σημείο εκκίνησης για την έρευνα της βιομηχανικής, κοινωνικής και προσφυγικής ιστορίας της περιοχής χρησιμοποιείται το εργοστάσιο υφαντουργίας «Μπριτάννια - Α.Ε BRITANNIA Αγγλική Εριουργία εν Ελλάδι». Το κέλυφος του εργοστασίου αντιμετωπίζεται έτσι ως ένα εννοιολογικά φορτισμένο κάδρο, μέσω του οποίου προσεγγίζονται οι σχέσεις μεταξύ της κλωστοϋφαντουργικής παραγωγής, της εγκατάστασης των Μικρασιατών προσφύγων και της συγκρότησης της γειτονιάς, με αφετηρία τη Μικρασιατική Καταστροφή. Το θέμα διερευνάται εξετάζοντας κατ’ αρχήν την ιστορία της κλωστοϋφαντουργικής βιομηχανίας, αναζητώντας τα κοινωνικά και χωρικά στοιχεία που ρυθμίζουν την οργάνωση των εξεταζόμενων προσφυγικών συνοικιών. Στη συνέχεια γίνεται ιστορική αναδρομή για τη λειτουργία του εργοστασίου «Μπριτάννια», όπως και αρχιτεκτονική ανάλυση για το κέλυφός του, που αποτελεί βάση για μια διευρυμένη αντίληψη των αρχιτεκτονικών χαρακτηριστικών των εργοστασίων κλωστοϋφαντουργίας του 20ου αιώνα στον Ελλαδικό χώρο.

Σε αυτό το πλαίσιο, γίνεται πιο εκτενής έρευνα στην κοινωνιολογική και ιστορική μελέτη της εγκατάστασης των Μικρασιατών προσφύγων στη Νέα Φιλαδέλφεια και τις όμορες περιοχές, με ιδιαίτερη έμφαση στη σημασία της βιομηχανίας για την κοινωνική και οικονομική τους ζωή, όπως και για την καθημερινότητα των εργαζομένων στις βιομηχανίες της περιοχής. Σε ένα τελευταίο ειδικότερο στάδιο, γίνεται αναλυτική περιγραφή και σκιαγράφηση του χώρου του καφενείου ως «τρίτος χώρος». Ένας χώρος αναψυχής ο οποίος ξεπερνά την απλή καθημερινή λειτουργία του και μετατρέπεται σε σκηνικό κοινωνικής ζωής. Μέσω αυτού, παρουσιάζεται το πώς η καθημερινότητα των ανθρώπων μετατρέπεται σε φορέα συλλογικής μνήμης. Με γνώμονα όλα τα παραπάνω, γεννάται το κύριο ερώτημα της ερευνητικής εργασίας στο οποίο καλούμαστε να απαντήσουμε: Με ποιον τρόπο μπορεί μια χαρακτηριστική δραστηριότητα όπως η εριουργία να λειτουργήσει ως συνδετική ύλη για την ανάπτυξη μιας ολόκληρης περιοχής, και πώς τα ίχνη των κοινωνικών συνηθειών και δραστηριοτήτων της καθημερινής ζωής μιας κοινότητας αφήνουν πίσω τους ένα συνεκτικό πολιτιστικό τεκμήριο προς μελέτη;

1 Το αστικό περιβάλλον είναι το σύνολο των φυσικών, κοινωνικών, οικονομικών και τεχνικών στοιχείων που διαμορφώνουν τη ζωή μέσα σε μια πόλη. Περιλαμβάνει τον δομημένο χώρο –όπως κτίρια, δρόμους, πλατείες και δίκτυα μεταφορών– αλλά και τις ανθρώπινες δραστηριότητες που εξελίσσονται σε αυτόν, από την κατοίκηση και το εμπόριο μέχρι τη βιομηχανική παραγωγή. Η λειτουργία του αστικού περιβάλλοντος επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, μεταξύ των οποίων και η βιομηχανία, η οποία συμβάλλει στη διαμόρφωση της χωροταξίας, της οικονομικής ανάπτυξης και της περιβαλλοντικής ποιότητας της πόλης. Έτσι, το αστικό περιβάλλον αποτελεί ένα δυναμικό πεδίο όπου η ανθρώπινη δραστηριότητα, οι υποδομές και οι φυσικές συνθήκες αλληλεπιδρούν συνεχώς.

10


11


ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Η μεθοδολογική προσέγγιση της παρούσας ερευνητικής βασίζεται στην λεγόμενη «Ποιοτική Έρευνα», η οποία εστιάζει σε μια ερμηνευτική, ρεαλιστική προσέγγιση ενός εμπειρικού υλικού μελέτης με στόχο την εξαγωγή ποιοτικών συμπερασμάτων. Σύμφωνα με τους Groat & Wang, «αυτό σημαίνει ότι οι ποιοτικοί ερευνητές μελετούν τα πράγματα στο φυσικό τους περιβάλλον, προσπαθώντας να κατανοήσουν ή να ερμηνεύσουν τα φαινόμενα με βάση τις έννοιες που τους προσδίδουν οι άνθρωποι». Ομοίως, «η ποιοτική έρευνα περιλαμβάνει τη μελετημένη χρήση και συλλογή μιας ποικιλίας εμπειρικού υλικού» (Groat Linda & Wang David, 2013, σ.218, μτφρ. δ.). Η χρήση της ποιοτικής μεθοδολογίας στην έρευνα στοχεύει στην ερμηνεία της κοινωνικής μνήμης που φέρουν οι Μικρασιάτες πρόσφυγες, η οποία αποτυπώνεται στη διαμόρφωση του αστικού περιβάλλοντος και στην καθημερινή ζωή, αφ’ ενός μεν με γνώμονα το εργοστάσιο «Μπριτάννια», αφ’ ετέρου δε, μέσα από την οργάνωση της κοινωνικής ζωής με κυριότερο σημείο αναφοράς το καφενείο, και τον ρόλο που αναλαμβάνει ως «τρίτος χώρος» μεταξύ οικίας και εργασίας. Για την υλοποίηση των ερευνητικών μας στόχων, βασιστήκαμε στα εξής μεθοδολογικά εργαλεία: επιτόπια παρατήρηση και τεκμηρίωση μέσω φωτογραφικού υλικού και σκίτσων, μελέτη αρχειακού υλικού (επίσκεψη σε μουσεία της ευρύτερης περιοχής), βιβλιογραφική έρευνα και πραγματοποίηση ελεύθερων/μη δομημένων συνεντεύξεων. Εναρκτήριο σημείο της διερεύνησης αποτέλεσε η επιτόπια έρευνα που πραγματοποιήσαμε στο χώρο του εργοστασίου «Μπριτάννια», προκειμένου να εντοπίσουμε τα χαρακτηριστικά του ίδιου του κτιρίου, όπως και της σχέσης του με την ευρύτερη περιοχή στην οποία εγκαθίσταται. Στη συνέχεια ακολούθησε μια επιτόπια περιπατητική παρατήρηση στην προσφυγική γειτονιά της Νέας Φιλαδέλφειας, με ενδιάμεσες στάσεις σε καταστήματα της περιοχής, που λειτουργούν από την ίδρυσή της μέχρι και σήμερα, με στόχο να σκιαγραφήσουμε πιθανά ίχνη της καθημερινότητας της τότε εποχής.

Σε επόμενο στάδιο, διεξήχθη βιβλιογραφική έρευνα και μελέτη αρχειακού υλικού. Αφετηρία ήταν η επίσκεψη στο Μουσείο Μικρασιατικού Ελληνισμού «Φιλιώ Χαϊδεμένου», με σκοπό να έρθουμε σε μια πρώτη επαφή με την ιστορία της προσφυγικής εγκατάστασης στην Ελλάδα. Ολοκληρώνοντας την επίσκεψή μας μέσω έρευνας στη βιβλιοθήκη του Μουσείου, το προσωπικό μας παρέπεμψε στον οργανισμό MONUMENTA2, με τον οποίο ήρθαμε σε επαφή για πληροφορίες που αφορούν το κτίριο του εργοστασίου «Μπριτάννια». Εδώ αξίζει να σημειωθεί ότι το υλικό που σχετίζεται με το εργοστάσιο «Μπριτάννια» είναι αρκετά περιορισμένο, κάτι το οποίο δυσκόλεψε την έρευνά μας. Σημαντική συμβολή σε αυτή αποτελεί η επίσκεψή μας στο Πνευματικό Πολιτιστικό Κέντρο Νέας Φιλαδέλφειας, στο οποίο εμπεριέχεται η Δημοτική Βιβλιοθήκη Νέας Φιλαδέλφειας - Νέας Χαλκηδόνας, από το οποίο αντλήσαμε μεγάλο μέρος του φωτογραφικού υλικού και των αφηγήσεων - μαρτυριών που έχουμε συλλέξει. Για συμπληρωματική έρευνα, το προσωπικό του Πνευματικού Κέντρου μας παρότρυνε να επισκεφθούμε την Κεντρική Δημοτική Βιβλιοθήκη Δήμου Αθηναίων, όπου συλλέξαμε επιπρόσθετο υλικό για τα ελληνικά κλωστοϋφαντουργεία αλλά και για τα καφενεία. Δε θα μπορούσαμε να μη συμπεριλάβουμε στην έρευνά μας και μια επίσκεψη στο Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού που φιλοξενείται στο καινούργιο γήπεδο της Α.Ε.Κ στη Νέα Φιλαδέλφεια, διότι η αθλητική παράδοση αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι στην ιστορία των Μικρασιατών προσφύγων. Τέλος, για μια εμπεριστατωμένη εικόνα ήταν απαραίτητο να επισκεφθούμε την περιοχή της Νέας Ιωνίας, η βιομηχανική δραστηριότητα της οποίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με αυτή της Νέας Φιλαδέλφειας - Νέας Χαλκηδόνας. Έτσι, οδηγηθήκαμε στο Κέντρο Σπουδής και Ανάδειξης Μικρασιατικού Πολιτισμού Δήμου Νέας Ιωνίας, το οποίο εμπεριέχει και το Ιστορικό – Λαογραφικό Μουσείο & Υφαντουργίας Ταπητουργίας, ΚΕ.ΜΙ.ΠΟ, όπου και παρακολουθήσαμε ξενάγηση από τους αρμόδιους του χώρου.

2 H ΜΟΝUΜΕΝΤΑ συγκροτήθηκε το 2006 από τέσσερα μέλη, με συντονίστρια την αρχαιολόγο Ειρήνη Γρατσία. Αποτελεί μια αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία για την προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς στην Ελλάδα και την Κύπρο. Πραγματοποιεί ερευνητικά και εκπαιδευτικά προγράμματα με σκοπό την ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση των πολιτών (Monumenta, χ.χ.).

12


Στο πνεύμα της διασταύρωσης των ευρημάτων με αυθεντικές μαρτυρίες, οι συνεντεύξεις αποτέλεσαν ένα εξίσου σημαντικό μεθοδολογικό εργαλείο το οποίο θελήσαμε να εκμεταλλευτούμε. Σύμφωνα με τον Ranjit Kumar, στο βιβλίο του «Research Methodology» αναφέρει ότι υπάρχουν δύο ειδών συνεντεύξεις: οι δομημένες (structured) συνεντεύξεις και οι ελεύθερες/μη δομημένες (unstructured) συνεντεύξεις. Η καταλληλότερη μορφή στη δική μας περίπτωση είναι η ελεύθερη/μη δομημένη συνέντευξη γιατί επιτρέπει στους συνεντευξιαζόμενους να εκφραστούν ελεύθερα, εξιστορώντας σε εμάς αφιλτράριστες τις προσωπικές τους αφηγήσεις, δίνοντάς μας πρωτότυπο υλικό. Σύμφωνα με τον Kumar «το δυνατό σημείο των μη δομημένων συνεντεύξεων είναι η σχεδόν πλήρης ελευθερία που παρέχουν όσον αφορά το περιεχόμενο και τη δομή. Στην ποιοτική έρευνα οι απαντήσεις χρησιμοποιούνται ως περιγραφικοί όροι, συχνά αυτολεξεί, και μπορούν να ενσωματωθούν με τα επιχειρήματά σας, τη ροή της γραφής και την ακολουθία της λογικής σας» (2011, σ. 144-145, μτφρ. δ.). Πράγματι, διαπιστώσαμε σε αρκετές περιπτώσεις ότι οι συνεντευξιαζόμενοι ανέδειξαν πληροφορίες που δεν είχαμε λάβει υπόψη μας καθώς δεν υπήρχαν καταγεγραμμένες κάπου, αποκαλύπτοντας έτσι όσα δεν καταγράφονται στα επίσημα αρχεία αλλά ζουν στη μνήμη των ανθρώπων.

Ο ίδιος μας έδωσε πληροφορίες για την ταπητουργία που λειτούργησε στο χωριό στο οποίο μεγάλωσε και για το πώς διαδόθηκε η τέχνη της ταπητουργίας μέσω των Μικρασιατών τεχνιτών - δασκάλων. Επιπροσθέτως, μας μίλησε για τη σημασία των καφενείων σε μια κοινωνία και την εξέλιξή τους. Όλες οι συνεντεύξεις πραγματοποιήθηκαν κατόπιν συναίνεσης με τους συμμετέχοντες και χρησιμοποιήθηκαν στην εργασία με την έγγραφη άδειά τους. Συνοψίζοντας, η έρευνα που θα ακολουθήσει στις επόμενες σελίδες συνδυάζει την μελέτη αρχειακού και βιβλιογραφικού υλικού, με την επιτόπια παρατήρηση και τις ελεύθερες συνεντεύξεις, με σκοπό να επαληθευθούν τα συμπεράσματά της. Τα δεδομένα της ποιοτικής αυτής έρευνας που εφαρμόζουμε, αφού μελετήθηκαν και ταξινομήθηκαν σε ενότητες, συγκεντρώθηκαν σε βασικούς κεντρικούς άξονες ώστε να προκύψουν σαφή συμπεράσματα.

Η πρώτη μας σκέψη ως προς την πραγματοποίηση των συνεντεύξεων, ήταν οι συνεντεύξεις να διεξαχθούν με ανθρώπους οι οποίοι είχαν εργαστεί ή σχετίζονταν με το εργοστάσιο «Μπριτάννια». Παρ’ όλο που το εργοστάσιο έκλεισε το 2007, πολλοί από τους κατοίκους της περιοχής δεν γνώριζαν καν την ύπαρξή του, κάνοντας πιο δύσκολο για εμάς να βρούμε πρώην εργαζόμενούς του. Διευρύνοντας την αναζήτησή μας σε κατοίκους της ευρύτερης περιοχής, ήρθαμε σε επαφή με την κα. Ξένια Τσακίρογλου, κάτοικο της Νέας Φιλαδέλφειας, η οποία μας εξιστόρησε τις αναμνήσεις που είχε μεγαλώνοντας στην περιοχή. Καθώς μας ενδιέφερε ο τρόπος ζωής και διασκέδασης των προσφύγων, οι εργασιακές συνθήκες μέσα στις οποίες επιβίωναν, όπως επιπλέον και το πόσο σημαντική ήταν η εξέλιξή τους και η μεταλαμπάδευση των γνώσεων και τεχνικών που έφεραν στην κλωστοϋφαντουργία και την ταπητουργία, πήραμε συνέντευξη από τον κ. Ανδρέα Κυτέα, συγγραφέα ιστορικών βιβλίων με καταγωγή από την Ποτιδάνεια Δωρίδος.

13


14


01. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

15


01.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

1.1 Η προκυμαία της Σμύρνης μετά τη φωτιά, 1922.

Πηγή: Hulton Archive/Getty Images. (2022). Δέκα σημαντικά γεγονότα που προηγήθηκαν της Μικρασιατικής Καταστροφής. Διαθέσιμη στο https://www.lifo.gr/ culture/arxaiologia/deka-simantika-gegonota-poyproigithikan-tis-mikrasiatikis-katastrofis

16


ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Πριν από τη Μικρασιατική Καταστροφή το 1922, η ελληνική οικονομία παρουσιάζει τα πρώτα οργανωμένα δείγματα εκβιομηχάνισης σε διάφορους τομείς, συμπεριλαμβανομένης της κλωστοϋφαντουργίας. Από τα μέσα του 19ου αιώνα ιδρύθηκαν οι πρώτες βαριές βιομηχανικές μονάδες και η κλωστοϋφαντουργία άρχισε να αποκτά πιο έντονο βιομηχανικό χαρακτήρα, όπως αποδεικνύει η λειτουργία του Κανναβουργείου στην Έδεσσα (1908 - 1967), μια βιομηχανική μονάδα που έφτιαχνε σχοινιά και σπάγκους από ινδική κάνναβη. Η σταδιακή επέκταση του ελληνικού κράτους (Θεσσαλία, Επτάνησα) και η επιστροφή Ελλήνων τεχνικών και επιστημόνων από το εξωτερικό συνέβαλαν στη μεταφορά τεχνογνωσίας και στην ενίσχυση της βιομηχανικής υποδομής. Έτσι, διαμορφώθηκε ένα πρώιμο αλλά κρίσιμο υπόβαθρο βιομηχανικής ανάπτυξης, το οποίο αποτέλεσε τη βάση για τη ραγδαία οικονομική και κοινωνική μεταμόρφωση που ακολούθησε μετά το 1922, με την άφιξη των προσφύγων και την ταχεία συγκρότηση εργατικών συνοικιών. (Filologika, χ.χ.· Μόρφη, 2019a· Wikipedia, 2025a).

Τον Αύγουστο/Σεπτέμβριο του 1922 ήταν η αφετηρία της φυγής των προσφύγων στην Ελλάδα από τη Μικρά Ασία. Στις 30 Ιανουαρίου του 1923 υπογράφηκε, στη Λοζάνη της Ελβετίας, και τέθηκε σε εφαρμογή η Σύμβαση για την ανταλλαγή των Χριστιανών της Τουρκίας με τους Μουσουλμάνους της Ελλάδας. Καθοριστικός όρος διαχωρισμού των πληθυσμών ήταν το θρήσκευμα. Η Συνθήκη Ειρήνης (ή Συνθήκη της Λοζάνης) υπογράφηκε από εκπροσώπους των κυβερνήσεων του Βασιλείου της Ελλάδας, της Τουρκίας (της Μεγάλης Εθνοσυνέλευσης) και όχι μόνο, στις 24 Ιουλίου του 1923, ύστερα από διαβουλεύσεις επτά μηνών. Αφορούσε τον καθορισμό των ορίων της σύγχρονης Τουρκίας, ενώ καταργούσε τη Συνθήκη των Σεβρών3 (Χριστοδούλου, 2021, σ.25).

3 Η Συνθήκη των Σεβρών (28 Ιουλίου - 10 Αυγούστου 1920) ήταν μια από τις συνθήκες ειρήνης που ακολούθησαν μετά το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Υπογράφηκε στις Σέβρες της Γαλλίας από τις Μεγάλες Δυνάμεις της Ευρώπης και την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Στη συνθήκη των Σεβρών οριστικοποιείται το τέλος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, με τον διαμοιρασμό των εδαφών της, η γέννηση του κράτους της Τουρκίας και η απόδοση στην Ελλάδα των διεκδικούμενων εδαφών της. Περιείχε εγγράφως τις παραχωρήσεις των τουρκικών εδαφών, όπως διαμορφώθηκαν στη Σύνοδο Ειρήνης του Παρισιού, με κυριότερη την απόδοση του μεγαλύτερου μέρους της Ανατολικής Θράκης και της ευρύτερης περιοχής της Σμύρνης στην ελληνική κυβέρνηση και τον ελληνικό στρατό (Wikipedia, 2025a).

17


01.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Το εργοστάσιο «ΜΠΡΙΤΑΝΝΙΑ»

18


στη Νέα Φιλαδέλφεια

19


Το εργοστάσιο «Μπριτάννια» στη Νέα Φιλαδέλφεια

01.

20

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ


Το

Το εργοστάσιο «Μπριτάννια» στη Νέα Φιλαδέλφεια

εργοστάσιο «Μπριτάννια» με τη επωνυμία «Α.Ε BRITANNIA Αγγλική Εριουργία εν Ελλάδι», ιδρύθηκε το 1931 από τον Σολομών Ι. Αχλαδέφ, ο οποίος σπούδασε στην Κρατική Αγγλική Υφαντουργική, την εδρεύουσα στο Μάντσεστερ της Αγγλίας Εμπορική Εταιρεία CROSLAND MOOR & CO L.M.D, τον Κ. Ναθαναήλ και την Εταιρεία «Γιαννούτσικος Πετσιάβας». Το κτήριο βρίσκεται στα νοτιοανατολικά όρια της Νέας Φιλαδέλφειας, στην πίσω μεριά του νέου γηπέδου της ΑΕΚ και πολύ κοντά στο Άλσος της Νέας Φιλαδέλφειας, επί της οδού Λυκούργου. Χτίστηκε στις όχθες του ρέματος «Ποδονίφτη» από τον εργολάβο μηχανικό Ν. Γαβαλά, τον οποίο συναντάμε και σε έργα εργοστασίων της Νέας Ιωνίας (Μηχανή του χρόνου, χ.χ.· Δήμος Νέας Φιλαδέλφειας Νέας Χαλκηδόνας, χ.χ.· Γριμάνης, 2023). Η υφαντουργία «Μπριτάννια» υπήρξε ένα σημαντικό εργοστάσιο στην ιστορία της ελληνικής κλωστοϋφαντουργίας.

21


01.

22

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ


23 23


Το εργοστάσιο «Μπριτάννια» στη Νέα Φιλαδέλφεια

01.

24

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ


Το εργοστάσιο «Μπριτάννια» στη Νέα Φιλαδέλφεια

Διακρίθηκε για την παραγωγή υψηλής ποιότητας μάλλινων υφασμάτων, ιδιαίτερα κασμιριών, καθώς ο μηχανολογικός εξοπλισμός του υφαντουργείου, του βαφείου, του πλυντηρίου και του φινιριστηρίου προερχόταν από αγγλικούς οίκους, εξασφαλίζοντας την παραγωγή προϊόντων υψηλής ποιότητας. Η απόδοση των μηχανημάτων της βιομηχανίας απογειωνόταν ακόμη περισσότερο από την τακτική συντήρηση, την καθαριότητα και τον εξαιρετικό φωτισμό εντός του εργοστασίου, που επέτρεπε στους εργαζόμενους να τα χειρίζονται με άνεση και προσοχή. Σε επίπεδο εργατικού δυναμικού, βασίστηκε κυρίως σε πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία και απασχολούσε περίπου 300 εργαζόμενους, με το 60% αυτών να είναι γυναίκες. Οι εργαζόμενοι της βιομηχανίας δούλευαν σε τρεις βάρδιες, εκ των οποίων τις βραδινές τις εκτελούσαν αποκλειστικά οι άνδρες εργαζόμενοι. Οι γυναίκες και τα νεαρά κορίτσια ήταν υπεύθυνες για εργασίες που απαιτούσαν λεπτομερή, προσεκτική και επίπονη επεξεργασία, όπως το κόψιμο των κόμπων κατά την ύφανση. Υφάντρες και μανταρίστριες στο εργοστάσιο της «Μπριτάννια» είχαν αναπτυχθεί σε τέτοιο επίπεδο που ξεπερνούσε τα αγγλικά πρότυπα (Γριμάνης, 2023). Το εργοστάσιο φημιζόταν επίσης για την υψηλού επιπέδου οργάνωση ως προς την υγιεινή, την ψυχαγωγία και τα γενικά μέτρα προστασίας των εργαζομένων. Υπήρχε συνέπεια ως προς την ώρα των διαλειμμάτων στις βάρδιές τους, καθώς και στις πληρωμές τους. Κάθε Χριστούγεννα και Πάσχα, οι εργαζόμενοι ανταμείβονταν με υφάσματα και χρηματικά ποσά, πέρα από τα προβλεπόμενα. Για τους λόγους αυτούς, το 1938, το Υπουργείο Εργασίας απένειμε στην επιχείρηση τιμητικό μετάλλιο. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι, κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι εργαζόμενοι του εργοστασίου ενίσχυσαν με την συμμετοχή τους, προσφέροντας ρουχισμό, μέσω των οργανώσεων «Φανέλα του Στρατιώτη» και «Κάλτσα του Στρατιώτη», στους στρατιώτες που πολέμησαν στο μέτωπο. Επίσης, το εργοστάσιο λειτούργησε και ως χώρος αποθήκης για το υλικό της αεροπορίας (Μηχανή του χρόνου, χ.χ.· Κακάτσος, 1997, σ.47).

25


Το εργοστάσιο «Μπριτάννια» στη Νέα Φιλαδέλφεια

01.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Η καθοδική πορεία λειτουργίας της βιομηχανίας άρχισε όταν η ελληνική αγορά εισήγαγε μεγάλες ποσότητες φθηνότερων εισαγόμενων υφασμάτων από το εξωτερικό. Παρά την άριστη ποιότητα των προϊόντων της, η βιομηχανία δεν κατάφερε να ανταγωνιστεί τις χαμηλότερες τιμές τους. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την σταδιακή μείωση της παραγωγής και του προσωπικού, αναγκάζοντας το εργοστάσιο «Μπριτάννια» να κλείσει οριστικά το 2007 (Dinfo, χ.χ.). Από το 2007 μέχρι και σήμερα, το κτίριο της «Μπριτάννια» παραμένει εγκαταλελειμμένο. Πλέον, στο χώρο της βιομηχανίας υπάρχει το κέλυφός της, χωρίς την παρουσία των μηχανημάτων που κάποτε ολοκλήρωναν την συνολική εικόνα της. Κατά την πρόσφατη επιτόπια παρατήρηση που πραγματοποιήσαμε στο κτίριο, διαπιστώσαμε ότι στο εσωτερικό του εργοστασίου είναι ορατά τα αποτυπώματα των σημείων που τοποθετούνταν τα μηχανήματα, ενώ το μόνο στοιχείο που προδίδει την ταυτότητα της βιομηχανίας είναι μια μάζα από ξεχασμένες άδειες μπομπίνες. Οι τοίχοι και τα κουφώματα παρουσιάζουν φθορά από τις πυρκαγιές που έχουν προκληθεί στο εργοστάσιο ανά περιόδους. Ο χώρος του κτιρίου, παίρνει διαφορετική μορφή ανάλογα με την χρήση που ο κάθε άνθρωπος προσαρμόζει σε αυτόν. Τα στρώματα και τα πεταμένα ρούχα στο εσωτερικό του εργοστασίου μαρτυρούν ότι για κάποιους ανθρώπους αυτό αποτελεί “καταφύγιο” και “χώρο διαμονής”. Τα γκράφιτι που υπάρχουν φανερώνουν ότι κάποιοι αντιλαμβάνονται τους τοίχους του εργοστασίου σαν έναν μεγάλο “καμβά” ενώ κάποιοι άλλοι χρησιμοποιούν το χώρο ως “κάδο απορριμμάτων”, συσσωρεύοντας εκεί όλα τους τα απορρίμματα. Μολονότι έχουν γίνει προσπάθειες από την υπεύθυνη της MONUMENTA, κα. Ειρήνη Γρατσία, προκειμένου να κηρυχθεί ως διατηρητέο το κτίριο του εργοστασίου της «Μπριτάννια», αλλά η απόφαση του Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων του ΥΠΠΟΤ για το αίτημα ήταν αρνητική (Αναζήτηση, χ.χ, σ.15). Ανέγγιχτα, ωστόσο, παραμένουν η επιγραφή «Μπριτάννια» στην κορυφή του κτιρίου και στον προαύλιο χώρο της βιομηχανίας το δεσπόζον φουγάρο, το οποίο έχει χαρακτηριστεί ως διατηρητέο μνημείο4. Το επιβλητικό ύψος του το καθιστά ορατό από πολλά σημεία της περιοχής, παίρνοντας τον ρόλο μιας σιωπηλής υπενθύμισης για την πλούσια βιομηχανική κληρονομιά της Νέας Φιλαδέλφειας, μαζί με το φουγάρο της γειτονικής «Βαμβακουργίας Φιλαδέλφειας» (Α.Ε. Ελληνικά Κλωστήρια Υιών Τεγόπουλου).

4 Σύμφωνα με την Απόφαση ΥΠΠΟΤ/ΔΝΣΑΚ/115219/2038/2012, η καμινάδα χαρακτηρίστηκε ως μνημείο με δημοσίευση στο ΦΕΚ 33/ΑΑΠ/13-02-2012. Η απόφαση αναφέρει ότι η καμινάδα αποτελεί αξιόλογο αρχιτεκτονικά και μορφολογικά τμήμα της βιομηχανικής εγκατάστασης και τοπόσημο για την περιοχή.

26


Το εργοστάσιο «Μπριτάννια» στη Νέα Φιλαδέλφεια

27


01.

28

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ


29 29


01.

30

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ


31 31


01.

32

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ


33 33


Το εργοστάσιο «Μπριτάννια» στη Νέα Φιλαδέλφεια

01.

34

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Τα κλωστοϋφαντήρια, πριν τον 20ο αιώνα, είχαν αρκετά λιτή μορφή. Οι εξωτερικές τους επιφάνειες δεν έφεραν διακοσμητικά στοιχεία, οι όψεις ήταν λευκές διακοπτόμενες από αυστηρά ορθογώνια ή τοξωτά παράθυρα και οι οροφές δικλινείς ή οδοντωτές. Ως προς την κατασκευή τους, τα εργοστάσια αυτά ήταν συνήθως μονώροφα, με ξύλινα ζευκτά ενός ανοίγματος ή οδοντωτές οροφές και κολώνες μεταλλικές ή ξύλινες. Κατά την αρχή του 20ου αιώνα ο σχεδιασμός τους πήρε άλλη μορφή, σαφώς επηρεασμένη από το μοντέρνο κίνημα. Ιδιαίτερα χαρακτηριστικά στοιχεία υπήρχαν στα εργοστάσια της Ερμούπολης, όπου τα κλασικά στοιχεία συγχωνεύτηκαν με τα παραδοσιακά αρχιτεκτονικά στοιχεία του τόπου, και στα «Κλωστήρια Αττικής», όπου ο σχεδιασμός ήταν επηρεασμένος από την αρχιτεκτονική της Αναγέννησης (Δεμίρη, 1992, σ.47-59). Όμως, λόγω της ανάγκης για γρήγορη και οικονομική κατασκευή, τα περισσότερα εργοστάσια αποτελούν ορθογώνιους όγκους με οριζόντιες ζώνες ανοιγμάτων. Το οπλισμένο σκυρόδεμα ήταν το νέο υλικό για τις βιομηχανικές κατασκευές, το οποίο προσέφερε πυρασφάλεια, έδινε την δυνατότητα για μεγαλύτερα ανοίγματα και ευκολότερη κατασκευή για οδοντωτές οροφές, που είχε ως αποτέλεσμα και καλύτερα επίπεδα φωτισμού. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο φωτισμός και ο εξαερισμός είχαν αναπόσπαστο ρόλο στον σχεδιασμό των κλωστοϋφαντηρίων, εξασφαλίζοντας κατάλληλες περιβαλλοντικές συνθήκες. Τα πλάγια παράθυρα προκαλούσαν θάμπωμα στους εργαζόμενους και προβλήματα κόπωσης του οπτικού νεύρου, γιατί ο χώρος εργασίας δεν είχε ομοιόμορφο φωτισμό, ενώ ο φωτισμός από την οροφή μπορεί να μείωνε τον κίνδυνο για θάμπωμα, αλλά προκαλούσε απώλεια της εσωτερικής θερμότητας και έκθεση στην ηλιακή ακτινοβολία (ο.α., σ.38). Συνήθως, τα μονώροφα εργοστάσια αποτελούνταν από οδοντωτές οροφές ενώ τα πολυώροφα εργοστάσια από κεκλιμένες οροφές. Ο δομικός τους σκελετός ήταν συμβατικός, οι διαχωριστικοί τοίχοι ήταν σοβατισμένοι και κατασκευασμένοι από τούβλο, ενώ υπήρχε πυκνή παράθεση δοκών και υποστυλωμάτων που προκαλούσαν περιορισμό στην τοποθέτηση μηχανών στο χώρο του εργοστασίου (ο.α., σ.72-73).

Οι κατόψεις των κλωστοϋφαντηρίων είχαν ορθογώνιο σχήμα· οι διαστάσεις των μηχανών και το διάγραμμα ροής ήταν αυτά που επηρέασαν το πλάτος των κτιρίων, το οποίο ήταν 17 - 35 μέτρα. Συνήθως, προέκυπταν δύο τύποι διαγραμμάτων ροής, είτε η γραμμή παραγωγής συνέβαινε κατά πλάτος του κτιρίου είτε κατά μήκος του. Στα μονώροφα κτίρια υπήρχε γραμμική πορεία, ενώ στα πολυώροφα πορεία συνεχούς γραμμής. Ο χώρος της διοίκησης στα μονώροφα εργοστάσια στεγαζόταν εκτός του χώρου παραγωγής, σε κάποιο μικρό κτίριο ή στον όροφο του χώρου παραγωγής στη στενή πλευρά του, ενώ στα πολυώροφα εργοστάσια υπήρχε στο βασικό κτιριακό όγκο στον πρώτο όροφο. Στον όροφο του χώρου παραγωγής γινόταν και η αποθήκευση των πρώτων υλών και των τελικών προϊόντων. Αυτή η πολυπλοκότητα του χώρου συναντάται συχνά στα κλωστοϋφαντήρια που στεγάζονται στον αστικό ιστό, καθώς η επέκταση των κτιρίων ήταν αρκετά περιορισμένη και ο χώρος πολύπλοκα οργανωμένος. Τα οικόπεδα αυτά καλύπτονται αρκετά από τα κτίρια, με αποτέλεσμα να είναι ακανόνιστα και να προκαλούν πολυπλοκότητα στον χώρο (ο.α., σ.81-82). Στο βιβλίο «Τα Ελληνικά Κλωστοϋφαντουργεία» αναφέρεται το εξής: «Τυπικό χαρακτηριστικό αυτών των κλωστοϋφαντηρίων είναι ότι με τη στενότητα γης που έχουν και τις πολλαπλές αλλαγές και προσθήκες που έχουν υποστεί διακρίνεται δύσκολα το κτίριο διοίκησης, ο χώρος παραγωγής και αποθήκευσης και οι χώροι των εργαζομένων. Το κέλυφος τους είναι σαν ένα ουδέτερο «κάλυμμα» για όλες τις λειτουργίες και χρήσεις, πολλές φορές πολύπλοκο και χωρίς άρθρωση». (1992, σ.59)


Το εργοστάσιο «Μπριτάννια» στη Νέα Φιλαδέλφεια

1.2 Διαγραμματική παρουσίαση της διάρκειας των τύπων.

Πηγή: Δεμίρη, Κ. (1992). Τα Ελληνικά Κλωστοϋφαντουργεία. Αθήνα: ΕΤΒΑ Πολιτιστικό Τεχνολογικό Ίδρυμα. (σ.97).

35


01.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Το εργοστάσιο «Μπριτάννια» στη Νέα Φιλαδέλφεια

Το εργοστάσιο «Μπριτάννια» χαρακτηρίζεται ως «Πολύπλοκο» κτίριο. Άλλοι τύποι βιομηχανικών κτιρίων είναι το «Παραδοσιακό», το «Οδοντωτό», το «Μνημειακό», το «Πολυώροφο», το «Πλουραλιστικό» και το «Κουτί». Ο τύπος του «Πολύπλοκου» κτιρίου επικράτησε την περίοδο του 1930 και απαρτίζεται από έξι κτίρια εκ’ των οποίον το ένα έχει προστεθεί μετέπειτα, μετά από την επέκτασή του. Στο συγκρότημα του «Μπριτάννια» είναι φανερό από την κάτοψη ότι το κτίριο στην αριστερή πλευρά του οικοπέδου είναι πρόσθετο. Τα χαρακτηριστικά στοιχεία των «Πολύπλοκων» κτιρίων είναι τα εξής:

36

Το κυρίαρχο χαρακτηριστικό. Έχει λιτή μορφική γλώσσα που συνδυάζεται με πολύπλοκη οργάνωση των χώρων και συνήθως με ποικιλία τρόπων και μορφών στέγασης (οδοντωτή οροφή, κεκλιμένη δικλινής ή τετρακλινής, οριζόντια κ.ά.) 1. Η άρθρωση των χώρων. Άτακτη, ακανόνιστη και πολύπλοκη άρθρωση χώρων εξαιτίας της οργάνωσης της κάτοψης και των πολλών διαχωριστικών τοίχων. Είναι πολύ δύσκολο να αναπαρασταθεί με αφηρημένο διάγραμμα. Η διαδικασία παραγωγής είναι επίσης άτακτη και κατανέμεται σε διάφορα επίπεδα, χωρίς να έχει κάποια συνέπεια. 2. Ο κτιριακός όγκος. Είναι, συνήθως, ένα σύνολο κτιρίων ή μικρών όγκων πολύ στενά δεμένων μεταξύ τους χωρίς άρθρωση. Η οροφή δεν είναι συνεχής, αλλά βρίσκεται σε διάφορα επίπεδα και συνήθως έχει διάφορες μορφές. Έτσι δημιουργείται η εντύπωση ότι το κτίριο δεν έχει καθαρή ορθογωνική μορφή, αλλά αποτελεί προσθετικές ή αφαιρετικές μεταλλαγές του παραλληλεπίπεδου όγκου. Υπάρχει μεγάλη ποικιλία ανοιγμάτων (συνεχείς ζώνες, μικρά ορθογωνικά ή τετράγωνα παράθυρα), που κατανέμονται με διάφορους τρόπους και επιτρέπουν διαφορετικές απόψεις του περιβάλλοντος χώρου από μέσα. 3. Η μορφή. Το κτίριο, απλό, χωρίς διάκοσμο, με σκληρά τελειώματα είναι το αποτέλεσμα της σύνθεσης καθαρών στερεομετρικών όγκων. Δεν διακρίνει κανείς διαφοροποιήσεις υλικών, υφής ή χρώματος. Η μορφή δεν εκφράζει με σαφήνεια τις εσωτερικές λειτουργίες. Φαίνεται χαοτική και ασαφής. Δεν έχει αρχιτεκτονική ποιότητα και αδιαφορεί για το περιβάλλον. 4. Τα μέσα τεχνικής υλοποίησης. Δομικός σκελετός από οπλισμένο σκυρόδεμα, και τούβλο για τα στοιχεία πλήρωσης. Κεραμίδια χρησιμοποιούνται στις επικλινείς οροφές. (ο.α., σ.92-93)


Επιπλέον στο βιβλίο της η Δεμίρη σχολιάζει σχετικά με τα «Πολύπλοκα» κτίρια τα παρακάτω:

Το εργοστάσιο «Μπριτάννια» στη Νέα Φιλαδέλφεια

Ο απόηχος ορισμένων «ορθολογικών» αρχών, που ερμηνεύτηκαν και εφαρμόστηκαν από πολιτικούς μηχανικούς στο σχεδιασμό βιομηχανικών κτιρίων, εμφανίζεται στο «πολύπλοκο κτίριο», που είναι αποτέλεσμα της οικονομικής κρίσης, των οικονομικών περιορισμών και της στενότητας των οικοπέδων. Ο χειρισμός των όψεων του κτιρίου δείχνει μια επιφανειακή εφαρμογή του μοντέρνου λεξιλογίου (λιτοί, απογυμνωμένοι όγκοι με αυστηρές και σκληρές ακμές, που διακόπτονται από μακρόστενες ζώνες παραθύρων). Η εφαρμογή των μοντέρνων αρχών δεν προχωρεί στη διάρθρωση της κάτοψης, που είναι πολύπλοκη και ελάχιστα ορθολογική. Πρόκειται για έναν τύπο κτιρίου που σπάνια συναντάται σε περιοδικά και βιβλία, γιατί δεν εμφανίζεται ως πετυχημένο παράδειγμα για δημοσίευση και κριτική. Η έλλειψη αρχιτεκτονικής ποιότητας και κοινωνικής σημασίας καθώς και η αυστηρή υποταγή σε καθαρά λειτουργικές ανάγκες και οικονομικούς περιορισμούς οδήγησε τα κτίρια, αναμφίβολα, υποβαθμισμένα μορφολογικά. Ο τύπος αυτός διήρκεσε όσο και τα προβλήματα της οικονομικής κρίσης και οι απόψεις των βιομηχάνων που θεωρούσαν το κτίριο απλώς ένα κέλυφος που περικλείει μηχανές, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη ζητήματα συνθηκών περιβάλλοντος, παροχών στους εργαζομένους καθώς και αισθητικής ένταξης του κτιρίου στον περιβάλλοντα χώρο του. (1992, σ.109)

1.3 Τοπογραφικό εργοστασίου «Μπριτάννια».

Πηγή: Πηγή: Δεμίρη, Κ. (1992). Τα Ελληνικά Κλωστοϋφαντουργεία. Αθήνα: ΕΤΒΑ Πολιτιστικό Τεχνολογικό Ίδρυμα. (σ.158).

37


01.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

1.4 Άφιξη προσφυγικών οικογενειών στην Αθήνα και προσωρινή εγκατάστασή τους σε βαγόνια τρένου και άλλα καταλύματα, 1922.

Πηγή: Πουλίδης, Π. (2022). «1922»: Οι πρόσφυγες άλλαξαν Αθήνα και Θεσσαλονίκη. Διαθέσιμο στο https://www.kathimerini.gr/society/562036147/1922oi-prosfyges-allaxan-athina-kai-thessaloniki/

38


Προσφυγική εγκατάσταση

39


ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Προσφυγική εγκατάσταση

01.

ΟΙ ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΟΙ ΣΥΝΟΙΚΙΣΜΟΙ 1922 Μικρασιατική καταστροφή

40

1922 - 1930 Ατταλιώτικα (Ασύρματος) Βύρωνας (1923 – 1926) Ιλισσός (Αρχικός Πυρήνας) Δουργούτι (Αυτοστέγαση) Καισαριανή Καλλιθέα Κοκκινιά (1923) Κουντουργιώτικα Μοσχάτο

5

Νέα Φιλαδέλφεια Νέα Σμύρνη Πανόρμου (Παραπήγματα) Ταύρος (Παραπήγματα και Γερμανικά – Άνω και Κάτω Νέα Σφαγεία, Παναγίτσα) Χαροκόπου (Παραπήγματα) Υμηττός (1928) Ελληνικό (1925 – 1930)


Προσφυγική εγκατάσταση

1931 - 1950 Προσφυγικά Λ. Αλεξάνδρας (1933 – 1935) Ερυθρός Σταυρός (1930 – 1932) Πολύγωνο Γκύζη Πανόρμου (Διώροφες κατοικίες 1930 – 1932) Στέγη Πατρίδος (1933 – 1936) Τζιτζιφιές Υμηττός (Επέκταση)

1950 - 1970 Πετράλωνα (Πέτρινα 1953 – 1954) Άγιος Σώστης (Πολυκατοικίες)

1970 - 1980 Ταύρος (Πολυκατοικίες) Δουργούτι (Πολυκατοικίες)

5 βλ. Παράρτημα Γ, εικ. 01

41


Προσφυγική εγκατάσταση

01.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Χειμώνας 1922 - 1923. Ο πρώτος χειμώνας βρίσκει τους πρόσφυγες που ήρθαν στην Ελλάδα μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή να στεγάζονται σε σκηνές, παραπήγματα, στοές και σε δημόσια κτίρια (σχολεία, εκκλησίες, κινηματογράφους, θέατρα, στρατώνες, εργοστάσια, αποθήκες, σιδηροδρομικούς σταθμούς), μακριά από τις πατρογονικές και ζεστές εστίες τους, γύρω από τα αστικά κέντρα. Τα αστικά κέντρα της Αθήνας, του Πειραιά και της Θεσσαλονίκης δέχτηκαν το 60% των προσφύγων, δηλαδή από 100.000 έως 150.000 πρόσφυγες το καθένα (Χριστοδούλου, 2021, σ.25· Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού, 2025). Οι πρόσφυγες τις πρώτες μέρες αλλά και μήνες αργότερα, επιδίωκαν να συνδεθούν και με ανθρώπους από την πατρίδα τους, ώστε να νιώσουν μια σιγουριά, γιατί οι οικογένειές τους είχαν διαλυθεί. Όλοι οι πρόσφυγες έφεραν μαζί τους τη δυστυχία της αναγκαστικής μετανάστευσης αλλά και έναν καινούργιο τρόπο ζωής. Η άφιξη των προσφύγων στην Ελλάδα συνέπεσε με μια περίοδο κρατικής αποδιοργάνωσης και επικείμενης επαναστατικής αναταραχής. Το πρωτόκολλο για την ίδρυση της Επιτροπής Αποκατάστασης Προσφύγων (ΕΑΠ) υπογράφηκε στις 29 Σεπτεμβρίου 1923 με βάση το πρωτόκολλο της 28ης Σεπτεμβρίου 1923 της Γενεύης, μεταξύ της Ελλάδας και της Κοινωνίας των Εθνών. Το σύστημα της εγκατάστασης που ακολούθησε η Ε.Α.Π. κατά την πρώτη περίοδο της προσέλευσης των προσφύγων είναι το εξής: 1. Παραχώρησε στους πρόσφυγες ένα σπίτι με το αντίστοιχο οικόπεδο. 2. Παρείχε μόνο οικόπεδα με τα απαραίτητα οικοδομικά υλικά για να χτίσουν οι πρόσφυγες μόνοι τους το σπίτι τους. 3. Έδωσε οικόπεδα με δάνειο (περίπου 30.000 δρχ. ανά οικογένεια). Τα οικόπεδα και τα δάνεια που παραχωρήθηκαν φτάνουν συνολικά τα 5.500, ενώ δημιουργήθηκαν 350 Στεγαστικοί Συνεταιρισμοί. 4. Παραχωρήθηκαν στους πρόσφυγες όσα σπίτια είχαν εγκαταλείψει οι μουσουλμάνοι ανταλλαγέντες (Ιστορικά, 2001, σ.34).

1.5 Τύπος αγροτικού σπιτιού για δύο οικογένειες, από αυτά που κατασκεύαζε η επιτροπή αποκαταστάσεως προσφύγων, 1925. Πηγή: Μόνιμη Συλλογή. [Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού, Αθήνα]. (2025).

42

Η Ε.Α.Π. συνεργάστηκε στενά με το ελληνικό κράτος, αν και οι αρμοδιότητες της περιορίζονταν κυρίως στην αγροτική εγκατάσταση και αποκατάσταση των προσφύγων. Σίγουρα όμως μπορεί να θεωρηθεί ως «ο σχεδιαστής» της σύγχρονης ελληνικής μεγαλούπολης, γιατί καθόρισε τη χωροταξία των προσφυγικών συνοικισμών, δημιουργώντας κοινότητες - «δορυφόρους» έξω και γύρω από τις μεγάλες πόλεις. Οι περισσότεροι από τους προσφυγικούς συνοικισμούς χωροθετήθηκαν εκτός του εγκεκριμένου σχεδίου της Αθήνας. Δεν πρέπει επίσης να παραβλέψουμε το γεγονός ότι οι πρόσφυγες που στεγάστηκαν σ’ αυτούς τους συνοικισμούς ήταν κυρίως εργάτες, τεχνίτες και γενικά μικροεπαγγελματίες (ο.α., σ.34). Απομονωμένοι από τον υπόλοιπο πληθυσμό, τους γηγενείς, τους «ντόπιους», μ’ αυτόν τον τρόπο ελέγχονταν απόλυτα, αφού υπήρχε «μια σαφής πολιτική αποφυγής δημιουργίας πλατιών εργατικών στρωμάτων» (Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού, 2025). Παρά τις ενέργειες της Ε.Α.Π., πολλοί πρόσφυγες παρέμειναν χωρίς στέγη μένοντας σε παραπήγματα και υποφέροντας από ασθένειες ακόμα και μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος το 1935 είχε πει «Εμείς τους πρόσφυγες δεν τους αντιμετωπίσαμε με συμπάθεια, δεν υπήρξε απάθεια, υπήρξε αντιπάθεια» (Χριστοδούλου, 2021, σ.16). 1.5


Προσφυγική εγκατάσταση

1.6 Όπως αναφέρεται στα Ιστορικά, «Η Προσφυγιά του ‘22» (2001, σ.32) [...] Εδώ παρατηρούμε ότι οι διάφορες παραγωγικές ομάδες (δημόσιοι υπάλληλοι, στρατιωτικοί, υπάλληλοι τραπεζών, δηλαδή οι εύποροι πρόσφυγες) χρησιμοποιούσαν τα αστικά οικόπεδα για ανοικοδόμηση των δικών τους σπιτιών ή για κερδοσκοπία. Αλλά και στις υπόλοιπες περιοχές της Αθήνας, που τότε θεωρούνταν περίχωρα, την Καισαριανή, το Βύρωνα, τη Νέα Ιωνία, την Κοκκινιά, αρχίζει να αναπτύσσεται μεγάλη οικοδομική δραστηριότητα. Ήδη το Μάιο του 1924 ο αριθμός των δωματίων στους παραπάνω συνοικισμούς φτάνει τα 11.500 και μέχρι τον Αύγουστο του ίδιου έτους προστίθενται 4.100 δωμάτια. Ο νόμος περί σχεδίων πόλεων, που αρχίζει να εφαρμόζεται από το 1923, οφείλει την ύπαρξη του στην παρουσία των προσφύγων και στην ανάγκη να δοθεί άμεση λύση στα προβλήματα που γεννά η παρουσία τους: στέγαση και επαγγελματική αποκατάσταση, ειρηνική συμβίωση με τον ντόπιο πληθυσμό. Παρόλα' αυτά, η προσφυγική κατοικία πολύ γρήγορα απαλλάσσεται από όλες τις υποχρεώσεις απέναντι στην πολεοδομική και στεγαστική νομοθεσία.

1.6 Πρόσφυγες έχουν βρει προσωρινό κατάλυμα στα θεωρεία του δημοτικού θεάτρου Αθηνών, 1923. Πηγή: Μόνιμη Συλλογή. [Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού, Αθήνα]. (2025).

43


ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Προσφυγική εγκατάσταση

01.

1.7 Τα πρώτα καταφύγια των προσφύγων.

Πηγή: ΙΑΜΜ, Φωτογραφικό Αρχείο Λένας Σαμαρά. (χ.χ.). Μαρτυρίες από τον Ξεριζωμό και την Καταστροφή. Διαθέσιμη στο https://www.lifo.gr/culture/arxaiologia/20sygklonistikes-martyries-apo-ton-xerizomo-kai-tinkatastrofi-tis-smyrnis

44


Ομοίως, σε σχετικό άρθρο 29.5.1925, σημειώνεται:

της

εφημερίδας

«ΑΘΗΝΑΙ»,

[...]Το πρώτον πράγμα που βλέπει ο εισερχόμενος εις την Νέαν Ιωνίαν είνε αι σκηναί αυταί και η πρώτη εντύπωσις επ’ αυτών στηρίζεται. Επίσης σκηναί υπάρχουν εις τον περίβολον του εργοστασίου της «Ανατολικής Ταπιτουργίας» όπου διαμένουν διάφοροι οικογένειαι μέλη των οποίων εργάζονται εις την γνώριμον βιομηχανίαν. [...] Η ύπαρξις σκηνών δεν δικαιολογείται πλέον, τουλάχιστον ενταύθα. Μόνον αχαρακτήριστος αδιαφορία και άστοργος εγκατάλειψις δύναται να ανέχεται πλέον τα αποκαρδιωτικόν θέαμα κατασκηνώσεων προσφύγων. (Χριστοδούλου, 2021, σ.609-610)

Τότε ξέρεις πώς πιάνανε τα σπίτια στους συνοικισμούς;», ρωτά τον καταγραφέα του ΚΜΣ η Μαριάνθη Καραμουσά από το Μπαγαράσι. «Πήγαινες εκεί, κρεμούσες ένα τσουβαλάκι ή ό,τι είχες σ’ ένα δωμάτιο και το σπίτι ήτανε δικό σου. Ατέλειωτα ακόμη· κεραμίδια δεν είχανε, πόρτες δεν είχανε, παράθυρα δεν είχανε. Και μερικά που είχανε πόρτες και παράθυρα πηγαίνανε άλλοι τη νύχτα και τις βγάζανε και ανάβανε φωτιές να ζεσταθούνε, να μαγειρέψουνε» («Έξοδος», τ.Α’, σ.1945). «Το σπίτι είναι μισοτελειωμένο, χωρίς πόρτες και παράθυρα και μπαίνει όποιος πρόσφυγας προφτάξει, κεμά ένα άδειο σακί στο άνοιγμα της πόρτας, μπαίνεις μέσα, κάθεσαι κι έτσι το κυριεύεις» συμπληρώνει η Σαρούλα Σκύφτη από το Ερίκιοϊ της Σμύρνης, που υπερασπίστηκε πεισματικά το απόκτημά της απέναντι σε άλλους, εξίσου ταλαίπωρους, διεκδικητές.

Προσφυγική εγκατάσταση

1.7

Σε συνέντευξη που παρατίθεται σε σχετική μελέτη του Μουσείου Προσφυγικού Πολιτισμού (2025. σ.125), παίρνουμε επίσης μερικές γλαφυρές εικόνες από εκείνη την περίοδο:

45


1.8

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Προσφυγική εγκατάσταση

01.

1.9

Έπειτα, λίγα πράγματα που δεν αναγνωρίζω, έπειτα το σπιτάκι μας. Τα τζάμια του κάτω παραθύρου σπασμένα, η σιδερένια πόρτα φριχτά σκουριασμένη... Έχω ακόμη το κλειδί της στην Αθήνα... - Γιώργος Σεφέρης (Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού, 2025)

46

Μένει να ξαναβρούμε τη ζωή μας τώρα που δεν έχουμε πια τίποτα.. - Γιώργος Σεφέρης, Τετράδιο γυμνασμάτων: 1928-1937 (Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού, 2025)


1.10

Προσφυγική εγκατάσταση

1.8 Προσφυγοπούλες φθάνουν στο Πειραιά. 1922.

Πηγή: Μόνιμη Συλλογή. [Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού, Αθήνα]. (2025).

1.9 Οικογενειακό βιβλιάριο πρόσφυγος. 1923.

1.10 Πρόσφυγες της Μικράς Ασίας.

Πηγή: Library of Congress. (χ.χ.). Μαρτυρίες από τον Ξεριζωμό και την Καταστροφή. Διαθέσιμη στο https:// www.lifo.gr/culture/arxaiologia/20sygklonistikes-martyries-apo-tonxerizomo-kai-tin-katastrofi-tissmyrnis

Πηγή: Μόνιμη Συλλογή. [Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού, Αθήνα]. (2025).

47


01.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

1.11 1923: Προσφυγικός συνοικισμός Ποδαράδες (Ν.Ιωνία).

Πηγή: Χριστοδούλου, Λ. (2021). Από τους Ποδαράδες 1922… Στη Νέα Ιωνία 1934…: Η Προσφυγική Πρωτεύουσα της Αθήνας. Αθήνα: ΜΠΑΛΤΑ. (σ.55).

48


Οι προσφυγικές συνοικίες της Αθήνας

49 49


01.

1.12

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

ΝΕΑ ΙΩΝΙΑ

Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

Η περιοχή του σημερινού δήμου Νέας Ιωνίας, πριν το 1922 ονομαζόταν «Ποδαράδες». Ήταν κτήματα του Ιερού Κοινού του Πανάγιου Τάφου (Πατριαρχείο Ιεροσολύμων), μεγαλοκτηματιών, ενώ υπήρχαν και κτήματα τα οποία άνηκαν στο Ελληνικό Δημόσιο, κυρίως στην περιοχή των Πευκακίων και του Περισσού (Χριστοδούλου, 2021, σ.11). Με την έλευση των προσφύγων, η Νέα Ιωνία αναπτύχθηκε ιδιαίτερα γρήγορα καθώς υπήρξε κέντρο κλωστοϋφαντουργίας και μεγάλος εμπορικός Δήμος.

Η Νέα Ιωνία βρίσκεται βόρεια του Δήμου Αθηναίων και ανήκει στην Περιφερειακή Ενότητα του Βορείου Τομέα Αθηνών. Το βόρειο τμήμα της περιοχής συνορεύει με το Ηράκλειο Αττικής, το νότιο με το Γαλάτσι, το δυτικό με τις προσφυγικές συνοικίες της Νέας Φιλαδέλφειας και της Νέας Χαλκηδόνας και το ανατολικό με το Μαρούσι (Wikipedia, 2025c).

1.12 Προσφυγικός συνοικισμός στους Ποδαράδες (Νέα Ιωνία), 1923.

Πηγή: Πουλίδης, Π. (2022). «1922»: Οι πρόσφυγες άλλαξαν Αθήνα και Θεσσαλονίκη. Διαθέσιμη στό https://www.kathimerini.gr/society/562036147/1922oi-prosfyges-allaxan-athina-kai-thessaloniki/

1.13 Συνοικισμός Νέας Ιωνίας.

Πηγή: Ertnews.gr. (2023). 300 φωτογραφίες για τα 100 χρόνια από την ίδρυση της Νέας Ιωνίας. Διαθέσιμη στο https://www.ertnews.gr/eidiseis/ politismos/300-fotografies-gia-ta-100-xronia-apotin-idrysi-tis-neas-ionias/

50

Η Κατερίνα Κυτέα στο «Κοινωνικό αστικό δίκτυο στην Ελευθερούπολη της Νέας Ιωνίας» αναφέρει ότι «η ανάπτυξη της περιοχής ξεκίνησε από το κέντρο της Νέας Ιωνίας, όπου βρίσκεται ο σταθμός ΗΣΑΠ, και αμέσως επόμενες οι γειτονιές της Ελευθερούπολης και της Καλογρέζας, οι οποίες φιλοξένησαν το εργατικό δυναμικό των γύρω βιοτεχνιών. Η Εταιρία Αποκατάστασης Προσφύγων (ΕΑΠ) απαλλοτρίωσε το οικόπεδο όπως και σε άλλες περιοχές της Αττικής και το χώρισε σε δύο μέρη. Το ένα από αυτά απευθυνόταν στην κατοικία και το άλλο προοριζόταν για βιομηχανική χρήση. [...] Ο συνοικισμός της Νέας Ιωνίας αποτέλεσε έναν από τους πρώτους προσφυγικούς συνοικισμούς που δημιούργησε η ΕΑΠ. Η ανάγκη για την άμεση στέγαση των προσφύγων και η έλλειψη οικονομικού κεφαλαίου για την δημιουργία νέων κτιρίων, οδήγησαν στην λογική της αυτοστέγασης. Έτσι, οι κάτοικοι των χαμηλότερων οικονομικών τάξεων της περιοχής έστησαν παραπήγματα με ότι υλικά μπορούσαν να έχουν στην κατοχή τους. [...]». (2019, σ.11-13)


Η ζωή στα τετράγωνα αυτά κυλούσε με λιτότητα και φτώχεια. Οι άνθρωποι είχαν μαζί τους τα ελάχιστα υπάρχοντα τα οποία είχαν καταφέρει να πάρουν. Από μαρτυρία υπάρχει η εξής περιγραφή σχετικά με τα σπίτια του συνοικισμού:

Ως γνωστόν το Παρίσι έχει τα καριέ του. Η Ιωνία έχει τα τετράγωνά της. Τι είναι λοιπόν αυτά τα περίφημα τετράγωνα; Απλούστατα ορθογώνια σχήματα εκτάσεων αποτελούμενα από τα σπίτια που είναι κτισμένα επί τεσσάρων δρόμων. Ευρωπαϊκή διάταξη βλέπετε. Επιχειρήσατε όμως να διαβήτε την νύχτα ένα από τα τετράγωνα αυτά χωρίς να κάματε την διαθήκην σας ή χωρίς να κοινωνήσετε των αχράντων μυστηρίων; Αν δεν πέσετε σε κανένα χαντάκι, σε κανένα λάκκον από ασβέστην, θα προσκρούσετε σε κανένα κάρρο ή θα πέσετε σε κανένα άλογο κοιμώμενο εις το ύπαιθρον ή θα τσακισθήτε μέσα σε κανένα χανδάκι με νερά ή θα πέσετε μέσα σε θεμέλια επεκτεινομένου σπιτιού ή θα σπάσετε τα μούτρα σας επάνω σε λόφους από πέτρες. Τα τετράγωνα αυτά είναι σωσταί ανθρωποπαγίδες, από τας οποίας ούτε αυτοί οι κάτοικοι επιχειρούν να διαβούν. [...] -Εφημερίδα «ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ», 4.4.1929 (Χριστοδούλου, 2021, σ.632)

Τριγυρίζω εδώ κι εκεί στην Καλογρέζα. Απ’ τα μικρά παράθυρα κάθε σπίτι, –κάθε κάμαρα, δηλαδή έχει κι ένα– φαίνεται το εσωτερικό των σχεδόν νομαδικών αυτών κατοικιών. Μερικά φτωχά επιπλάκια, σκεύη κουζίνας, καμμιά κούνια μικροδεμένη με σκοινί στη μέση του δωματίου, καμμιά κονσόλα που και που, καμμιά ντουλαπίτσα, κανένα ράφι, τίποτε εικόνες. Αυτή είναι όλη κι όλη η επίπλωσις κρεββατοκάμαρας, τραπεζαρίας και κουζίνας μαζί, γιατί τα δωμάτια των προσφύγων της Καλογρέζας, όπως και των περισσότερων προσφύγων, άλλως τε, είνε όλ’ αυτά συγχρόνως. Μπροστά σε όλα σχεδόν τα σπίτια υπάρχουν μικροί φούρνοι, όπου γίνεται το μαγείρεμα. [...] (Χριστοδούλου, 2021, σ.617)

1.13

Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

Όλη αυτή η επιτακτική ανάγκη για δομές περιείχε σοβαρά προβλήματα διαβίωσης. Αναλυτικότερα, η δόμηση του συνοικισμού αποτελούσε ένα δύσβατο σύμπλεγμα το οποίο προκαλούσε ακαταστασία στην γειτονιά. Όπως επιβεβαιώνει και το παρακάτω άρθρο:

51


01.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

Ιδιαίτερα σοβαρή αναστάτωση αποτελούσαν και οι συνθήκες υγιεινής στον συνοικισμό. Οι τρεις κίνδυνοι οι οποίοι απειλούσαν τον συνοικισμό των προσφύγων ήταν η φυματίωση, η ελονοσία και η νευρασθένεια. Μία από τις πιο σοβαρές εστίες μόλυνσης ήταν οι υγειονομικές εγκαταστάσεις. Παρακάτω παρατίθεται απόσπασμα από το βιβλίο «Από τους Ποδαράδες 1922… Στη Νέα Ιωνία 1934…» στο οποίο αναγράφεται το συγκεκριμένο ζήτημα: Από την ίδρυση της πόλης το 1923, τα περισσότερα οικήματα δε διέθεταν τουαλέτες. Υπήρχαν οι λεγόμενες κοινόχρηστες τουαλέτες. Σταδιακά, μετά το 1930, με υγειονομικές διατάξεις κρίθηκε απαραίτητο να υπάρχει τουαλέτα σε κάθε οίκημα και επειδή δεν είχε προβλεφθεί εξ αρχής ανάλογος χώρος, πολλοί πρόσφυγες τις έχτισαν επί των πεζοδρομίων. Δε συζητάμε, βέβαια, για τα λύματα, το μεγαλύτερο μέρος των οποίων το διοχέτευαν στον δρόμο. Τότε, το να έχει κάποιος λουτρό για το μπάνιο του ήταν πολυτέλεια. Για αυτό στο κέντρο της Ν. Ιωνίας κάνουν την εμφάνισή τους: - δύο χώροι λουτρών (χαμάμ), στα πρότυπα ανάλογων που είχαν δημιουργηθεί στις αλησμόνητες πατρίδες τους και - ένας χώρος λουτρών στην πλατεία Σαφραμπόλεως δίπλα στην εκκλησία του Αγίου Στεφάνου. (Χριστοδούλου, 2021, σ.360-361)

1.14 Προσφυγόπουλα στο λουτρό, Νέα Φιλαδέλφεια. Πηγή: Μόνιμη Συλλογή. [Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού, Αθήνα]. (2025).

1.15 Εικόνες από τις πρώτες εγκαταστάσεις στους συνοικισμούς γύρω από την Αθήνα. Πηγή: Μόνιμη Συλλογή. [Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού, Αθήνα]. (2025).

52

Από την άλλη, το φαινόμενο της αντιπαροχής επεκτάθηκε στην περιοχή μεταξύ 1971 - 1981 και οι νέες πολυκατοικίες πήραν την θέση των παλιών προσφυγικών κατοικιών. Επιπλέον, το οικονομικό κέντρο της περιοχής έχει μετατεθεί και βρίσκεται από την άλλη πλευρά του τρένου, στην οδό Ηρακλείου. Παρ’ όλα αυτά, η γειτονιά της Ελευθερούπολης δεν έχει αλλάξει σημαντικά διατηρώντας τον παλιό της χαρακτήρα. Αυτό συμβαίνει διότι οι παλιές ιδιοκτησίες και τα οικοδομικά τετράγωνα ανήκουν σε μεγάλο αριθμό ιδιοκτητών με αποτέλεσμα να μην μπορούν να συνενωθούν, με σκοπό την ανέγερση πολυκατοικιών. Σε αυτά τα μικρά προσφυγικά σπίτια μένουν ακόμα οι παλιοί κάτοικοι ενώ κάποια άλλα ενοικιάζονται σε μετανάστες λόγω της χαμηλής μίσθωσης. Όμως, μερικά από αυτά τα μικρά οικόπεδα αποτελούν εξαίρεση στο γενικότερο κλίμα της γειτονιάς, διότι υψώνονται σε αυτά κτίρια πέντε ορόφων (Κυτέα, 2019, σ.16).

1.14


1.15

Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

53


01.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

1.16

ΝΕΑ ΦΙΛΑΔΕΛΦΕΙΑ

Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

Η Νέα Φιλαδέλφεια αποτελεί βορειοδυτικό προάστιο της Αθήνας και εντάσσεται στην περιφέρεια του Κεντρικού Τομέα της Αθήνας στην Αττική. Το βόρειο τμήμα της συνορεύει με τους δήμους Μεταμόρφωσης και Αχαρνών, το νότιο με τον δήμο Αθηναίων, το ανατολικό με την Νέα Ιωνία και το δυτικό με το δήμο Αγίων Αναργύρων - Καματερού (Wikipedia, 2026b).

1.16 Ποδονίφτης (Νέα Φιλαδέλφεια), 1923.

Πηγή: Πουλίδης, Π. (2022). «1922»: Οι πρόσφυγες άλλαξαν Αθήνα και Θεσσαλονίκη. Διαθέσιμη στό https://www.kathimerini.gr/society/562036147/1922oi-prosfyges-allaxan-athina-kai-thessaloniki/

54

Η Νέα Φιλαδέλφεια μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1927 ονομαζόταν «Ποδονίφτης», μαζί με τη Νέα Χαλκηδόνα, από το ομώνυμο ρέμα που διασχίζει τις περιοχές ανατολικά και δυτικά της οδού Δεκελείας. Η σημερινή της ονομασία καθιερώθηκε το 1932, αναφερόμενη στη Φιλαδέλφεια της Μικράς Ασίας. Το 1947 αναγνωρίστηκε ως Δήμος. Έχουν υπάρξει διάφορες εκδοχές για την ονομασία του ρέματος και κατ’ επέκταση όλης της περιοχής αλλά οι επικρατέστερες ήταν δύο: είτε ότι τα λίγα εκεί νερά αρκούσαν μόνο για το πλύσιμο των ποδιών των περαστικών, είτε γιατί αυτοί που ήθελαν να περάσουν απέναντι στον διασταυρούμενο εκεί δρόμο των Αχαρνών, έπρεπε να βρέξουν τα πόδια τους στο ρέμα πριν κατασκευαστεί η γέφυρα. Το ρέμα του Ποδονίφτη λειτούργησε ως φυσικό όριο των Πατησίων της Αθήνας και της ομώνυμης περιοχής στα ανατολικά του (Δήμος Νέας Φιλαδέλφειας Νέας Χαλκηδόνας, χ.χ.).


1.17

1.17 1955 Λίμνη Άλσους.

Πηγή: Μητσούδη, Γ. (2002). Νοσταλγόντας την Παλιά Φιλαδέλφεια. Αθήνα: Lithoprint.

Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

Αναπόσπαστο κομμάτι βόρεια της περιοχής αποτελεί το Άλσος της Νέας Φιλαδέλφειας, τμήμα του τότε «Άλσους της Βασίλισσας Σοφίας», το οποίο συρρικνώθηκε προκειμένου να εγκατασταθούν οι Μικρασιάτες πρόσφυγες, με τη δημιουργία του οικισμού της Νέας Φιλαδέλφειας (Γάλλος κ.ά., 2019, σ.33-40). Το 1939 πραγματοποιήθηκε η μεγάλη αναδάσωση του Άλσους. Με αφορμή αυτή την αναδάσωση, ο δήμος προχώρησε στη δενδροφύτευση κυπαρισσιών κατά μήκος της λεωφόρου Δεκελείας, που αποτελεί και τμήμα της παλαιάς Εθνικής Οδού, η οποία ήταν η κύρια έξοδος από την πόλη, και της οδού Πίνδου που γειτνιάζει με τον δήμο Αχαρνών. Η δενδροφύτευση αποσκοπούσε στην ένωση του φυσικού περιβάλλοντος με τον αστικό χώρο, καθιστώντας την σε βάθος χρόνου τοπόσημο για την περιοχή. Δυστυχώς, το χειμώνα του 1941 αρκετοί κάτοικοι αναγκάστηκαν να κόψουν πολλά από αυτά τα δέντρα για να τα χρησιμοποιήσουν ως καυσόξυλα (Κακάτσος, 1997, σ.47-48).

55


Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

01.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Ο προσφυγικός συνοικισμός στην Νέα Φιλαδέλφεια (Ιούλιος 1927) διακρίνεται για τον πολεοδομικό σχεδιασμό του στα πρότυπα Αγγλικής Κηπούπολης6 (Π.Π.Ι.Ε.Δ., χ.χ.). Αυτό τεκμηριώνεται στο παρακάτω απόσπασμα: [...] Για τον Ποδονίφτη αναμφισβήτητη τομή αποτέλεσε η έλευση και η εγκατάσταση των προσφύγων. Το επιτακτικό ζήτημα της αστικής αποκατάστασης των προσφύγων οδήγησε, σε σύντομο χρονικό διάστημα, στη ριζική μετατροπή της περιοχής από αγροτικό - εξοχικό χώρο στις παρυφές της πόλης σε σχηματισμένο συνοικισμό με πρότυπα οργανωμένης δόμησης. Μέσα από αυτές τις διαδικασίες γεννήθηκαν η Νέα Φιλαδέλφεια και η Νέα Χαλκηδόνα. (Συλλογικό, 2019, σ.33-40)

6 Η ιδέα της κηπούπολης αποδίδεται από τον Ebenezer Howard (1850 – 1928), ο οποίος έζησε σε μια περίοδο έντονης εκβιομηχάνισης της Αγγλίας και ταχείας αστικοποίησης των Βικτωριανών πόλεων. Οι πόλεις της εποχής αντιμετώπιζαν σοβαρά προβλήματα υπερπληθυσμού, ιδιαίτερα στις περιοχές που κατοικούσαν οι εργατικές τάξεις, καθώς η ανάπτυξή τους είχε γίνει χωρίς επαρκή σχεδιασμό και υποδομές. Ο Howard παρουσίασε τις ιδέες του στο μοναδικό του βιβλίο με τίτλο «Αύριο: Ειρηνική Πορεία προς μια Πραγματική Μεταρρύθμιση» (Tomorrow: A Peaceful Path to Real Reform, 1898), όπου περιέγραφε το όραμά του για οικισμούς απαλλαγμένους από τις συνθήκες εξαθλίωσης, οι οποίοι θα συνδύαζαν τα πλεονεκτήματα της πόλης (ευκαιρίες, πολιτιστική ζωή, εργασία) με εκείνα της υπαίθρου (καθαρός αέρας, φυσικό περιβάλλον, προσιτό κόστος ζωής). Για τον Howard, οι κηπουπόλεις αντιπροσώπευαν μια ιδανική ισορροπία ανάμεσα στο αστικό και στο αγροτικό τοπίο. Το μοντέλο των κηπουπόλεων εισάγεται στην Ελλάδα στις αρχές της δεκαετίας του 1920, εμπνευσμένο από τις βρετανικές Garden Cities και τις γαλλικές CitésJardins. Η υλοποίησή του γνώρισε αρχικά άνθηση, όμως σταδιακά φθίνει λίγο πριν από το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου (Φίλλιπα, 2011).

56


Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

1.18 Νέα Φιλαδέλφεια.

Πηγή: Κοντός, Α. (2016). Για τις προτεινόμενες μετονομασίες δρόμων. Διαθέσιμη στο https://www.kosmosnf. gr/2016/03/metonomasies/

57


01.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

Στο παρακάτω κείμενο από το βιβλίο «Πριν από 70 χρόνια στη Νέα Φιλαδέλφεια» αναφέρεται ότι: Τα σπίτια της Νέας Φιλαδέλφειας, τότε, λόγω της μεγάλης ανάγκης για τη στέγαση των πρσφύγων, φτιάχτηκαν όσο πιο γρήγορα και φτηνά μπορούσε να γίνει. Δηλαδή χρησιμοποιήθηκαν η πέτρα και το χώμα (λάσπη). Το ότι κράτησαν τόσα χρόνια, μέχρι το σεισμό του Σεπτεμβρίου του 1999, οφείλεται στην τέχνη των μαστόρων της εποχής. Είχαν χαρακτηρισθεί δε, ανάλογα με την κατασκευή τους, το σχέδιο τους και τα τετραγωνικά τους μέτρα σε Τύπους παρμένους από γράμματα της Αλφαβήτου. Δηλαδή σπίτι τύπου Ο, Π, Φ κλπ. Το Φ ήταν ο καλλίτερος τύπος σπιτιού, σε μεγάλο οικόπεδο και είχε βεράντα 6.80x2.50 μέτρα. Οι άλλοι τύποι σπιτιών είχαν μικρότερες βεράντες ή είχαν μπαλκονάκια. Τα σπίτια ήταν διώροφα, διπλοκατοικίες, τετρακατοικίες ακόμα και οκτακατοικίες με υπόγεια. Δηλαδή, ήταν πολλά σπίτια μαζί στην ίδια στέγη. Σε όλα τα σπίτια τα παράθυρα ήταν στενά. Σινάζι δεν υπήρχε στο τέλος της τοιχοποιίας αλλά κατευθείαν επάνω στην πέτρα τοποθετούσαν στέγη με κεραμίδια. Οι εξωτερικοί τοίχοι ήταν με πεταχτό κονίαμα, πιτσιλιτό, τα κάγκελα στις βεράντες ξύλινα, όπως και οι πόρτες εισόδου. Τα πατζούρια ξύλινα, γερμανικά. Ο θείος μου, ο Αχιλλέας Μαυρομάτης, Αρχιτέκτων, σύζυγος της αδερφής της μητέρας μου, ήταν μεταξύ των μηχανικών κατά την οικοδόμηση των σπιτιών του Ποδονίφτη. Ο ίδιος, το δικό του σπίτι το είχε κτίσει στη γωνία Άγκυρας 49 –τώρα Γ. Παπανδρέου– και Βρυούλων, εκεί που τώρα είναι το ζαχαροπλαστείο COSMIC. Ο εξωτερικός σοβάς δεν ήταν πιτσιλοτός πεταχτός όπως των άλλων σπιτιών, αλλά λείος. Είχε γαλλικά πατζούρια, μπαλκόνι και ταράτσα με πλυσταριό, μεγάλη υπόθεση τότε. Από την ταράτσα αυτού του σπιτιού βλέπαμε τα γρι-γρι στο Φάληρο.

1.19 Προσφυγικό σπίτι Νέα Φιλαδέλφεια. Πηγή: Φωτογραφείο Σχίζας. (2025).

1.20 1971. Πανοραμική άποψη του συνοικισμού. Δεξία το 2ο δημοτικό και το γυμνάσιο. Πηγή: Κακάτσος, Γ. (χ.χ.). Πορεία μέσα στο χρόνο Νέα Φιλαδέλφεια - Νέα Χαλκηδόνα. (σ.222).

58


1.20

Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

1.19

Σε μερικά σπίτια, δίπλα στην πόρτα της εισόδου είχαν μικρή λαμαρίνα κάθετη με το χώμα για να ξύνουν τα παπούτσια τους και να φύγει η λάσπη πριν μπουν στο σπίτι, το ποδόμακτρο. Οι κλειδαριές των σπιτιών της εποχής εκείνης ήταν κατασκευασμένες από λεπτή λαμαρίνα, τέτοια, που δε χρειαζόταν και πολύς κόπος να ανοίξουν. Τα κλειδιά, βαριά και ασήκωτα, σιδερένια, με τρύπα σε όλο τους το μήκος, τα χρησιμοποιούσαμε και στα παιχνίδια μας, όπως γράφω παρακάτω. Μερικές νοικοκυρές, για να αποφεύγουν το κουβάλημα του κλειδιού, όταν πήγαιναν κάπου, έβαζαν ένα σημείωμα προς τον άντρα τους ή το παιδί τους: το κλειδί το έβαλα κάτω από την πέτρα! Τα προσφυγικά, όπως ονομάστηκαν αυτά τα σπίτια, παραχωρήθηκαν στους πρόσφυγες από το κράτος, χωρίς άμεση πληρωμή, με άτοκο δάνειο. Για να δοθούν όμως οριστικά παραχωρητήρια, έπρεπε να εξοφληθεί στο ακέραιο η αξία τους. Το κράτος έδωσε στους πρόσφυγες μετρητά, ένα μικρό ποσόν, για να τα βγάλουν πέρα στο ξεκίνημα τους, και το υπόλοιπο, ανάλογα με την περιουσία που εγκατέλειψαν. Τους εδόθησαν ομολογίες, οι οποίες επάνω είχαν τοκομερίδια και κάθε χρόνο μπορούσαν να εισπράξουν τους τόκους. Το κεφάλαιο της ομολογίας θα αποδιδόταν μετά από αρκετά χρόνια, του οποίου, βέβαια, η αξία συν τω χρόνω έπεφτε πολύ χαμηλά. [...] Μεγάλη ευκολία στα προσφυγικά σπίτια ήταν το μιντέρι. Αυτό ήταν κατασκευή από δύο κασόνες ανοικτές από τη μία τους πλευρά, τοποθετημένες αντικριστά ώστε τα ανοίγματα να είναι το ένα απέναντι στο άλλο. Πάνω από τις κασόνες τοποθετούσαν τρεις-τέσσερις τάβλες. Πάνω από τις τάβλες τοποθετούσαν το σιλτέ, δηλαδή ένα ελαφρό πάπλωμα, και πάνω από αυτό έβαζαν μία καλή κουβέρτα ή άλλο καλό ύφασμα που είχαν φέρει μαζί τους, από τα «μέρη» τους. [...]. (Βασιλειάδης, 2004, σ.31-34, 36)

59


01.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

Μετά τη μεγάλη πυρκαγιά του Γηροκομείου το 1927, οι πρώτοι κάτοικοι του νέου συνοικισμού στη Νέα Φιλαδέλφεια ήταν οι πυρόπληκτοι των Αμπελοκήπων, οι οποίοι απέκτησαν στέγη με τη στήριξη του Υπουργείου Κοινωνικής Πρόνοιας. Παράλληλα, άρχισαν να εγκαθίστανται στην περιοχή και πρόσφυγες που είχαν ζητήσει κατοικία, κυρίως από τη Σμύρνη, την Κωνσταντινούπολη και τα Βουρλά, αλλά και από άλλες περιοχές της Μικράς Ασίας, τόσο των παραλίων όσο και της ενδοχώρας (Γάλλος κ.ά., 2019, σ.56-61). Οι πρόσφυγες κατά την έλευση τους, όπως αναφέρεται στο βιβλίο «Πορεία Μέσα στο Χρόνο: Νέα Φιλαδέλφεια - Νέα Χαλκηδόνα», θυμούνται την Νέα Φιλαδέλφεια ερημική, υπήρχαν μόνο προσφυγικά σπίτια, αμπέλια και ελιές (Κακάτσος,1997).

60

Ως προς τα κοινωνικά χαρακτηριστικά, ο προσφυγικός συνοικισμός της Νέας Φιλαδέλφειας φιλοξένησε κυρίως πρόσφυγες μικροαστικής προέλευσης, οι οποίοι, αν και δεν ήταν οικονομικά ανεξάρτητοι, είχαν καταφέρει να διασώσουν μέρος της περιουσίας τους ή να εξασφαλίσουν κάποια επαγγελματική δραστηριότητα στην Ελλάδα. Οι οικογένειες των προσφύγων αυτών, προκειμένου να λύσουν το στεγαστικό τους πρόβλημα, χρησιμοποίησαν ό,τι τους απέμεινε, επιλέγοντας τη Νέα Φιλαδέλφεια ως μια λύση αξιοπρεπούς στέγασης, αποφεύγοντας τους συνοικισμούς της Ε.Α.Π. που προορίζονταν για τους οικονομικά ασθενέστερους πρόσφυγες (Γάλλος κ.ά., 2019, σ.56-61).

Η Νέα Φιλαδέλφεια από τα πρώτα της βήματα αντιμετώπισε σοβαρά προβλήματα υποδομών, με κυριότερο εκείνο της ύδρευσης. Ύστερα από έντονες διαμαρτυρίες των κατοίκων, το 1929 ξεκίνησε η κατασκευή του δικτύου ύδρευσης από την εταιρεία «Τέκτων», ενώ το 1930 λειτούργησαν οι πρώτες δημόσιες βρύσες με παροχή νερού από τον Δήμο Αθηναίων. Η ολοκλήρωση του έργου συνεχίστηκε με την κατασκευή της δεξαμενής στο Άλσος και τη σύνδεση του συνοικισμού με την εταιρεία «ΟΥΛΕΝ» το 1931 (Γάλλος κ.ά., 2019, σ.65-66). Αρκετά χρόνια αργότερα, η εκλογή του Νίκου Τρυπιά στη δημαρχία (1951) σηματοδότησε μια περίοδο εκτεταμένων πολεοδομικών παρεμβάσεων, ορατών μέχρι και σήμερα. Οι αλλαγές αυτές οδήγησαν σε επέκταση του σχεδίου πόλης, την ανέγερση εργατικών πολυκατοικιών και την αλλαγή χρήσης γης που προηγουμένως προοριζόταν για βιομηχανική ανάπτυξη. Παρά ταύτα, ο αρχικός προσφυγικός πυρήνας διατήρησε το χαρακτήρα του, καθώς οι όροι δόμησης δεν ευνοούσαν την ανάπτυξη μέσω αντιπαροχής. Η ανάγκη για νέες κατοικίες εξυπηρετήθηκε σε επεκτάσεις του σχεδίου, με πολυώροφα κτίσματα που ανταποκρίνονταν στις κοινωνικές και οικονομικές ανάγκες της εποχής. Η μεταπολεμική βιομηχανική ανάπτυξη της περιοχής και η προσέλκυση φθηνού εργατικού δυναμικού συνέβαλαν στην πληθυσμιακή αύξηση της Νέας Φιλαδέλφειας, ενώ το 1965 ο Οργανισμός Εργατικής Κατοικίας ολοκλήρωσε την κατασκευή ενός εκτεταμένου συγκροτήματος εργατικών πολυκατοικιών (Γάλλος κ.ά., 2019, σ.77-79).

1.21


1.22

Στο άρθρο με τίτλο «Προσφυγικός Συνοικισμός Ν. Φιλαδέλφεια» στο βιβλίο «Νοσταλγόντας την Παλιά Φιλαδέλφεια», η Βαλασία Λούκου-Καμαρικού αναφέρεται στην ατμόσφαιρα που επικρατούσε τότε στον συνοικισμό λέγοντας ότι «[...] Ο Συνοικισμός άρχισε να σφύζει από ζωή. Οι καταπράσινες αυλές με το γιασεμί, το αγιόκλημα και τα γεράνια όλων των χρωμάτων, τα φρεσκοασβεστωμένα σπίτια, οι λευκές μάντρες, ακόμη και τα πεζοδρόμια, έκαναν εντύπωση στους Αθηναίους που έρχονταν στη Ν. Φιλαδέλφεια για βόλτα. Το άρωμα των λουλουδιών ενώνονταν με τη μυρωδιά των φρεσκοασπρισμένων σπιτιών, δίνοντας στην ατμόσφαιρα αίσθηση (φρεσκάδας και καθαριότητας) δροσιάς και άνοιξης. Το σούρουπο, μετά από κάθε κοπιαστική ημέρα, έξω από τα σπίτια έβγαιναν οι πολυθρόνες, ένα μικρό τραπεζάκι και στηνόταν η ΒΕΓΓΕΡΑ όπως έλεγαν, όλη η γειτονιά μια παρέα, όλη η γειτονιά μια οικογένεια. [...]» (Μητσούδη, 2002).

Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

Το συγκρότημα εργατικών κατοικιών της Νέας Φιλαδέλφειας αποτελεί ένα από τα πρώτα παραδείγματα εφαρμογής των αρχών του μοντέρνου πολεοδομικού σχεδιασμού στη μεταπολεμική Ελλάδα και το πρώτο σημαντικό έργο του αρχιτέκτονα Άρη Κωνσταντινίδη. Κατασκευάστηκε το διάστημα 1955 - 1957, όταν ο Κωνσταντινίδης ήταν επικεφαλής στην Υπηρεσία Μελετών του Οργανισμού Εργατικής Κατοικίας. Το συγκρότημα ακολουθεί το πρότυπο της ελεύθερης δόμησης, με τα κτίρια να οργανώνονται είτε σε κανονικά είτε σε ακανόνιστα οικόπεδα. Η διάταξη των διώροφων και τριώροφων κτισμάτων χαρακτηρίζεται από γεωμετρική σαφήνεια, ενώ στα πιο ακανόνιστα σημεία δημιουργούνται εσωτερικές αυλές. Ξεχωρίζει επίσης η σύνθεση μικρότερων οικοδομικών όγκων που τοποθετούνται με υποχωρήσεις ή σε γωνιακές σχέσεις μεταξύ τους. Κάθε κτιριακή μονάδα περιλαμβάνει ένα κεντρικό ημιυπαίθριο κλιμακοστάσιο και δύο διαμερίσματα τριών δωματίων σε κάθε όροφο (Π.Π.Ι.Ε.Δ., χ.χ.).

1.21 Νέα Φιλαδέλφεια Οδός Σμύρνης. Πηγή: Φωτογραφείο Σχίζας. (2025).

1.22 Νεαροί πυροπαθείς φωτογραφίζονται έξω απ’ το καινούργιο τους σπιτικό φορώντας τα ψάθινα καπέλα της “βοήθειας”, λίγο μετά την άφιξή τους στον Ποδονίφτη.

Πηγή: Kosmosnf.gr. (2023). Η ίδρυση του Ποδονίφτη. Διαθέσιμη στο https://www.kosmosnf. gr/2023/07/i-idrysi-tou-podonifti/

61


01.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

1.23 Νέα Φιλαδέλφεια - Νέα Χαλκηδόνα 1932. Πηγή: Φωτογραφείο Σχίζας. (2025).

62


63


Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

01.

64

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ


Η Νέα Φιλαδέλφεια είναι ωραιότατη συνοικία. Τα σπίτια είναι κτισμένα κατά τετράγωνα όπου υπάρχουν 2 ισόγεια και 2 ανώγεια διαμερίσματα. Σε ένα τέτοιο σε ανώγειο κάθεται η νέα σπιτονοικοκυρά μας κυρία Σαπφώ Ευσταθίου ηλικίας 61-62 ετών στην οδό Εφέσου 22. Ανεβαίνουμε επάνω. Μπαίνουμε σε ένα δωμάτιο 5 μέτρα περ. μάκρος, 3 πλάτος, 3.5 περ. ύψος. Ένα σωρό ζωγραφιές είναι τα στολίδια του δωματίου. Ρεκλάμες φρούτων και κρεάτων, η ιστορία της Γενοβέφας, ο βασιλεύς Κωνσταντίνος και ο Ελευθέριος Βενιζέλος σε εικόνες. Ένα μιντέρι και ένα ντιβάνι, μια ραπτομηχανή, 2 τραπέζια καφενείου. Η κ. Σαπφώ μια γριά υπεραδύνατη, σχεδόν σκελετός, καχύποπτη και φοβούμενη τον ίσκιο της. Έχει δίκαιο. Η προηγούμενη νοικάρισσα την κατάκλεψε. Η κ. Σαπφώ πληρώνεται και φεύγει». Ο ίδιος περιγράφει τον πρώτο μήνα της διαμονής τους στην συνοικία ως φρικτό. Είναι βρώμικοι και άρρωστοι, ενώ τα πράγματα τους είναι διασκορπισμένα και αναγκάζονται να τα μεταφέρουν λίγα-λίγα και με πολλή προσοχή. Η έλλειψη απασχόλησης, οι συνθήκες απομόνωσης και ο διαρκής φόβος ανακάλυψής τους από τις αρχές κατοχής είναι κυρίαρχα στοιχεία στην καθημερινότητα της οικογένειας[...]. (Συλλογικό, 2014, σ.143)

Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

Παρακάτω παρατίθεται η μαρτυρία του Βενιαμίν Χαϊμ Καπόν από το βιβλίο «Νέα Φιλαδέλφεια - Νέα Χαλκηδόνα: Ιστορικές Διαδρομές Μέσα στον 20ο αιώνα». Ο ίδιος αναφέρεται στην κατοχική Νέα Φιλαδέλφεια και στον τρόπο με τον οποίο η οικογένεια Καπόν βιώνει αυτή την εμπειρία προσφυγιάς σε έναν προσφυγικό συνοικισμό του 1922. Στην Νέα Φιλαδέλφεια εγκαθίστανται στην οδό Εφέσου 22, ενώ ο Βενιαμίν περιγράφει ως εξής την οικία:

65


01.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

Επιπλέον, η Ευμορφία Σακελλαρίου περιγράφει στο βιβλίο «Πορεία Μέσα στο Χρόνο Νέα Φιλαδέλφεια - Νέα Ιωνία» την περιοχή της Νέας Φιλαδέλφειας, όπως την θυμάται το 1927 όπου εγκαταστάθηκε με την οικογένεια της, ξεριζωμένοι από την Καλλίπολη της Ανατολικής Θράκης:

66

[...] Τα σπίτια δεν ήταν όλα τελειωμένα και δεν είχαν μάντρες. Ήταν χωρισμένα κατά τετράγωνα. Δεν είχαν οδούς, αλλά χαρακτηρίζονταν από 2 τύπους. Το δικό μας τετράγωνο ήταν το 33 και το σπίτι μας το Σ10. Οι δρόμοι ήταν χωματόδρομοι με εξαίρεση την Τατοΐου. Για νερό πέρναγαν βυτία, ενώ υπήρχαν και μερικά πηγάδια. Στο τρίγωνο μια μονοκατοικία είχε γίνει προσωρινό σχολείο. Ο πρώτος πρόεδρος της Κοινότητας ο Αγγελίδης φρόντισε να περιμαντρωθούν τα σπίτια να φτιαχτούν οι δρόμοι και να έλθει το νερό... Στην αρχή δεν είχαμε συγκοινωνία. Πηγαίναμε με τα πόδια μέχρι τα Πατήσια και παίρναμε το τράμ. Μεταξύ της οδού Δαβάκη και Βρυούλων, υπήρχε μια πλατεία και γύρω-γύρω όλο αμπέλια και περιβόλια. Κοντά μας ήταν το πυριτιδοποιείο του Βερδεσόπουλου κι ένα κτήμα πολλών στρεμμάτων. Ήταν ένα πανόραμα. Το πρωί κελαηδούσαν τ’ αηδόνια. Ο Κηφισός ήταν πεντακάθαρος. Είχε ένα νερό κρύσταλλο. Το ίδιο και ο Ποδονίφτης. Οι νοικοκυρές έπλεναν εκεί τα ρούχα τους και εμείς, παιδιά, μπαίναμε σ’ ένα μεγάλο λάκκο και κολυμπούσαμε [...]. (Κακάτσος, 1997, σ.47-48)

Αντίστοιχα και ο Γιώργος Φέξης αναφέρει: [...] Όταν φθάσαμε στη Ν. Φιλαδέλφεια δεν υπήρχε επαρκής φωτισμός και δεν είχε νερό. Το νερό το κουβαλούσαν με στάμνες και με ντεπόζιτα από το Μενίδι και το Μαρούσι... Το «Κρυστάλ» ήταν ένα οικόπεδο και πίσω ακριβώς ήταν το μπακάλικο του Βατήρη. Η εκκλησία ήταν παράγκα, όταν ο Αρχιμανδρίτης Καλλίνικος και ο Δημήτρης Κεχαγιάς σαν Πρόεδρος της Επιτροπής άρχισαν να τη φτιάχνουν σιγά-σιγά. Πίσω από τον Ιωνικό, ήταν ο φούρνος του «Σμυρνιού». Στην οδό Πίνδου υπήρχε ένας χώρος που τον λέγανε «Εληές». Εκεί το είχαμε κάνει γήπεδο και παίζανε μπάλα οι γειτονιές... Στο παλιό τέρμα –εκεί όπου το τρίγωνο– ήταν το τυροπιτάδικο και το πασατεμπάδικο. Η πλατεία μας αλλιώς διαμορφωμένη. Υπήρχε το σπίτι όπου στεγάστηκε ο Πατριάρχης. Στο σημείο όπου σήμερα το σιντριβάνι ένα μικρό αλσάκι με μια πράσινη παράγκα που κατοικούσε ο Σόγιας παλιός Μικρασιάτης [...]. (Κακάτσος, 1997, σ.46-47)


Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

67


Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

01.

68

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Μία ακόμα περιγραφή για τη συνοικία παραθέτει ο Σπύρος Γραμμένος μέσα από τη συνέντευξη του στην εφημερίδα «Καθημερινή». Μεταφέρει εικόνες που έζησε ο ίδιος μεγαλώνοντας στην Νέα Φιλαδέλφεια: [...] Σε αντίθεση με άλλες προσφυγικές γειτονιές όπου η πατίνα του χρόνου έχει ταλαιπωρήσει τα μικρά σπιτάκια των προσφύγων, στη Νέα Φιλαδέλφεια ο προσφυγικός συνοικισμός έχει διασωθεί με έναν διακριτικό αέρα ανανέωσης. Σε αυτό συντρέχουν διάφοροι λόγοι: μαζί με τη Νέα Σμύρνη, είναι οι μόνοι συνοικισμοί που τη δεκαετία του 1920 ανεγέρθηκαν με πολεοδομικό σχεδιασμό σε πρότυπα κηπουπόλεων του εξωτερικού. [...]Επιπλέον, ο ισχυρός σεισμός του 1999 έπληξε ιδιαίτερα την περιοχή, καταστρέφοντας περισσότερα από 400 προσφυγικά σπίτια και οδηγώντας στη συνέχεια τους αρμόδιους φορείς να κηρύξουν τον οικισμό «παραδοσιακό», θεσπίζοντας αρχιτεκτονικούς περιορισμούς. Έτσι τα σπίτια του προσφυγικού συνοικισμού που είναι κυρίως διπλοκατοικίες και τετρακατοικίες με κεραμοσκεπές και μικρούς κήπους δεσπόζουν εκεί, με μια διακριτική φρεσκάδα [...]. (Τζαννάτου, 2024)


Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

1.24 1981. Φεβρουάριος. Ακόμα ένα προσφυγικό χτυπημένο από τους σεισμούς στην Κ. Θεοτόκου.

Πηγή: Κακάτσος, Γ. (χ.χ.). Πορεία μέσα στο χρόνο Νέα Φιλαδέλφεια - Νέα Χαλκηδόνα. (σ.319).

69


01.

70

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ


71 71


01.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

ΝΕΑ ΧΑΛΚΗΔΟΝΑ

Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

Η Νέα Χαλκηδόνα ανήκει στον Δήμο Νέας Φιλαδέλφειας Νέας Χαλκηδόνας και βρίσκεται στην Αττική, στο βόρειο άκρο του Κεντρικού Τομέα Αθηνών. Πήρε το όνομά της από τη Χαλκηδόνα, προάστιο στην ασιατική πλευρά της Κωνσταντινούπολης (Wikipedia, 2023).

1.25 Αγία Ευφημία 1901 - Σήμερα.

Πηγή: Nelos. (2010). Αγία Ευφημία 1901 - Σήμερα. Διαθέσιμη στο https://podoniftis.blogspot. com/2010/08/1901.html

72


Γειτνιάζει με τον συνοικισμό της Νέας Φιλαδέλφειας, καθώς ξεκίνησε να αναπτύσσεται στα δυτικά του ρέματος του Ποδονίφτη ως ένα αραιοκατοικημένο και αγροτικό μέρος μέχρι το 1920. Στο βιβλίο «Νέα Φιλαδέλφεια - Νέα Χαλκηδόνα: Ιστορικές Διαδρομές Μέσα στον 20ο αιώνα» αναφέρεται ότι στις 22 Νοεμβρίου του 1925 πραγματοποιήθηκαν τα εγκαίνια του «παρά τον Ποδονίφτην ανεγειρόμενου αστικού προσφυγικού οικισμού “Νέα Χαλκηδών”» (Συλλογικό, 2014, σ.95-96). Από το 2011 αποτελεί τη Δημοτική ενότητα Νέας Χαλκηδόνας, καθώς συνενώθηκε σε ένα Δήμο με τη γειτονική της, Νέα Φιλαδέλφεια.

Στις 18 Ιανουαρίου του 1934 η περιοχή αποσπάσθηκε από το Δήμο Αθηναίων και αναγνωρίζεται ως ξεχωριστή κοινότητα. (Φ.Ε.Κ. 22 Α’/ 18-1-34). Το 1936 από το Κοινοτικό Συμβούλιο αποφασίζεται η επέκταση του σχεδίου πόλεως το οποίο εγκρίνεται το 1939. Στα μέσα της δεκαετίας του ’50 ασφαλτοστρώνονται οι πρώτοι δρόμοι. Στα χρόνια 1967 - 1974 ο ρυθμός ανοικοδόμησης είναι μεγάλος. Το 1982 η κοινότητα Νέας Χαλκηδόνας αναβαθμίζεται σε Δήμο αφού οι κάτοικοι κατά την απογραφή ξεπέρασαν τους 10.000 (ΦΕΚ 98 Α’ /23-8-82). (Δήμος Νέας Φιλαδέλφειας Νέας Χαλκηδόνας, 2025, παρ.3)

Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

Ο προσφυγικός συνοικισμός της Νέας Χαλκηδόνας, όπως και κάποιοι άλλοι προσφυγικοί συνοικισμοί της πρωτεύουσας (Νέα Ιωνία, Βύρωνας, Καισαριανή κ.ά.), χτίστηκε χάρη στους κατοίκους της περιοχής, χωρίς ουσιαστική μελέτη και μάλιστα με αυτοστέγαση, χωρίς κρατική παρέμβαση. Ήδη από το 1927, οι πρώτοι πρόσφυγες κατοικούσαν σε καλαίσθητα πέτρινα σπίτια με κεραμοσκεπή, μικρά μπαλκόνια και ευρύχωρες αυλές, αραιά χτισμένα μεταξύ τους (Κακάτσος, 1997., σ.480). Την ίδια περίοδο, στην περιοχή ανατολικά της σημερινής λεωφόρου Δεκελείας, άρχισαν να αποκτούν οικόπεδα και πολίτες από διάφορα μέρη της Ελλάδας, αναζητώντας λύση στο στεγαστικό τους πρόβλημα. Όπως συνέβαινε και σε άλλους προσφυγικούς συνοικισμούς, η περιοχή αντιμετώπιζε σοβαρές ελλείψεις σε βασικές υποδομές. Το 1929, ο τότε δήμαρχος Αθηναίων Σπυρίδων Πάτσης δεσμεύτηκε για την άμεση κατασκευή της οδού Χαλκηδόνος. Ωστόσο, φαίνεται πως οι πρόσφυγες της Νέας Χαλκηδόνας χάραξαν τους υπόλοιπους δρόμους του συνοικισμού με δική τους πρωτοβουλία, βάση σχεδίου του Υπουργείου Συγκοινωνιών, αλλά χωρίς ασφαλτόστρωση ή επαρκή φωτισμό (Γάλλος κ.ά., 2019, σ.95-98). Τα κτίρια που σώζονται στη Νέα Χαλκηδόνα είναι κυρίως κατοικίες, με αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά της δεκαετίας του 1930 και του 1950. Χαρακτηριστικά είναι το παλιό Πνευματικό Κέντρο, το κτίριο του οποίου είναι διατηρητέο, και το παλιό Στρατιωτικό Εργοστάσιο, το οποίο ανήκει στη βιομηχανική κληρονομιά της περιοχής.

Σύμφωνα με τον Δήμο Νέας Φιλαδέλφειας - Νέας Χαλκηδόνας παρατίθενται τα εξής:

73 73


Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

01.

74

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ


Οι Προσφυγικές Συνοικίες της Αθήνας

1.26 1982. Στη γωνία Εθν. Αντιστάσεως και Ραιδεστού αμέριμνο -ακόμη- το παιδικό παιχνίδι. Πηγή: Κακάτσος, Γ. (χ.χ.). Πορεία μέσα στο χρόνο Νέα Φιλαδέλφεια - Νέα Χαλκηδόνα. (σ.330).

75


01.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

1.27 1977. Ν. Φιλαδέλφεια. Ανατολικό τμήμα του συνοικισμού προς την οδό Ιωνίας.

Πηγή: Κακάτσος, Γ. (χ.χ.). Πορεία μέσα στο χρόνο Νέα Φιλαδέλφεια - Νέα Χαλκηδόνα. (σ.279).

76


Η σύνδεση των τριών περιοχών

77 77


Η σύνδεση των τριών περιοχών

01.

78

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Η βιομηχανική δραστηριότητα της Νέας Φιλαδέλφειας υπήρξε ιστορικά, κοινωνικά και γεωγραφικά συνδεδεμένη με αυτή της Νέας Ιωνίας, αλλά και της Νέας Χαλκηδόνας. Και οι τρεις περιοχές προέκυψαν από την εγκατάσταση προσφύγων που κατέφθασαν στην Ελλάδα μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, λειτουργώντας ως χαρακτηριστικά παραδείγματα αστικής ανάπτυξης προσφυγικού χαρακτήρα. Σημαντικό παράγοντα στην ανάπτυξη της Νέας Φιλαδέλφειας και της Νέας Ιωνίας αποτέλεσαν οι πολύτιμες γνώσεις και δεξιότητες στην κλωστοϋφαντουργία, τη ραπτική και τη βιοτεχνία που έφεραν μαζί τους οι άνθρωποι αυτοί. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την ανέλιξη της Νέας Ιωνίας ως ένα σημαντικό κέντρο κλωστοϋφαντουργίας. Παράλληλα, η Νέα Φιλαδέλφεια είχε συμπληρωματικό ρόλο με βοηθητικές δεξιότητες σε βαφεία, μηχανουργεία και εμπορία πρώτων υλών. Η γειτνίαση των τριών αυτών περιοχών στα βόρεια προάστια της Αθήνας συνέβαλε στη δημιουργία ενός δυναμικού κοινωνικού και επαγγελματικού δικτύου. Αυτό το δίκτυο διευκόλυνε τη διακίνηση τεχνογνωσίας, εμπορευμάτων και εργατικού δυναμικού, συνεισφέροντας στη συνολική οικονομική και πολιτισμική άνθηση της ευρύτερης περιοχής.


Η σύνδεση των τριών περιοχών

1.28 Γυναίκες στην υφαντουργία (Αρχείο Στέφανου Μίλεση). Πηγή: Mixanitouxronou.gr. (χ.χ.). Η ομαδική λιποθυμία 35 γυναικών σε εργοστάσιο της Ν. Φιλαδέλφειας. Αποδόθηκε σε μαζική υστερία επειδή ήταν γυναίκες!. Διαθέσιμη στο http:// www.mixanitouxronou.gr/i-omadiki-lipothymia-35-gynaikon-seergostasio-tis-n-filadelfeias-apodothike-se-maziki-ysteriaepeidi-itan-gynaikes/

79


80


02. Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

81


02.

Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

2.1 Συγκέντρωση εργαζομένων στο εργοστάσιο Μουταλάσκη, 1934. Πηγή: Φ. Κωστάκου, Δ. Πικοπούλου, Μ. Πισιμίση, Λ. Χριστοδούλου. Η Υφαντική και άλλες ιστορίες στο ΚΕ.ΜΙ.ΠΟ. (χ.χ.). Αθήνα: Εκδόσεις Ελληνοεκδοτική. (σ.12).

82


Ορισμός κλωστοϋφαντουργίας, η εξέλιξη και η παραγωγή της

83 83


02.

Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

2.2 1923 - 1924: Ταπητουργία στη Ν. Ιωνία.

Πηγή: Χριστοδούλου, Λ. Π. (2021). Από τους Ποδαράδες 1922… Στη Νέα Ιωνία 1934…: Η Προσφυγική Πρωτεύουσα της Αθήνας. Αθήνα: ΜΠΑΛΤΑ. (σ.156).

84


Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

«Ο όρος κλωστοϋφαντουργία, αναφέρεται στη νηματουργία, στην υφαντουργία καθώς και στη διαδικασία παραγωγής, κάθε προϊόντος το οποίο παράγεται από το πρώτο, ή το δεύτερο στάδιο επεξεργασίας νημάτων, ή των υφασμάτων, όπως είναι τα ενδύματα» (Πεσμαζόγλου, 1990, σ.3-4). Από το 1847 έως το 1870 εμφανίζονται στον Πειραιά, στην Ερμούπολη, στη Λιβαδειά και στην Πάτρα τα πρώτα μεταξουργεία, νηματουργεία, βαφεία, εκκοκκιστήρια βάμβακος, κλωστήρια, υφαντήρια κτλ.. Από το 1847 ήδη οι πρώτες εργάτριες ασχολούνται στα μεταξουργεία του βιομήχανου Λ. Ράλλη, ενώ το 1860 το μεγαλύτερο ποσοστό απασχολούμενων στα κλωστήρια του Πειραιά είναι γυναίκες, ιδιαίτερα κορίτσια, παιδιά και σε μικρότερο ποσοστό άνδρες (Κανταράκη, 2001, σ.92). Τα πρώτα εργοστάσια της χώρας αφορούσαν κυρίως την επεξεργασία μεταξιού (αναπηνιστήρια) και ιδρύθηκαν γύρω στο 1850, όμως η δραστηριότητά τους σύντομα περιορίστηκε. Η μεταξοϋφαντουργία επανεμφανίστηκε στις αρχές του 20ου αιώνα, ενώ στη διάρκεια του Μεσοπολέμου αναπτύχθηκε και η παραγωγή τεχνητού μεταξιού, όπως το ρεγιόν. Πολλές από τις σημαντικές βιομηχανικές μονάδες της περιφέρειας άρχισαν να ανοίγουν παραρτήματα στην Αθήνα ήδη από το 1920. Στη δεκαετία του 1930, η οικονομική κρίση οδήγησε σε συγχωνεύσεις επιχειρήσεων και στη δημιουργία μεγαλύτερων μονάδων, με ταυτόχρονη μεταφορά πολλών εργοστασίων από την επαρχία στην πρωτεύουσα (Τεχνόπολη Δήμου Αθηναίων, 2018, σ.31).

Στην Αθήνα, η περιοχή της Νέας Ιωνίας υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα κλωστοϋφαντουργίας και οι πρόσφυγες από την Μικρά Ασία αποτέλεσαν κύριο παράγοντα στην βιομηχανική ανάπτυξή της. Ήδη από το πρώτο τέταρτο του 20ου αιώνα ο τομέας της κλωστοϋφαντουργίας αναπτύσσεται διαρκώς, όμως η παραγωγή φτάνει στο απόγειό της την δεκαετία του 1970. Ο Δημήτρης Κ., γεννημένος στη Νέα Ιωνία το 1944, σε συνέντευξή του αναφέρει ότι «η περιοχή της Νέας Ιωνίας και τα πέριξ είχε περίπου 1.000 αργαλειά και βέβαια είχαν και μονάδες που τα στήριξαν αυτά. Εννοώ κλωστήρια, διάστρες, βαφεία κλπ.» (Κυριάκος, 2023, σ.12).

85


02.

Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Ορισμός κλωστοϋφαντουργίας, η εξέλιξη και η παραγωγή της

Οι ταπητουργικές βιομηχανίες, ιδρύθηκαν κατά κύριο λόγο από τους πρόσφυγες της ανταλλαγής, ιδιαίτερα από την Προύσα και την Ανατολία. Σύμφωνα με το Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού τη δεκαετία 1922 - 1932, ο αριθμός των βιομηχανικών και βιοτεχνικών επιχειρήσεων στην Ελλάδα, σχεδόν διπλασιάζεται και φτάνει από τις 33.811 στις 61.485. Πιο συγκεκριμένα «το 1929 λειτουργούν 154 βιοτεχνίες ταπήτων σε όλη την ελληνική επικράτεια, με δυναμικό από 10 έως 200 τεχνίτες ή τεχνίτριες και συνολικό δυναμικό 7.250 εργαζομένων. Ως αποτέλεσμα, το ελληνικό κράτος ιδρύει το ίδιο έτος τον Ελληνικό Ταπητουργικό Οργανισμό, με σκοπό τις διεθνείς εξαγωγές» (2025, σ.125). Οι επιχειρήσεις αυτές ήταν κυρίως οικογενειακές, οι Καισαριώτες δραστηριοποιήθηκαν κυρίως στη βαμβακουργία, ενώ οι Σπαρταλήδες στην εριουργία. Ξεχώρισαν βιομηχανίες όπως η Υφαντουργική Εταιρεία Μουταλάσκη (Τσαλίκογλου - Σινιόσογλου), η Υφαντουργία Σινάνογλου, οι εριουργίες των Εφραίμογλου και Στύλογλου, η Ιωνική Υφαντουργία «Ελληνίδα», η Υφαντουργία και Ταπητουργία Μποσταντζόγλου και η Ταπητουργία Δουρμούσογλου. Ο κλάδος της ταπητουργίας γνώρισε ιδιαίτερη άνθηση, προσελκύοντας το ενδιαφέρον και γηγενών επιχειρηματιών που συνεργάστηκαν με πρόσφυγες αξιοποιώντας την τεχνογνωσία τους. Οι πρόσφυγες εμπλούτισαν τον χώρο της ταπητουργίας και της βαµβακουργίας µε νέα είδη όπως αλατζάδες, ντοκουµάδες, κουβέρτες και άλλα. Την περίοδο του Μεσοπολέμου τα εργοστάσια απασχολούσαν κυρίως γυναίκες Μικρασιάτισσες που γνώριζαν την τεχνική του ασύμμετρου κόμβου (Βογιατζόγλου, χ.χ., σ.6· Κωστάκου κ.ά., χ.χ., σ.9).

86

Ο κλωστοϋφαντουργικός τομέας παρείχε πλούσια ποικιλία σε πρώτες ύλες και παραγωγή προϊόντων. Οι πρώτες ύλες (ίνες) χωρίζονται σε δύο βασικές κατηγορίες: στις φυσικές και σε αυτές που είναι «κατασκευασμένες από τον άνθρωπο». Οι φυσικές είναι το βαμβάκι, το μετάξι, το λινάρι, το μαλλί, η γιούτα, ο αμίαντος κ.ά. Από την άλλη οι «κατασκευασμένες από τον άνθρωπο» χωρίζονται σε άλλες δύο κατηγορίες: τις συνθετικές και τις τεχνητές, οι οποίες παράχθηκαν κυρίως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η παραγωγή που απασχόλησε κυρίως την κλωστοϋφαντουργία στην Ελλάδα ήταν η επεξεργασία και η ύφανση του μαλλιού, του βαμβακιού και των συνθετικών ινών (Δεμίρη, 1992, σ.23, 29). Είναι γεγονός ότι η κλωστοϋφαντουργική βιομηχανία στην Ελλάδα αποτέλεσε έναν από τους σημαντικότερους τομείς εργατικής απασχόλησης στο χώρο της βιομηχανικής εργασίας, ιδιαίτερα των γυναικών. Η πρώτη Πανελλήνια Σχολή Κλωστοϋφαντουργίας (ΣΚΥΠ) για αγόρια ιδρύθηκε το 1943 και μέχρι το 1959 στην Ελλάδα αποτέλεσε τη μόνη επίσημη τεχνική σχολή, η οποία πρόσφερε εξειδίκευση στους εργάτες π.χ. συντηρητές μηχανών, υπό την αιγίδα του Υπουργείου Παιδείας. Το γυναικείο εργατικό δυναμικό ενώ παρέμενε σταθερά υψηλό ήταν ανειδίκευτο, μη σταθερά αμειβόμενο και μη σταθερά απασχολούμενο. Η παραγωγή στράφηκε προς τα βαμβακερά είδη κλωστικής και υφαντικής με την ανάπτυξη πολύ σημαντικών βιομηχανιών του κλάδου. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο παρατηρείται μια σταθερά ανοδική τάση στην κλωστοϋφαντουργία και η παραγωγή αφορά κυρίως στα βαμβακερά νήματα και υφάσματα (Κυριάκος, 2023).


Ορισμός κλωστοϋφαντουργίας, η εξέλιξη και η παραγωγή της

2.3 Το εργοστάσιο Μουταλάσκη το 1935.

Πηγή: Κωστάκου, Φ. & Πικοπούλου, Δ. & Πισιμίση, Σ. & Χριστοδούλου, Λ. (χ.χ.). Η Υφαντική και άλλες ιστορίες στο ΚΕ.ΜΙ.ΠΟ. Αθήνα: Εκδόσεις Ελληνοεκδοτική. (σ.27).

87


02.

Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Ορισμός κλωστοϋφαντουργίας, η εξέλιξη και η παραγωγή της

2.4

88

Τα σχέδια που χρησιμοποιούσαν οι χαλιτζούδες, οι εργάτριες που έφτιαχναν χαλιά, είναι αληθινά έργα τέχνης. Φτιάχτηκαν τουλάχιστον πριν από εκατό χρόνια από αρχιτέκτονες και σχεδιαστές της εποχής, οι οποίοι όμως δεν είχαν στη διάθεσή τους τα σύγχρονα εργαλεία. Για παράδειγμα, δεν υπήρχε μιλιμετρέ χαρτί, το χαρτί με το πλέγμα που διευκολύνει τη σχεδίαση. Έτσι, οι δημιουργοί έπρεπε πρώτα να χαράξουν προσεκτικά το χαρτί ώστε να έχουν σωστές αναλογίες, μετά να φτιάξουν το σχέδιο και στο τέλος να το χρωματίσουν. Τα χρώματα που χρησιμοποιούσαν προέρχονταν από φυτικές ουσίες, κάτι που προκαλεί θαυμασμό, αφού ακόμη και μετά από εκατό και πλέον χρόνια δεν έχουν χάσει τη ζωντάνια και τη φωτεινότητά τους. Υπολογίζεται ότι κάθε τέτοιο σχέδιο απαιτούσε περίπου ένα μήνα δουλειάς από τον σχεδιαστή (Κωστάκου κ.ά, χ.χ., σ.29).

2.5


2.4 Μισοτελειωμένο χαλί πάνω στον αργαλειό. Πηγή: Κωστάκου, Φ. & Πικοπούλου, Δ. & Πισιμίση, Σ. & Χριστοδούλου, Λ. (χ.χ.). Η Υφαντική και άλλες ιστορίες στο ΚΕ.ΜΙ.ΠΟ. Αθήνα: Εκδόσεις Ελληνοεκδοτική. (σ.7).

2.5 Οίκος Εφραίμογλου, σχέδια.

Πηγή: Μόνιμη Συλλογή. [Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού, Αθήνα]. (2025).

2.6

Ορισμός κλωστοϋφαντουργίας, η εξέλιξη και η παραγωγή της

Στα τέλη της δεκαετίας του 1980, παρατηρείται στην χώρα μια κάμψη στον κλωστοϋφαντουργικό τομέα η οποία εφθίνε από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 και οδήγησε μεγάλου μεγέθους μονάδες στο κλείσιμο ή στην ένταξή τους στον Οργανισμό Ανασυγκρότησης Επιχειρήσεων. Στην περιοχή της Αττικής, κατά την τελευταία δεκαετία του 1990, έκλειναν όλο και περισσότερα εργοστάσια με σημαντική μείωση του αριθμού των υφαντικών μονάδων. Αποτέλεσμα αυτού, στο τέλος του αιώνα, ήταν να έχουν παραμείνει ελάχιστα εργοστάσια με αργαλειούς. Η σημερινή εικόνα των εργοστασίων αυτών είναι πολύ διαφορετική. Τα εργοστάσια έπειτα από την δεκαετία του 1990, αντιμετωπίστηκαν ως προβληματικές επιχειρήσεις, παρήκμασαν και έκλεισαν αφήνοντας στο σήμερα τα βιομηχανικά κελύφη τους διαθέσιμα για πιθανές επενδύσεις “βελτιωμένης” μορφής.

2.6 Ψαλίδι ταπητουργίας.

Πηγή: Πρασίνου, Σ. (2024). Η βιομηχανία της ταπητουργίας της Νέας Ιωνίας Αττικής: Ιστορική διαδρομή, εμπορικές και οικονομικές λειτουργίες και επιδράσεις στην κοινωνική ζωή της περιοχής (20ός αιώνας - πρώτες δεκαετίες 21ου αιώνα) - Μια λαογραφική προσέγγιση (Διπλωματική εργασία, ΕΚΠΑ). (σ.33).

89


02.

Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Ορισμός κλωστοϋφαντουργίας, η εξέλιξη και η παραγωγή της

Μια εικόνα για το πόσο σημαντική ήταν η υφαντουργία και η ταπητουργία σε έναν τόπο και πως αυτή η τέχνη μεταλαμπαδεύτηκε από τους Μικρασιάτες πρόσφυγες μας δίνει, μέσα από τη συνέντευξη που πραγματοποιήσαμε, ο κ. Ανδρέας Κυτέας, γεννημένος και μεγαλωμένος στην Ποτιδάνεια, ένα ορεινό χωριό που βρίσκεται στη Δωρίδα του νομού Φωκίδος. Η συνέντευξη πραγματοποιήθηκε στην Ποτιδάνεια στις 27 Ιουλίου 2025.

90

Α: Λοιπόν, αρχές του ‘60, δεκαετία του ‘60, άρχισε να λειτουργεί εδώ στο χωριό μια ταπητουργική σχολή. Χωρίς να είναι διασταυρωμένες ακόμα οι πληροφορίες, γιατί τώρα ξεκινάω και εγώ το ψάξιμο και μέχρι τώρα δεν έχω βρει κάποιες βάσιμες πληροφορίες άλλες. Ήταν στα πλαίσια κάποιων πολιτικών, κρατικών πολιτικών, να κάνουν κάποιες παρεμβάσεις στην ύπαιθρο. Και μάλιστα μπήκε υπό την αιγίδα της βασίλισσας τότε, γιατί είχαμε τη βασιλεία εδώ της Φρειδερίκης. Θα το διασταυρώσουμε όμως. Πάντως υπήρξε ένας οργανισμός ταπητουργίας, ο οποίος ήταν ο πρόδρομος του σημερινού ΕΟΜΜΕΧ, αν θα τον ακούτε. Είναι για χειροτεχνία. Οργανισμός Μικρών Μεσαίων Επιχειρήσεων Χειροτεχνίας. Ο προηγούμενος λοιπόν οργανισμός εξελίχθηκε σε αυτόν, στο ΕΟΜΜΕΧ, που είναι στην εποπτεία του Υπουργείου Οικονομίας. Εγώ θα ψάξω λοιπόν για στοιχεία μήπως υπάρχουν στα αρχεία του, στις παλιές βιβλιοθήκες. Σκοπεύω να ψάξω στα αρχεία εκεί του ΕΟΜΜΕΧ, μήπως βρω πληροφορίες, λογαριασμούς, παραγγελίες, παραγωγή, σχέδια. Εδώ τώρα η περιοχή είχε αργαλειούς στα σπίτια. Ο καθένας δηλαδή έφτιαχνε τις κουρελούδες του, την κουρελού. Ξέρετε πώς γίνεται η κουρελού; Την κουρελού του ή τα στρωσίδια του, αυτά με νήματα, από τα πρόβατα εδώ, τα οποία τα βάφαν συνήθως με φυτικές ίνες, με φυτικές μπογιές. Βασική μπογιά ήταν το ροδάμι. Ε: Τι είναι το ροδάμι; Α: Το ροδάμι έκανε ένα έτσι προς το πορφυρό κάπως, η φλούδα από τα από τα καρύδια.

Τα πράσινα αυτά, το πράσινο του καρυδιού. Μαζεύαμε τα καρύδια, τον Σεπτέμβρη - Οκτώβρη, κρατάγαμε τα φλίδια. Αυτά τα βάζανε μέσα σε καζάνια, τα βράζαν και τα λοιπά και βάζαν τα νήματα μέσα ή ξέρω ‘γω τ’ άσπρα υφάσματα. Και αυτό κάναν, θυμάμαι το χρώμα, πώς είναι τα γράμματα στο μπλουζάκι σου; Κίτρινα. Αυτό το μενεξέδο-κίτρινο, σαν το κροκί. Τέτοια, τέτοια έκαναν, τέτοια χρώματα. Με τα φύλλα από τα καρύδια. Ο κόσμος λοιπόν εδώ πέρα είχε κάποια στοιχειώδη πράγματα και όχι επιπέδου γνώσεις για την υφαντουργία. Της σειράς πράγματα ήξερε. Έπρεπε λοιπόν να έρθει κάποιος ειδικός και ήρθε. Μάλλον μέσα από αυτού του οργανισμού, προφανώς μέσα από τον οργανισμό, ήρθε ένας Μικρασιάτης. Γιατί πρόσφατα είχαν έρθει πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, που στη Μικρά Ασία υπήρχε υφαντουργία ανεπτυγμένη και τα λοιπά, σε άλλα επίπεδα εκεί πέρα. Ήρθε λοιπόν ο Μικρασιάτης εδώ και μάλιστα μου ‘χαν πει και το όνομα του. Σε -γλού ήτανε. Και δεν μπορούσαν να καταλάβουν εδώ πολύ, ν’ απομνημονεύσουν το όνομά του, και τον έλεγαν Τούρκογλου, το έλεγαν έτσι. Επηρεασμένοι και από αυτό το ρατσιστικό που υπήρχε για τους πρόσφυγες που ήρθαν, τα γνωστά. [...] Ήρθε λοιπόν αυτός, ο γιος του, του οποίου ήρθε με τη γυναίκα του αυτός εδώ και εγκαταστάθηκε στο χωριό για να μάθει τα πρώτα κορίτσια, να μάθει τους κόμπους, την τεχνική στην ύφανση. Ε, αυτός λοιπόν ο γιος του Μικρασιάτη υφαντουργού, παντρεύτηκε μια θειά μου, πρώτη ξαδέρφη του πατέρα μου και μέναν πίσω από αυτό το σπίτι εδώ. Το Τολιέικο σπίτι όπως το λέγαμε. Ε: [...] Εδώ ήταν η υφαντουργία; Α: Η υφαντουργία, που είναι τώρα το καφενείο; Εκεί, εκεί ήταν οι αργαλειοί, μέσα. Που είναι το καφενείο; Εκεί που είναι ακριβώς το καφενείο. Στο ίδιο κτίριο. Ήταν μέσα. Το καφενείο ήταν απέναντι. Δεν ήταν καφενείο εκεί. [...] Βρήκα εγώ κάτι σχετικό και τα λοιπά, κείμενο έτοιμο για την υφαντουργία προφανώς δεν έγινε μόνο εδώ, σε ένα χωριό της Άρτας. Είναι κάτι παρόμοια, ίδια χρονολογία και τα λοιπά. Το παίρνετε σαν πληροφορία έμμεση. Α:[...] (περιγραφή φωτογραφίας) Όλες αυτές εδώ πέρα, όλα αυτά είναι κορίτσια, που δούλευαν στους αργαλειούς τότε. Βγήκαν έτσι να βγάλουν μια φωτογραφία. Εδώ τώρα πάλι τα κορίτσια και βλέπετε τα χαλιά τους πίσω.


Ορισμός κλωστοϋφαντουργίας, η εξέλιξη και η παραγωγή της

Αυτά που ήταν ένα από τα χαλιά. Εδώ χαλί, εδώ χαλί. Αυτή είναι η Δώρα που λέγαμε, που ήταν δασκάλα. [...] Βλέπετε, τώρα, κορίτσια 17, 18, 19 το πολύ! Κάποιες είναι λίγο παραπάνω. [...] Λοιπόν, βλέπετε και τα χαλιά που φαίνονται και τα λοιπά. Λοιπόν, και δεν ξέρουμε τίποτα ακόμα. Να δεις στις συνεντεύξεις και βέβαια έχει πολλά δεν είναι μόνο, πώς δουλεύανε, πώς είναι τα εργασιακά, πώς ήταν μεταξύ τους, υπήρχε ανταγωνισμός; [...] Μετά ας πούμε, για κοιτάξτε εδώ. Εγώ τα θυμάμαι γιατί ήμουνα παιδάκι τότε. Καταρχήν ήταν σημαντικό γιατί ήταν η πρώτη μονάδα μεταποίησης που έγινε σε ένα χωριό. Η μεταποίηση εδώ τι ήταν; Οικιακή… [...] Δηλαδή τι έπαιρνες; Έπαιρνες την ύλη από την πρώτη μορφή παραγωγής που είναι η αγροτική οικονομία και τα λοιπά και το υπέδαφος και τα μεταποιούσες στην κουρελού. Η πρώτη στοιχειώδης μεταποίηση, εδώ όμως έχουμε μεταποίηση κανονική. Έχουμε εργάτη υφαντουργού που ήρθε. Γιατί εδώ δεν είχαμε εργάτες ειδικευμένους, είχαμε εργάτες γης. Δεν είχαμε, ανθρώπους να ξέρουν από μεταποίηση. Προσέξτε τώρα τι αλλαγή μπορεί να είναι αυτή σε μια τοπική κοινωνία και τοπική έτσι υποτυπώδη οικονομία.

Ε: Αυτός πώς επέλεξε το χωριό και ήρθε εδώ; Α: Τον πληρώσανε, τον πληρώνανε σαν δάσκαλο. Ε: Και πώς οργανώθηκε όλο αυτό; Α: Πιστεύω ότι το οργάνωσε αυτός ο οργανισμός, δηλαδή, με γνωριμίες, με αξιοκρατία, δεν ξέρω πως. Πάντως φτιάξανε μια ομάδα από υφαντουργούς που ήταν σε θέση να διδάξουν την τέχνη και τους προσλάβανε για τη δουλειά. Αυτό, μετά εγκατέστησε και τον γιο του εδώ πέρα. Ε: Και πώς λεγόταν η κλωστοϋφαντουργία; Τι όνομα είχε; Α: Οι αργαλειοί, έτσι το θυμάμαι, δεν το θυμόμαστε με όνομα. Δεν είχε κάποιο όνομα; Μάλλον πρέπει να ήταν σχολή ταπητουργικής, Ταπητουργική Σχολή Ποτιδανείας κάπως έτσι. [...] Λοιπόν, κοιτάξτε τώρα. Το καφενείο δεν ήταν εδώ που είπαμε. Εδώ ήταν οι αργαλειοί. Το καφενείο ήταν εδώ, από πάνω, άλλο καφενείο. Γιατί το χωριό τότε είχε τρια - τέσσερα καφενεία, γιατί είχε κόσμο. [...] Εδώ λοιπόν απέναντι είχε καφενείο. [...] Τις θυμάμαι λοιπόν αυτές τις κοπελίτσες να σχολάνε κατά τις 21:30, μπορεί να πήγαιναν και πρωί και απόγευμα. Ε: Αυτό θέλαμε να σας ρωτήσουμε. Τι ώρες δούλευε το εργοστάσιο; Α: Κάπως έτσι. Κάπως έτσι το θυμάμαι. Τώρα θα μας το επιβεβαιώσουν οι κυρίες που δούλευαν εκεί. Θα μας τα πούν. Μάλλον πρέπει να φεύγαν, να πήγαιναν να τρώνε στα σπίτια τους και να ξαναγύρναγαν μετά. Μάλλον έτσι. Γιατί έτσι το λέω και το σχολείο. Εμείς σαν μαθητές, 13:30 ώρα σχολάγαμε και ξαναπηγαίναμε 14:30, όχι 12:30 σχολάγαμε και πηγαίναμε 14:30 πάλι, να πάμε να φάμε, να διαβάσουμε. […] Λοιπόν, ό,τι μαζεύουμε θα είναι στη διάθεση σας. Ε: Ευχαριστούμε πάρα πολύ7.

2.7 Ταπητουργική σχολή Ποτιδανείας.

Πηγή: Προσωπικό αρχείο Κυτέας Ανδρέας.

7 βλ. Παραρτήματα Α, Β

91


02.

92

Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ


Η συμβολή των προσφύγων στη βιομηχανική ανάπτυξη της κλωστοϋφαντουργίας

93 93


Η συμβολή των προσφύγων στην βιομηχανική ανάπτυξη της κλωστοϋφαντουργίας

02.

Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Οι πρόσφυγες αποτέλεσαν τον κινητήριο μοχλό για τη βιομηχανία και τη βιοτεχνία της χώρας. Κατέλαβαν θέσεις σε εργοστάσια και μικρομεσαίες επιχειρήσεις, με χαμηλούς μισθούς. Έτσι, ιδρύθηκαν νέες μεγάλες βιομηχανίες, που βασίστηκαν στην πλούσια εμπειρία και εξειδίκευσή τους, αλλά και στα φθηνά εργατικά τους χέρια (Γριμάνης, 2022). Συνετέλεσαν στο μέγιστο βαθμό στην ανάπτυξη της οικονομίας στην Ελλάδα, μέσα από την έντονη επιχειρηματική τους δράση και τη δημιουργικότητά τους. Απέδειξαν στους γηγενείς ότι δεν ήταν κοινωνικά αδύναμοι και παρασιτούσαν, αλλά ότι παρά τις αντίξοες συνθήκες που επέφερε ο ξεριζωμός τους από τις αλησμόνητες πατρίδες τους, συνέβαλαν και αυτοί στην εξέλιξη της χώρας και πιο συγκεκριμένα στη εξέλιξη της βιομηχανίας (Βεζιρίδη, χ.χ.). Πολλές γυναίκες πρόσφυγες, συχνά μονογονεϊκών οικογενειών, εντάσσονταν στην αγορά εργασίας μέσα από επαγγέλματα όπως είναι μεταξύ αυτών και της εργάτριας στην κλωστουφαντουργική βιομηχανία. Η Ε.Α.Π. ενίσχυσε τη μετάβαση από την παραδοσιακή οικιακή παραγωγή σε οργανωμένη βιομηχανική δραστηριότητα, χρηματοδοτώντας τη δημιουργία υποδομών και βιομηχανικών οικοπέδων. Η Νέα Ιωνία καθιερώθηκε ως το Κέντρο της Ταπητουργίας, με τη βιομηχανική ζώνη της Ελευθερούπολης να φιλοξενεί σημαντικές μονάδες υφαντουργίας και βαμβακουργίας (Δακουρά-Βογιατζόγλου, 2015). Η εγκατάστασή τους στη Νέα Ιωνία σηματοδότησε την απαρχή μιας δυναμικής βιομηχανικής πορείας. Οι Σπαρταλήδες πρόσφυγες από τη Σπάρτη της Πισιδίας, εξειδικευμένοι στην ταπητουργία και το εμπόριο, μετέφεραν στην Ελλάδα πολύτιμες τεχνικές και επαγγελματικές γνώσεις. Η ταπητουργία, σχεδόν άγνωστη μέχρι τότε στον ελλαδικό χώρο, αναδείχθηκε σε βασικό πυλώνα της προσφυγικής οικονομικής ένταξης. Η βιομηχανία της Νέας Ιωνίας αποτελεί το χαρακτηριστικό στοιχείο της περιοχής και τον βασικό οικονομικό άξονά της.

Ακολουθεί απόσπασμα εφημερίδας το οποίο παραθέτει επακριβώς τα παραπάνω: Όλοι οι κάτοικοι της Νέας Ιωνίας, άνδρες, γυναίκες και παιδιά εργάζονται. Η παράταξις βιομηχανικών εργοστασίων είναι το πρώτο θέαμα, που βλέπει εμπρός του ο επισκέπτης του συνοικισμού. Αι καπνοδόχοι των είναι εγγύησις ότι ο κόσμος εργάζεται εκεί από το πρωί έως το βράδυ. Τρία εργοστάσια ταπητουργίας, στα οποία απασχολούνται υπέρ τας δισχιλίους εργατικαί χείρες, κατασκευάζουν θαυμάσια χαλιά καλλίτερα από τα περσικά. Μπορεί να ειπή κάποιος αδιστάκτως ότι στη Νέα Ιωνία η ταπητουργία έχει εξελιχθεί σε εθνική βιομηχανία. Διότι εκτός των από τα καταστήματα, όπου ετοιμάζονται οι τάπητες, υπάρχουν εκεί και πάμπολες μικρές «επιχειρήσεις» ταπητουργίας που λειτουργούν σε σπίτια με δύο ή τρείς εργάτες. Και η νηματουργία είναι μια θαυμάσια βιομηχανία και έχει πολλούς θιασώτες στη Νέα Ιωνία. Υπάρχουν εδώ εργάτες, νηματουργοί και τεχνίται που επεξεργάζονται το κουκούλι του μεταξοσκώλυκος και το φτιάχνουν ακριβή κλωστή μεταξωτή, ισάξια των ευρωπαϊκών μεταξωτών. Το τεράστιο εργοστάσιο της «Ελληνικής Εριουργίας» που απασχολεί εκατοντάδες κορίτσια του συνοικισμού που βρήκαν κατ’ αυτό τον τρόπο ένα καλό και αξιοπρεπές βιοποριστικό επάγγελμα. Και καλτσοποιία είναι για τη Νέα Ιωνία μια βιομηχανία σοβαρωτάτη. Εκεί η νηματοποιία και η κατασκευή λινών υφασμάτων και πλεκτών ειδών, απασχολεί χιλιάδες εργάτας που κερδίζουν το ψωμί τους με τη εργασία [...]. Εφημερίδα, 9.12.1928 (Χριστοδούλου, 2021, σ.621-622)

2.8 Νέα Ιωνία: Το Μάντσεστερ της Ελλάδας.

Πηγή: Zeitgeist.gr. (2022). Νέα Ιωνία: Το Μάντσεστερ της Ελλάδας. Διαθέσιμη στο https://zeitgeist. gr/2022/06/03/nea-ionia-to-mantsester-tis-elladas/

94


Η συμβολή των προσφύγων στην βιομηχανική ανάπτυξη της κλωστοϋφαντουργίας 95 95


Η συμβολή των προσφύγων στην βιομηχανική ανάπτυξη της κλωστοϋφαντουργίας

02.

Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

2.9 Κλωστοϋφαντουργία «Ελληνίς», μεταξύ 1940 1944. Φωτογραφία Αργυρώς Κοντονπούλου.

Πηγή: Γιώργος Μαυράκης, ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΕΛΛΗΝΙΣ, στο Βακαλοπούλου Μ., Δανιήλ Μ., Λαμπρόπουλος Χ., Φασουράκης Η. (επιμ.), 2017, Βιομηχανικά Δελτία Απογραφής (www.vidarchives.gr/reports/2018_05_796).

96


Στα περισσότερα εργοστάσια υπήρχαν εργοδοτικά σωματεία. Επί χούντας… επειδή ο συνδικαλισμός στα κλωστοϋφαντουργεία υπήρχε χρόνια ακόμα και στην αντίσταση, να σας πω την ιστορία με τα Κλωστήρια Αττικής, μέχρι πριν από χρόνια απ΄ έξω υπήρχε ένα σύνθημα που ήταν γραμμένο ανεξίτηλα και δεν έσβηνε, γιατί το εργοστάσιο αυτό ήταν φτιαγμένο με τη μορφή των αγγλικών εργοστασίων, όπως τα περισσότερα κλωστοϋφαντουργεία, που ήταν με τα τούβλα τα εξωτερικά, και το 1942 όταν έγινε η απεργία ενάντια στην επιστράτευση από τους Γερμανούς, οι κλωστοϋφαντουργοί είχαν παίξει καθοριστικό ρόλο και είχαν γράψει ένα σύνθημα το οποίο, απ΄ ό,τι μας είπε η Βενετσανοπούλου, η οποία ήταν κλωστοϋφαντουργίνα, παλιά, αντιστασιακιά [και εκ των ιδρυτών του σωματείου κλωστοϋφαντουργών στην περιοχή] και έχει πεθάνει πρόσφατα, λοιπόν, τότε όταν θέλανε να γράψουν ένα σύνθημα για να μη μπορεί να σβηστεί, επειδή δεν ήταν βαμμένα τα εργοστάσια ούτε με σοβάδες, ήταν με αυτή τη μορφή, στη μπογιά ρίχνανε κόλα μέσα και αυτό πόρωνε μέσα στα τούβλα κι όσο και να το τρίβανε δεν έβγαινε και αυτό το σύνθημα ήταν απ’ το 42 σ’ αυτό το εργοστάσιο μέχρι που το πήρανε τα Lidl και τα Jumbo και το φτιάξανε μ’ αυτή τη μορφή και το σοβατίσανε και το βάψανε για να εξαφανιστεί το συγκεκριμένο σύνθημα. (2025, παρ.6)

Η συμβολή των προσφύγων στην βιομηχανική ανάπτυξη της κλωστοϋφαντουργίας

Οι Ομάδες Προφορικής Ιστορίας έχουν καταγράψει μαρτυρίες από την Νέα Ιωνία. Η παρακάτω μαρτυρία παραθέτει τα εξής:

97


02.

98

Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ


Συνθήκες εργασίας των εργαζομένων στα εργοστάσια

99 99


Συνθήκες εργασίας των εργαζομένων στα εργοστάσια

02.

100

Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Οι πρόσφυγες της Μικράς Ασίας βρέθηκαν αντιμέτωποι με την ανέχεια και την ανεργία. Συνήθιζαν να αναλαμβάνουν κάθε είδους χειρωνακτική εργασία για να μπορέσουν να επιβιώσουν. Οι άνδρες εργάζονταν ως οικοδόμοι, λιμενεργάτες, φορτοεκφορτωτές, ενώ οι γυναίκες απασχολούνταν σε υφαντουργεία, ως μοδίστρες, πλύστρες, ράφτρες και καθαρίστριες. Η καθημερινότητά τους χαρακτηριζόταν από σκληρές και απάνθρωπες συνθήκες. Τα εργοστάσια ήταν χώροι όπου οι εργάτες δούλευαν πολλές ώρες με πολύ χαμηλές αμοιβές, από 10 έως 20 δραχμές μεροκάματο και χωρίς βασικά μέτρα ασφαλείας. Οι χαμηλοί μισθοί έκαναν τους ντόπιους να αισθάνονται απειλή διότι οι πρόσφυγες αναλάμβαναν εργασίες με χαμηλό τίμημα. Όταν οι ίδιοι έχαναν δουλειές, θεωρούσαν τους πρόσφυγες υπεύθυνους και για να τους μειώσουν τους επιτίθονταν με απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς, όπως «τουρκόσποροι» ή «ξενομερίτες» (Μηχανή του χρόνου, χ.χ.). Το εργοστάσιο είναι ο κοινός χώρος που συναντιούνται οι εργάτες με το κεφάλαιο. Αποτελεί το “φυσικό χώρο” της εργασίας και του συνδικαλισμού της ταξικής πάλης. Από τον 18ο αιώνα και μετά καταβάλλονταν προσπάθειες από τους κεφαλαιούχους να επιβληθεί στους εργαζόμενους των υφαντουργειών και των κλωστηρίων η εργασιακή πειθαρχία, γεγονός που ακολουθείται από συγκρούσεις μεταξύ εργαζομένων και εργοδοτών αρκετές φορές μέσα στα εργοστάσια (Κανταράκη, 2001, σ.90). Είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι υπήρχαν συχνά ατυχήματα λόγω μειωμένης ασφάλειας στον εργασιακό χώρο. Αρκετά επικίνδυνα ήταν τα εκτεθειμένα κινητά μέρη των μηχανημάτων, οι εκρηκτικές ουσίες, ο ηλεκτρισμός και οι πυρκαγιές. Πρόβλημα στην υγεία των εργαζομένων προκαλούσαν και υψηλά επίπεδα θορύβου, τα οποία προέκυπταν από τα μηχανήματα, καθώς ταυτόχρονα είχαν αντίκτυπο και στην εργασιακή τους απόδοση. Η σκόνη από τις πρώτες ύλες, η υψηλή θερμοκρασία και η υγρασία επηρέασαν επίσης αρνητικά την υγεία τους. Στο βιβλίο «Τα Ελληνικά Κλωστοϋφαντουργεία» αναφέρεται ότι «οι βιομηχανικές ασθένειες της κλωστοϋφαντουργικής βιομηχανιάς είναι η βησσίνωση, ο πυρετός του κλώστη, ο βήχας του υφαντουργού, ο άνθρακας, το «φιλί της σαΐτας» (shuttle kissing) και ο καρκίνος του κλώστη» (Δεμίρη, 1992, σ.36).

2.10

2.10 Αθήνα. Ηλικιωμένες γυναίκες δουλεύουν στους αργαλειούς και τις ανέμες στο εσωτερικό Υφαντουργείου.

Πηγή: Πουλίδης, Π. (1924). Εργαστήριο Υφαντουργίας. Διαθέσιμη στο https://archive.ert.gr/1596/

2.11 Λιποθυμία Εργατριών (Αρχείο Στέφανου Μίλεση).

Πηγή: Mixanitouxronou.gr. (χ.χ.). Η ομαδική λιποθυμία 35 γυναικών σε εργοστάσιο της Ν. Φιλαδέλφειας. Αποδόθηκε σε μαζική υστερία επειδή ήταν γυναίκες. Διαθέσιμη στο http://www.mixanitouxronou. gr/i-omadiki-lipothymia-35-gynaikonse-ergostasio-tis-n-filadelfeiasapodothike-se-maziki-ysteria-epeidiitan-gynaikes/


Σε συγκεκριμένα εργοστάσια, όπως αυτό του Μαλτσινιώτη, οι εργαζόμενοι δούλευαν μέσα σε ασφυκτική ατμόσφαιρα, χωρίς προστατευτικά μέσα, απέναντι στα οξέα που χρησιμοποιούνταν. Οι αμοιβές ήταν εξαιρετικά χαμηλές και ειδικά οι γυναίκες πληρώνονταν λιγότερο από τους άντρες, ενώ υπέμεναν σωματική και ψυχολογική κακομεταχείριση. Η πίεση για μεγαλύτερη παραγωγή συνδυαζόταν με λεκτική βία και την απαγόρευση ακόμα και για σύντομα διαλείμματα. Τα επικίνδυνα εργαλεία και η έλλειψη προστατευτικού εξοπλισμού προκαλούσαν συχνά σοβαρά ατυχήματα, ενώ αναφέρθηκαν και πολλά περιστατικά σεξουαλικής εκμετάλλευσης, με διευθυντές να εκμεταλλεύονται τις εργαζόμενες γυναίκες, ακόμα και ανήλικες. Η ζωή και η εργασία των προσφύγων ήταν γεμάτη δυσκολίες, εκμετάλλευση και κινδύνους, ενδεικτική της σκληρής πραγματικότητας της εποχής για τους μετανάστες (Τόλια, 2023).

Συνθήκες εργασίας των εργαζομένων στα εργοστάσια

2.11

101


02.

Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Συνθήκες εργασίας των εργαζομένων στα εργοστάσια

Άρθρο της εποχής περιγράφει την κατάσταση αυτή:

102

Η μεγάλη όμως πλειονότης του πληθυσμού, δηλαδή οι γυναίκες, ασχολείται εις την ταπητουργίαν. Και εδώ έγκειται το μέλλον του συνοικισμού. [...] Η ταπητουργία αποτελεί το μέλλον της οικονομικής αναπτύξεως του συνοικισμού, αλλ’ αποτελεί συγχρόνως και την αιτίαν της ταχείας καταπτώσεώς του από υγιεινής απόψεως, εάν δεν ληφθώσι τινά. Ήρχισεν ήδη παρατηρούμενη μία γενική εκδήλωση νευρασθενείας εις τας περισσοτέρας εκ των εργαζομένων γυναικών και ιδίως των μικρών κορασίδων. Διότι πράγμα επικίνδυνον ασφαλώς, εργάζονται και πολλαί κορασίδαι ηλικίας 9-13 ετών. [...] Η μονοτονία του έργου, η διαρκής προσήλωσις της εργαζόμενης εις αυτό, ο υπερβολικός αριθμός εργασίμων ωρών, η ελάχιστη κατόπιν τούτου ανάπαυσις περιοριζόμενη και αυτή εις το μηδέν σχεδόν με τας οικιακάς ασχολίας, έκαμαν όλας σχεδόν τας εργαζομένας νευρασθενικές. Ο κίνδυνος αυτός προστιθέμενος εις την λοιπήν σωρείαν των ανθυγιεινών συνθηκών διαβιώσεως, δύναται να αποτελέση σοβαροτάτην απειλήν και να σταματήση αιφνιδίως την ραγδαίαν ανάπτυξιν του συνοικισμού[...]. -Εφημερίδα «ΑΘΗΝΑΙ», 24.5.1925 (Χριστοδούλου, 2021, σ.604-605)


2.12 Εργάτριες στην υφαντουργία (Αρχείο Στέφανου Μίλεση).

Πηγή: Mixanitouxronou.gr. (χ.χ.). Η ομαδική λιποθυμία 35 γυναικών σε εργοστάσιο της Ν. Φιλαδέλφειας. Αποδόθηκε σε μαζική υστερία επειδή ήταν γυναίκες. Διαθέσιμη στο http:// www.mixanitouxronou.gr/i-omadikilipothymia-35-gynaikon-se-ergostasiotis-n-filadelfeias-apodothike-semaziki-ysteria-epeidi-itan-gynaikes/

Συνθήκες εργασίας των εργαζομένων στα εργοστάσια

Τη δεκαετία του 1930 δημιουργήθηκε η Ένωση Βιομηχάνων Κλωστοϋφαντουργών με σκοπό να ενισχύσει και να οργανώσει τον τομέα της κλωστοϋφαντουργίας στην Ελλάδα. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ένωση εξέδωσε το δικό της περιοδικό με τίτλο «Τα Κλωστοϋφαντουργικά Χρονικά», ώστε να ενημερώνονται οι βιομήχανοι και οι εργαζόμενοι του κλάδου για τις νέες τεχνολογίες, τους νόμους και τις εξελίξεις στην αγορά. Παράλληλα, δημιουργήθηκαν και μικρότερες ενώσεις για κάθε ειδικότητα, όπως των εριουργών, των υφαντουργών και των βαμβακουργών. Ο βασικός λόγος που φτιάχτηκαν αυτές οι οργανώσεις ήταν για να εκπροσωπούν συλλογικά τα συμφέροντα του κλάδου, να προστατεύουν την ελληνική παραγωγή από τον ξένο ανταγωνισμό, να βοηθούν στην επίλυση κοινών προβλημάτων και να διαδίδουν την τεχνογνωσία στον χώρο της υφαντουργίας.

103


02.

104

Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ


Ο κοινωνικός και πολεοδομικός ιστός γύρω από την εργασία

105 105


Ο κοινωνικός και πολεοδομικός ιστός γύρω από την εργασία

02.

106

Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Κοινωνικά, η άφιξη των προσφύγων από τη Μικρά Ασία οδήγησε στην αλλαγή των ελληνικών πόλεων. Παρά τις αρχικές και εν συνεχεία δυσκολίες, οι Μικρασιάτες πρόσφυγες αποτέλεσαν τελικά ένα ζωτικό και δυναμικό μέρος της ελληνικής κοινωνίας, συμβάλλοντας στον πολιτιστικό και κοινωνικό ιστό της χώρας (Ratpack, 2024). Ο πολεοδομικός ιστός των προσφυγικών περιοχών δημιουργήθηκε αρκετά γρήγορα και με σκοπό να εξυπηρετήσει βασικές ανάγκες των κατοίκων. Έτσι οργανώθηκε διαφορετικά από το υπόλοιπο σχέδιο της πόλης, με κάποια σημεία του να είναι κάπως προβληματικά. Παρ’ όλα αυτά οι κάτοικοι κατάφεραν να συγκροτήσουν κοινότητες και να οργανώσουν κοινωνικά τις γειτονιές τους. Στο παρακάτω απόσπασμα από το βιβλίο «Ιστορικό Αρχείο της Νέας Φιλαδέλφειας» επιβεβαιώνονται τα προαναφερόμενα: Τα σχέδια αυτών των νέων Συνοικιών γίνονται βιαστικά με τις πολεοδομικές αρχές της εποχής εκείνης χωρίς καμμία συσχέτισι με τον πολεοδομκόν οργανισμό της πόλεως που υπήρχε, χωρίς καμμία συνδετήριο λεωφόρο ή άλλη απλή σύνδεσι. Και σήμερα ακόμη αν θέλετε να πάτε σε μερικές από αυτές θα πάτε από δρόμους στενούς και σκολειούς που δυσκολεύεσθε όχι μόνο να περάσετε, αλλά και να τους βρήτε ακόμη. Παρά αυτά, επειδή σχεδιάσθηκαν σαν ενιαία συγκροτήματα, έχουν μια στοιχειώδη οργάνωσι, ένα κέντρο και μία διάρθρωσι των κατοικιών γύρω από αυτό. Το σχολείο, την εκκλησία, τον μικρό χώρο πρασίνου όλα βαλμένα σε μία σύνθεσι ίσως όχι καλή, πάντως ωργανωμένη. (Παντελόγλου, 2019, σ.46-47)

Χαρακτηριστικό όμως των περισσότερων προσφυγικών γειτονιών ήταν η έντονη βιομηχανική τους ταυτότητα. Για αυτό τον λόγο, η Νέα Ιωνία ήταν γνωστή ως το “Λίβερπουλ της Ελλάδας”. Την δεκαετία του 1950 σημειώνονται στην περιοχή περίπου 500 εργοστάσια και βιοτεχνίες, με 6.000 - 7.000 εργατικό προσωπικό. Αυτό είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την πολεοδομική ανάπτυξη της περιοχής διότι οι χαράξεις των δρόμων προέκυπταν με σκοπό να οδηγούν σε κάποιο εργοστάσιο (Κυτέα, 2019, σ.14-15). Αξίζει επίσης να αναφερθεί άλλο ένα ιδιαίτερο στοιχείο του συγκεκριμένου συνοικισμού το οποίο προέκυψε από το εργατικό δυναμικό του. Η Νέα Ιωνία χαρακτηρίστηκε ως “Μωσαϊκόν” για τον εξής λόγο: Ο συνοικισμός της Ν. Ιωνίας έχει και τούτο το ελάττωμα. Ότι ο πληθυσμός της αποτελείται από τα πλέον ανομοιογενή στοιχεία του Μικρασιατικού Ελληνισμού. [...] Αρχικώς είχον αποφασιθή εις τον συνοικισμόν αυτόν να εγκατασταθούν αποκλειστικώς ταπητουργοί δια να αποτελέση ούτος κέντρον ταπητουργικόν. Και δια τούτο σήμερον η πλειοψηφία των κατοίκων κατάγεται από την Σπάρτην της Πισιδίας, όπου ήκμαζον άλλοτε η Ελληνική εν Μ. Ασία ταπητουργία. Αλλ’ όπως είπαμε ανωτέρω, η τότε υπηρεσία στεγάσεως εθεώρησε καλόν να μην λάβη υπ’ όψιν την αρχικήν της απόφασιν και να δημιουργήση το σημερινόν Μωσαϊκόν του πληθυσμού της Ν. Ιωνίας. [...]. -Εφημερίδα «ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ», 3.4.1929 (Χριστοδούλου, 2021, σ.628-629)


Ο κοινωνικός και πολεοδομικός ιστός γύρω από την εργασία 107


Ο κοινωνικός και πολεοδομικός ιστός γύρω από την εργασία

02.

108

Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Σημαντικός τύπος κατοικίας στις προσφυγικές γειτονιές ήταν οι εργατικές κατοικίες, στις οποίες στεγαζόταν μεγάλο μέρος των προσφύγων. Οι εργατικές κατοικίες δεν είχαν μόνο την ιδιότητα της στέγασης άλλα επιδίωκαν να παρέχουν και ένα “υπόδειγμα κοινοτικής ζωής” με σκοπό την ένταξη των κατοίκων σε κοινωνικές υπηρεσίες. Για τον λόγο αυτό, οι εργατικές κατοικίες σχεδιάζονταν με σκοπό να παρέχουν καταστήματα, υπηρεσίες υγείας, χώρους αναψυχής και επαγγελματικές σχολές, όπως το «Κέντρο Εργαζόμενου Κοριτσιού», με στόχο την αποκατάσταση των νέων στον χώρο εργασίας (Γάλλος κ.ά., 2019, σ.172-175). Η βιομηχανική δραστηριότητα υπήρξε αναπόσπαστο κομμάτι στην καθημερινότητα των κατοικών, έτσι δεν περιορίστηκε μόνο μέσα στις βιομηχανικές μονάδες αλλά επεκτεινόταν και μέσα στις οικείες τους. Αυτό τεκμηριώνεται στο παρακάτω απόσπασμα: [...] Η ταπητουργία όμως κυρίως απασχολεί τον πληθυσμό της Νέας Ιωνίας, εις τας οικίας. Ανά κάθε τρια δωμάτια αναλογεί και είς αργαλειός και δύναται κατά προσέγγισιν να υπολογισθή ότι υπάρχουν 2.000 αργαλειοί εις όλον τον συνοικισμόν, απασχολούντες περί τας 4.000 - 5.000 γυναίκας. -Εφημερίδα «ΑΘΗΝΑΙ», 24.5.1925 (Χριστοδούλου, 2021, σ.604-605)


Ο κοινωνικός και πολεοδομικός ιστός γύρω από την εργασία

2.13 Συγκρότημα κατοικιών στη Νέα Φιλαδέλφεια Ο.Ε.Κ. - Άρης Κωνσταντινίδης

Πηγή: DOMa. (χ.χ.). Συγκρότημα κατοίκιων στη Νέα Φιλαδέλφεια Ο.Ε.Κ. - Άρης Κωνσταντινίδης. Διαθέσιμο στο https://www.doma.archi/index/projects/ sygkrothma-katoikiwn-sth-nea-filadelfeia

109


02.

Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Ο κοινωνικός και πολεοδομικός ιστός γύρω από την εργασία

2.14

110

2.15


Αντίθετα από την εμπορική κίνηση, η ψυχαγωγία στην Νέα Φιλαδέλφεια είχε αναπτυχθεί επιτυχώς σε όλη την κεντρική λεωφόρο του Ποδονίφτη με διάφορα κέντρα διασκέδασης όπως κινηματογράφοι, εστιατόρια και καφενεία. Η Νέα Φιλαδέλφεια αποτέλεσε προορισμό για βόλτα και ψυχαγωγία, όχι μόνο για τους κατοίκους της περιοχής, αλλά και για αυτούς από την Αθήνα. Σύμφωνα με τον Τύπο, την περίοδο του Μεσοπολέμου υπήρχαν στην περιοχή τα ζυθεστιατόρια: «Ποταμιανός» (1924) και «Προβολεύς» (1926), όπως και το καφενείο «Ανατολή» τα οποία βρίσκονταν στην αρχή του συνοικισμού. Επιπλέον, υπήρχε το κέντρο του «Σταμάτη» στην Σπηλιά, οι ταβέρνες «Αμπελάκια» και «Πάνθεον», τα καφενεία «Βυζάντιο», «Κρυστάλ», «Αίγλη» και το κιόσκι του «Σόγια». Οι ταβέρνες κάλυπταν την ανάγκη για κοινωνικοποίηση και συναναστροφή των ανδρών και των γυναικών. Εκεί μπορούσαν να μοιράζονται τις καθημερινές τους ανησυχίες. Πέρα από την διασκέδαση δεν έλειπε και η ψυχαγωγία, με βάση τον Τύπο της εποχής: «κινηματογράφοι και το θέατρο πρόζας, όπου επήγαιναν εκεί και θίασοι μεγάλοι από τας Αθήνας, πραγματοποιούντες εισπράξεις εξαιρετικάς. Στα τέλη της δεκαετίας του 1920, στην περιοχή υπήρχαν οι κινηματογράφοι «Ο Βόσπορος», «Λουξ» και «Πέραν – Πάλας» (Κακάτσος, 1997, σ.122). Στη Νέα Χαλκηδόνα υπήρχε ο κινηματογράφος «Ηρώδειον», στον οποίο γινόταν η ενημέρωση των πολιτών σχετικά με τα μέτωπα του πολέμου στο Αλβανικό μέτωπο του 1940 - 1941, πριν τις προβολές εθνικών και αντι-χιτλερικών ταινιών (Κακάτσος, 1997, σ.122).

Ο κοινωνικός και πολεοδομικός ιστός γύρω από την εργασία

Η Νέα Φιλαδέλφεια υπήρξε ένας συνοικισμός με ιδιαίτερη κοινωνική ζωή. Οι κάτοικοί της, παρά τις δυσκολίες τις οποίες αντιμετώπισαν κατά την αναδημιουργία του συνοικισμού, κατάφεραν να διαθέσουν ένα δίκτυο αλληλοϋποστήριξης μέσω του οποίου προσέφεραν βασικές υπηρεσίες και κάλυπταν τις ζωτικές ανάγκες τους. Αρχικά, στο συνοικισμό και ειδικά στον κεντρικό δρόμο υπήρχαν εμπορικά καταστήματα τα οποία τα διαχειρίζονταν πρόσφυγες, με κάποιους από αυτούς να εδρεύουν εκεί. Σε Τύπο του 1928 αναφέρεται: «μια ακατάσχετη αρτηρία ζωής κυκλοφορεί στον ξαφνικά και γοργά γεννημένο Ποδονίφτη [...] και τι δεν έχει, σαν μανιτάρια ξεφύτρωσαν οι κλινικές, τα χειρουργεία, τα σχολεία, τα φιλανθρωπικά ιδρύματα, μετρούμε επτά υπογραφές οδοντιατρείων» (Συλλογικό, 2014, σ.77). Τα καταστήματα αυτά κάλυπταν βασικές ανάγκες, όμως οι κάτοικοι της περιοχής συχνά δεν τα προτιμούσαν λόγω των ακριβότερων τιμών τους και έτσι, επέλεγαν να κάνουν τις αγορές τους από την Αθήνα. Έπειτα, από το 1930, λειτούργησαν στις συνοικίες οι λαϊκές αγορές.

2.14 1965. «Ηρώδειον» λαϊκές παραστάσεις μόνο με 5 δραχμές. Δευτέρα, Τρίτη, Τετάρτη, Πέμπτη.

Πηγή: Κακάτσος, Γ. (χ.χ.). Πορεία μέσα στο χρόνο Νέα Φιλαδέλφεια - Νέα Χαλκηδόνα. (σ.196).

2.15 1954. Ιούνιος. Κατάμεστη η αίθουσα του κινηματογράφου «Ηρώδειον» σε σχολική γιορτή

Πηγή: Κακάτσος, Γ. (χ.χ.). Πορεία μέσα στο χρόνο Νέα Φιλαδέλφεια - Νέα Χαλκηδόνα. (σ.155).

111


Ο κοινωνικός και πολεοδομικός ιστός γύρω από την εργασία

02.

112

Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Ακόμη, είναι έντονη και η επίδραση των προσφύγων στην παιδεία και τον πολιτισμό. Οι πρόσφυγες είχαν συνδράμει στην επιστήμη και κυρίως στην τέχνη με βασικότερη μορφή την μουσική παράδοση της Ανατολίας, δηλαδή τα ρεμπέτικα και τους αμανέδες τα οποία εξέφραζαν έντονη νοσταλγία και πόνο (Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού, 2025). Παρακάτω, ακολουθούν αποσπάσματα από το βιβλίο «Πορεία Μέσα στο Χρόνο Νέα Φιλαδέλφεια - Νέα Ιωνία» τα οποία περιγράφουν την κοινωνική ζωή στην Νέα Φιλαδέλφεια από τους ίδιους τους κατοίκους της περιοχής, όπως την θυμούνται μετά την εγκατάσταση τους: [...] Η περιοχή μας ήταν μια ήσυχη προσφυγούπολη. Τα επεισόδια διατάραξης της ηρεμίας των κατοίκων ήταν περιορισμένα, αφού περιορισμένοι ήταν και οι τόποι συνάντησης και διασκέδασης. Ο βουβός κινηματογράφος «ΛΟΥΞ» στην οδό Σμύρνης συγκέντρωνε τα βράδια αρκετό κόσμο. Τα καφενεία λίγα και μετρημένα. Το κιόσκι του «Σόγια» στην κεντρική πλατεία ήταν ο ημερήσιος τόπος συνάντησης καθώς και η «Αίγλη» του Καπέλα και του Μανώλη του Βατίρη στην πλατεία. Λίγο αργότερα άνοιξε το «Κρυστάλ» και η ταβέρνα «ΤΑ ΑΜΠΕΛΑΚΙΑ». Ακόμη το «ΒΥΖΑΝΤΙΟ» του Γιαννέλη και του «ΣΤΑΜΑΤΗ». Λίγο πιο κάτω ανοίγει η «ΣΥΝΑΝΤΗΣΙΣ» δίπλα στο Ηρώδειο και πιο πάνω σε απόσταση αναπνοής από τον συνοικισμό, το πρώτο κοσμικό κέντρο «ΠΙΝΔΟΣ» (στην οδό Πίνδου και Εφέσσου) που λίγα χρόνια μετά τον πόλεμο θα γίνει το πρώτο ξακουστό κέντρο διασκέδασης. Τα μπουζούκια του Αλεξανδρινού θα συγκεντρώνουν κάθε βράδυ την «Ελίτ» της Αθήνας και των καλλιτεχνών –κυρίως– που έγιναν τακτικοί πελάτες. Αυλωνίτης, Ρίζος, Χατζηχρήστος και πολλοί άλλοι δεν έλειπαν από την «Πίνδο». Αλλά και βιομήχανοι - εφοπλιστές, διάλεγαν για τη διασκέδαση τους το «Χασικλίδικο μαγαζί», όπως το έλεγαν. Βέβαια αν η «ΠΙΝΔΟΣ» συγκέντρωνε την Ελίτ της Αθήνας, το «ΜΟΥΛΕΝ ΡΟΥΖ» ο γνωστός μας «ΚΟΚΚΙΝΟΣ ΜΥΛΟΣ» ήταν το εξοχικό κέντρο διασκέδασης της μεσαίας τάξης και ιδιαίτερα των Νεοφιλαδελφειωτών και Νεοχαλκηδονιωτών για πολλά πολλά χρόνια. Ήταν το κέντρο σφραγίδα και υπογραφή μιας ολόκληρης περιοχής που διαχρονικά άντεξε και πρόσφερε τ’ όνομα του για πάντα [...]. (Κακάτσος, 1997, σ.69-70)

[...] Στις αρχές Ιουλίου 1960 άρχισε να λειτουργεί ο θερινός κινηματογράφος «ΑΛΣΟΣ». Έτσι οι κινηματογράφοι που λειτουργούσαν στη «χρυσή κινηματογραφική 10ετία του 1960» στη Ν. Φιλαδέλφεια και Ν. Χαλκηδόνα (η λειτουργία τους ήταν σε διαφορετικές περιόδους) ήταν 13. Πρόκειται για τους κινηματογράφους «Ηρώδειον» (και χειμερινός), «Βόσπορος» (αργότερα «Σπανδάγου» και χειμερινός), «Νινάκι», «ΦΑΝΝΥ», «ΕΛΕΝ», «ΡΕΝΙΑ», «ΣΙΝΕ - ΜΑΡΙ», «ΦΙΛΑΔΕΛΦΕΙΑ» (και χειμερινός), «ΝΤΟΡΕΜΙ» (και χειμερινός), «ΑΛΣΟΣ», «ΑΡΙΩΝ», «ΜΙΜΟΖΑ», «ΣΙΝΕ - ΜΑΡΙ» [...]. (ο.α., σ.175) Ο Θ. Βοϊλής, ένας από τους πρώτους κατοίκους της Νέας Φιλαδέλφειας αναφέρει στο βιβλίο: [...] Είμασταν πολύ αυθόρμητοι τότε... Θυμάμαι πολλές φορές πανσέληνο, κάναμε ρομαντικές πεζοπορίες και φτάναμε μέχρι την Αγία Τριάδα της Πάρνηθας. Φεύγαμε νύχτα κατά τις 11 η ώρα και τραγουδώντας, χωρίς να κουραζόμαστε, φτάναμε στην Πάρνηθα. Έπειτα παίρναμε τον δρόμο του γυρισμού και ξημερώματα είμασταν πίσω. Η Πρωτομαγιά τότε ήταν μια ανθογιορτή. Δεν υπήρχαν τα εμπορικά περίπτερα. Τα καφενεία, τα οποία υπήρχαν από τη μια μεριά και από την άλλη της πλατείας, του Τρυπιά το ένα και το Βυζάντιο το άλλο, ήταν γεμάτα από κόσμο. Υπήρχαν απ’ έξω ψησταριές και βαρέλια με παγωμένα κρασιά και μπύρες. Ερχόταν κόσμος απ’ όλες τις περιοχές. Υπήρχαν και ταβέρνες όπως «Ο ΣΤΑΜΑΤΗΣ» και η ταβέρνα του Αντώνη του Καπέλα, που είχαν ψησταριές και γέμιζαν από κόσμο. Όσοι δεν καθόντουσαν στις ταβέρνες, έπαιρναν δύο κεφαλάκια στο χαρτί και κρασί ή μπύρα και κάθονταν στα πεζοδρόμια στα σκαλοπάτια, τραγουδούσαν, χόρευαν, διασκέδαζαν… Με τραγούδια και χορούς γιορτάζαμε την Πρωτομαγιά. Πιο απλά, πιο ανθρώπινα[...]. (ο.α., σ.479-480)


Από την Μαίρη Βοϊλη:

[...] Οι συνθήκες διαβίωσης ήταν πολύ δύσκολες. Υπήρχε μεγάλη φτώχεια. Η περιοχή μας ήταν γεμάτη με αμπέλια και εληές. Εκεί που σήμερα είναι ο ΙΩΝΙΚΟΣ, μια φορά την εβδομάδα γινόταν λαϊκή αγορά. Η πλατεία Πατριάρχου ήταν στρογγυλή και είχε του Σόγια το κιόσκι στο κέντρο. Εκεί μαζεύονταν ο κόσμος πίνοντας καφέ και αναψυκτικά, τα τσιτσιμπίρια, όπως λέγαμε. Από το σπίτι του Πατριάρχη είχε μιλήσει ο Ελ. Βενιζέλος. Οι βόλτες μας –ή το κορδόνι όπως το λέγαμε– γινόντουσαν στη Λ. Δεκελείας μέχρι το άλσος. Διασκεδάζαμε –συνήθως– στου «Σταμάτη» ή στη «Χήρα» στον Κ. Μύλο. Εκεί ήταν και ο εκδρομικός μας τόπος [...]. (ο.α, σ.48)

Ο κοινωνικός και πολεοδομικός ιστός γύρω από την εργασία

[...] Η Ν. Φιλαδέλφεια και Ν. Χαλκηδόνα ήταν πολύ όμορφα προάστια. Οι δρόμοι δεν ήταν ασφαλτοστρωμένοι, αλλά κανονικοί και περιποιημένοι… Υπήρχε και διαφορετικός τρόπος διασκέδασης για τους νέους και τους πιο μεγάλους. Τα μεγάλα καφενεία της περιοχής, το «ΠΑΝΘΕΟΝ», το «ΒΥΖΑΝΤΙΟ», το «ΚΡΥΣΤΑΛ», η «ΑΙΓΛΗ». Σ’ αυτά παίζανε ορχήστρες. Έρχονταν τραγουδίστριες και οι νέοι χόρευαν. Αυτά βεβαίως μόνο τα Σαββατοκύριακα. Τις καθημερινές τις περνάγαμε στο σπίτι. Οι παλιοί Φιλαδελφειώτες ήταν πάρα πολύ συνδεδεμένοι. Υπήρχε ο «Μορφωτικός» με τον ακούραστο πρόεδρο Αποστολίδη που διοργάνωνε πολλές εκδρομές. Πηγαίναμε τακτικά στον Κόκκινο Μύλο. Η περιοχή ήταν εντελώς διαφορετική. Ο χώρος γεμάτος δέντρα και λουλούδια. Έπειτα είχαμε την Πρωτομαγιά με τα ανθεστήρια. Νέες όμορφες κοπέλες με λουλούδια συνόδευαν τη γιορτή. Ήταν πραγματική λουλουδογιορτή και όχι παζάρι, όπως γίνεται σήμερα. Είχαμε και την Ένωση Κωνσταντινουπολιτών. Εκεί δούλευαν αξιόλογοι κύριοι, όπως ο Ζάμπογλου, ο Σγουρίδης, ο Ευαγγελιδής, ο άντρας μου ήταν ταμίας. Το πάσχα ήταν κάτι το διαφορετικό. Στον Επιτάφιο πηγαίναμε αποβραδίς, τον ξενυχτούσαμε και ψέλναμε όλα τα παιδιά. Πηγαίνανε τα κοριτσάκια ντυμένα στα άσπρα και ραίνανε τον Επιτάφιο... ...Τα χρόνια της κατοχής ήταν και για μας πολύ δύσκολα. Ένα μέρος της περιοχής που υπέφερε ιδιαίτερα ήταν το άλσος. Στην κατοχή το ρημάξανε. Κόβανε τα ξύλα για να μαγειρεύουν και να ζεσταίνονται [...]. (ο.α., σ.45-46)

Από τον Θεόδωρο Παπαθεοδώρου:

2.16 1936. Εδωδιμοπωλείον «Η Κων/λις» Α. Φωκίδου. Ήταν ακριβώς στη γωνία - σήμερα- των οδών Ραιδεστού και Κυδωνιών. Το καφάσι στην σχάρα του ποδηλάτου έχει τον αριθμό κυκλοφορίας του ποδηλάτου Τ.41.Λ.6 Ποδονίφτης!

Πηγή: Κακάτσος, Γ. (χ.χ.). Πορεία μέσα στο χρόνο Νέα Φιλαδέλφεια - Νέα Χαλκηδόνα. (σ.98).

113


Ο κοινωνικός και πολεοδομικός ιστός γύρω από την εργασία

02.

114

Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

2.17


2.17 1954. Στην ταβέρνα «Νέκταρ» της Λ. Δεκελείας (σημερινή ταβέρνα «ο Γιώργος»). Την παρέα αποτελούν οι: Κοσμίδης, Χούλης, Δαϊσπάγγος, Στασινόπουλος, Αλτηγός και Δερμανούτσος.

Ο κοινωνικός και πολεοδομικός ιστός γύρω από την εργασία

2.18

Πηγή: Κακάτσος, Γ. (χ.χ.). Πορεία μέσα στο χρόνο Νέα Φιλαδέλφεια - Νέα Χαλκηδόνα. (σ.157).

2.18 1938. Σε Νεοφιλαδελφείωτικο γαλακτοζαχαροπλαστείο οι αδελφές Μπελεχάκη, οι Χρ. Καπέλα και η Μαρίτσα Δασκαλάκη πίνουν το αναψυκτικό τους.

Πηγή: Κακάτσος, Γ. (χ.χ.). Πορεία μέσα στο χρόνο Νέα Φιλαδέλφεια - Νέα Χαλκηδόνα. (σ.109).

115


Ο κοινωνικός και πολεοδομικός ιστός γύρω από την εργασία

02.

Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

2.19

2.19 Κέντρο «Κομπαρσίτα» καλοκαίρι 1954 Ο Μιχάλης Σουγιούλ με το ακορντεόν του και η Μπέμπα Κυριακίδου στο μικρόφωνο. Πηγή: Dekeleias Team. (2024). Παύλος Παπαθεοφάνους: Τον παλιό εκείνο τον καιρό… ψυχαγωγία και διασκέδαση στη Νέα Φιλαδέλφεια. Διαθέσιμο στο https:// dekeleias.gr/2024/12/13/pavlos-papatheofanous-tonpalio-ekeino-ton-kairo-psychagogia-kai-diaskedasisti-nea-filadelfeia/

2.20 1958. Το κοσμικό κέντρο «Κομπαρσίτα» της Λ. Δεκελείας στις δόξες του! Στη φωτεινή του ταμπέλα αναγράφεται 1ο όνομα της Ζωζώς Σαπουντζάκη. Στην είσοδο του κέντρου πάντα σε «σκοπία» υπάλληλος με στολή!

Πηγή: Κακάτσος, Γ. (χ.χ.). Πορεία μέσα στο χρόνο Νέα Φιλαδέλφεια - Νέα Χαλκηδόνα. (σ.170).

116


2.21

2.21 1978. Ένας ακόμη θερινός κινηματογράφος η «μιμόζα» επί της οδού Ιωνίας 26 Ν. Φιλαδέλφεια σε λίγο θα κλείσει.

Πηγή: Κακάτσος, Γ. (χ.χ.). Πορεία μέσα στο χρόνο Νέα Φιλαδέλφεια - Νέα Χαλκηδόνα. (σ.300).

Ο κοινωνικός και πολεοδομικός ιστός γύρω από την εργασία

2.20

117


02.

Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Ο κοινωνικός και πολεοδομικός ιστός γύρω από την εργασία

Στη συνέντευξη που πραγματοποιήσαμε με την κα. Ξένια Τσακίρογλου, μόνιμη και ενεργή κάτοικο της Νέας Φιλαδέλφειας, η ίδια ανακαλεί στην μνήμη της και μας περιγράφει την εικόνα του Άλσους και της γειτονιάς γύρω από αυτό, τα σινεμά, τα καφενεία, τα ζαχαροπλαστεία, ακόμα και το γήπεδο. Η συνέντευξη πραγματοποιήθηκε στην Λεωφ. Δεκελείας 92, Νέα Φιλαδέλφεια Αττικής, στις 24 Ιουλίου 2025.

118

Α: [...] Καλοκαιρινά πάντα, χειμωνιάτικα ήτανε το Ηρώδειο και ‘δω ήτανε ο Σπανδάγος χειμερινά και το Σινέ Μαρί ήτανε χειμερινό και το Σινέ Νέα Φιλαδέλφεια αυτά ήτανε κλειστά, τ’ ανοιχτά ήτανε η Ρένα, το Νινάκι, ήταν κι άλλο ένα... Ντορεμί! Το Ντορεμί, αυτά ήταν τα σινεμά που υπήρχανε. Ε: Τι γνωρίζετε γι’ αυτά τα σινεμά; Α: Εγώ δεν ξέρω. Ξέρω ποιοι ήταν οι ιδιοκτήτες τότε. Γιατί είχε ο μπαμπάς μου αυτό που σου είπα, τους ξηρούς καρπούς απ’ έξω. Ε: Ο μπαμπάς σας είχε τους ξηρούς καρπούς έξω απ’ το Σινέ Άλσος; Α: Και απ’ το Νινάκι και απ’ το Άλσος και απ’ το Ηρώδειο, τρια είχε τρεις άδειες. Το πρωί τις Κυριακές ήταν μπροστά στην πόρτα του Άλσους. Και το απόγευμα πήγαινε στο σινεμά απ’ έξω. [...] Το πρωί πήγαινε ο κόσμος στα πάρκα, στο πάρκο μέσα να δει τα παπάκια, τα ψαράκια, τα ζώα. Είχε πάρα πολλά ζώα. Και παγώνια, περπατούσαν τα παγώνια μέσα στο Άλσος. Μια υπέροχη εικόνα. Ναι, αλλά όταν ήρθε ο Βερζελιάς, ο δήμαρχος τους έκαναν πόλεμο, μετά βγήκανε οι φιλόζωοι, φιλοζωικές και τον ανάγκασαν, τα πήρε τα ζώα ενώ ήταν πολύ ωραία, τα ψαράκια ας πούμε ποιόν πειράζανε, τα χρυσόψαρα, κανέναν τα μαϊμουδάκια ποιον πειράζαν τα άφησαν ελεύθερα και φύγανε. Είχε χιμπατζή, είχε μαϊμού, να δεις χιμπατζή πέθανε η χιμπατζίνα και καθότανε και δεν ήθελε καμία θηλυκιά και πέθανε από τη στεναχώρια του. Μετά ήταν ένα άλλο, πώς τη λέγαν τη μαϊμού... αυτό ήταν τόσο δα, αυτό τόσο δα, έκανε επανάσταση είχε δραπετεύσει τρεις φορές είχε πάει πάνω στον Κένταυρο. [...] Είχε πολλά πράγματα μέσα το δάσος, έπαιρνα τα παιδιά μου και πηγαίναμε να φάμε τα μεσημέρια[...].

Ε: Το Άλσος πως ήταν παλιά το θυμάστε; Α: Καλά δεν άλλαξε κάτι. Αυτή τη στιγμή μόνο με στεναχωρεί το γεγονός ότι έχουν γεράσει τα δέντρα. [...] Η οικογένεια Τομπούλογλου ήταν από αυτούς που έκαναν δενδροφυτεύσεις στο Άλσος [...]. Δενδροφύτευση έχει να γίνει από τους Μικρασιάτες. Ε: Από τότε που έγινε η ανάπλαση του Άλσους; Α: Ναι. Από τότε που δημιουργήθηκε. Είχε προσκόπους. Είχε τμήμα προσκόπων. Είχε πολλά πράγματα. Ε: Για πείτε μας ξανά, πότε ήρθατε εδώ στην περιοχή; Α: Το ‘58 - ‘59. Ε: Και πώς ήταν; Α: Χωματόδρομοι όλοι, χώμα παντού δεν είχε άσφαλτο μετά δημιουργήθηκε σιγά-σιγά, ούτε η Εθνική Οδός ήτανε, γιατί εμείς πηγαίναμε με το σχολείο, θυμάμαι, με το σχολείο μου, στο νεκροταφείο του Κόκκινου Μύλου, πηγαίναμε εκδρομή και παίρναμε μάρμαρα και παίζαμε με τα μάρμαρα και μαζεύαμε όσα περισσότερα μπορούσαμε. Εκδρομή πηγαίναμε στο Κόκκινο Μύλο. Ξεκινούσαμε από το σχολείο στο νεκροταφείο, δεν υπήρχε δρόμος αυτοκίνητο να περνάει, κι εδώ όταν δημιουργήθηκε αυτός να πέρναγαν πέντε-δέκα αυτοκίνητα τη μέρα αυτά έκαναν πέντε-δέκα λεπτά. Ε: Για την Φιλαδέλφεια θυμάστε κάποια μαγαζιά να μας αναφέρετε; Α: Ο Κρίνος ήταν. Ο Σχίζας. Υπήρχε ένα καφενείο στις εργατικές κατοικίες, πάρα πολύ γνωστό, ήταν του Λάμπρου. Έτσι το λέγανε. Όλοι εκεί μαζεμένοι. Α, υπήρχε και ένα πιο κάτω, υπήρχε και άλλη μια λέσχη εκεί και ένα καφενείο. Του Κανάκη. Του Κανάκη, τα ζαχαροπλαστεία. Πολύ γνωστός ο Κανάκης, ο πρώτος.


Ε: Μεγαλώνοντας εδώ εσείς πηγαίνατε στον Ποδονίφτη ή αν όχι τι έχετε σαν ανάμνηση; Α: [...] Εγώ όχι, εγώ όχι. Δεν πήγα ποτέ, αλλά ξέρω ότι πηγαίνανε και πλένανε και ρούχα και φλοκάτες και τέτοια τα πλέναν εκεί και ξέρω ότι ήταν πεντακάθαρο το νερό. Τώρα όμως προσπαθούνε, δηλαδή εμάς από πάνω από τον Κόκκινο Μύλο τώρα έχουν χτίσει πέτρα-πέτρα, πέτρα-πέτρα γύρω-γύρω από την μεριά των Απομάχων. [...] Το τοπίο είναι πάρα πολύ ωραίο. Ε: Πώς θυμάστε το γήπεδο; Α: Κοίτα, εγώ που δεν ήμουνα του γηπέδου να πάω με κόσμο πολύ, ήξερα, το αγαπούσα το γήπεδο, ως γήπεδο. Είμαι από αυτούς που χαίρονται που έγινε πάλι το γήπεδο ξανά γιατί ήτανε ένα γήπεδο άδειο, όταν έπεσε το γήπεδο ήταν πολύ στενάχωρο. Ε: Το γήπεδο όμως δεν ήταν εκεί που είναι τώρα, το προηγούμενο. Ήτανε πιο κάτω. Α: Εκεί που είναι τώρα ακριβώς τα όρια του γηπέδου αυτά. Δεν είναι άλλο. Απλά μπήκανε πιο μέσα στο δάσος. Το γήπεδο έγινε ακριβώς όπως τώρα ανεβαίνεις επάνω, ήτανε στον τροχονόμο, ο τροχονόμος είναι μετά την παλιά πλατεία στην διασταύρωση. Άρα εκεί ήταν το γήπεδο πάλι. Εκεί ήταν πάντα το γήπεδο. Συγκεκριμένο. Διαμορφώθηκαν δρόμοι. Δεν είναι το ίδιο. Και έγινε η πλατεία του γηπέδου αυτή που πιθανώς να ήταν το γήπεδο εκεί. Αλλά στα όρια του, στο οικόπεδό του. Αυτό που έγινε διαφωνία ήτανε γιατί μπήκε από την πίσω μεριά, πιο μέσα, εκεί έγινε φασαρία έγινε ένα θέμα σοβαρό. [...] Κάθε θύρα έχει και το όνομα μιας πόλης, Μικρασιάτικης, το έχετε δει, Αρτάκη, Νέα Χαλκηδόνα, Νέα Ιωνία, διάφορα, όλες οι θύρες είναι τοποθεσίες, που είναι Μικρασιατικά μέρη, όλες οι θύρες, δεν ξέρω πόσες θύρες έχει. Το γήπεδο πάντως είναι υπέροχο. [...] Και από κάτω έχει μια εκκλησία, λένε την Αγία Σοφία8.

Ο κοινωνικός και πολεοδομικός ιστός γύρω από την εργασία

Ε: Μαζεύονταν πιο πολύ σε καφενεία, ζαχαροπλαστεία; Α: Άλλοι πηγαίναν καφενεία άλλοι ζαχαροπλαστεία. Άλλο ήταν το καφενείο, το καφενείο ήταν ανδρικό καθαρά δεν πηγαίναν γυναίκες και το ζαχαροπλαστείο ήταν που πήγαιναν οικογένειες τα παιδιά. [...] Η Κομπαρσίτα, αυτό ήτανε νυχτερινό κέντρο. Υπήρχε και η Ελληνίδα, ένα άλλο πιο πάνω. Υπήρχε ακριβώς δίπλα από την Κομπαρσίτα ένα άλλο μαγαζί που λεγόταν... ήταν φίλος του μπαμπά μου αυτός που το είχε, δεν θυμάμαι, ένα, μια ταβέρνα τα Κλήματα γιατί είχε μέσα κληματαριές. Υπήρχε η ταβέρνα Κουτούκια, του Δαβίδ, του Κοντέλη, αυτά ήταν κουτουκάκια, πηγαίνανε και πίνανε το κρασάκι τους, με τα βαρέλια που ανοίγαν με τα φρέσκα. Έλεγε ο μπαμπάς μου «πήγαινε πάρε μου Μπούλα και πες στο Κοντέλη να σου βάλει το γιοματάρι, το φρέσκο το κρασί». [...] Υπήρχαν φούρνοι που πηγαίναμε τις Κυριακές, εμείς δεν γιατί πολλά τα παιδιά δεν χώραγαν στο φούρνο, λαμαρίνες τις πηγαίναμε στο φούρνο για να μας ψήσει τα φαγητά. Αυτά είναι τα σπουδαία πράγματα. [...] Εγώ όταν ήμουνα παιδί θυμάμαι αλάνες, αλάνες να παίζω. [...] Να σας πω ότι η μαμά μου ήταν τραγουδίστρια, δε σου λέω τίποτα άλλο και τ’ αδέλφια μου είχαν επίσης συγκροτήματα. Η μαμά μου τραγούδησε σε δύο μαγαζιά. [...] Η μαμά μου και τ’ αδέλφια μου ήτανε μουσικοί. Ε: Τι μουσική έπαιζαν τα αδέλφια σας; Α: Ροκ. (περιγραφή φωτογραφίας) Η παλιά φωτογραφία που είδατε ήταν με το συγκρότημά του.

2.22 Μουσικό συγκρότημα της εποχής.

Πηγή: Προσωπικό αρχείο Τσαλίκογλου Ξένιας.

8 βλ. Παραρτήματα Α, Β

119


02.

Η ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Ο κοινωνικός και πολεοδομικός ιστός γύρω από την εργασία

2.23

120


2.23 Περίοδος 1965/66.

Πηγή: Aekpedia.com. (χ.χ.). Περίοδος 1965/66. Διαθέσιμη στο https://www.aekpedia. com/2015/05/19/aek-1965-1966/

Ο κοινωνικός και πολεοδομικός ιστός γύρω από την εργασία

Οι πρόσφυγες της Μικράς Ασίας και της Κωνσταντινούπολης έφεραν μαζί τους την αθλητική τους παράδοση, την οποία κατάφεραν να διαδώσουν στα αστικά κέντρα της Μεσοπολεμικής Ελλάδας. Τα αθλητικά σωματεία αποτελούσαν χώρους κοινωνικής συνάθροισης των προσφύγων και κυρίως των νέων, οι οποίοι έβρισκαν διέξοδο στα λαϊκά αθλήματα. Αυτό τους συνέδεε άρρηκτα με τον τόπο καταγωγής τους, με τα γήπεδα να παίρνουν το ρόλο μιας επέκτασης των πατρογονικών τους εστιών. Ταυτόχρονα, αναπτύχθηκε ο αθλητικός τύπος και οι αντίστοιχες εκπομπές στο ραδιόφωνο. Στην Μεσοπολεμική περίοδο, η Νέα Φιλαδέλφεια και η Νέα Χαλκηδόνα είχαν ιδιαίτερη αθλητική κίνηση με συλλόγους όπως ο Ιωνικός, η Προοδευτική Ένωση Νέων και ο Πανιώνιος οι οποίοι αποτελούνταν κυρίως από νέους των συνοικισμών. Ο σύλλογος ο οποίος κυριάρχησε και ταυτίστηκε και τα επόμενα χρόνια με την περιοχή ήταν η Αθλητική Ένωσις Κωνσταντινουπόλεως, ΑΕΚ (Γάλλος κ.ά., 2019, σ.101-102· Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού, 2025).

121


122


03. Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΚΑΦΕΝΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΝΑΞΗΣ

123 123


03.

Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΚΑΦΕΝΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΝΑΞΗΣ

3.1 Ανδρέας Μπέλιας, Καφενείο το Νέον.

Πηγή: Ιωάννου, Γ. (1980). Ομόνοια 1980. (σ.127). Αθήνα:ΚΕΔΡΟΣ.

124


Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΚΑΦΕΝΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΝΑΞΗΣ Ο καφές εισέρχεται στην Ευρώπη μετά το 1600. Τα καφενεία κάνουν την πρώτη τους εμφάνιση στην Κωνσταντινούπολη τον 15ο αιώνα, ενώ από τον 17ο αιώνα ξεκινούν να εμφανίζονται και στην Ευρώπη. Το πρώτο καφενείο στην Ευρώπη άνοιξε το 1645 στη Βιέννη, αν και λειτουργούσαν κάποια και νωρίτερα. Μέχρι το 1700 τα καφενεία ή cafes - cafeterias είχαν διαδοθεί σχεδόν σε κάθε μεγαλούπολη της Ευρώπης. Στην Ελλάδα, το πρώτο καφενείο άνοιξε στο Ναύπλιο μετά το 1822, μόλις η πόλη απελευθερώθηκε. Στην Αθήνα, πολύ πριν η ίδια ανακηρυχθεί πρωτεύουσα του νέου ελληνικού κράτους, το πρώτο καφενείο άνοιξε ένας Βαυαρός μετά το 1830 στην Ιερά Οδό, το ονομαστό «Πράσινο Δενδρί». Γνωστό μέχρι και σήμερα είναι το καφενείο «η Ωραία Ελλάς» που άνοιξε το 1839 στη συμβολή των οδών Ερμού και Αιόλου, στο ισόγειο της οικίας Βρυζάκη, αφού υπήρξε πολυτελές στέκι και σημείο συνάντησης καπετάνιων, ξένων διπλωματών, περιηγητών, πολιτικών και ποιητών (Καλοπούλου, 2021· Μόρφη, 2019b· Μηχανή του χρόνου, χ.χ.).

«Αγαπάω τα καφέ σαν μια βαριά βιομηχανία χαμένου χρόνου». - Ρένος Χαραλαμπίδης, Φθηνά τσιγάρα

Στου καφενείου του βοερού το μέσα μέρος σκυμμένος στο τραπέζι κάθετ’ ένας γέρος· με μιαν εφημερίδα εμπρός του, χωρίς συντροφιά. Και μες στων άθλιων γηρατειών την καταφρόνια σκέπτεται πόσο λίγο χάρηκε τα χρόνια που είχε και δύναμι, και λόγο, κι εμορφιά. [...] ... Μα απ’ το πολύ να σκέπτεται και να θυμάται ο γέρος εζαλίσθηκε. Κι αποκοιμάται στου καφενείου ακουμπισμένος το τραπέζι. - Κ. Π. Καβάφης, Ένας γέρος

Αργά. Το καφενείο άδειασε. Οι φίλοι έφυγαν. Κι εγώ ρεμβάζω ολομόναχος, κάνοντας τάχα πως παίζω με τις τρίχες του στήθους μου, ενώ βγάζω προσεχτικά μια μια τις σφαίρες της συνομιλίας. - Τάσος Λειβαδίτης, Πρώτες Βοήθειες

125


03.

Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΚΑΦΕΝΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΝΑΞΗΣ

3.2 Οι άνδρες διακρίνονταν ως οργανοπαίκτες κυρίως. Επίσης, συγκροτήματα από τη Σμύρνη και άλλα μέρη της Ανατολής επισκέπτονταν τακτικά τα καφέ-αμάν της Αθήνας για πολυήμερες εμφανίσεις.

Πηγή: Lifo. (2017). Καφέ-αμάν και καφέ-σαντάν: Αμανέδες και λογιοσύνη στην παλιά Αθήνα. Διαθέσιμη στο https://www. lifo.gr/now/athens/kafe-aman-kai-kafe-santan-amanedes-kailogiosyni-stin-palia-athina

126


Το καφενείο ως «τρίτος χώρος»: σκιαγράφηση του χώρου

127 127


Το καφενείο ως «τρίτος χώρος»: σκιαγράφηση του χώρου

03.

128

Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΚΑΦΕΝΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΝΑΞΗΣ

Ο «τρίτος χώρος» (third place) είναι ένας κοινωνικός χώρος διαφορετικός από το σπίτι (πρώτος χώρος) και την εργασία (δεύτερος χώρος). Ο κοινωνιολόγος Ray Oldenburg στο βιβλίο του The Great Good Place, υποστηρίζει ότι οι «τρίτοι χώροι» είναι σημαντικοί για ανεπίσημη, ελεύθερη κοινωνική αλληλεπίδραση, απαραίτητοι για τη δημοκρατία. Στη σύγχρονη εποχή, η σημασία τους ενισχύεται ακόμη περισσότερο, αφού σχετίζονται με την αντιμετώπιση φαινομένων όπως η μοναξιά και η κοινωνική απομόνωση, ενώ παράλληλα υποστηρίζουν τη δημιουργία ανθεκτικών και βιώσιμων κοινοτήτων (Wikipedia, 2026a· Unesco, 2025· Oldenburg, 1989). Ο χώρος του καφενείου παρουσιάζει μια κοινή εσωτερική διαμόρφωση. Συνήθως χωρίζεται ο χώρος του καφετζή, ο ιδιωτικός χώρος, από τον δημόσιο χώρο των πελατών, των θαμώνων, με μια «ξύλινη κατασκευή, σαν μισάντρα, το λεγόμενο «τεζιάκι», από την τούρκικη λέξη tezgah [πάγκος εργασίας τεχνιτών], ένα ξύλινο «τέμπλο» που ξεκινούσε από τον πάγκο κι έφτανε μέχρι την οροφή αφήνοντας χώρο μόνο για τη διέλευση του καφετζή και ένα πάσο για την παραλαβή των δίσκων. Μετά το 1970, ο διαχωρισμός γίνεται με ένα ψυγείο-βιτρίνα. Από την έξω πλευρά λειτουργεί σαν εκθετήριο, προβάλλοντας τα μπουκαλάκια ούζου, τις μπίρες, τ’ αναψυκτικά αλλά και διάφορα τρόφιμα για τους μεζέδες. Συχνά εκτίθενται και τα ταψιά με τα γλυκά, όπως μπακλαβάδες και καταΐφια. Από τη μέσα πλευρά, ένας πάγκος εργασίας είναι το παρασκευαστήριο όπου προετοιμάζονται οι μεζέδες, οι ποικιλίες του ούζου και σερβίρονται τα γλυκά του κουταλιού» (Πίττας, 2014, σ.24). Στη μέση του χώρου του καφενείου παρατηρείται συχνά να υπάρχει μια σόμπα, η οποία ανάλογα με το στυλ του εκάστοτε καφενείου είναι είτε μεγάλη με πολλές λεπτομέρειες για διάφορες χρήσεις είτε πιο απλή, ακόμα και αυτοκατασκεύαστη, για θέρμανση.


3.3 Αγορά ψωμιού από οινοπαντοπωλείο-καφενείο «Ο χορευτής» στα Θολάρια της Αμοργού.

Πηγή: Πίττας, Γ. (2014). Τα Καφενεία της Ελλάδας. Ιδιωτική έκδοση. (σ.33).

Το καφενείο ως «τρίτος χώρος»: σκιαγράφηση του χώρου

Το καφενείο που πίνω τον καφέ μου είναι άδειο μόνο εγώ υπάρχω έτσι το καφενείο είναι τελείως άδειο γιατί ούτε εγώ υπάρχω. - Μίλτος Σαχτούρης, Η μικρή ιστορία

Το σκηνικό σε όλα τα καφενεία, ολοκληρώνεται με τους καθρέφτες, ταπεινούς ή μεγαλοπρεπείς βενετσιάνικους, πλάι στους οποίους βρίσκονται συνήθως οι κρεμάστρες για τα πανωφόρια, τα κασκέτα, τις ομπρέλες. [...] Το περιβάλλον, η εσωτερική διαμόρφωση, η διακόσμηση και ο εξοπλισμός κάθε καφενείου εξαρτάται από το χαρακτήρα και τη θέση του. Στα αστικά κέντρα η αισθητική των καφενείων, ανάλογα με τη γειτονιά και την πελατεία, μιμείται εκείνη των καφενείων της Ευρώπης. Ψηλοτάβανα κτίρια με ξύλινες οροφές και περίτεχνους ταμπλάδες βαμμένους με απαλά χρώματα, δάπεδα από περίτεχνα πλακάκια και άλλοτε από ξύλινα ευρωπαϊκά πατώματα ή από πολύπλοκα μωσαϊκά, μεγάλους καθρέφτες σ’ όλο το μήκος των τοίχων, καθίσματα τύπου Βιέννης και τραπέζια τορνιστά με πανέμορφα και γυαλιστερά μάρμαρα. Σε κάποια γωνιά θα υπάρχουν στρογγυλές ροτόντες με πράσινη τσόχα για τα χαρτοπαίγνια [...]. Στα λαϊκά καφενεία, τα πράγματα είναι πιο απλά: το δάπεδο μπορεί να είναι απλό πατημένο χώμα ή τσιμέντο ή, στην καλύτερη περίπτωση, τσιμεντοκονία, χοντροκομμένες σανίδες, φτηνό μωσαϊκό. Τα χρώματα στους τοίχους και στα παράθυρα είναι πιο τολμηρά, ενώ συνήθως φωτογραφίες που απεικονίζουν πελάτες και στιγμιότυπα από γλέντια, καθώς και ημερολόγια έρχονται να επιλύσουν το θέμα της διακόσμησης. Σε πολλά καφενεία, πλάι στον αναρτημένο χάρτη –άλλοτε η Υδρόγειος, η Ευρώπη, η Ελλάδα, το νησί– υπάρχει συνήθως μια τεράστια αφίσα με τον «Ιστορικό χάρτη των πρωθυπουργών, των βασιλιάδων και των προέδρων δημοκρατίας» [...]. Παλιές διαφημίσεις του ’60: «Ακάκιε! Μην ξεχάσεις τα μακαρόνια να είναι Μίσκο», «Μπίρα Φιξ, κάνει καλό» με το χαμόγελο της πρωτοεμφανιζόμενης τότε Αλίκης Βουγιουκλάκη όπως και αφίσες διαφημιστικές τσιγάρων της εποχής συνυπάρχουν με ασπρόμαυρες φωτογραφίες των πρωταγωνιστών του ρεμπέτικου και του λαϊκού τραγουδιού: Βαμβακάρη, Τσιτσάνη, Μπιθικώτση, Καζαντζίδη. (ο.α., σ.26-28)

«Ακόμη και το μοίρασμα της σιωπής είχε τη σημασία του». - Γιώργος Μυλωνάς

129


03.

Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΚΑΦΕΝΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΝΑΞΗΣ

Το καφενείο ως «τρίτος χώρος»: σκιαγράφηση του χώρου

Η Πέγκη Φαράντου (διδάκτωρ ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, συγγραφέας και ζωγράφος) αναφέρεται στα καφενεία λέγοντας ότι «το ελληνικό καφενείο ήταν χώρος ενιαίος με άνοιγμα προς τα έξω. Δεν υπήρχαν διαχωριστικά ανάμεσα στα τραπέζια. Τραπέζια και καρέκλες βρίσκονταν σε έναν χώρο που δεν είχε οριοθέτηση. Μικρά τραπέζια, αρκετά στο να φιλοξενούν έναν ελληνικό καφέ, ένα ποτήρι νερό ή και μια πορτοκαλάδα. Οι καρέκλες συνήθως ξύλινες, με μια χοντρή πλέξη από ψάθα. Αυτά τα χαρακτηριστικά συνέβαλαν στην επικοινωνία των ανθρώπων. Εύκολα έπαιρνε κάποιος την καρέκλα του και καθόταν με τη διπλανή παρέα ή την έστρεφε απλά προς αυτή. Δεν υπήρχε οριοθέτηση από τον ίδιο τον χώρο, δεν υπήρχαν όρια και στην αλληλεπίδραση των ανθρώπων. Όλοι βρίσκονταν στον ίδιο χώρο και κατά επέκταση στην ίδια παρέα, ανεξάρτητα από συμπάθειες ή αντιπάθειες» (2023, παρ.4).

3.4 Καφενείον το Νέον (Ημέρα), 1956 - 1966 Λάδι σε ύφασμα, 127 x 180 εκ. Πηγή: Τσαρούχης, Γ. (1910 - 1989). Διαθέσιμη στο https://www.nationalgallery.gr/artwork/ kafeneion-to-neon-imera/

130

«[...] Τα καφενεία φιλοξενούνται σε κτίσματα που συνήθως ακολουθούν το αρχιτεκτονικό ύφος του τόπου. [...]»(Πίττας, 2014, σ.40). Κοινό χαρακτηριστικό που παρατηρείται σε όλες τις όψεις των καφενείων είναι τα μεγάλα ανοίγματα που έχουν, με σκοπό ο κόσμος που κάθεται μέσα σε αυτά να μπορεί να έχει επαφή με τον έξω κόσμο, να παρατηρεί και να απολαμβάνει το φυσικό φως που εισχωρεί στο χώρο του καφενείου από αυτά. Στα παλιά καφενεία χαρακτηριστικές είναι και οι επιγραφές τους, οι οποίες ήταν για τους ιδιοκτήτες ένας τρόπος να δείξουν τον χαρακτήρα του εκάστοτε καφενείου, αφού πέρα από τις ιδιαίτερες γραμματοσειρές που χρησιμοποιούσαν οι επιγραφοποιοί που προσλάμβαναν για αυτή τη δουλειά, δημιουργούσαν πάνω σε αυτές και σχέδια, λουλούδια, κανοντάς τες να μοιάζουν με ζωγραφικούς πίνακες. «Ταυτόχρονα του δίνεται η ευκαιρία να προβάλει και το χαρακτήρα του καταστήματος όπως τον έχει στο μυαλό του. Έτσι, ανάλογα με την πρόθεση του ιδιοκτήτη, η επιγραφή συμπεριλαμβάνει κι έναν επιπρόσθετο τίτλο –που με τους σημερινούς όρους θα το λέγαμε brand name– χαρακτηριστικό της φιλοσοφίας του: «Αφθονία», «Τιμιότης», «Ειλικρίνια», «Άριστον», όταν θέλει να δείξει τον ψυχικό του κόσμο, την επαγγελματική του συνείδηση, και κατ’ επέκταση το κλίμα των επαγγελματικών σχέσεων, ενώ άλλοτε είναι περιγραφικό: «Τρία αδέλφια», «Πλάτανος», «Φτωχή Καλύβα» και άλλοτε αναφέρεται σε ιδιαίτερες πατρίδες ή την πατρίδα: «Μοριάς», «Ρούμελη», «Πανελλήνιον» [...]» (ο.α., σ.44).


Το καφενείο ως «τρίτος χώρος»: σκιαγράφηση του χώρου 131


03.

132

Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΚΑΦΕΝΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΝΑΞΗΣ


Η έννοια του διαλείμματος και της άτυπης κοινωνικής ζωής

133 133


03.

Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΚΑΦΕΝΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΝΑΞΗΣ

Η έννοια του διαλέιμματος και της άτυπης κοινωνικής ζωής

Οι βιομηχανίες του 20ου αιώνα λειτουργούσαν εκτός από χώροι εργασίας και ως κέντρα κοινωνικής συναναστροφής. Ιστορικά, ειδικά στις βιομηχανικές περιοχές όπως η Νέα Φιλαδέλφεια και η Νέα Ιωνία, το διάλειμμα είχε σημαντική κοινωνική διάσταση. Το διάλειμμα στην εργασία είναι σημαντικό, τόσο για τη σωματική και ψυχική αποφόρτιση όσο και για τη διατήρηση κοινωνικών δεσμών μεταξύ των εργαζομένων. Οι εργάτες στα διαλείμματα ή μετά τη δουλειά συγκεντρώνονταν σε άτυπους κοινωνικούς χώρους, όπως γωνιές, αυλές ή σε παρακείμενα καφενεία. Αυτές οι συναντήσεις εξελίχθηκαν σε σημαντικές στιγμές ανταλλαγής πολιτικών απόψεων, εργατικών διεκδικήσεων και προσωπικών ιστοριών, με αποτέλεσμα τη δημιουργία μιας μικρής κοινότητας εντός της ευρύτερης κοινωνίας.

134

Το καφενείο ήταν ανέκαθεν ένας τόπος συνάντησης και ανταλλαγής απόψεων, πηγής ενημέρωσης και σύνδεσης των κατοίκων, αλλά και έντονης σύγκρουσης μεταξύ τους. Κάποτε, το καφενείο ήταν το κεντρικό σημείο όπου τα νέα και οι ειδήσεις διαδίδονταν και αναλύονταν. Τα καφενεία χωρίστηκαν σε δύο κατηγορίες: τα λαϊκά καφενεία, στα οποία σύχναζαν καθημερινά οι απλοί πολίτες και κάτοικοι της εκάστοτε γειτονιάς και τα καφενεία δυτικού τύπου, στα οποία ήταν θαμώνες επιστήμονες, λογοτέχνες, πλούσιοι επιχειρηματίες και αστοί. Η είσοδος επιτρεπόταν αποκλειστικά σε άνδρες και στις δύο κατηγορίες, με μοναδική εξαίρεση το «Πράσινο Δεντρί» που δεχόταν και γυναίκες (Lifo, 2016).

«Το καφενείο για μένα είναι “ναός”, μία τάξη πανεπιστημιακή του δρόμου. Ένα καφενείο δε λέει τίποτα από μόνο του. Είναι κυριολεκτικά πέντε καρέκλες και δύο τραπέζια. Ωστόσο, οι άνθρωποι και οι σχέσεις τους είναι που σμιλεύουν την ψυχή και την προσωπικότητά του καφενείου». - Παύλος Σάμιος


«Ο Φασιανός έλεγε πως ο πολιτισμός γεννιέται σε ένα καφέ και ότι οι άνθρωποι συνδιαλέγονται, αλλάζουν πληροφορίες, απόψεις σε ένα τραπέζι καφέ και αυτό δημιουργεί και τον πολιτισμό». - Βικτώρια Φασιανού

Η έννοια του διαλείμματος και της άτυπης κοινωνικής ζωής

Τα καφενεία βρίσκονταν συνήθως συγκεντρωμένα σε πλατείες και κεντρικούς δρόμους (δίκτυα επικοινωνίας) και αποτελούσαν σημεία εισόδου των οικισμών ή σημεία αναχωρήσεων από αυτούς (π.χ. δίπλα από σε στάσεις λεωφορείων) (Κασαρτζιάν κ.ά., 2012, σ.6). Αναπτύχθηκαν εν καιρώ και νέες μορφές καφενείων χαρακτηριστικό των οποίων, εκτός του καφέ, ήταν και το συνοδευτικό το οποίο σέρβιραν. Τα καφέ σαντάν –με δυτικές μουσικές– και τα καφέ αμάν –με ανατολίτικες μουσικές–, το καφενείο-ουζερί ή το γαλακτοπωλείο, το καφέ-ζαχαροπλαστείο, το σνακ μπαρ ή το μεζεδοπωλείο, με την πιο σύγχρονη μορφή τους, τις καφετέριες, οι οποίες αντικατέστησαν τα καφενεία σχεδόν εντελώς (Lifo, 2016). Στο παρακάτω απόσπασμα από το βιβλίο «Τα Καφενεία της Ελλάδας» του Γιώργου Πίττα αναφέρεται ότι «[...] ο καφετζής προσπαθεί για να επιβιώσει να συνδυάσει τη διατήρηση του καφενείου και με άλλα επαγγέλματα, τόσο εκτός του καφενείου, όσο και εντός. [...] Ενδιαφέρον έχουν και οι παραλλαγές της ονομασίας του καταστήματος στην ταμπέλα που είναι αναρτημένη απ’ έξω: καφεζαχαροπλαστείο, καφέ-ουζερί, καφεζυθεστιατόριο, οινοπαντοπωλείο-καφενείο, καφεπαντωπολείο, καφενείο-μονοπώλιο σιγαρέτων, καφέ-ταβέρνα, καφενείο-κρεοπωλείο» (2014, σ.36).

3.5 “Καφενόβιοι”, 2009-2010 Ακρυλικό και κολάζ σε χαρτί επικολλημένο σε καμβά, 203 x 105 εκ. Πηγή: Φασιανός, Α. (2023). Τα must-see έργα του Μουσείου Αλέκος Φασιανός. Διαθέσιμη στο https://www.athinorama.gr/texnes/3021561/ ta-must-see-erga-tou-mouseiou-alekos-fasianos/

135


03.

136

Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΚΑΦΕΝΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΝΑΞΗΣ


Η σημασία της συλλογικής μνήμης στους δημόσιους χώρους

137 137


Η σημασία της συλλογικής μνήμης στους δημόσιους χώρους

03.

138

Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΚΑΦΕΝΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΝΑΞΗΣ

Η συλλογική μνήμη αναφέρεται στην κοινή ερμηνεία και ανάμνηση του παρελθόντος που μοιράζονται τα μέλη μιας κοινωνίας. Δεν πρόκειται απλώς για το σύνολο των ατομικών μνημών, αλλά για μια κοινωνικά διαμορφωμένη αφήγηση, η οποία ενισχύεται μέσα από την επικοινωνία, τον πολιτισμό, τα μέσα ενημέρωσης και την κοινή ιστορική κληρονομιά. Το «μικρασιατικό καφενείο» δεν ήταν απλώς χώρος κατανάλωσης ή ψυχαγωγίας στις γειτονιές των προσφυγικών συνοικισμών, αλλά πυρήνας κοινωνικής ανασυγκρότησης των κατοίκων τους. Ένας χώρος μεταφοράς πολιτισμικής κληρονομιάς από τη Σμύρνη, την Κωνσταντινούπολη και τα παράλια της Ιωνίας. Αποτέλεσε σημείο μουσικής, λόγου, αφήγησης και πολιτικής διεργασίας ανταλλαγής απόψεων (π.χ. ρεμπέτικα, αμανέδες, παραλογές). Στις προσφυγικές συνοικίες το καφενείο ήταν από τα πρώτα πράγματα που στήνονταν, συχνά αυτοσχέδια. Τα «νεοκαφενεία», οι σύγχρονες εκδοχές των παραδοσιακών καφενείων, προσπαθούν να αναβιώσουν τις αξίες της ζεστασιάς και της κοινότητας. Τα καφενεία συνεχίζουν να υπάρχουν σαν ζωντανά μνημεία της τοπικής κουλτούρας. Από τα παλιά παραδοσιακά μέχρι τα «νεοκαφενεία», που συνδυάζουν την κλασική ατμόσφαιρα με καινοτομίες, ενσαρκώνουν την ίδια βασική αξία· να προσφέρουν ένα καταφύγιο για ουσιαστική σύνδεση και ευχαρίστηση. Στο παρακάτω απόσπασμα από το βιβλίο «Τα Καφενεία της Ελλάδας», ο Πίττας αναφέρει [...] Παράδοση στα καφενεία είναι τα κεράσματα, χειρονομία κοινωτικότητας και γενναιοδωρίας. [...] Μια άλλη ενδιαφέρουσα παράδοση είναι η προσφορά των μεζέδων που φέρνουν οι θαμώνες από το σπίτι τους. Επιθυμώντας να μοιραστούν την απόλαυση με την παρέα τους, καταφθάνουν στον καφενέ βαστώντας ...το θησαυρό τους [...]. Πολλές φορές, κατόπιν συνεννοήσεως, φέρνουν όλοι από κάτι –ο λεγόμενος ρεφενές– [...]. (2014, σ.30).


«Χάθηκες απ’το καφενείο σημαίνει χάθηκες από την πιάτσα, από την κοινωνική ζωή». - Γιώργος Πίττας, «Τα καφενεία της Ελλάδας»

Η σημασία της συλλογικής μνήμης στους δημόσιους χώρους

«Νομίζω άλλαξε όλη η πλοκή του καφέ· του τι είναι καφέ, γιατί πας για καφέ και τι κάνεις εκεί. Το αθηναϊκό cafe society καταρρέει με τον 20ό αιώνα γιατί αλλάζει η ζωή μας. Οι άνθρωποι πήγαιναν στα καφενεία για να μάθουν τα νέα, να συναντήσουν τους φίλους τους ή ακόμη και για να ζεσταθούν ή για να βρεθούν σε ένα περιβάλλον που δεν θα τους θύμιζε το σπίτι τους». «... το ελληνικό καφενείο ήταν ένα μέρος ταυτισμένο με την έννοια της ραστώνης. Εγώ βρίσκω σε πολλά από τα νέου τύπου καφέ εστίες έντασης και εργασίας». - Ρένος Χαραλαμπίδης

3.6 Καφενείο στην Κέφαλο της Κω.

Πηγή: Πίττας, Γ. (2014). Τα Καφενεία της Ελλάδας. Ιδιωτική έκδοση. (σ.29).

139


03.

Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΚΑΦΕΝΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΝΑΞΗΣ

Η σημασία της συλλογικής μνήμης στους δημόσιους χώρους

Ακόμα μια σημαντική επισήμανση για τη σημασία των καφενείων και το πίσω κείμενο το οποίο αυτά πρεσβεύουν σε ένα τόπο, είτε βρίσκονται σε πόλη είτε σε χωριό, συναντάμε στην συνέντευξη που πραγματοποιήσαμε με τον κ. Ανδρέα Κυτέα.

140

Ε: Αρχικά θέλουμε να μας πείτε για τα καφενεία αυτό που μας είπατε τις προάλλες, για το πώς λειτουργούσαν παλιά. Α: Ναι. Ναι, λοιπόν. Το καφενείο στο χωριό έχει ένα διαφορετικό ρόλο από ότι έχει στην πόλη. [...] Τέλος πάντων, έχει ένα διαφορετικό χαρακτήρα γιατί χωριό χωρίς καφενείο και ειδικά σήμερα ας πούμε είναι τελειωμένο. Δεν έχει ένα τόπο συνάντησης δηλαδή, γιατί έχει αυτό το ρόλο, τον κοινωνικό ρόλο. Αυτό συνέβαινε από παλιά όμως. Εδώ υπήρχανε, όταν ήταν ζωντανό το χωριό, τρία τέσσερα καφενεία και βέβαια θα το ξέρετε ότι μετά τον εμφύλιο είχαμε δεξιό και αριστερό καφενείο. Και οι μεν δεν πήγαιναν από δω και οι δεν, δεν πηγαίναν από κει. Τέλος πάντων πέρα από αυτό, σας είπα αυτό το με τα γερόντια που δεν μπορούσαν, δεν είχαν λεφτά γιατί εγώ έζησα τα απομεινάρια της ανταλλακτικής οικονομίας, που είναι απομεινάρια της φεουδαρχίας, μιας φεουδαρχικής κοινωνίας και οικονομίας. Δηλαδή, ας πούμε, δεν κυκλοφορούσε πολύ χρήμα. Πήγαιναν κάποιοι στον μπακάλη με αυγά. Πήγαιναν τα αυγά και παίρναν μακαρόνια ή ρύζι που δεν υπήρχε εδώ. Είχαμε βρει το τεφτέρι του μπακάλη, του Παπαϊνόενου μαζί με το γιο του και καθόμασταν τέτοιες μέρες, ήταν προς τον Δεκαπενταύγουστο και καθόμασταν και το διαβάζαμε. Αυτό είναι μια ανθρωπογεωγραφία. Και έλεγε ας πούμε Θανάσης Κατεργάρης, αδερφός της μάνας μου, μαραγκός, πήρε ξέρω γω ρύζι, πήρε μακαρόνια και έγραφε πόσα ας πούμε στο τεφτέρι. Όμως του έδωσε πέντε τάβλες ξύλινες, πλανισμένες. Σκάντζα, σκάντζα. [...] Υπήρχε λοιπόν αυτό το πράγμα της ανταλλακτικής οικονομίας, το ‘ζησα εγώ. Και βέβαια έζησα και την οκά σαν ζύγι, που είχε βγει από τους Τούρκους, ήτανε της Οθωμανικής το μέτρο.

Τέλος πάντων θέλω να πω ότι τη στιγμή που δεν είχες τέτοιο εκχρηματισμό της οικονομίας είχες την ανταλλαγή, υπήρχαν άλλες λειτουργίες και ήταν χαρακτηριστικό αυτό που σας είπα που τα γερόντια δεν μπορούσαν να εξασφαλίσουν ρευστό από κάποια μεριά. Οι περισσότεροι είχαν το χωράφι τους που καλλιεργούσαν το σιτάρι, το καλαμπόκι, κριθάρι και για τα ζωντανά, τριφύλλι και όλα αυτά, φασόλια, τα κρεμμύδια του χρόνου. Είχε τα κασόνια του κάθε σπίτι στο υπόγειο για να τα συντηρεί. [...] Τέλος πάντων, ρευστό δεν κυκλοφορούσε εύκολα. Τα μεροκάματα ήταν λίγα και ήταν σπάνια και ιδίως τους καλοκαιρινούς μήνες σε κάποια δασικά έργα. Κάποια φράγματα στα ρέματα για να μην παρασέρνει το έδαφος προς τα κάτω, κάποιες αναδασώσεις. Για να κολλήσουν κανένα ένσημο. Κάπως έτσι κυκλοφορούσε το χρήμα ή από κάποιους συνταξιούχους που ήταν στο δημόσιο. Οι κοινωνικές ασφαλίσεις άρχισαν να εφαρμόζονται από το ‘36. Δεν είχαν βγει πολλοί συνταξιούχοι. Να έχουν ρευστό πληρωμή δηλαδή, μόνο κάποιοι συνταξιούχοι του δημοσίου είχαν μισθό και είχαν χρήμα στα χέρια, ή αλλιώς τα μεροκάματα δεν υπήρχαν εδώ γιατί δεν υπήρχε μεταποίηση. Αν πήγαινες να βοηθήσεις στο χωράφι, να δουλέψεις σε κάποιον στο χωράφι, με είδος πληρωνώσουν. Πήγαινες να μαζέψεις ελιές κάποιου στον κάμπο, σε πλήρωναν με λάδι. Πήγαινες για να μαζέψεις καλαμπόκι σε πληρώνουν με καλαμπόκι ή με καλαμποκάλευρο. Γι’ αυτό δεν κυκλοφορούσε πολύ χρήμα. Όταν λοιπόν το ‘64 θεσπίστηκαν οι αγροτικές συντάξεις, αποκτήσαν όλα τα σπίτια κάποιες δραχμές, που δεν είχαν πριν καθόλου δραχμές. Ή θα τους έδιναν τα παιδιά τους που δούλευαν στην πόλη κάποιο ρευστό, κάποιο χρήμα ή ξέρω ‘γω κάποιοι άλλοι συγγενείς που ήταν στην Αμερική; Τους στέλναν μαζί με το γράμμα και τους βάζαν και ένα πεντοδόλαρο μέσα. Έτσι, για να το ‘χουνε καβάτζα. Έτσι λοιπόν, με τις αγροτικές συντάξεις σας είπα με τα γερόντια που σταμάτησαν να κάθονται στα πεζούλια και βγήκαν εκεί στο τραπέζι, αναβάθμιση. Και παρήγγελναν τον καφέ τους, έτσι χωρίς να ντρέπονται. Ε: Και για τα καφενεία της πόλης ξέρετε τα πράγματα; Α: Επειδή δεν πήγαινα καφενείο εγώ στην πόλη, εκεί πέφτει πολύ χαρτί μωρέ, παίζουν πολύ χαρτί και τάβλι.


Η σημασία της συλλογικής μνήμης στους δημόσιους χώρους

Ε: Επομένως το καφενείο, στα χωριά κυρίως, ήταν πολύ σημαντικό. Δηλαδή αν δεν υπήρχε καφενείο στο χωριό δεν υπήρχε ζωή. Α: Δεν υπήρχε χωριό. Α, που σας είπα για τα χρήματα τώρα. Ε γινόντουσαν τα πανηγύρια, για να βγεις να χορέψεις τώρα στο πανηγύρι, οι περισσότεροι χόρευαν δεν είναι όπως σήμερα, το τουπέ, το εφέ ή ξέρω γω να βγεις, ήταν από τις λίγες διασκεδάσεις δεν υπήρχαν πολλές, έπρεπε να έχουν καβάτζα χάρτινο νόμισμα για να ρίξουν στα όργανα. Χάρτινο νόμισμα, τι ήταν; Το 50άρι ήταν το πιο, 50 δραχμές. Ήταν το πιο μικρό χάρτινο νόμισμα. Οπότε ξέρεις, οι χορευταράδες κράταγαν καβάτζα στο πορτοφόλι να ‘χουν ένα πενηντάρι. Κάποιοι όμως που είχαν κάποιους γνωστούς στην Αμερική κρατάγανε ένα 1 δολάριο. Γιατί το δολάριο είχε 30 δραχμές. Άρα πετάγανε χαρτούρα, γιατί μπορεί να πετάξεις χαρτούρα στα όργανα, αλλά δεν πετάς 50άρι, πετάς 30άρι. Κρατάγανε λοιπόν το το δολάριο, το κρατάγανε για τα όργανα. Ε: Και αυτό που έπαιζε στα καφενεία με το πολιτικό κομμάτι πώς χωρίζονταν; Α: [...]Εδώ να καταλάβεις οι εκλογές του ‘64 υπήρχε μια μεγάλη πόλωση τότε. [...] Τότε λοιπόν το ‘64 παιδάκι ήμουνα 5 χρονών. Εμείς αυτόν τον διαχωρισμό ναι μεν τον βλέπαμε, δεν μπορούσαμε να δώσουμε εξήγηση τότε. [...] Θέλουμε κάτι άλλο να ρωτήσουμε; Ε: Νομίζουμε μας καλύψατε9.

9 βλ. Παραρτήματα Α, Β

141 141


142 142


04. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

143 143


04.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Το κουβάρι ξετυλίγεται με αφετηρία το εργοστάσιο «Μπριτάννια», το οποίο λειτούργησε ως τοπόσημο για την έρευνά μας, με σκοπό να κατανοήσουμε πώς αρθρώνεται μια πληγμένη κοινωνική ομάδα σε μια βιομηχανική περιοχή και κατ’ επέκταση, πώς μέσα από την καθημερινότητά της αφήνει πίσω το πολιτιστικό της αποτύπωμα. Για την παρούσα έρευνα βασιστήκαμε στη μελέτη αρχειακού και βιβλιογραφικού υλικού, στη διερεύνηση ιστορικών και πολεοδομικών τεκμηρίων, καθώς και στη συλλογή μαρτυριών και συνεντεύξεων προκειμένου να προσεγγιστεί η βιομηχανική και κοινωνική ταυτότητα της Νέας Φιλαδέλφειας. Ο συνδυασμός αυτών των πηγών επέτρεψε την σύνδεση της ιστορικής καταγραφής με τη βιωματική εμπειρία, διαμορφώνοντας το πλαίσιο μέσα από το οποίο προκύπτουν τα ακόλουθα συμπεράσματα. Στην πρώτη ενότητα εξετάσαμε το εργοστάσιο «Μπριτάννια» ως ένα από τα κέντρα βιομηχανικής ανάπτυξης στη Νέα Φιλαδέλφεια. Παράλληλα αναλύσαμε την προσφυγική εγκατάσταση των Μικρασιατών και τη συγκρότηση των προσφυγικών συνοικιών στην Αθήνα. Δώσαμε έμφαση στις συνοικίες Νέα Ιωνία, Νέα Φιλαδέλφεια, Νέα Χαλκηδόνα καθώς και στη μεταξύ τους χωρική και κοινωνική σύνδεση. Μέσα από αυτή τη διερεύνηση αναδείξαμε τον τρόπο με τον οποίο η βιομηχανική παραγωγή, η κατοικία και η καθημερινή ζωή συνδιαμόρφωσαν ένα ενιαίο δίκτυο περιοχών με κοινή συλλογική ταυτότητα. Σε συνέχεια της πρώτης ενότητας, στη δεύτερη εστιάσαμε στο ιστορικό πλαίσιο της κλωστοϋφαντουργίας, παρουσιάζοντας τον ορισμό και την εξέλιξή της, επισημαίνοντας τη συμβολή των προσφύγων στη βιομηχανική ανάπτυξη. Ταυτόχρονα, εξετάσαμε τις συνθήκες εργασίας στα εργοστάσια και τον τρόπο με τον οποίο η καθημερινότητα της εργασίας επηρέασε τη διαμόρφωση του κοινωνικού και πολεοδομικού ιστού των γύρω περιοχών. Μέσα από αυτή την ανάλυση καθίσταται σαφές ότι η κλωστουφαντουργική δραστηριότητα δεν αποτέλεσε μόνο οικονομικό πυλώνα, αλλά και βασικό παράγοντα συγκρότησης κοινοτήτων, σχέσεων αλληλεγγύης και χωρικών δομών που συμπλήρωσαν και ενίσχυσαν τη βιομηχανική ταυτότητα.

144

Τέλος, στην τρίτη ενότητα μετατοπίσαμε το ενδιαφέρον μας από τον χώρο της παραγωγής στον χώρο της καθημερινής συνάντησης και της κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Μέσα από τη διερεύνηση της έννοιας του καφενείου και της σύναξης, το καφενείο προσεγγίστηκε ως «τρίτος χώρος». Δηλαδή, ως ενδιάμεσο πεδίο μεταξύ εργασίας και κατοικίας, όπου εκτυλίσσονται μορφές άτυπης κοινωνικής ζωής, διαλείμματος και συλλογικής εμπειρίας. Την ίδια στιγμή αναδεικνύεται η σημασία της συλλογικής μνήμης στους δημόσιους αυτούς χώρους, οι οποίοι λειτουργούν ως φορείς ταυτότητας, συμπληρώνοντας το βιομηχανικό τοπίο με τις ανθρώπινες σχέσεις και τις καθημερινές πρακτικές που το νοηματοδοτούν. Σημαντικό είναι να τονιστεί ότι για την ολοκλήρωση της έρευνάς μας, οι αυθεντικές μαρτυρίες που συλλέξαμε δεν αποτελούν για εμάς ένα απλό συμπληρωματικό υλικό. Χρησιμοποιούνται στο κείμενο ως τεκμήρια εμπλουτίζοντας το καταγεγραμμένο υλικό που βρήκαμε και συγχρόνως δίνουν χώρο να αναδυθεί αναλλοίωτη η αλήθεια των ανθρώπων. Οι συνεντεύξεις που πραγματοποιήσαμε αποτελούν μια συναισθηματική γέφυρα που φέρνει τη μελέτη μας πιο κοντά στις μνήμες και τις ιστορίες τις οποίες αναζητήσαμε. Συνολικά, η έρευνά μας ανέδειξε ότι η συμβολή των προσφύγων στην Ελληνική βιομηχανία ήταν ιδιαίτερα σημαντική, καθώς οι ίδιοι μετέφεραν γνώσεις και τεχνικές από τη Μικρά Ασία, οι οποίες συνέβαλαν στην εξέλιξή της και ειδικότερα στον τομέα της υφαντουργίας. Αυτό σημαίνει ότι το «Μπριτάννια» δε θα ήταν το ίδιο χωρίς τη συμμετοχή και τη στήριξη από αυτούς τους ανθρώπους, οι οποίοι με την εμπειρία τους έδωσαν ρυθμό και ανέβασαν την ποιότητα της παραγωγής. Απόρροια της εγκατάστασης των προσφύγων στην περιοχή της Νέας Φιλαδέλφειας ήταν η διαμόρφωσή της, από αραιοκατοικημένη αγροτική περιοχή σε μια ζωντανή περιοχή, δομημένη με βάση τον πολιτισμό τους. Δημιούργησαν τον χαρακτήρα της περιοχής για να εξυπηρετούν, πέρα από τις βασικές ανάγκες τους, την επιθυμία τους να ενταχθούν σε ένα καινούργιο κοινωνικό πλαίσιο, χωρίς όμως να αλλοιώσουν την ταυτότητα τους.


Διαπιστώσαμε ότι, οι Μικρασιάτες πρόσφυγες μέσα από την καθημερινότητά τους, τις κοινωνικές σχέσεις τους και τις συνήθειές τους, δημιούργησαν καταστάσεις, χώρους και θύμησες για αυτούς, διαφυλάσσοντας έτσι τις ρίζες τους. Ένας «εύκολος χώρος» που μπορεί να δημιουργήσει κανείς για να τα ανακαλέσει όλα αυτά είναι δύο καρέκλες, ένα τραπέζι και ένα πιάτο φαΐ. Μέσα σε όλο αυτό, έρχεται το καφενείο να μας δώσει πρόσβαση σε αθέατες πτυχές της ιστορίας. Ο χώρος του καφενείου λειτουργεί ως ένας ζωντανός οργανισμός που παίρνει τη μορφή που του δίνουν οι θαμώνες του, αντικατοπτρίζει την κοινωνία με βάση τη συγκεκριμένη συνθήκη στην οποία βρίσκεται. Το καφενείο καταλήγει να είναι ένα σημείο αναφοράς της κοινότητας, όπου η εργατική και η κοινωνική ζωή διασταυρώνονται φυσικά. Οι άνθρωποι με την αλληλεπίδραση τους, την μνήμη τους, τα συναισθήματα τους και τις ανάγκες τους φτιάχνουν κάθε φορά τον χώρο. Εν κατακλείδι, η συνεισφορά των Μικρασιατών προσφύγων στην κλωστοϋφαντουργική βιομηχανία και η διαμόρφωση της γειτονιάς της Νέας Φιλαδέλφειας δεν είναι δύο διαφορετικές ιστορίες αλλά έχουν μία κοινή γραμμή. Και στις δύο περιπτώσεις φανερώνεται ότι μια κοινότητα που αναγκάστηκε να ξεριζωθεί από τον τόπο της και να μετοικήσει σε έναν άγνωστο, με επιτακτική ανάγκη την επιβίωση, κατάφερε να οργανωθεί και να αφήσει βαθύ πολιτιστικό αποτύπωμα. Είναι βέβαιο ότι οι άνθρωποι έχουν την ανάγκη να “ανήκουν”. Οι ξεριζωμένοι άνθρωποι είναι αναγκασμένοι να ξεκινήσουν μια νέα ζωή, για να “ανήκουν”.

145


146


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

147


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Filologika. (χ.χ.). Η Βιομηχανία και η Ανάπτυξή της στην Ελλάδα: Πηγές και Θεωρία. Διαθέσιμο στο https://filologika.gr/lykio/g-lykiou/prosanatolismou/istoria/viomixaneia/ D info. (χ.χ.). Το κτήριο «φάντασμα»της Αττικής που κάποτε έβγαζε τον χρυσό των υφασμάτων και το άδοξο τέλος του. Διαθέσιμο στο https://www.dinfo.gr/το-κτήριο-φάντασματης-αττικής-που-κ/ Groat, L. & Wang,D. (2013). Architectural Research Methods. New Jersey: John Wiley & Sons Inc. Kumar, R. (2011). Research Methodology. Αγγλία: TJ International Ltd, Padstow Lifo. (2016). Το «καφενείον» ως ιδέα μέσα από 10 σύγχρονα αθηναϊκά καφενεία: Σημείο συνάντησης του παρελθόντος, χώρος για παρέα και ανταλλαγή απόψεων, από ανθρώπους χωρίς κανένα κοινό σημείο. Τι ισχύει, όμως, για το αθηναϊκό καφενείο, σήμερα;. Διαθέσιμο στο https://www.lifo.gr/now/athens/kafeneion-os-idea-mesa-apo-10-syghrona-athinaika-kafeneia Monumenta.org. (χ.χ.). Φορέας. Διαθέσιμο στο https://www.monumenta.org/en/content/foreas NewsRoom. (2024). Πλειστηριασμοί: Στο σφυρί σήμερα η ιστορική Μπριτάννια. Διαθέσιμο στο https://www.mononews.gr/real-estate/plistiriasmi-sto-sfiri-simera-i-istoriki-britannia Oldenburg, R. (1989). Our Vanishing “Third Places”. Planning Commissioners Journal (No.25, Winter 1996-97, Article #184). Διαθέσιμο στο https://plannersweb.com/wp-content/uploads/1997/01/184.pdf Ratpack. (2024). Πώς οι Μικρασιάτες άλλαξαν τον ελληνικό πολιτισμό. Διαθέσιμο στο https://www.ratpack.gr/culture/story/35380/pos-oi-mikrasiates-allaxan-ton-elliniko-politismo Unesco. (2025). Third places, true citizen spaces. Διαθέσιμο στο https://courier.unesco.org/en/articles/third-places-true-citizen-spaces Wikipedia. (2023). Νέα Χαλκηδόνα. Διαθέσιμο στο https://el.wikipedia.org/wiki/Νέα_Χαλκηδόνα Wikipedia. (2025a). Συνθήκη των Σεβρών (Ελλάδα-Τουρκία). Διαθέσιμο στο https://el.wikipedia.org/wiki/Συνθήκη_των_Σεβρών_(Ελλάδα-Τουρκία) Wikipedia. (2025b). Κανναβουργείο Έδεσσας. Διαθέσιμο στο https://el.wikipedia.org/wiki/Κανναβουργείο_Έδεσσας Wikipedia. (2025c). Νέα Ιωνία Αττικής. Διαθέσιμο στο https://el.wikipedia.org/wiki/Νέα_Ιωνία_Αττικής Wikipedia. (2026a). Third place. Διαθέσιμο στο https://el.wikipedia.org/wiki/Third_place Wikipedia. (2026b). Νέα Φιλαδέλφεια. Διαθέσιμο στο https://el.wikipedia.org/wiki/Νέα_Φιλαδέλφεια

148


Αναζήτηση. (χ.χ.). Η απόφαση του Κ.Σ.Ν.Μ. για τα βιομηχανικά κτήρια της Νέας Φιλαδέλφειας. Εφημερίδα Αναζήτηση, σ.15. [έντυπη έκδοση]. Βασιλειάδης, Δ. (2004). Πριν από 70 Χρόνια στη Νέα Φιλαδέλφεια. Αθήνα: Έκδοση Πνευματικού Κέντρου Δήμου Νέας Φιλαδέλφειας. Βεζιρίδη, Ν. & Γερογιαννάκης, Φ. & Γεωργαλά, Μ. & Γεωργιάσης, Κ. (χ.χ.). Οι Μικρασιάτες πρόσφυγες στην Ελλάδα. Διαθέσιμο στο https://www.slideshare.net/slideshow/ss-46499012/46499012 Γάλλος, Θ. & Ιωαννίδης, Σ. & Μπαλτάς, Α. & Παυλόπουλος, Σ. & Τσιβίκης, Ν. & Χριστοδούλου, Α. (2019). Νέα Φιλαδέλφεια – Νέα Χαλκηδόνα: Ιστορικές διαδρομές μέσα στον 20ο αιώνα. Αθήνα: ΑΒΕΕ. Γριμάνης, Σ. (2022). Ελληνική κλωστοϋφαντουργία: Από πυλώνας της εθνικής οικονομίας, στην κατάρρευση. Διαθέσιμο στο https://www.newmoney.gr/roh/palmos-oikonomias/business-stories/ellinikiklostoifantourgia-apo-pilonas-tis-ethnikis-ikonomias-stin-katarrefsi/ Δακουρά - Βογιατζόγλου, Ο. (2015). Η βιομηχανική εγκατάσταση των προσφύγων στη Νέα Ιωνία παράμετρος της αστικής εγκατάστασης. Διαθέσιμο στο https://www.teepelop.gr/wp-content/uploads/2010/05/ΒΟΓΙΑΤΖΟΓΛΟΥ.pdf Δεμίρη, Κ. (1992). Τα Ελληνικά Κλωστοϋφαντουργεία. Αθήνα: ΕΤΒΑ Πολιτιστικό Τεχνολογικό Ίδρυμα. Δήμος Νέας Φιλαδέλφειας Νέας Χαλκηδόνας. (χ.χ.). Βιομηχανική Κληρονομιά [Αξιοθέατα]. Διαθέσιμο στο https://dimosfx.gr/viomixaniki-klironomia/ Δήμος Νέας Φιλαδέλφειας Νέας Χαλκηδόνας. (χ.χ.). Ιστορία [Η Πόλη]. Διαθέσιμο στο https://dimosfx.gr/istoria/ Κακάτσος, Γ. Κ. (χ.χ.). Πορεία Μέσα στο Χρόνο: Νέα Φιλαδέλφεια - Νέα Χαλκηδόνα. Αθήνα: Ιδιωτική έκδοση. Καλοπούλου, Μ. (2021). Από το πρώτο ελληνικό καφενείο στο Ναύπλιο, στον... φραπέ της Θεσσαλονίκης. Διαθέσιμο στο https://www.argolikeseidhseis.gr/2017/10/blog-post_535.html Κανταράκη, Μ. (2001). Γυναίκες και εργασιακές σχέσεις στη βιομηχανική υφαντουργία: Επιδράσεις στην ταξική διαμόρφωση (Διδακτορική Διατριβή, Πάντειο Πανεπιστήμιο). Κασαρτζιάν, Δ. Ι. & Ντέτσικα, Κ. & Παπάζογλου, Ι. & Τσίρο, Δ. (2012). Τα Παραδοσιακά Καφενεία Τότε και Σήμερα. Διαθέσιμο στο http://1lyk-arsak-ekalis.att.sch.gr/wp-content/uploads/2012/01/Parousiasi1.pdf Κυριάκος, Δ. (2023). Η Ελληνική Κλωστοϋφαντουργία (1970 – 2000): Η ιστορία του κλάδου μέσα από προφορικές μαρτυρίες εργαζομένων στις βιομηχανίες της Αθήνας και του Πειραιά. (Διιπλωματική εργασία, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο). Διαθέσιμο στο https://apothesis.eap.gr/archive/item/183145 Κυτέας, Α. (2025, Ιούλιος, 27). [Μη δημοσιευμένη προσωπική συνέντευξη].

149


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Κυτέα, Κ. (2019). Κοινωνικό αστικό δίκτυο στην Ελευθερούπολη της Νέας Ιωνίας. (Διπλωματική εργασία, ΕΜΠ). Κωστάκου, Φ. & Πικοπούλου, Δ. & Πισιμίση, Μ. & Χριστοδούλου, Λ. (χ.χ.). Η Υφαντική και άλλες ιστορίες στο ΚΕ.ΜΙ.ΠΟ. Αθήνα: Εκδόσεις Ελληνοεκδοτική. Μητσούδη, Γ. (2002). Νοσταλγόντας την Παλιά Φιλαδέλφεια. Αθήνα: Lithoprint. Μηχανή του Χρόνου. (χ.χ.). ΙΣΤΟΡΙΑ: «Ξενομερίτες». Οι απαξιωτικοί χαρακτηρισμοί και η αφιλόξενη υποδοχή των Μικρασιατών στην Ελλάδα. Η συμβολή τους στον πολιτισμό και την οικονομία. Διαθέσιμο στο http://www.mixanitouxronou.gr/xenomerites-oi-apaxiotikoi-charaktirismoi-kai-afiloxeni-ypodochi-tonmikrasiaton-stin-ellada/ Μηχανή του Χρόνου. (χ.χ.). ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ: Μπριτάννια. Το εργοστάσιο με τα διάσημα ελληνικά κασμήρια, δίπλα στο γήπεδο της ΑΕΚ. Πως έγινε ερείπιο (drone). Διαθέσιμο στο http://www.mixanitouxronou.gr/aytopsia-stin-mpritannia-to-ergostasio-fantasma-dipla-sto-gipedo-tis-aek/ Μηχανή του Χρόνου. (χ.χ.). “Ωραία Ελλάς”. Το καφενείο που έριχνε κυβερνήσεις και οι υπουργοί έστελναν ακόμη και μπράβους για να ξυλοκοπήσουν τους αντιφρονούντες θαμώνες του. Διαθέσιμο στο http://www.mixanitouxronou.gr/orea-ellas-to-kafenio-pou-erichne-kivernisis-ke-i-ipourgi-estelnan-akomi-kebravous-gia-na-xilokopisoun-tous-antifonountes-thamones-tou/ Μόνιμη Συλλογή. (2025). [Μουσείο Μικρασιατικού Ελληνισμού Φιλιώ Χαϊδεμένου, Αθήνα]. Μόνιμη Συλλογή. (2025). [Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού, Αθήνα]. Μόρφη, Φ. (2019a). Ελληνική βιομηχανία: Από τον χρυσό στην σκουριά. Διαθέσιμο στο https://maxmag.gr/afieromata/elliniki-viomichania/ Μόρφη, Φ. (2019b). Καφενεία: Τα στέκια όπου η καθημερινότητα μετουσιώνεται σε ιστορία και τέχνη. Διαθέσιμο στο https://maxmag.gr/afieromata/kafeneia/ Μπράτσος, Ν. (2024). Παλιοί «βιομηχανικοί γίγαντες» στη Νέα Φιλαδέλφεια. Διαθέσιμο στο https://svoice.gr/palioi-viomichanikoi-gigantes-sti-nea-filadelfeia Οι προσφυγουπόλεις. (2001). Ιστορικά: Η προσφυγιά του ‘22, (98), 32. Ομάδες Προφορικής Ιστορίας. (χ.χ.). ΟΠΙΝΙ – Εργασία: μαρτυρίες από τη Νέα Ιωνία. Διαθέσιμο στο http://oralhistorygroups.gr/opini-ergasia/ Παντελόγλου, Π. (2019). Ιστορικό Αρχείο Νέας Φιλαδέλφειας. Αθήνα: Κέντρο Ιστορίας Νέας Φιλαδέλφειας. Πίττας, Γ. (2014). Τα Καφενεία της Ελλάδας. Αθήνα: Ιδιωτική έκδοση Π.Π.Ι.Ε.Δ. (χ.χ.). Περίπατος στην πόλη. Διαθέσιμο στο https://ppied-museumfx.gr/walk Ρηγόπουλος, Δ. (2022). Κοινωνία: Τι απέγινε το ελληνικό καφενείο. Διαθέσιμο στο https://www.kathimerini.gr/society/562124596/ti-apegine-to-elliniko-kafeneio/

150


Τεχνόπολη Δήμου Αθηναίων. (2018). 160 Χρόνια Made in Greece: Βιομηχανία Πρωτοπορία Καινοτομία. Αθήνα: Τεχνόπολη Δήμου Αθηναίων. Διαθέσιμο στο https://fliphtml5.com/xffez/nmld/CATalogue_MIG_digital_low Τζαννάτου, Ε. (2024). Ένας αιώνας ιστορίας στις γειτονιές της Νέας Φιλαδέλφειας. Διαθέσιμο στο https://www.kathimerini.gr/life/563264914/enas-aionas-istorias-stis-geitonies-tis-neas-filadelfeias/ Τόλια, Φ. (2023). Η συμβολή των Μικρασιατών προσφύγων στην ΕΑΜική Εθνική Αντίσταση στις Ανατολικές συνοικίες της Αθήνας. Διαθέσιμο στο https://www.google.com/url?q=https://kaisariani.gr/2023/12/07/i-symvoli-ton-mikrasiaton-prosfygon-s-2/ Τσακίρογλου, Ξ. (2025, Ιούλιος, 24). [Μη δημοσιευμένη προσωπική συνέντευξη]. Φαράντου, Π. (2023). Πέγκη Φαράντου: Το Ελληνικόν Καφενείον και η σημασία του στις ανθρώπινες σχέσεις. Διαθέσιμο στο https://amarysia.gr/arthra-sxolia-main/πέγκυ-φαράντου-το-ελληνικόν-καφενείο Φαρμακόρη, Κ. (2020). Εικαστικά: Ο «Καφέ Παράδεισος» του Παύλου Σάμιου. Διαθέσιμο στο https://www.lifo.gr/culture/eikastika/o-kafe-paradeisos-toy-payloy-samioy Φίλλιπα, Χ. Ν. (2011). Κηπουπόλεις – Ιστορία από το μέλλον. Διαθέσιμο στο https://parallhlografos.wordpress.com/2011/04/16/κηπουπόλεις-ιστορία-από-το-μέλλον/ Χριστοδούλου, Λ. Π. (2021). Από τους Ποδαράδες 1922… Στη Νέα Ιωνία 1934…: Η Προσφυγική Πρωτεύουσα της Αθήνας. Αθήνα: ΜΠΑΛΤΑ

151


152


ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ

153


ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α

Απομαγνητοφωνημένες Συνεντεύξεις

Συνέντευξη Ξένιας Τσακίρογλου, 24 Ιουλίου 2025, Λεωφ. Δεκελείας 92, Νέα Φιλαδέλφεια Αττικής.

154

Α: Καλοκαιρινά πάντα, χειμωνιάτικα ήτανε το Ηρώδειο και δω ήτανε ο Σπανδάγος χειμερινά και το Σινέ Μαρί ήτανε χειμερινό και το Σινέ Νέα Φιλαδέλφεια αυτά ήτανε κλειστά, τ’ ανοιχτά ήτανε η Ρένα, το Νινάκι, ήταν κι άλλο ένα… Ντορεμί! Το Ντορεμί, αυτά ήταν τα σινεμά που υπήρχανε. Ε: Τι γνωρίζετε γι αυτά τα σινεμά; Μπορούμε να βρούμε κάπου φωτογραφίες; Α: Εγώ δεν ξέρω. Ξέρω ποιοί ήταν οι ιδιοκτήτες τότε. Γιατί είχε ο μπαμπάς μου αυτό που σου είπα, τους ξηρούς καρπούς απ΄ έξω. Ε: Ο μπαμπάς σας είχε τους ξηρούς καρπούς έξω απ’ το Σινέ Άλσος; Α: Και απ’ το Νινάκι και απ’ το Άλσος κι απ’ το Ηρώδειο, τρία είχε, τρεις άδειες. Το πρωί τις Κυριακές ήταν μπροστά στην πόρτα του Άλσους και το απόγευμα πήγαινε στο σινεμά απ’ έξω. Το πρωί πήγαινε ο κόσμος στα πάρκα, στο πάρκο μέσα να δει τα παπάκια, τα ψαράκια, τα ζώα. Είχε πάρα πολλά ζώα. Και παγώνια, περπατούσαν τα παγώνια μέσα στο Άλσος. Ήταν υπέροχη εικόνα. Ναι, αλλά όταν ήρθε ο Βερζελιάς, ο δήμαρχος τους κάνανε πόλεμο, μετά βγήκανε οι φιλόζωοι, φιλοζωικές και τον ανάγκασαν, τα πήρε τα ζώα ενώ ήταν πολύ ωραία, τα ψαράκια ας πούμε ποιόν πειράζανε, τα χρυσόψαρα; Κανέναν, τα μαϊμουδάκια ποιόν πειράζαν τα άφησαν ελεύθερα και φύγανε. Είχε χιμπατζή, είχε μαϊμού, να δεις χιμπατζή, πέθανε η χιμπατζίνα και καθότανε και δεν ήθελε καμία θηλυκιά και πέθανε από τη στεναχώρια του. Μετά ήταν ένα άλλο, πώς τη λέγαν τη μαϊμού… αυτό ήταν τόσο δα, αυτό τόσο δα, έκανε επανάσταση είχε δραπετεύσει τρεις φορές είχε πάει πάνω στον Κένταυρο και πίνανε μπύρες και πήγε κι έκατσε εκεί και μέθυσε, ήταν φυσιογνωμία αυτή η μαϊμού και αγαπούσε πάρα πολύ τον φύλακα, τον θείο του γιου μου, τον Μπάμπη, τον βρήκε στον Περισσό πάνω σ’ ένα δέντρο ήταν και επειδή του πήγαινε κάθε μέρα σοκολάτα μόνο με αυτόν κατέβηκε από το δέντρο και τον έπιασε δεν πήγαινε αλλού. Και κατέβηκε από το δέντρο και το ξαναβάλαν στο κλουβί όμως δεν ήταν τόσο δα, ήταν μεγάλο το κλουβί, ήταν πολύ μεγάλο το κλουβί αλλά αυτός ήταν πολύ ατίθασος χτυπιόταν, τον δέσανε μετά γιατί δεν γινότανε, τόσο δα ήταν μια σταλία. Είχε πόλλα πράγματα μέσα το δάσος, έπαιρνα τα παιδιά μου και πηγαίναμε να

φάμε τα μεσημέρια γιατί καθόντουσαν και ρίχνανε στα παπάκια ξέρεις ψωμάκι στα ψαράκια, είχε ενδιαφέρον το Άλσος. Ε: Το Άλσος πως ήταν παλιά το θυμάστε; Α: Καλά δεν άλλαξε κάτι. Αυτή τη στιγμή μόνο με στεναχωρεί το γεγονός ότι έχουν γεράσει τα δέντρα. Και τα δέντρα, δεν βλέπω να γίνεται δενδροφύτευση, δεν ξέρω τι σκοπό έχει η νέα Δημοτική αρχή να κάνει, γιατί η οικογένεια Τομπούλογλου ήταν από αυτούς που έκαναν δενδροφυτεύσεις στο Άλσος, δεν ξέρω πώς θα το κάνει τώρα. Δενδροφύτευση έχει να γίνει από τους Μικρασιάτες. Ε: Από τότε που έγινε η ανάπλαση του Άλσους; Α: Ναι. Από τότε που δημιουργήθηκε. Είχε προσκόπους. Είχε τμήμα προσκόπων. Είχε πολλά πράγματα. Είχε ενδιαφέρον η Νέα Φιλαδέλφεια πάντα, πάντα είναι κι ένα πάρα πολύ ωραίο προάστιο αν δεν απατόμαι. Ε: Για πείτε μας ξανά, πότε ήρθατε εδώ στην περιοχή; Α: Το ‘58 - ‘59. Ε: Και πώς ήταν; Α: Χωματόδρομοι όλοι, χώμα παντού δεν είχε άσφαλτο μετά δημιουργήθηκε σιγά-σιγά, ούτε η εθνική οδός ήτανε, γιατί εμείς πηγαίναμε με το σχολείο, θυμάμαι, με το σχολείο μου, στο νεκροταφείο του Κόκκινου Μύλου, πηγαίναμε εκδρομή και παίρναμε μάρμαρα και παίζαμε με τα μάρμαρα, και μαζεύαμε όσα περισσότερα μπορούσαμε. Εκδρομή πηγαίναμε στον Κόκκινο Μύλο. Ξεκινούσαμε από το σχολείο στο νεκροταφείο, δεν υπήρχε δρόμος αυτοκίνητο να περνάει, κι εδώ όταν δημιουργήθηκε αυτός να πέρναγαν πέντε-δέκα αυτοκίνητα τη μέρα αυτά έκαναν πέντε-δέκα λεπτά. Ε: Πώς θυμάστε το γήπεδο; Α: Κοίτα, εγώ δεν ήμουνα του γηπέδου να πάω με κόσμο πολύ. Ήξερα, το αγαπούσα το γήπεδο, ως γήπεδο. Είμαι από αυτούς που χαίρονται που έγινε πάλι το γήπεδο ξανά γιατί ήτανε ένα οικόπεδο άδειο, όταν έπεσε το γήπεδο ήταν πολύ στενάχωρο. Ε: Το γήπεδο όμως δεν ήταν εκεί που είναι τώρα, το προηγούμενο. Ήτανε πιο κάτω. Α: Εκεί που είναι τώρα ακριβώς, τα όρια του γηπέδου αυτά. Δεν είναι άλλο. Απλά μπήκανε πιο μέσα στο δάσος. Το γήπεδο έγινε ακριβώς όπως τώρα ανεβαίνεις πάνω, ήτανε στον τροχονόμο, ο τροχονόμος είναι, πού είναι τώρα μετά την πλατεία Πατριάρχου στο κέντρο στην διασταύρωση. Ε: Άρα εκεί ήταν το γήπεδο πάλι. Α: Εκεί ήταν πάντα το γήπεδο. Το γήπεδο είχε ένα


με τίποτα. Εγώ όταν ήμουνα παιδί θυμάμαι αλάνες, αλάνες να παίζω. Να σας πω ότι η μαμά μου ήταν τραγουδίστρια, δε σου λέω τίποτα άλλο και τ’ αδέλφια μου είχαν επίσης συγκροτήματα. Η μαμά μου τραγούδησε σε δυο μαγαζιά. Η μαμά μου και τ’ αδέλφια μου ήτανε μουσικοί. Ε: Τι μουσική έπαιζαν τα αδέρφια σας; Α: Ροκ. (περιγραφή φωτογραφίας) Η παλιά φωτογραφία που είδατε ήταν με το συγκρότημά του. Ε: Μεγαλώνοντας εδώ εσείς πηγαίνατε στον Ποδονίφτη ή αν όχι, τι έχετε σαν ανάμνηση; Α: Εγώ όχι, εγώ όχι. Δεν πήγα ποτέ, αλλά ξέρω ότι πηγαίνανε και πλένανε και ρούχα και φλοκάτες και τέτοια τα πλέναν εκεί και ξέρω ότι ήταν πεντακάθαρο το νερό. Τώρα όμως προσπαθούνε, δηλαδή εμάς από πάνω από τον Κόκκινο Μύλο τώρα έχουν χτίσει πέτρα-πέτρα, πέτρα-πέτρα γύρω-γύρω από την μεριά των Απομάχων από κάτω αν πάτε από εκεί πέρα θα το δείτε είναι πάρα πολύ ωραίο, εγώ πρώτη φορά πήγα πριν κανα δυο βδομάδες τρεις και το τοπίο είναι πάρα πολύ ωραίο.

Απομαγνητοφωνημένες Συνεντεύξεις

οικόπεδο, συγκεκριμένο. Διαμορφώθηκαν δρόμοι. Δεν είναι το ίδιο. Έγινε η πλατεία του γηπέδου αυτή που πιθανώς να ήταν το γήπεδο εκεί που να μπήκε μέσα. Αλλά στα όρια του, στο οικόπεδό του. Αυτό που έγινε διαφωνία ήτανε γιατί μπήκε από την πίσω μεριά, πιο μέσα, εκεί έγινε η φασαρία έγινε ένα θέμα σοβαρό. Κάθε θύρα έχει και το όνομα μιας πόλης, Μικρασιάτικης, το έχετε δει; Πάνω γράφει, Αρτάκη, Νέα Χαλκηδόνα, Νέα Ιωνία, διάφορα, όλες οι θύρες είναι τοποθεσίες, που είναι Μικρασιάτικα μέρη, όλες οι θύρες, δεν ξέρω πόσες θύρες έχει. Το γήπεδο πάντως είναι είναι υπέροχο και από κάτω έχει μια εκκλησία, λένε την Αγία Σοφία, εκκλησάκι κανονικό που μπαίνεις και ανάβεις κερί. Ε: Για την Φιλαδέλφεια θυμάστε κάποια μαγαζιά να μας αναφέρετε; Α: Ο Κρίνος ήτανε, ο Σχίζας. Υπήρχε ένα καφενείο στις εργατικές κατοικίες, πάρα πολύ γνωστό, ήταν του Λάμπρου. Έτσι το λέγανε. Όλοι εκεί μαζεμένοι. Α, υπήρχε και ένα πιο κάτω, υπήρχε και άλλη μια λέσχη εκεί και ένα καφενείο. Του Κανάκη. Του Κανάκη, τα ζαχαροπλαστεία. Πολύ γνωστός ο Κανάκης, ο πρώτος. Ε: Μαζεύονταν πιο πολύ σε καφενεία, ζαχαροπλαστεία; Α: Άλλοι πηγαίναν καφενεία άλλοι ζαχαροπλαστεία. Άλλο ήταν το καφενείο, το καφενείο ήταν ανδρικό καθαρά δεν πηγαίναν γυναίκες και το ζαχαροπλαστείο ήταν που πήγαιναν οικογένειες, τα παιδιά. Υπήρχανε και κλαμπ. Η Κομπαρσίτα, αυτό δεν ήταν κλαμπ, αυτό ήταν κέντρο νυχτερινό. Υπήρχε και η Ελληνίδα, ένα άλλο πιο πάνω. Στην Κομπαρσίτα γίνανε πάρα πολλές ταινίες τραγούδησαν πολύ μεγάλα ονόματα. Υπήρχε ακριβώς δίπλα από την Κομπαρσίτα ένα άλλο μαγαζί που λεγόταν… ήταν φίλος του μπαμπά μου αυτός που το είχε, δεν θυμάμαι πως λεγόταν αυτό το μαγαζί. Ένα, μια ταβέρνα τα Κλήματα γιατί είχε μέσα κληματαριές. Υπήρχε η ταβέρνα Κουτούκια, του Δαβίδ, του Κοντέλη, αυτά ήταν κουτουκάκια, πηγαίνανε και πίνανε το κρασάκι τους, με τα βαρέλια που ανοίγανε, με τα φρέσκα. Έλεγε ο μπαμπάς μου πήγαινε πάρε μου Μπούλα και πες στον Κοντέλη να σου βάλει το γιοματάρι, το φρέσκο το κρασί, υπήρχανε πράγματα. Υπήρχανε φούρνοι που πηγαίναμε τις Κυριακές, εμείς δεν γιατί πολλά τα παιδιά, δεν χόραγαν στο φούρνο, λαμαρίνες τις πηγαίναμε στο φούρνο για να μας ψήσει τα φαγητά. Αυτά είναι τα σπουδαία πράγματα. Ε: Εσείς ως παιδί πώς την ζήσατε την Φιλαδέλφεια; Α: Υπέροχα, υπέροχα μια πόλη που δεν την αλλάζω

155


ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α

Απομαγνητοφωνημένες Συνεντεύξεις

Συνέντευξη Ανδρέα Κυτέα, 27 Ιουλίου 2025, Ποτιδάνεια Δωρίδος, Δήμου Φωκίδος.

156

Ε: Αρχικά θέλουμε να μας πείτε για τα καφενεία αυτό που μας είπατε τις προάλλες, για το πώς λειτουργούσαν παλιά. Α: Ναι. Ναι Λοιπόν. Το καφενείο στο χωριό έχει ένα διαφορετικό ρόλο από ότι έχει στην πόλη. Τέλος πάντων, έχει ένα διαφορετικό χαρακτήρα γιατί χωριό χωρίς καφενείο και ειδικά σήμερα ας πούμε είναι τελειωμένο. Δεν έχει ένα τόπο συνάντησης, δηλαδή γιατί έχει αυτό το ρόλο, τον κοινωνικό ρόλο. Αυτό συνέβαινε από παλιά όμως. Εδώ υπήρχανε, όταν ήταν ζωντανό το χωριό, τρια-τέσσερα καφενεία και βέβαια θα το ξέρετε ότι μετά τον εμφύλιο είχαμε δεξιό και αριστερό καφενείο. Και οι μεν δεν πήγαιναν από δω και οι δε, δεν πηγαίναν από κει. Τέλος πάντων πέρα από αυτό, σας είπα αυτό με τα γερόντια που δεν μπορούσαν, δεν είχαν λεφτά και κάθονταν στα πεζούλια. Εγώ έζησα τα απομεινάρια της ανταλλακτικής οικονομίας, που είναι απομεινάρια της φεουδαρχίας, μιας φεουδαρχικής κοινωνίας και οικονομίας. Δηλαδή ας πούμε δεν κυκλοφορούσε πολύ χρήμα. Πήγαιναν κάποιοι στον μπακάλη με αυγά. Πήγαιναν τα αυγά και παίρναν μακαρόνια ή ρύζι που δεν υπήρχε εδώ. Εε είχαμε βρει το τεφτέρι του μπακάλη, του Παπαϊνόενου μαζί με το γιο του και καθόμασταν τέτοιες μέρες, ήταν προς τον δεκαπενταύγουστο και καθόμασταν και το διαβάζαμε. Ε, αυτό είναι μια ανθρωπογεωγραφία. Και έλεγε ας πούμε Θανάσης Κατεργάρης, αδερφός της μάνας μου, μαραγκός, πήρε ξέρω γω ρύζι, πήρε μακαρόνια και έγραφε πόσα ας πούμε στο τεφτέρι. Όμως του έδωσε πέντε τάβλες ξύλινες, πλανισμένες. Σκάντζα, σκάντζα. Αυτός ο μπακάλης έσφαζε κιόλας, και μία γίδα κανά τραγί, έδινε και κρέας, το χρέωνε, έπαιρνε. Υπόλοιπο τόσο. Υπήρχε λοιπόν αυτό το πράγμα της ανταλλακτικής οικονομίας, το ‘ζησα εγώ. Και βέβαια έζησα και την οκά σαν ζύγι, που είχε βγει από τους Τούρκους, ήτανε της Οθωμανικής το μέτρο. Τέλος πάντων θέλω να πω ότι τη στιγμή που δεν είχες τέτοιο εκχρηματισμό της οικονομίας είχες την ανταλλαγή υπήρχαν άλλες λειτουργίες και ήταν χαρακτηριστικό αυτό που σας είπα που τα γερόντια δεν μπορούσαν να εξασφαλίσουν ρευστό από κάποια μεριά. Οι περισσότεροι είχαν το χωράφι τους που καλλιεργούσαν στάρι, καλαμπόκι, κριθάρι και για τα ζωντανά, τριφύλλι και όλα αυτά, φασόλια, τα κρεμμύδια του χρόνου. Είχε τα κασόνια του κάθε σπίτι

στο υπόγειο για να τα συντηρεί. Ρευστό δεν κυκλοφορούσε εύκολα. Τα μεροκάματα ήταν λίγα και ήταν σπάνια και ιδίως τους καλοκαιρινούς μήνες σε κάποια δασικά έργα. Κάποια φράγματα στα ρέματα για να μην παρασέρνει το έδαφος προς τα κάτω, κάποιες αναδασώσεις. Για να κολλήσουν κανένα ένσημο. Κάπως έτσι κυκλοφορούσε το χρήμα ή από κάποιους συνταξιούχους που ήταν στο δημόσιο. Οι κοινωνικές ασφαλίσεις άρχισαν να εφαρμόζονται από το ‘36. Δεν είχαν βγει πολλοί συνταξιούχοι. Να έχουν ρευστό πληρωμή δηλαδή, μόνο κάποιοι συνταξιούχοι του δημοσίου είχαν μισθό και είχαν χρήμα στα χέρια, ή αλλιώς τα μεροκάματα δεν υπήρχαν εδώ γιατί δεν υπήρχε μεταποίηση. Αν πήγαινες να βοηθήσεις στο χωράφι να δουλέψεις σε κάποιον στο χωράφι με είδος πληρωνώσουν. Πήγαινες να μαζέψεις ελιές κάποιου στον κάμπο, σε πλήρωνανε με λάδι. Πήγαινες για να μαζέψεις καλαμπόκι σε πληρώνουν με καλαμπόκι ή με καλαμποκάλευρο. Για αυτό δεν κυκλοφορούσε πολύ χρήμα. Όταν λοιπόν το ‘64 θεσπίστηκαν οι αγροτικές συντάξεις, αποκτήσαν όλα τα σπίτια κάποιες δραχμές, που δεν είχαν πριν καθόλου δραχμές. Ή θα τους έδιναν τα παιδιά τους που δούλευαν στην πόλη κάποιο ρευστό, κάποιο χρήμα ή ξέρω γω κάποιοι άλλοι συγγενείς που ήταν στην Αμερική; Τους στέλναν μαζί με το γράμμα και τους βάζαν και ένα πεντοδόλαρο μέσα. Έτσι, για να το ‘χουνε καβάτζα. Έτσι λοιπόν με τις αγροτικές συντάξεις σας είπα με τα γερόντια που σταμάτησαν να κάθονται στα πεζούλια και βγήκαν εκεί στο τραπέζι, αναβάθμιση. Και παρήγγελναν τον καφέ τους, έτσι χωρίς να ντρέπονται. Ε: Και για τα καφενεία της πόλης ξέρετε πράγματα; Α: Επειδή δεν πήγαινα καφενείο εγώ στην πόλη, εκεί πέφτει πολύ χαρτί μωρέ, παίζουν πολύ χαρτί και τάβλι. Ε: Επομένως το καφενείο στα χωριά κυρίως ήταν πολύ σημαντικό. Δηλαδή αν δεν υπήρχε καφενείο στο χωριό δεν υπήρχε ζωή. Α: Δεν υπήρχε χωριό. Α, που σας είπα για τα χρήματα τώρα. Εε γινόντουσαν τα πανηγύρια, για να βγεις να χορέψεις τώρα στο πανηγύρι, οι περισσότεροι χόρευαν δεν είναι όπως σήμερα, το τουπέ, το εφέ, ή ξέρω γω να βγεις, ήταν από τις λίγες διασκεδάσεις δεν υπήρχαν πολλές, έπρεπε να έχουν καβάτζα χάρτινο νόμισμα για να ρίξουν στα όργανα. Χάρτινο νόμισμα, τι ήταν; Το πενηντάρι ήταν το πιο… 50 δραχμές. Ήταν το πιο μικρό χάρτινο νόμισμα. Οπότε ξέρεις, οι χορευταράδες κράταγαν καβάτζα στο πορτοφόλι να ‘χουν ένα πενηντάρι. Κάποιοι όμως που είχαν κάποιους γνωστούς


σου; Κίτρινα. Αυτό το μενεξέδο-κίτρινο, σαν το κροκί. Τέτοια, τέτοια έκαναν, τέτοια χρώματα. Με τα φλούδια από τα καρύδια. Ο κόσμος λοιπόν εδώ πέρα είχε κάποια στοιχειώδη πράγματα και όχι επιπέδου γνώσεις για την υφαντουργία. Της σειράς πράγματα ήξερε. Έπρεπε λοιπόν να έρθει κάποιος ειδικός και ήρθε, μάλλον μέσα από αυτού του οργανισμού, προφανώς μέσα από τον οργανισμό, ήρθε ένας Μικρασιάτης. Γιατί πρόσφατα είχαν έρθει πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, που στη Μικρά Ασία υπήρχε υφαντουργία ανεπτυγμένη και τα λοιπά, σε άλλα επίπεδα εκεί πέρα. Ήρθε λοιπόν ο Μικρασιάτης εδώ και μάλιστα μου ‘χαν πει και το όνομα του. Σε -γλού ήτανε. Και δεν μπορούσαν να καταλάβουν εδώ, πολύ ν’ απομνημονεύσουν το όνομά του και τον έλεγαν Τούρκογλου, το έλεγαν έτσι. Ε, επηρεασμένοι και από αυτό το ρατσιστικό που υπήρχε για τους πρόσφυγες που ήρθανε, τα γνωστά. Ήρθε λοιπόν αυτός, ο γιος του, του οποίου ήρθε με τη γυναίκα του αυτός εδώ και εγκαταστάθηκε στο χωριό για να μάθει τα πρώτα κορίτσια, να μάθει τους κόμπους, την τεχνική στην ύφανση. Ε, αυτός λοιπόν ο γιος του Μικρασιάτη υφαντουργού, παντρεύτηκε μια θειά μου, πρώτη ξαδέρφη του πατέρα μου και μέναν πίσω από αυτό το σπίτι εδώ. Το Τολιέικο σπίτι όπως το λέγαμε. Εγώ από τους Τολιέους κατάγομαι. Πρώτη ξαδέρφη του πατέρα μου λοιπόν παντρεύτηκε τον γιο αυτού του υφαντουργού. Τώρα, ε να πάρετε μια γεύση πέρα από αυτά που λέω εγώ τώρα. Αυτό το αρχείο θα σας το δώσω. Εγώ ψάχνοντας και μάλιστα από σύμπτωση άρχισα να ψάχνω τώρα. Ε, τελειώνοντας το βιβλίο θέλω να ασχοληθώ με αυτό, μπας και φτιάξουμε και ένα ντοκιμαντέρ, κάτι έτσι. Δηλαδή τι θα κάνουμε, θα πάρουμε συνεντεύξεις από κυρίες που ήταν τότε κορίτσια και μαθαίναν σ αυτή την υφαντουργία. Θα σας δείξω φωτογραφίες. Θα πάρουμε συνεντεύξεις. Θα έχουμε όλες αυτές τις μαρτυρίες. Η μάνα του Θανάση του Αποστολακόπουλου, η Κωστία, η αδερφή της Αθανασίας. Δούλευε εκεί. Θα σας δείξω τώρα φωτογραφία. Η μάνα της η μάνα της Φιλιώς, η μάνα του Νίκου του Τόλια. Η Κωστία, η γυναίκα του Θανάση του Αποστολακόπουλου εδώ πέρα δούλευε και αυτή. Θα σας τις δείξω φωτογραφίες. Η μάνα της Αγγελικής της Μέντζα, δούλεψε ένα χρόνο εκεί. Ε: Πού στεγαζόταν η υφαντουργία στο χωριό; Α: Εδώ ήταν η υφαντουργία. Η υφαντουργία, πού είναι τώρα το καφενείο; Εκεί, εκεί ήταν οι αργαλειοί, μέσα. Πού είναι το καφενείο; Εκεί που είναι ακριβώς το καφενείο. Στο ίδιο κτίριο. Ήταν μέσα. Το καφενείο

Απομαγνητοφωνημένες Συνεντεύξεις

στην Αμερική κρατάγαν ένα 1 δολάριο. Γιατί το δολάριο είχε 30 δραχμές. Άρα πετάγαν χαρτούρα, γιατί μπορεί να πετάξεις χαρτούρα στα όργανα, αλλά δεν πετάς πενηντάρι, πετάς τριαντάρι. Κρατάγανε λοιπόν το δολάριο, το κρατάγανε για τα όργανα. Ε: Και αυτό που έπαιζε στα καφενεία με το πολιτικό κομμάτι πώς χωρίζονταν; Α: Εδώ να καταλάβεις οι εκλογές του ‘64, υπήρχε μια μεγάλη πόλωση τότε. Τότε λοιπόν το ‘64 παιδάκι ήμουνα 5 χρονών. Εμείς αυτόν τον διαχωρισμό ναι μεν τον βλέπαμε, δεν μπορούσαμε να δώσουμε εξήγηση τότε. Ε: Και ως προς την ταπητουργία ή κλωστουφαντουργία θα θέλαμε να ρωτήσουμε. Α: Λοιπόν, αρχές του ‘60, δεκαετία του ‘60, άρχισε να λειτουργεί εδώ στο χωριό μια ταπητουργική σχολή. Χωρίς να είναι διασταυρωμένες ακόμα οι πληροφορίες, γιατί τώρα ξεκινάω εγώ το ψάξιμο και μέχρι τώρα δεν έχω βρει κάποιες βασιμές πληροφορίες άλλες. Ήτανε στα πλαίσια κάποιων πολιτικών, κρατικών πολιτικών, να κάνουν κάποιες παρεμβάσεις στην ύπαιθρο. Και μάλιστα μπήκε υπό την αιγίδα της βασίλισσας τότε, γιατί είχαμε τη βασιλεία εδώ, της Φρειδερίκης. Θα το διασταυρώσουμε όμως. Πάντως υπήρξε ένας οργανισμός ταπητουργίας, ο οποίος ήταν ο πρόδρομος του σημερινού ΕΟΜΜΕΧ, αν θα τον ακούτε. Είναι για χειροτεχνία. Οργανισμός μικρών μεσαίων επιχειρήσεων χειροτεχνίας. Ο προηγούμενος λοιπόν οργανισμός εξελίχθηκε σε αυτόν, στο ΕΟΜΜΕΧ, που είναι στην εποπτεία του Υπουργείου Οικονομίας. Εγώ θα ψάξω λοιπόν για στοιχεία μήπως υπάρχουν στα αρχεία του, στις παλιές βιβλιοθήκες. Εγώ σκοπεύω να ψάξω στα αρχεία εκεί του ΕΟΜΜΕΧ, μήπως βρω πληροφορίες, λογαριασμούς, παραγγελίες, παραγωγή, σχέδια. Εδώ τώρα η περιοχή είχε αργαλειούς στα σπίτια. Ο καθένας δηλαδή έφτιαχνε τις κουρελούδες του, την κουρελού. Ξέρετε πώς γίνεται η κουρελού; Ναι. Την κουρελού του ή τα στρωσίδια του, αυτά με νήματα, από τα πρόβατα εδώ, τα οποία τα βάφαν συνήθως με φυτικές ίνες, με φυτικές μπογιές. Βασική μπογιά ήταν το ροδάμι. Ε: Τι είναι το ροδάμι; Α: Το ροδάμι έκανε ένα έτσι προς το πορφυρό κάπως, η φλούδα από τα καρύδια. Τα πράσινα αυτά, το πράσινο του καρυδιού. Μαζεύαμε τα καρύδια, τον Σεπτέμβρη, Οκτώβρη, κρατάγαμε τα φλίδια. Αυτά τα βάζανε μέσα σε καζάνια, τα βράζαν και τα λοιπά και βάζαν τα νήματα μέσα ή ξέρω γω άσπρα υφάσματα. Και αυτό κάναν, θυμάμαι το χρώμα, πώς είναι τα γράμματα στο μπλουζάκι

157


Απομαγνητοφωνημένες Συνεντεύξεις

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α

158

ήταν απέναντι. Δεν ήταν καφενείο εκεί. Ε, βρήκα εγώ κάτι σχετικό και τα λοιπά, κείμενο έτοιμο για την υφαντουργία προφανώς δεν έγινε μόνο εδώ. Σε ένα χωριό της Άρτας είναι κάτι παρόμοια, ίδια χρονολογία και τα λοιπά. Το παίρνετε σαν πληροφορία έμμεση. Να πάρω ιδέες για να μπορώ να κάνω ερωτήσεις σε αυτές τις κυρίες, έτσι δεν είναι να μη ρωτάω ότι να ‘ναι. Θα σας δώσω λοιπόν το αρχείο. Πάμε τώρα, έχω φτιάξει ένα φάκελο εδώ. Είναι μέσα στους αργαλειούς, εκεί μπροστά από το καφενείο. Λοιπόν, αυτή εδώ είναι η μάνα του Θανάση του Αποστολακόπουλου, η Κωστία. Αυτή εδώ είναι η Κωστία του άλλου του Θανάση, αδερφή της Αθανασίας. Ε: Μοιάζει με τη γιαγιά την Αθανασία. Α: Λοιπόν, αυτή εδώ είναι η Δώρα. Ήταν δασκάλα, ήταν προϊσταμένη εκεί μέσα και δίδασκε και τις άλλες. Αυτή εδώ πέρα ήταν η θεία η Δώρα, πρώτη ξαδέρφη της μάνας μου, αδερφή της μάνας της Σούλας. Εδώ είναι της Σούλας το σπίτι (περιγραφή φωτογραφία 1). Εδώ είναι το προαύλιο του καφενείου. Όλες αυτές εδώ πέρα, όλα αυτά είναι κορίτσια που δούλευαν στους αργαλειούς τότε. Βγήκαν έξω να βγάλουν μια φωτογραφία. Εδώ τώρα πάλι τα κορίτσια και βλέπετε τα χαλιά τους πίσω. Αυτά που ήταν ένα από τα χαλιά. Εδώ χαλί, εδώ χαλί έχουν. Αυτή είναι η Δώρα που λέγαμε, που ήταν δασκάλα. Αυτή είναι η Κωστία. Αυτή είναι της Φιλιώς η μάνα, η Ντίνα. Όσες θυμάμαι τώρα, όσες θυμάμαι. Βλέπετε τώρα, κορίτσια 17, 18, 19 το πολύ! Κάποιες είναι λίγο παραπάνω. Λοιπόν, βλέπετε και τα χαλιά που φαίνονται και τα λοιπά. Λοιπόν, και δεν ξέρουμε τίποτα ακόμα. Να δεις στις συνεντεύξεις και βέβαια έχει πολλά δεν είναι μόνο, πώς δουλεύανε, πώς είναι τα εργασιακά, πώς ήταν μεταξύ τους, υπήρχε ανταγωνισμός; Ή μετά ας πούμε, για κοιτάξτε εδώ. Εγώ τα θυμάμαι γιατί ήμουνα παιδάκι τότε. Καταρχήν ήταν σημαντικό γιατί ήταν η πρώτη μονάδα μεταποίησης που έγινε σε ένα χωριό. Η μεταποίηση εδώ τι ήταν; Οικιακή. Δηλαδή τι έπαιρνες; Έπαιρνες την ύλη από την πρώτη μορφή παραγωγής που είναι η αγροτική οικονομία και τα λοιπά και το υπέδαφος και τα μεταποιούσες στην κουρελού. Η πρώτη στοιχειώδης μεταποίηση, εδώ όμως έχουμε μεταποίηση κανονική. Έχουμε εργάτη υφαντουργού που ήρθε. Γιατί εδώ δεν είχαμε εργάτες ειδικευμένους, είχαμε εργάτες γης. Δεν είχαμε, δεν είχαμε ανθρώπους να ξέρουν από μεταποίηση. Προσέξτε τώρα τι αλλαγή μπορεί να είναι αυτή σε μια τοπική κοινωνία και τοπική έτσι υποτυπώδη οικονομία.

Ε: Αυτός πώς επέλεξε το χωριό και ήρθε εδώ; Α: Τον πληρώσανε, τον πληρώνανε σαν δάσκαλο. Ε: Και πώς οργανώθηκε όλο αυτό; Α: Ε, πιστεύω ότι οργάνωσε αυτός ο οργανισμός, δηλαδή με γνωριμίες, με αξιοκρατία, δεν ξέρω πώς, πάντως, φτιάξαν μια ομάδα από υφαντουργούς που ήταν σε θέση να διδάξουν την τέχνη και τους προσλάβανε για τη δουλειά. Αυτός μετά εγκατέστησε και τον γιο του εδώ πέρα. Ε: Και πώς λεγόταν η κλωστοϋφαντουργία; Τι όνομα είχε; Α: Ε, οι αργαλειοί, έτσι το θυμάμαι, δεν το θυμόμαστε με όνομα. Ε: Δεν είχε κάποιο όνομα; Α: Μάλλον πρέπει να ήταν σχολή, Σχολή Ταπητουργικής, Ταπητουργική Σχολή Ποτιδανείας, κάπως έτσι. Εδώ, να σας πω, έτσι, αυτό είναι του Παπαϊνώενου, δηλαδή του Παπαϊωάννου το παλιό καφενείο. Λοιπόν, κοιτάξτε τώρα. Το καφενείο δεν ήταν εδώ που είπαμε. Εδώ ήταν οι αργαλειοί. Το καφενείο ήταν εδώ, από πάνω, άλλο καφενείο. Γιατί το χωριό τότε είχε τρία, τέσσερα καφενεία, γιατί είχε κόσμο. Εδώ λοιπόν απέναντι είχε καφενείο. Τώρα, βλέπετε εδώ κοριτσόπουλα; Όπου υπάρχουν μαζεμένα κοριτσόπουλα, τι γίνεται; Μαζεύουν τα αγοράκια δίπλα. Τις θυμάμαι λοιπόν αυτές τις κοπελίτσες να σχολάνε κατά τις 21:30, ξέρω γω μπορεί να πηγαίναν και πρωί και απόγευμα. Ε: Αυτό ήθελα να σας ρωτήσω. Τι ώρες δούλευε το εργοστάσιο; Α: Κάπως έτσι. Κάπως έτσι το θυμάμαι. Τώρα θα μας το επιβεβαιώσουν οι κυρίες που δούλευαν εκεί. Θα μας τα πουν. Μάλλον πρέπει να φεύγαν, να πήγαιναν να τρώνε στα σπίτια τους και να ξαναγυρνάγαν μετά. Μάλλον έτσι. Γιατί, έτσι το λέω και το σχολείο. Εμείς σαν μαθητές, 13:30 ώρα σχολάγαμε και ξαναπηγαίναμε 14:30, όχι, 12:30 σχολάγαμε και πηγαίναμε 14:30 πάλι, να πάμε να φάμε, να διαβάσουμε. Έχετε δει ένα καμπανάκι που είναι στο καφενείο απ έξω κρεμασμένο; Αυτό το καμπανάκι ήταν στο από πάνω σπίτι που είναι το καφενείο και χρεωνόταν ένα παιδί να έχει ρολόι σπίτι, γιατί δεν είχαν όλα τα σπίτια ρολόι, να βλέπει την ώρα και 14:30 να πάει να χτυπήσει το καμπανάκι. Θέλουμε κάτι άλλο να ρωτήσουμε; Ε: Νομίζουμε μας καλύψατε. Α: Λοιπόν, ό,τι μαζεύουμε θα είναι στη διάθεσή σας. Ε: Ευχαριστούμε πάρα πολύ.


Απομαγνητοφωνημένες Συνεντεύξεις

Φωτογραφία 1

Πηγή: Προσωπικό αρχείο, Κυτέας Ανδρέας.

159


ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Β

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ / ΦΟΡΕΑΣ / ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ Καλείστε να συμμετάσχετε σε επιστημονική έρευνα με τίτλο «Η κοινωνική σύσταση και η καθημερινή ζωή ως παράγοντας οργάνωσης του χώρου ― Οι προσφυγικές γειτονιές της Νέας Φιλαδέλφειας, της Νέας Χαλκηδόνας και της Νέας Ιωνίας» στο πλαίσιο εκπόνησης Πτυχιακής και Ερευνητικής Εργασίας στο Τμήμα Εσωτερικής Αρχιτεκτονικής της Σχολής Εφαρμοσμένων Τεχνών και Πολιτισμού του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής, με Επιβλέποντα / Επιστημονικό Υπεύθυνο τον Δρ. Άγγελο Ψιλόπουλο, Επίκουρο Καθηγητή του Τμήματος Εσωτερικής Αρχιτεκτονικής της Σχολής Εφαρμοσμένων Τεχνών και Πολιτισμού του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής.

Έντυπα Ενημέρωσης - Συγκατάθεσης

ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Σκοπός της παρούσας επιστημονικής έρευνας είναι η τεκμηρίωση της ιστορικής αναδρομής ως προς την περιοχή της Νέας Φιλαδέλφειας από την περίοδο της εγκατάστασης των προσφύγων μέχρι και σήμερα, τον τρόπο διαβίωσής τους στις γειτονιές της περιοχής, καθώς και την συμβολή τους στη Κλωστοϋφαντουργική Βιομηχανία. Επίσης, διερευνάται η έννοια και η σημασία του καφενείου στην εκάστοτε κοινότητα. Η έρευνα απευθύνεται σε κατοίκους της Νέας Φιλαδέλφειας, καθώς και σε ανθρώπους που έχουν μνήμες από τον τρόπο λειτουργίας των καφενείων και των κλωστοϋφαντουργικών βιομηχανιών. ΓΙΑΤΙ ΕΧΕΤΕ ΠΡΟΣΚΛΗΘΕΙ ΝΑ ΣΥΜΜΕΤΑΣΧΕΤΕ Έχετε προσκληθεί να συμμετάσχετε στην έρευνα αυτή διότι έχετε πολύτιμες γνώσεις και εμπειρίες που σχετίζονται με τη γειτονία της Νέας Φιλαδέλφειας, την Κλωστοϋφαντουργική Βιομηχανία και την σημασία των καφενείων για την κοινωνία. Οι αφηγήσεις σας είναι σημαντικές για την ποιοτική κατανόηση του αντικειμένου της μελέτης μας, όπως και για τη δημιουργία εικόνων οι οποίες θα αποτυπωθούν στον σχεδιασμό μας. Επιθυμητά χαρακτηριστικά συμμετεχόντων: Φύλο: Δεν υπάρχει ειδική απαίτηση για το φύλο Ηλικία: Δεν υπάρχει ειδική απαίτηση για την ηλικία. Ειδικές γνώσεις/Ιδιότητες: Απαραίτητη είναι η προσωπική εμπειρία με βάση τα βιώματα από τη γειτονιά της Νέα Φιλαδέλφειας, μνήμες από την εργασία στον Κλωστοϋφαντουργικό κλάδο και την ανάπτυξή του καθώς και για την εξέλιξη και σημασία των καφενείων για την κοινωνία . ΤΙ ΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΕΙ Η ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΣΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ Κατά τη συμμετοχή σας στην έρευνα θα σας ζητηθεί να: Συμμετάσχετε σε μια συνέντευξη κατά την οποία θα μοιραστείτε τις βιωματικές σας εμπειρίες που σχετίζονται με τη γειτονία της Νέας Φιλαδέλφειας, την Κλωστοϋφαντουργική Βιομηχανία και την σημασία των καφενείων για την κοινωνία. Να απαντήσετε σε ερωτήσεις που αφορούν τα παραπάνω ΕΙΣΤΕ ΥΠΟΧΡΕΩΜΕΝΟΣ/Η ΝΑ ΣΥΜΜΕΤΑΣΧΕΤΕ; Η συμμετοχή σας στην έρευνα είναι απολύτως εθελοντική. Μπορείτε να αρνηθείτε να συμμετάσχετε χωρίς καμία αιτιολογία ή δικαιολογία. Μπορείτε να αλλάξετε γνώμη ανά πάσα στιγμή και να αποχωρήσετε από την έρευνα χωρίς καμία αιτιολογία ή δικαιολογία και χωρίς καμία συνέπεια για σας. Στην περίπτωση αυτή μπορείτε να ζητήσετε να διαγράψουμε τα δεδομένα σας ή να σταματήσει ένα μέρος της επεξεργασίας. ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΟΙ ΚΙΝΔΥΝΟΙ ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΣΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ; Η συμμετοχή σας στην έρευνα δεν συνεπάγεται κάποιον ιδιαίτερο κίνδυνο ή οικονομική επιβάρυνση για εσάς. ΥΠΑΡΧΕΙ ΚΑΠΟΙΟ ΟΦΕΛΟΣ ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΣΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ; Δεν υπάρχουν συγκεκριμένα οφέλη από τη συμμετοχή σας στην έρευνα αυτή. Το όφελος στο οποίο στοχεύουμε είναι η απόκτηση περαιτέρω γνώσης για το θέμα που εξετάζει η έρευνα. Μέσα από την παρούσα έρευνα, επιδιώκεται η καταγραφή και τεκμηρίωση του θεωρητικού υπόβαθρου της πτυχιακής αυτής.

160


ΠΡΟΒΛΕΠΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΑ ΑΜΟΙΒΗ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ; Όχι, δεν προβλέπεται κάποια αμοιβή για τη συμμετοχή σας στην έρευνα, ούτε θα επιβαρυνθείτε με οποιοδήποτε κόστος. ΠΩΣ ΘΑ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΘΟΥΝ ΤΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΣΑΣ; Στην παρούσα έρευνα θα γίνει συλλογή προσωπικών δεδομένων που σας αφορούν. Θα συγκεντρώσουμε τα παρακάτω προσωπικά δεδομένα σας: Ονοματεπώνυμο, ηλικία και ηχογράφηση συνέντευξης (εφόσον συναινέσετε). Τα δεδομένα που θα συγκεντρωθούν είναι επώνυμα. Τα δεδομένα σας θα χρησιμοποιηθούν αποκλειστικά για ερευνητικούς και επιστημονικούς σκοπούς. Τα δεδομένα σας θα γίνουν αντικείμενο επεξεργασίας βάσει της ρητής συγκατάθεσής σας, που μας παρέχετε μέσω του παρόντος εντύπου.

Έντυπα Ενημέρωσης - Συγκατάθεσης Τα έντυπα παρατίθενται ενδεικτικά. Τα προσωπικά δεδομένα έχουν αφαιρεθεί για λόγους προστασίας προσωπικών δεδομένων.

161


Συμπληρωματικό οπτικό υλικό

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Γ

01

162 02


Συμπληρωματικό οπτικό υλικό

01 Προσφυγικοί συνοικισμοί, συνεταιρισμοί και κηπουπόλεις. Με κόκκινο χρώμα σημειώνονται αυτοί που ιδρύθηκαν και χτίστηκαν από την Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων και το κράτος, με πορτοκαλί αυτοί που χτίστηκαν σε οικόπεδα που παραχωρήθηκαν από το κράτος, με μπλε οι μεγαλοαστικές «κηπουπόλεις» (Ψυχικό, Φιλοθέη, Εκάλη). Με κύκλους σε πράσινο χρώμα σημειώνονται οι οικοδομικοί συνεταιρισμοί 1923-25, κατά έκταση απαλλοτριωθείσας γης (2.000174.000 τ.μ.). Με γκρι χρώμα σημειώνεται το σχέδιο πόλης 1940. Πηγή: Λεοντίδου,

Λ. Πόλεις της σιωπής. Αθήνα: Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς. Ο χάρτης βασίζεται σε χαρτογράφηση στοιχείων από διάφορες πηγές και πρωτοδημοσιεύτηκε στο λήμμα «Αθήνα» της Λ. Λεοντίδου στην Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος–Larousse–Britannica, τόμος 3, σ. 400, 1982. Διαθέσιμη στο https://www.lifo.gr/culture/arxaiologia/ftohogeitonies-tis-elpidas

02 Οικογενειακή φωτογραφία μπροστά σε αντίσκηνο.

Πηγή: Μόνιμη Συλλογή. [Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού, Αθήνα]. (2025).

163


ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Γ

04

Συμπληρωματικό οπτικό υλικό

03

03 Ταπητουργική Σχολή Ποτιδανείας.

Πηγή: Προσωπικό αρχείο, Κυτέας Ανδρέας.

04 Πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία.

Πηγή: ©Library of Congress. (2018). Eπίσκεψη σε μια σκηνή, μια παράγκα και μια σπηλιά προσφύγων. Διαθέσιμη στο https://www.lifo.gr/culture/ arxaiologia/episkepsi-se-mia-skini-mia-paragka-kai-mia-spilia-prosfygon

05 Πιστοποιητικό του Συνδέσμου Πυροπαθών Ν. Φιλαδελφείας που εκδόθηκε ως δικαιολογητικό για την αίτηση αστικής αποκατάστασης πρόσφυγα από τη Σινώπη του Πόντου (Οκτώβριος 1935). Πηγή: Γενικά Αρχεία του Κράτους, ανάρτηση στην ομάδα Facebook «ΓΕΝΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ – ΓΑΚ», [18/07/2023].

164


05

Συμπληρωματικό οπτικό υλικό 165


Συμπληρωματικό οπτικό υλικό

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Γ

07 06 Κινηματογράφος Ηρώδειο 1962. Παράσταση «Στραβόξυλο»: Αβραμίδης. Χρυσανθόπουλος. Πιθαμιτζή. Παπανίκα.

Πηγή: Μητσούδη, Γ. (2002). Νοσταλγόντας την Παλιά Φιλαδέλφεια. Αθήνα: Lithoprint.

07 1938: Ο “ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΙΣ” ΤΗΝ ΠΛΑΤΕΙΑ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ Ν.Φ.

Πηγή: ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΤΗΣ ΠΟΛΕΩΣ ΜΑΣ. (χ.χ.). Διαθέσιμη στο https://www.filadelfia-xalkidona.gr/ ιστορικές-φωτογραφίες-της-πόλεως-μας

06

166


Συμπληρωματικό οπτικό υλικό

08

08 Κυρίες εθελόντριες του Ερυθρού Σταυρού λίγο πριν ξεκινήσουν για τον Έρανο φωτογραφίζονται στο καφενεδάκι της πλατείας Πατριάρχου, εκεί όπου ήταν η «πράσινη παράγκα» όπως ονόμαζαν το παράπηγμα που κατοικούσε ο Σόγιας ο παλιός Μικρασιάτης. Πηγή: Κακάτσος, Γ. (χ.χ.). Πορεία μέσα στο χρόνο Νέα Φιλαδέλφεια - Νέα Χαλκηδόνα. (σ.69).

09 Πρώτη Ανάσταση, 1927, Νέα Φιλαδέλφεια. Πηγή: Αρχείο Δημήτρη Καμούζη. (2017). Φτωχογειτονιές της ελπίδας. Διαθέσιμη στο https://www.lifo.gr/culture/arxaiologia/ ftohogeitonies-tis-elpidas

09

167


168

Αθήνα, Μάρτιος 2026


Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook