Ηθική και Υλικότητα στο Αρχιτεκτονικό έργο. Η περίπτωση του Diébédo Francis Kéré

Ηθική και Υλικότητα στο Αρχιτεκτονικό έργο. Η Περίπτωση του Diébédo Francis Kéré.

Περιεχόμενα 1.

Εισαγωγή 4

2. Μεθοδολογία 6

3. Περίληψη 6

4. Diébédo Francis Kéré 4.1 Πρώτα ερεθίσματα 4.2 Αφετηρία της Αρχιτεκτονικής του πορείας 5. Αφρική 5.1 Σύγχρονη Αφρικανική Αρχιτεκτονική 5.2 Παραδοσιακή Αφρικανική Αρχιτεκτονική 6. Burkina Faso 6.1 Κλιματολογικές συνθήκες 6.2 Τόπος και υλικά 7. Ανάλυση Έργου – Κατηγοριοποίηση ανάλογα με την λειτουργία 7.1 Φιλοσοφικό πλαίσιο

7.2 Εκπαιδευτικά Κτίρια 7.2.1 Δημοτικό Σχολείο στο Γκάντο, 2001 (Gando Primary School) 7.2.2 Σχολείο Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης στο Ντάνο, 2007 (Dano Secondary School) 7.2.3 Λύκειο Σόρζ στο Γκάντο, 2016 (Lycée Schorge) 7.2.4 Ινστιτούτο Τεχνολογίας στην Μπουρκίνα, 2020(Burkina Institute of Technology) 7.2.5 Κέντρο ανάπτυξης Πληροφορικής και Τεχνολογίας στην Κένυα, 2021, (Startup Lions Campus) 7.2.6 Μεταγενέστερα Εκπαιδευτικά Κτίρια

7.3 Κοινωφελή Κτίρια- Νοσοκομεία/ Ορφανοτροφεία 7.3.1 Κέντρο Υγείας και Κοινωνικής Πρόνοιας στο Λόνγκο, 2014 (Centre for Health and Social Welfare) 7.3.2 Χειρουργική Κλινική και Κέντρο Υγείας στο Λίο, 2014 (Léo Surgical Clinic and Health Center) 7.3.3 Ορφανοτροφείο στο Νόμπο, 2016 (Noomdo Orphanage)

9 9 10 13 13 14

17 17 19 21 22 25 26 30 33 37 39 43

45 46 48 50

2

7.4 Κτίρια Διοίκησης- Πολιτισμού 7.4.1 Κέντρο Αρχιτεκτονικής Ακατέργασης Γης στο Μαλλί, 2010 (Center for Earth Architecture) 7.4.2 Κοινοβούλιο Δημοκρατίας του Μπενίν, Υπό κατασκευή (Benin National Assembly) 7.4.2 Κτίριο Εθνοσυνέλευσης στη Μπουρκίνα Φάσο, Μη υλοποιημένο (Burkina Faso National Assembly) 7.5 Εφήμερες Κατασκευές – Περίπτερα 7.5.1 Περίπτερο Σερπεντίν στο Λονδίνο, 2017 (Serpentine Pavilion) 7.5.2 Άλλες Εφήμερες Κατασκευές- Περίπτερα

8. Βασικές Συνθετικές Αρχές της Αρχιτεκτονικής του Diébédo Francis Kéré 8.1 Ζητήματα τυπολογίας 8.2 Η σχέση του κτιρίου με το έδαφος 8.3 Το μεταλλικό στέγαστρο 8.4 Βιοκλιματικά Συστήματα 9. Αρχιτεκτονική Ακατέργαστης Γης 9.1 Προγενέστερα παραδείγματα 9.2 Ο πηλός ως καινοτόμο κατασκευαστικό υλικό 9.3 Ο Λατερίτης ως καινοτόμο κατασκευαστικό υλικό 9.4 Οφέλη - Αδυναμίες 9.5 Τεχνική και Κατασκευή

10. Ηθική και Υλικότητα στην Αρχιτεκτονική του Francis Kéré 10. 1 Υπάρχει ηθική αρχιτεκτονική; 10. 2 Ένταξη της κοινότητας στην κατασκευή 10. 3 Αρχιτεκτονική βιώσιμης ανάπτυξης 10. 4 Ηθική και Υλικότητα

11. Αναστοχασμός του τρόπου με τον οποίο σχεδιάζουμε σήμερα 12. Συμπεράσματα

52 53 57 57 62 63 65

66 67 70 73 74 77 78 83 87 89 92 93

95 96 99 103 105

114 118

3

1. Εισαγωγή Σε μια εποχή συνεχών κλιματικών αλλαγών και περιβαλλοντικών προβλημάτων, αποτελεί επιτακτική ανάγκη η θέσπιση ενός μοντέλου βιώσιμης ανάπτυξης, προκειμένου να πάψουμε να ζούμε εις βάρος του περιβάλλοντός μας. Από το μοντέλο αυτό δεν θα μπορούσε να απουσιάζει η αρχιτεκτονική. Πολλοί αρχιτέκτονες τα τελευταία χρόνια ασχολούνται με τον βιοκλιματικό σχεδιασμό, ο οποίος πλέον δεν θεωρείται πολυτέλεια, αλλά προϋπόθεση για τα νέα κτίρια που σχεδιάζονται. Σκοπός, λοιπόν, της παρούσας έρευνας είναι η ανάδειξη μιας αρχιτεκτονικής, αποκλίνουσας από τα μοντέλα που προβάλλουν οι «μεγάλοι» αρχιτέκτονες της εποχής μας ως προοδευτικά και βιοκλιματικά. Η επιλογή του Diébédo Francis Kéré δεν ήταν τυχαία, αφού η αρχιτεκτονική του, αν και απλή, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Το έργο του, δεν αποτελείται από περίπλοκες μορφές κτιρίων, όπως έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε στην σύγχρονη αρχιτεκτονική, αλλά από απλές μορφές, που αντιστοιχούν σε ένα δικό του λεξιλόγιο και ύφος γραφής. Πέραν της βιώσιμης αρχιτεκτονικής που προάγει μέσα από το έργο του, διακρίνουμε πολλά ακόμα στοιχεία, όπως το ήθος του και τις αξίες του, που τον κάνουν να ξεχωρίζει, τόσο σαν αρχιτέκτονα όσο και σαν άνθρωπο. Βασικά ερωτήματα, λοιπόν, στην πορεία της έρευνας, είναι κατά πόσο μια φαινομενικά απλή κατασκευή, μπορεί να αποτελεί ένα αξιοσημείωτο αρχιτεκτονικό έργο, τόσο με αισθητικές όσο και βιοκλιματικές αρετές. Πως καταφέρνει να διατηρεί μια ισορροπία μεταξύ της αναμόρφωσης των τοπικών τεχνικών και υλικών, σχεδιάζοντας κτίρια, τα οποία δεν έχουν τίποτα περιττό, αλλά αποτελούν ένα εξαιρετικό παράδειγμα σχεδιασμού; Μέσω ποιων επιλογών μπορεί ο αρχιτέκτονας να επιλύσει βιοκλιματικά ζητήματα; Αποτελεί η επιλογή της υλικότητας μέρος της βιοκλιματικής ταυτότητας ενός κτιρίου;

4

1. Εισαγωγή Αργότερα στην πορεία της εργασίας, ο Kéré, αναδείχθηκε νικητής του βραβείου Pritzker του έτους 2022. Το βραβείο Pritzker είναι ένα διεθνές βραβείο αρχιτεκτονικής που απονέμεται ετησίως «για να τιμήσει έναν εν ζωή αρχιτέκτονα ή αρχιτέκτονες των οποίων το έργο καταδεικνύει έναν συνδυασμό ταλέντου, οράματος και αφοσίωσης, που έχει παράγει συνεπή και σημαντική συνεισφορά στην ανθρωπότητα και το δομημένο περιβάλλον μέσω της τέχνης της αρχιτεκτονικής.» 1 Θεωρείται ένα από τα κορυφαία βραβεία αρχιτεκτονικής στον κόσμο και συχνά αναφέρεται ως το βραβείο Νόμπελ αρχιτεκτονικής. 2 Η κατάκτηση του συγκεκριμένου βραβείου αφενός επιβεβαίωσε την σημασία της συγκεκριμένης επιλογής, αφετέρου μου κέντρισε την περιέργεια να διερευνήσω σε βάθος το έργο και το σκεπτικό του αρχιτέκτονα από τα πρώτα βήματα της συνθετικής διαδικασίας μέχρι και την υλοποίηση. Γιατί δηλαδή ο συγκεκριμένος αρχιτέκτονας, ένας σχετικά νέος άνθρωπος, ανάμεσα σε τόσους άλλους κατάφερε να ξεχωρίσει και να κατακτήσει μια τόσο υψηλή διάκριση; Αξίζει να σημειώσουμε στο σημείο αυτό την ιδεολογική στροφή όσον αφορά τα κριτήρια επιλογής για την ανάδειξη των νικητών του βραβείου Pritzker. Αρχικά, θεωρήθηκε κυρίως ένα βραβείο, το οποίο απένειμαν για να τιμήσουν το εφ’ όρου ζωής έργο ενός αρχιτέκτονα. Αργότερα, μεταλλάχθηκε στην στέψη μιας παγκόσμιας γενιάς διασημοτήτων, μεταξύ των οποίων ο Norman Foster, ο Rem Koolhaas και η Zaha Hadid, με ανάδειξη κτιρίων με περίπλοκες μορφές και με εφαρμογές υψηλής τεχνολογίας. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, η φιλοσοφία της επιτροπής έχει αλλάξει και η ανάδειξη του νικητή, εστιάζει σε αρχιτέκτονες που παράλληλα με την καλή αρχιτεκτονική που κάνουν, προφέρουν και στο κοινωνικό σύνολο.

*Η αξιολόγηση LEED (Leadership in Energy and Environmental Design) αποτελεί ένα σύστημα πιστοποίησης κτιριακών εγκαταστάσεων το οποίο αναπτύχθηκε για τις πράσινες κτιριακές εγκαταστάσεις από το Αμερικανικό Συμβούλιο (U.S. Green Building Council – USGBC). Η συγκεκριμένη πιστοποίηση αφορά το κατά πόσο ένα κτίριο έχει σχεδιαστεί και αναπτυχθεί με στρατηγικές που στοχεύουν πως να κάνουν ένα κτίριο φιλικό προς το περιβάλλον και είναι το πιο διαδεδομένο σύστημα πιστοποίησης αειφόρων κτιρίων στον κόσμο. 3

Η κριτική επιτροπή του βραβείου Pritzker, βραβεύοντάς τον, επιβραβεύει μια αρχιτεκτονική που συμβαίνει σε διαφορετικά γεωγραφικά πλάτη του κόσμου: την προσαρμογή των τοπικών τεχνικών ως αποτελεσματική απάντηση στην κλιματική κρίση και την εξαντλησιμότητα ή ανεπάρκεια των πόρων. Γιατί, αειφορία δεν είναι μόνο η απόκτηση πιστοποιητικού LEED* για ένα κτίριο, όπως συχνά προβάλλεται και παρερμηνεύεται από πολλούς.

1,2. “Pritzker Architecture Prize.” Wikipedia, Wikimedia Foundation,en.wikipedia.org/wiki/Pritzker_Architecture_ Prize.

3. “Βιοκλιματικός Σχεδιασμός - Πιστοποίηση LEED.” VIP Construction, 14 Nov. 2020, vipconstruction.gr/vioklimatikos-schediasmos-pistopoiisi-l eed/. Accessed 16 Sept. 2022.

5

2. Μεθοδολογία Η μέθοδος συλλογής του ερευνητικού υλικού είναι μέσω βιβλιογραφικών και διαδικτυακών πηγών. Η ανάλυση αξιοποιεί άρθρα, έρευνες και βιβλία κυρίως ξενόγλωσσης βιβλιογραφίας, καθώς και ερευνητικές εργασίες που έχουν γίνει σε ελληνικά και ξένα πανεπιστήμια, σε αντίστοιχα θέματα. Παράλληλα, έγινε ανάλυση του έργου του αρχιτέκτονα μέσα από προσωπική μελέτη των σχεδίων των έργων του -κατόψεων, όψεων και τομών- που υπήρχαν δημοσιευμένα στο διαδίκτυο ή σε βιβλία. Σημαντικές πληροφορίες αντλήθηκαν και από βίντεο και συνεντεύξεις του ίδιου του αρχιτέκτονα, στα οποία εκθέτει τις απόψεις του για την αρχιτεκτονική.

3. Περίληψη Αντικείμενο της παρούσας ερευνητικής εργασίας αποτελεί το έργο του αρχιτέκτονα Diébédo Francis Kéré (1965-σήμερα). Το μεγαλύτερο μέρος του έργου του το συναντάμε στην Αφρική. Κρίθηκε επομένως σκόπιμο να μελετηθεί η παραδοσιακή, αλλά και η σύγχρονη αφρικανική αρχιτεκτονική, καθώς και οι ιδιαίτερες κλιματικές συνθήκες και τα φυσικά χαρακτηριστικά του τόπου. Αναλύθηκαν τα έργα του, τα οποία είναι δημόσιου χαρακτήρα -εκπαιδευτικά, κοινωφελή κτίρια, κτίρια διοίκησης και πολιτισμού και περίπτερα εκθέσεων,- με στόχο την αποκωδικοποίηση των βασικών αρχών της αρχιτεκτονικής του (τυπολογία, σχέση με το έδαφος, βιοκλιματικά χαρακτηριστικά κλπ). Το έργο του χαρακτηρίζεται από δύο βασικές συνιστώσες στην αρχιτεκτονική του την ηθική και την υλικότητα. Την ηθική του την διακρίνουμε τόσο απέναντι στην κατασκευή και στο περιβάλλον, όσο και ως προς τον ίδιο τον άνθρωπο, αφού εντάσσει στο έργο του την κοινότητα του εκάστοτε τόπου, προκειμένου να την ενισχύσει τόσο οικονομικά, όσο και να την εκπαιδεύσει στο κομμάτι της κατασκευής.

6

Παράλληλα, εισάγει νέα υλικά, τα οποία προκύπτουν τόσο από την παραδοσιακή αφρικανική αρχιτεκτονική, όσο και από δική του πρόθεση την να δημιουργήσει κτίρια κατάλληλα για το περιβάλλον, τα οποία θα αναβαθμίσουν και την ζωή των κατοίκων. Στο τέλος της ερευνητικής εργασίας, ερχόμαστε να αναστοχαστούμε τον τρόπο που σχεδιάζουμε σήμερα, καθώς και τον ρολό της αρχιτεκτονικής και του αρχιτέκτονα, ενώ συνοψίζονται οι βασικές συνιστώσες που διατρέχουν το έργο του Francis Kéré.

3. Abstract The subject of this research project is the work of the architect Diébédo Francis Kéré (born in 1965). Most of his projects can be found in Africa. It was therefore deemed appropriate to study both traditional and contemporary African architecture, as well as the particular climatic conditions and natural characteristics of the place.

His works, which are public buildings - educational, public utility, administrative and cultural buildings and exhibition pavilions - were analyzed in order to identify the basic principles of his architecture (typology, relationship with the land, bioclimatic characteristics, etc.).

His work is defined by two main components in his architecture: ethics and materiality.

His ethics can be distinguished both in relation to the construction and the environment, and in relation to people themselves, since he integrates into his work the community of the place in which he works, in order to strengthen people both economically and to educate them in the construction part.

At the same time, he introduces new materials, both from traditional African architecture and from his own intention to create buildings suitable for the environment, which will also enhance the lives of the inhabitants.

At the end of the research paper, we come to reflect on the way we design today, as well as the role of architecture and the architect, and summarize the main components that run through Francis Kéré's work.

7

4. Diébédo Francis Kéré

4.1 Diébédo Francis Kéré | Πρώτα ερεθίσματα O Diébédo Francis Kéré γεννήθηκε το 1965 στο Gando της Burkina Faso, στην Αφρική, ένα χωριό 2.500 χιλιάδων κατοίκων. Ήταν το πρώτο παιδί στο χωριό του που στάλθηκε στο σχολείο μετά από προτροπή του πατέρα του, ο οποίος ήταν αρχηγός του χωριού. Έτσι, σε ηλικία 7 ετών εγκατέλειψε το χωριό του και την οικογενειακή εστία και μετακόμισε στην πρωτεύουσα Ouagadougou προκειμένου να μορφωθεί. Αφού τελείωσε το σχολείο κέρδισε μια υποτροφία και μετακόμισε στην Γερμανία όπου δούλευε σαν ξυλουργός. Αργότερα, συνέχισε τις σπουδές του στο Τεχνικό Πανεπιστήμιο του Βερολίνου, από όπου αποφοίτησε το 2004. Κατά την διάρκεια των σπουδών του ένιωθε ότι ήταν καθήκον του να συνεισφέρει τόσο στην οικογένεια του, όσο και στην κοινότητα που τόσο τον είχε υποστηρίξει. Ήθελε να δώσει όσο το δυνατόν σε περισσότερα παιδιά την πρόσβαση στην μόρφωση, που δεν είχαν το προνόμιο όπως ο ίδιος. Έτσι, παράλληλα, με τις σπουδές του ίδρυσε ένα φιλανθρωπικό ίδρυμα, που ονομάστηκε Kéré Foundation e.V. το οποίο διατηρεί μέχρι και σήμερα. Σκοπός του ιδρύματος αυτού ήταν να χρηματοδοτήσει την κατασκευή ενός δημοτικού σχολείου στο Gando, αξιοποιώντας τις γνώσεις που έλαβε στο Πανεπιστήμιο. Όπως αναφέρει και ο ίδιος, η εκπαίδευση είναι το θεμέλιο για οποιαδήποτε κοινωνική, τεχνική και οικονομική ανάπτυξη. Το 2005 άνοιξε το δικό του αρχιτεκτονικό γραφείο ‘’Kéré Architecture’’ με έδρα το Βερολίνο.

Diébédo Francis Kéré Πηγή:Staff, News9. “How Pritzker Architecture Prize-Winner Diébédo Francis Kéré Is Committed to Building “Peaceful Cities.””

NEWS9LIVE, 23 Mar. 2022, www.news9live.com/art-culture/society/how-pritzker-archite cture-prize-winner-dibdo-francis-kr-is-committed-to-buildingpeaceful-cities-160644.

Burkina Faso Πηγή: “Burkina Faso.” Wikipedia, Wikimedia Foundation, 25 Apr. 2019, en.wikipedia.org/wiki/Burkina_Faso.

9

4.1 Diébédo Francis Kéré | Πρώτα ερεθίσματα Το έργο του είναι διεθνώς αναγνωρισμένο, αφού έχει λάβει πολλά βραβεία και διακρίσεις σε παγκόσμιο επίπεδο, και έχει αναλάβει έργα τόσο στην Αφρική, όσο και στην Αμερική και την Ευρώπη. Παράλληλα, ακολουθεί ακαδημαϊκή καριέρα και έχει διδάξει σε μεγάλα πανεπιστήμια, όπως το Harvard, το Yale, το Πανεπιστήμιο του Μονάχου και του Βερολίνου στην Γερμανία. Τα παιδικά του βιώματα ήταν αυτά που τον ώθησαν να ασχοληθεί με την κατασκευή και αργότερα με την αρχιτεκτονική. Σαν παιδί αναγκαζόταν να δουλεύει στο εργοτάξιο της οικογένειάς του, αντί να παίζει με τους συνομηλίκους του. Έτσι του δημιουργήθηκε η πεποίθηση ότι αν κατάφερνε να φτιάξει καλύτερες κατασκευές, τα παιδιά δεν θα χρειαζόταν να συνεισφέρουν στην κατασκευή. Ένας ακόμα λόγος ήταν οι κακές συνθήκες που υπήρχαν στο σχολείο του. Οι αίθουσες ήταν σκοτεινές και ζεστές. Στόχος του λοιπόν, ήταν αφού γίνει αρχιτέκτονας να γυρίσει πίσω στο χωριό του και να προσφέρει καλύτερες συνθήκες διαβίωσης στους συντοπίτες του. Με το έργο του δεν προσπαθεί να επιβάλλει έναν νέο τρόπο ζωής για τους χρήστες, αλλά επιδιώκει να κατανοήσει τις πραγματικές απαιτήσεις του τόπου, τις παραδόσεις των κατοίκων, τον τρόπο ζωής τους, μεταφέροντάς τους τις τεχνικές γνώσεις που απέκτησε στο εξωτερικό για τη δημιουργία νέων λειτουργικών χώρων. Παράλληλα, δοκιμάζει λύσεις και δίνει νέες χρήσεις σε υλικά που πάντα υπήρχαν. Καταφέρνει έτσι λοιπόν να κερδίσει την εμπιστοσύνη και το σεβασμό των κατοίκων. Είναι απλές, αλλά εξαιρετικά έξυπνες σχεδιαστικές λύσεις που λαμβάνουν υπόψη το τοπικό κλίμα και τις δυνατότητες του.

10

4.2 Diébédo Francis Kéré | Αφετηρία της Αρχιτεκτονικής του πορείας Ο Kéré προωθεί την μοντέρνα και παράλληλα βιώσιμη αρχιτεκτονική στην Αφρική, υιοθετώντας την τεχνολογία των αναπτυγμένων χωρών, απλοποιώντας την και προσαρμόζοντάς την στο κλίμα και τα υλικά της περιοχής του. Η έλλειψη χρημάτων τον οδήγησε να κινητοποιήσει τους κατοίκους της περιοχής να συμμετέχουν ενεργά στην διαδικασία της κατασκευής, μερικοί από τους οποίους είχαν ήδη τεχνικές γνώσεις, ενώ άλλους χρειάστηκε να τους εκπαιδεύσει. Έτσι, με τον καιρό και μέσω της βιωματικής διαδικασίας του «κτίζειν», οι κάτοικοι οικειοποιήθηκαν τον χώρο, τον ένιωθαν δικό τους, ήταν περήφανοι για το έργο τους και το εκτίμησαν και το προστάτευσαν ακόμα περισσότερο. Αυτό που κάνει τα έργα του Kéré να ξεχωρίζουν, είναι η απλότητα και η ταπεινοφροσύνη τους. Τα πιο γνωστά έργα του κατασκευάστηκαν σε απομακρυσμένα μέρη, όπου τα διαθέσιμα τοπικά υλικά είναι λιγοστά και το εργατικό δυναμικό αποτελείται από τους ίδιους τους κατοίκους, χρησιμοποιώντας τοπικούς πόρους και τεχνικές.

11

5. Αφρική|

5.1 Αφρική | Σύγχρονη Αφρικανική Αρχιτεκτονική Προκειμένου να κατανοήσουμε καλύτερα το έργο του, δεδομένου ότι τα περισσότερα κτίρια που σχεδιάζει βρίσκονται στην Αφρική, και πιο συγκεκριμένα στην Burkina Faso, κρίθηκε αναγκαίο να μελετήσουμε την παραδοσιακή αφρικανική αρχιτεκτονική καθώς και τις κλιματικές συνθήκες που επικρατούν στην περιοχή αυτή. Όπως και άλλες πτυχές του πολιτισμού της Αφρικής , η αρχιτεκτονική της είναι πολύ διαφορετική από αυτή των δυτικών χωρών της Ευρώπης και της Αμερικής. Σε όλη την ιστορία της Αφρικής , οι Αφρικανοί έχουν αναπτύξει τις δικές τους τοπικές αρχιτεκτονικές παραδόσεις. Σε ορισμένες περιοχές έχει επηρεαστεί από εξωτερικούς πολιτισμούς, προσαρμόζοντας ξενόφερτα στοιχεία σύμφωνα με τους διαθέσιμους πόρους. 1 Η δυτική αρχιτεκτονική έχει επηρεάσει τις παράκτιες περιοχές από τα τέλη του 15ου αιώνα και τώρα αποτελεί σημαντική πηγή έμπνευσης για πολλά μεγαλύτερα κτίρια, ιδιαίτερα στις μεγάλες πόλεις. 2 Σε πολλές περιπτώσεις αντιγράφουν δυτικά πρότυπα κατασκευής, χωρίς να γνωρίζουν ούτε την ιστορία τους, αλλά ούτε και τον τρόπο να τα κάνουν σωστά. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα, να κατασκευάζονται κτίρια, τα οποία απαιτούν ηλεκτρική ενέργεια προκειμένου να λειτουργήσουν. Αυτό αποτελεί λάθος λύση δεδομένου ότι η Αφρική αποτελείται από πολύ φτωχές χώρες. Τις επιρροές αυτές της Δύσεις, τις συναντάμε περισσότερο στις μεγάλες πόλεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η πρωτεύουσα της χώρας του Kéré, Burkina Faso, η Ouagadougou, όπου η κυβέρνηση γκρεμίζει τα υπάρχοντα παραδοσιακά κτίρια και τα αντικαθιστά με μοντέρνα μοντέλα της Δύσης. 3 Για παράδειγμα, παρατηρούμε κτίρια με σκεπές επηρεασμένες από την Κινέζικη Αρχιτεκτονική.

Κτίρια στην Αφρική επηρεασμένα από την Δύση Πηγή εικόνων: Design Indaba. “Francis Kéré: African Architecture Should Stop Copying the West.” YouTube, 1 Nov. 2011, www.youtube.com/watch?v=jAHeoh4TuCM. 1,2. Wikipedia Contributors. “Architecture of Africa.” Wikipedia, Wikimedia Foundation, 8 Sept. 2019, en.wikipedia.org/wiki/Architecture_of_Africa.

3. Design Indaba. “Francis Kéré: African Architecture Should Stop Copying the West.” YouTube, 1 Nov. 2011, www.youtube.com/watch?v=jAHeoh4TuCM.

13

5.2 Αφρική | Παραδοσιακή Αφρικανική Αρχιτεκτονική Σε μικρότερες πόλεις και χωριά, συναντάμε τελείως διαφορετικά κτίρια. Λόγω του χαμηλού εισοδήματος, οι άνθρωποι χτίζουν τα σπίτια τους μόνοι τους, αντιγράφοντας ένα γειτονικό. Έτσι, χτίζονται παραδοσιακά καλύβες από λάσπη και κατοικίες με θόλο. Τα σπίτια τις περισσότερες φορές είναι κυκλικά, αφού έχουν κάποια πλεονεκτήματα που εξυπηρετούν τους κατοίκους. Αρχικά, απαιτούν σημαντικά λιγότερα υλικά και η κατασκευή τους είναι πιο εύκολη. Επιπλέον, έχουν μεγαλύτερη αντοχή στις δυνάμεις του αέρα και παρέχουν περισσότερο χώρο απ’ ότι ένα ορθογώνιο με την ίδια περίμετρο.4 Ωστόσο, δεν λείπουν και οι ορθοκανονικές κατόψεις. Παράλληλα, δεν έχουν πολλές απαιτήσεις. Σύμφωνα με τον Kéré, αν χτίσεις έναν τοίχο, ο οποίος είναι ίσιος και ικανός να αντέξει στην περίοδο των βροχών, οι άνθρωποι είναι χαρούμενοι. 5 Ξεκινούν να χτίζουν με σκοπό να προστατέψουν τα κτίριά τους από την βροχή. Επιπλέον, σε αγροτικές περιοχές και χωριά, δεν υπάρχει πολεοδομική οργάνωση. Η αφρικανική αρχιτεκτονική χρησιμοποιεί μια ευρεία γκάμα υλικών, όπως αχυρόχωμα, ξύλο, λάσπη, πλίνθους, χώμα και πέτρα. Αυτές οι προτιμήσεις υλικών διαφέρουν ανά περιοχή. 6 Επικαλύπτουν τους τοίχους των κτιρίων τους με χρώμα που βρίσκουν στην φύση. Ωστόσο, κάθε χρώμα είναι σε περιορισμένη ποσότητα στην φύση, γι’ αυτό και βλέπουμε σπίτια σε διάφορες αποχρώσεις. Το χρώμα εξαφανίζεται βέβαια μετά το πέρας των βροχοπτώσεων. 7 Στις θερμές χώρες, η επίδραση του κλίματος στην αρχιτεκτονική μορφή παρατηρείται από μια μεγάλη ποικιλία σχεδιαστικών τακτικών, προσαρμοσμένες στους κλιματικούς περιορισμούς. Για παράδειγμα, υπάρχει μείωση του μεγέθους των ανοιγμάτων για προστασία από την αντανάκλαση και τη ζέστη του ήλιου. Με τον ίδιο τρόπο, η κλίση της οροφής σχετίζεται άμεσα με τον ρυθμό βροχόπτωσης. Στην Αίγυπτο οι στέγες είναι επίπεδες, ενώ στις τροπικές χώρες οι στέγες είναι απότομες για να προστατεύονται από τις καταρρακτώδεις βροχές.

Αρχιτεκτονική στις αγροτικές περιοχές Πηγή εικόνων: Design Indaba. “Francis Kéré: African Architecture Should Stop Copying the West.” YouTube, 1 Nov. 2011, www.youtube.com/watch?v=jAHeoh4TuCM. 4. Home Team History. “The Ingenuity of Traditional African Architecture.”

YouTube, 19 Apr. 2020, www.youtube.com/watch?v=Uj1OIaB7Viw. 6. Wikipedia Contributors. “Architecture of Africa.” Wikipedia, Wikimedia Foundation, 8 Sept.

2019, en.wikipedia.org/wiki/Architecture_of_Africa.

5,7. “Design Indaba. “Francis Kéré: African Architecture Should Stop Copying the West.”

YouTube, 1 Nov. 2011, www.youtube.com/watch?v=jAHeoh4TuCM.

5.2 Αφρική | Παραδοσιακή Αφρικανική Αρχιτεκτονική Η παραδοσιακή αρχιτεκτονική στη Μπουρκίνα Φάσο, χαρακτηρίζεται από τη βελτιστοποιημένη χρήση τοπικών υλικών, δηλαδή ξύλου, χώματος και φυτικών ινών.8 Η σκιά μπορεί να παρέχεται από αρχιτεκτονικές κατασκευές όπως βενετσιάνικα στόρια, brise-soleil και μουχαραμπιέ (moucharabieh), που είναι διάτρητα στοιχεία στις όψεις των κτιρίων, που εξυπηρετούν στην σκίαση και την προστασία των ανοιγμάτων. Στη Μπουρκίνα Φάσο, οι παραδοσιακές κατοικίες είναι στρογγυλού τύπου Mossi. Έχουν την ιδιαιτερότητα να κλείνονται στον εαυτό τους και να προστατεύουν μια ιδιωτική αυλή. Γενικά έχουν μία ή δύο εισόδους και η θέση τους καθορίζεται ανάλογα με τους ανέμους που επικρατούν. Όσον αφορά την στέγη, τα παραδοσιακά σπίτια έχουν κωνική αχυροσκεπή που προστατεύει από τη βροχή και επιτρέπει την κυκλοφορία του αέρα. Εάν η θερμοκρασία του εξωτερικού αέρα είναι υψηλότερη από την εσωτερική θερμοκρασία, η εξωτερική επιφάνεια της οροφής που εκτίθεται στον ήλιο θερμαίνεται, απορροφά την ακτινοβολία. Η οροφή μεταδίδει στη συνέχεια αυτή τη θερμότητα στην εσωτερική επιφάνεια, όπου αυξάνει την θερμοκρασία του αέρα που έρχεται σε επαφή μαζί της μέσω της αγωγιμότητας του υλικού. Έτσι, επηρεάζειi την θερμική άνεση στο εσωτερικό της κατασκευής. Επομένως, πρωταρχική σημασία έχουν η ανακλαστικότητα της εξωτερικής επιφάνειας της οροφής και η θερμική αγωγιμότητα των υλικών της. 9

Βrise-soleil

Μoucharabieh

Πηγή εικόνας: “Kéré | Work.”, www.kerearchitecture.com/work /building/goethe-institut-dakar

Πηγή εικόνας:“Moucharabieh.”

Wikipedia, 21 July 2022, fr.wikipedia.org/wiki/Mouchara bieh.

8. Elphège Boulbin. HASSAN FATHY ET FRANCIS KÉRÉ: ARCHITECTURE DE TERRE CRUE, ENTRE MODERNITÉ ET TRADITION EN AFRIQUE. Ερευνητική Εργασία. σελ.82 9.Ό.π. σελ.83

15

6. Burkina Faso

6.1 Burkina Faso | Κλιματολογικές συνθήκες Δεδομένης της ανεξέλεγκτης φτώχειας, των πενιχρών πόρων και της βίαιης ζέστης η Burkina Faso, πολλαπλασιάζει τις προκλήσεις για κάθε αρχιτέκτονα που θέλει να σχεδιάσει στην περιοχή. Το κλίμα στην περιοχή μελέτης είναι τροπικό. Έχουμε, δηλαδή, βροχές τους καλοκαιρινούς μήνες λόγω του αφρικανικού μουσώνα και ξηρούς χειμώνες. Οι θερμοκρασίες είναι υψηλές καθ’ όλη την διάρκεια του έτους. Τον χειμώνα, ο αέρας είναι ξηρός λόγω της επικράτησης των βορειοανατολικών ανέμων και οι θερμοκρασίες κυμαίνονται από 30 έως 33 βαθμούς κελσίου, ή και υψηλότερες, σύμφωνα με τα μετεωρολογικά δεδομένα της περιοχής. Ο άνεμος που επικρατεί ονομάζεται Harmattan. Το όνομα προέρχεται ή σχετίζεται από την λέξη haramata της γλώσσας Γκα. 2 Φυσά από τα βορειοανατολικά και είναι σε θέση να σηκώσει σκόνη, κάνοντας τον ουρανό υπόλευκο, αλλά μπορεί επίσης να προκαλέσει ισχυρές αμμοθύελλες. Καταιγίδες μπορεί επίσης να εμφανιστούν την άνοιξη, λόγω της σύγκρουσης με υγρές αέριες μάζες που προέρχονται από τον ωκεανό και προχωρούν προς το εσωτερικό. Από τον Φεβρουάριο, επικρατεί καύσωνας στην περιοχή. Μέχρι και τον Μάιο, παρατηρούμε θερμοκρασίες μέχρι και 40-42° C. Ωστόσο, έχουν καταγραφεί και ακραία υψηλές θερμοκρασίες, περίπου 47-48° C.

2.“Harmattan.” Wikipedia, 8 Jan. 2021, en.wikipedia.org/wiki/Harmattan.

17

6.1 Burkina Faso | Κλιματολογικές συνθήκες Τον Μάιο και τον Ιούνιο, παρατηρούνται οι πρώτες σημαντικές βροχές, οι οποίες, μπορεί να συνοδεύονται από ανεμοστρόβιλους. Μεταξύ Ιουλίου και Σεπτεμβρίου, όταν ο Μουσώνας είναι στην κορύφωσή του, η θερμοκρασία πέφτει, αλλά τα υψηλά επίπεδα υγρασίας κάνουν την ατμόσφαιρα αποπνικτική. Στο διάστημα μεταξύ Οκτωβρίου και Νοεμβρίου, οι θερμοκρασίες αυξάνονται ξανά. Το κλίμα της Μπουρκίνα Φάσο, ευνοεί την ύπαρξη εντόμων στην περιοχή, όπως ακρίδες και γρύλους, καθιστώντας τις καλλιέργειες των ντόπιων ευάλωτες, καταστρέφοντας και αναστέλλοντας περαιτέρω την παραγωγή τροφίμων. Αυτό, έχει συνέπειες και στην οικονομία της χώρας, αφού για το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού η γεωργία είναι η κύρια πηγή εισοδήματος. Λόγω της ευπάθειας της γεωργίας, όλο και περισσότερες οικογένειες αναγκάζονται να αναζητήσουν άλλες πηγές, μη γεωργικού εισοδήματος, πράγμα που συχνά οδηγεί στην μετανάστευση εκτός της περιφερειακής τους ζώνης, προκειμένου να βρουν εργασία.

Πηγή Μετεωρολογικών Δεδομένων: “Burkina Faso Climate: Average Weather, Temperature, Precipitation, Best Time.” Www.climatestotravel.com, www.climatestotravel.com/climate/burkina-faso.

18

6.2 Burkina Faso | Τόπος και υλικά Το μεγαλύτερο μέρος της περιοχής αποτελείται από αγροκτήματα, διάσπαρτα στην Σαβάνα, περιτριγυρισμένα από γεωργική γη. Τα σπίτια είναι κτισμένα σύμφωνα με τον παραδοσιακό τρόπο δόμησης. Χρησιμοποιούν τούβλα από λάσπη και τα καλύπτουν με αχυροσκεπές. Σχεδόν όλα τα σχολεία στην Burkina Faso κατασκευάζονται με τσιμεντόλιθους. Πέρα του γεγονότος ότι είναι εισαγόμενο, άρα πολύ ακριβό, και απαιτεί πολύ ηλεκτρική ενέργεια, δεν είναι κατάλληλο για το θερμό κλίμα της περιοχής καθώς η κατασκευή απορροφά θερμότητα και κάνει το εσωτερικό αφόρητα ζεστό. 1

1.Borka, Max. “TEACHING CHANGE (1): BURKINA FASO / DIEBEDO FRANCIS KERE: GANO & DANO SCHOOLS – BUILDING COMMUNITY PRIDE and COLLECTIVITY.” Www.linkedin.com, 20 Jan. 2019, www.linkedin.com/pulse/teaching-change-1-burkina-faso-diebedofrancis-kere-gano-max-borka/.

19

Πηγή εικόνων: .Francis Kéré (2016), Radically Simple. Hatje Cantz A.M

20

7. Ανάλυση Εργου

7.1 Φιλοσοφικό πλαίσιο Να είναι κανείς άνθρωπος σημαίνει να είναι πάνω στην γη ως θνητός: σημαίνει να κατοικεί.1 Σε πολλές περιοχές του πλανήτη μας, το κατοικείν δεν είναι δεδομένο. Πιο συγκεκριμένα, στην Burkina Faso, από όπου και ξεκίνησε το έργο του ο Francis Kéré, οι άνθρωποι ζουν σε άθλιες συνθήκες, τόσο λόγω έλλειψης πόρων, όσο και λόγω ελλιπούς τεχνογνωσίας. Υποβιβάζεται δηλαδή, σε αυτή την περιοχή η έννοια του κατοικείν ακριβώς επειδή δεν είναι σε θέση ο άνθρωπος να κατοικήσει τον τόπο του και τα κτίσματα του αξιοπρεπώς. Ο Kéré, μέσα από το έργο του δεν προάγει απλώς το κτίζειν, αντίθετα προσπαθεί να επαναπροσδιορίσει την συσχέτιση του ανθρώπου με τον χώρο. Όπως υποστηρίζει και ο Martin Heidegger στο έργο του «Κτίζειν, Κατοικείν, Σκέπτεσθαι», «όταν ομιλούμε περί ανθρώπου και χώρου, τούτο ακούγεται ως εάν ο άνθρωπος βρισκόταν στη μια μεριά και ο χώρος στην άλλη. Αλλά ο χώρος δεν είναι για τον άνθρωπο κάτι το οποίο βρίσκεται απέναντι του. Δεν είναι ούτε εξωτερικό αντικείμενο ούτε εσωτερικό βίωμα. Δεν υπάρχουν άνθρωποι και επιπλέον ο χώρος». 2 Ακριβώς αυτή την συσχέτιση μεταξύ χώρου και ανθρώπου «ψάχνει» ο αρχιτέκτονας. Πέρα του ότι εντάσσει τον άνθρωπο στην παραγωγική διαδικασία του οικοδομήματος, ο Kéré, σχεδιάζει χώρους φιλικούς ως προς τους ανθρώπους που πρόκειται να τους αξιοποιήσουν.

1. Martin Haidegger (2008), Κτίζειν,Κατοικείν, Σκέπτεσθαι, Εκδόσεις Πλέθρον, σελ.33 2. Ό.π. σελ.59

22

Μελετώντας το έργο του Kéré, παρατηρούμε ότι υπάρχουν κάποιες βασικές αρχές ως προς τον τρόπο που σχεδιάζει και κατασκευάζει τα κτίρια του. Αρχικά, προωθεί μια αρχιτεκτονική που προάγει την ισότητα. Όπως αναφέρει και ο ίδιος στις δηλώσεις του μετά την κατάκτηση του βραβείου Pritzker, «Δεν πρέπει να σπαταλά κανείς υλικό επειδή απλά έχει την δυνατότητα, επειδή είναι πλούσιος. Δεν είναι λόγος η φτώχεια να μην προσπαθεί κανείς να δημιουργήσει ποιότητα. Όλοι αξίζουν την ποιότητα, όλοι αξίζουν την πολυτέλεια και όλοι αξίζουν την άνεση», 1 αναφερόμενος σε κατοίκους τριτοκοσμικών χωρών της Αφρικής. Για την αρχιτεκτονική του, είναι επιτακτική ανάγκη όλα τα μέλη να αισθάνονται ότι συμμετέχουν στη διαδικασία, να συμβάλλουν με τις γνώσεις που κατέχουν και να δημιουργούν ένα τελικό προϊόν που να νιώθουν ότι ανήκει σε όλους. 2 Ένας άλλος παράγοντας που επηρεάζει τον σχεδιασμό του είναι οι τοπικές ιδιαιτερότητες και οι παραδόσεις. Χρησιμοποιεί τοπικά υλικά, και ενδιαφέρεται να ενισχύσει τις γνώσεις των ντόπιων πάνω στην κατασκευή. Τα κτίριά του απαιτούν ελάχιστους ενεργειακούς πόρους προκειμένου να παρέχουν συνθήκες άνεσης στους χρήστες τους.

1. Carponen, Claire. “5 Principles of Great Architecture – according to Pritzker Prize-Winner Francis Kéré - the Spaces.” The Spaces, 6 Apr. 2022, https://thespaces.com/francis-kere-pritzker/?fbclid=IwAR1uiuRKwel0sdnL O243W5LDkbevtIiYxbnATJ323n2DhNBqKkIhXAz51fo 2. Souza, Eduardo. “Francis Kéré: “I Draw on Paper, but I Prefer to Draw on the Ground.”” ArchDaily, 27 Sept. 2018, www.archdaily.com/902776/francis-kere-i-draw-on-paper-but-i-prefer-to -draw-on-the-ground.

23

Πηγή εικόνας: . Francis Kéré (2016), Radically Simple. Hatje Cantz A.M

24

7.2 Ανάλυση Εργου | Εκπαιδευτικά Κτίρια Προκειμένου να αναλύσουμε το έργο του αρχιτέκτονα, έγινε μια κατηγοριοποίηση των κτιρίων του με βάση την λειτουργία τους. Έτσι, κατηγοριοποιήσαμε τα κτίρια σε εκπαιδευτικά, όπως σχολεία και πανεπιστήμια, κτίρια συγκέντρωσης και διοίκησης, όπως μουσεία και κτίρια εθνοσυνέλευσης, και τέλος σε κοινωφελή κτίρια, όπως νοσοκομεία και ορφανοτροφεία. Αρχικά, θα ασχοληθούμε με τα εκπαιδευτικά κτίρια που σχεδίασε, τα οποία παρατίθενται συγκεντρωτικά στον παρακάτω πίνακα με χρονολογική σειρά.

25

7.2.1 Δημοτικό Σχολείο στο Γκάντο, 2001 (Gando Primary School) Παράμετροι σχεδιασμού Το πρώτο του έργο αποτέλεσε το δημοτικό σχολείο στο Gando της Burkina Faso, το χωριό στο οποίο μεγάλωσε, που απέχει 200 χιλιόμετρα από την πρωτεύουσα Ouagadougou και έχει 3.000 χιλιάδες κατοίκους, οι οποίοι εξακολουθούν να ζουν μέχρι και σήμερα χωρίς ηλεκτρισμό και ύδρευση. Ο Francis Kéré είχε να αντιμετωπίσει δύο από τα βασικά προβλήματα των εκπαιδευτικών κτιρίων της περιοχής, τον κακό φωτισμό και αερισμό. Στο έργο του προσπαθεί να λύσει τα προβλήματα αυτά, ενώ παράλληλα έχει να διαχειριστεί παραμέτρους όπως το κόστος, το κλίμα και την διαθεσιμότητα των πόρων. Γι’ αυτό και χρησιμοποιεί τον πηλό, ο οποίος υπάρχει σε αφθονία στην περιοχή και χρησιμοποιείται παραδοσιακά στην κατασκευή σπιτιών. Για την κατασκευή του αξιοποιήθηκε όλο το εργατικό δυναμικό της περιοχής και οι ήδη υπάρχοντες πόροι. Με απλές αλλά έξυπνες λύσεις προσφέρει δυνατότητες στις μελλοντικές γενιές για εκπαίδευση, σε ένα χωριό με μακροχρόνια προβλήματα αναλφαβητισμού. Το έργο, πέρα από τα κτίρια που στεγάζουν τις αίθουσες διδασκαλίας, συμπεριλαμβάνει και ένα συγκρότημα κατοικιών για τους δασκάλους, προκειμένου να τους παρέχει όλα τα απαραίτητα εφόδια τόσο για τους ίδιους όσο και για τις οικογένειες τους, για να έρθουν να διδάξουν στο χωριό. Το σχολικό συγκρότημα αποτελείται από τρεις πανομοιότυπους ορθογώνιους όγκους, διαχωρισμένους μεταξύ τους, στους οποίους τοποθετούνται οι αίθουσες διδασκαλίας. Το κτίριο στεγάζεται από μια μεταλλική οροφή που διατρέχει και τους τρεις όγκους. Τα κενά που δημιουργούνται μεταξύ των ορθογωνίων, δημιουργούν υπαίθριους στεγασμένους χώρους συγκέντρωσης των μαθητών. Ο αρχιτέκτονας, δεν δημιουργεί ειδικό χώρο εισόδου, παρά κατευθύνει τον επισκέπτη στο κτίριο μέσω μιας μεγάλης αυλής.

Πηγή εικόνων: “Kéré | Home.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com.

26

Κατασκευαστική δομή Οι αίθουσες διδασκαλίας είναι κατασκευασμένες από πήλινα τούβλα, συνδεδεμένα με χωμάτινο κονίαμα μεταξύ τους.1 O Kéré χρησιμοποιεί ένα σύστημα ανυψωμένης θεμελίωσης στην κατασκευή. Τα τούβλα είναι κατασκευασμένα από ένα μείγμα αργίλου και τσιμέντου προκειμένου να έχουν στατική επάρκεια. Πέρα του ότι είναι εύκολη η παραγωγή τους, παρέχουν και θερμική προστασία από το ζεστό κλίμα της περιοχής. Ωστόσο, χρειάζονται προστασία από την βροχή, γι’ αυτό και τοποθετείται μια προεξέχουσα μεταλλική οροφή κατά μήκος των κτιρίων και σε απόσταση από αυτά. Τα υποστυλώματα είναι και αυτά από τούβλα και συγκρατούν τα περιμετρικά δοκάρια από σκυρόδεμα. Στις οροφές των κτιρίων χρησιμοποιεί τούβλα ενισχυμένα με μεταλλικά στοιχεία και δοκάρια από σκυρόδεμα. Στην Μπουρκίνα Φάσο, οι κυματοειδείς μεταλλικές στέγες είναι μια δημοφιλής λύση, αν και απορροφούν το άμεσο ηλιακό φως και υπερθερμαίνουν το εσωτερικό των κτιρίων. Ο σχεδιασμός του Kere λύνει το πρόβλημα αυτό ανασηκώνοντας την οροφή του δημοτικού σχολείου στο Gando πάνω από την οροφή των τριών ανεξάρτητων όγκων που στεγάζουν τον εσωτερικό χώρο των αιθουσών διδασκαλίας. 1 Έτσι, ο αέρας κινείται στο κενό μεταξύ των 2 οροφών και δεν υπερθερμαίνεται η κατασκευή.

Πηγή: “Kéré | Home.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com.

27 1.“Kéré | Home.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com.

Βιοκλιματικά Στοιχεία Οι όψεις έχουν προσανατολισμό βορρά- νότου. Γι’ αυτό και ο αρχιτέκτονας επιλέγει να δημιουργήσει στενά ανοίγματα, στα οποία τοποθετεί μεταλλικές περσίδες. Έτσι, επιτρέπει στο φως να εισέλθει στο εσωτερικό της κατασκευής μόνο στο επιθυμητό επίπεδο. Ενδιάμεσα εισάγει μια οροφή από τούβλα, η οποία επιτρέπει τον αερισμό των αιθουσών. Έτσι, ο δροσερός αέρας εισέρχεται από τα περιμετρικά παράθυρα, ενώ ο ζεστός απελευθερώνεται μέσω διατρήσεων της πήλινης οροφής, μειώνοντας έτσι το οικολογικό αποτύπωμα του κτιρίου, καθώς και την ανάγκη του για κλιματισμό. Στην επέκταση του δημοτικού σχολείου παρατηρούμε πολλά κοινά στοιχεία με το αρχικό κτίριο, ως προς την διάταξη των όγκων και των κενών που δημιουργεί μεταξύ αυτών. Είναι κατασκευασμένο από τα ίδια υλικά και ακολουθεί παρόμοιες τεχνικές κατασκευής, αλλά διαθέτει αξιοσημείωτες αναβαθμίσεις, όπως η θολωτή οροφή του. Εδώ, ο αρχιτέκτονας διαφοροποιεί την οροφή και σχεδιάζει ένα ενιαίο τόξο που καλύπτει τις αίθουσες διδασκαλίας. Οι θόλοι από τούβλα βελτιώνουν την εσωτερική χωρική ποιότητα των τάξεων, όχι μόνο οπτικά, αλλά και από άποψη θερμικής άνεσης, επιτρέποντας στον ζεστό αέρα να διαφεύγει προς τα πάνω μέσω των ενσωματωμένων οπών εξαερισμού.

Πηγή εικόνων: “Kéré | Home.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com.

28

Για το έργο του αυτό ο Kéré, κέρδισε το βραβείο Aga Khan for Architecture το 2004. Το βραβείο αυτό απονέμεται κάθε τρία χρόνια σε έργα που θέτουν νέα πρότυπα στην αρχιτεκτονική, στις πρακτικές σχεδιασμού, την διατήρηση της ιστορίας και την αρχιτεκτονική τοπίου. 1 Το συγκεκριμένο βραβείο, επιδιώκει να εντοπίσει και να ενθαρρύνει την οικοδόμηση ιδεών που αντιμετωπίζουν με επιτυχία τις ανάγκες και τις φιλοδοξίες των μουσουλμανικών κοινωνιών σε όλο τον κόσμο. Σε αντίθεση με τα συμβατικά βραβεία που επικροτούν τα επιτεύγματα μεμονωμένων αρχιτεκτόνων, το βραβείο Aga Khan επιλέγει έργα που βελτιώνουν την ποιότητα ζωής και αναγνωρίζει όλους όσους έχουν ρόλο στην υλοποίησή τους. Η αρχιτεκτονική θεωρείται ως μια συλλογική προσπάθεια στην οποία οι αρχιτέκτονες παίζουν σημαντικό ρόλο. 2 Το έργο αυτό του Kéré ξεχώρισε για την αρχιτεκτονική του σαφήνεια και κομψότητα, την οποία πέτυχε χρησιμοποιώντας τα πιο ταπεινά μέσα και υλικά. Στο πρώτο του αυτό έργο, οι παραδοσιακές οικοδομικές τεχνικές και οι σύγχρονες μέθοδοι μηχανικής συνδυάστηκαν για να παραχθεί η καλύτερη ποιοτική λύση κτιρίου, ενώ απλοποιήθηκε η κατασκευή και η μελλοντική συντήρηση. Η επιτυχία του έργου μπορεί να αποδοθεί στην στενή συμμετοχή του τοπικού πληθυσμού στην διαδικασία της κατασκευής. Με την υποστήριξη της κοινότητας, καθώς και με τα κεφάλαια που συγκεντρώθηκαν μέσω του Kéré Foundation e.V., ο Kéré κατάφερε να πραγματοποιήσει το πρώτο του κτίριο.1

Πηγή: “Kéré | Home.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com.

1.“Aga Khan Award for Architecture | Aga Khan Development Network.” Akdn.org, 2019, www.akdn.org/architecture.

2. “Aga Khan Award for Architecture.” Wikipedia, 1 Aug. 2022, en.wikipedia.org/wiki/Aga_Khan_Award_for_Architecture.

3“Kéré | Home.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com.

29

7.2.2 Σχολείο Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης στο Ντάνο, 2007 (Dano Secondary School) Παράμετροι σχεδιασμού Το σχολείο αποτελείται από τρεις αίθουσες διδασκαλίας, μια αίθουσα υπολογιστών, χώρο γραφείου και ένα σκιερό ημιυπαίθριο κυκλικό καθιστικό που βρίσκεται υποβαθμισμένο από το επίπεδο του εδάφους για να φιλοξενεί πιο άτυπες συνεδρίες μάθησης. Κατασκευαστική Δομή Το κτίριο είναι κατασκευασμένο από πέτρα λατερίτη. Ο λατερίτης λίθος που χρησιμοποιείται για το κύριο σώμα του κτιρίου είναι άφθονος και διαθέσιμος στην περιοχή και προσδίδει στους τοίχους το ιδιαίτερο αυτό κοκκινωπό χρώμα τους. Για την κάλυψη της κατασκευής, ο αρχιτέκτονας χρησιμοποιεί και σε αυτό το έργο μεταλλικό στέγαστρο. Μια κομψή κατασκευή από δοκάρια οπλισμένου σκυροδέματος στη στέψη των κτιριακών όγκων τους συνδέει μεταξύ τους δημιουργώντας ταυτόχρονα ενδιάμεσους ημιυπαίθριους χώρους. Στα δοκάρια αυτά στηρίζεται και η κυματοειδής μεταλλική οροφή. Η οροφή αυτή αναδιπλώνεται ρυθμικά μιμούμενη τον κυματισμό των κυμάτων της θάλασσας σε όλο το μήκος του κτιρίου, δίνοντας του μια ιδιαίτερή χάρη, και σε αντιστικτική σχέση (contrappunto) με τους αυστηρούς όγκους από κάτω, καθιστώντας το έτσι, τοπόσημο για την περιοχή. Η μεγάλη προεξοχή του, σε συνδυασμό με τον προσανατολισμό ανατολής-δύσης του κτιρίου, συμβάλλει στη μείωση της επίδρασης του άμεσου ηλιακού φωτός. Μεταξύ της μεταλλική οροφής και του κτιριακού όγκου, τοποθετεί κυρτά γύψινα καλούπια, τα οποία ακολουθούν τον ρυθμό του στεγάστρου. Οι καμάρες αυτές κρέμονται πάνω από τις τάξεις και θυμίζουν ύφασμα. Πηγή εικόνων:“Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/building/dano-secondary-school.

30

Πηγή εικόνων:“Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/building/dano-secondary-school.

31

Βιοκλιματικά Στοιχεία Το κτίριο σχεδιάστηκε εξαρχής με στόχο να γίνει περιβαλλοντικά βιώσιμο και κατάλληλο για τις ιδιαίτερες κλιματικές συνθήκες του τόπου. Ο λατερίτης, είναι μια εξαιρετική πηγή αξιοποίησης της θερμικής μάζας του εξωτερικού περιβλήματος του κτιρίου, βοηθώντας στην απορρόφηση της θερμότητας του περιβάλλοντος μέσα στο κτίριο. Οι κυρτές γύψινες καμάρες, διαχέουν το έμμεσο ηλιακό φως και κάνουν τον χώρο πιο φωτεινό χωρίς να αυξάνουν την θερμοκρασία του. Παράλληλα, ο αρχιτέκτονας αφήνει μικρά κενά μεταξύ των αρθρωτών στοιχείων γύψου, επιτρέποντας στον ζεστό αέρα να κινείται προς τα πάνω.

Η κατασκευή του Δευτεροβάθμιου Σχολείου του Dano, πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με νέους που εκπαιδεύτηκαν σε προηγούμενα έργα του Kéré στην περιοχή. Μέσω αυτού του μοντέλου εργασίας, το τοπικό εργατικό δυναμικό κέρδισε όχι μόνο μια νέα εκτίμηση των παραδοσιακών δομικών υλικών, αλλά και περαιτέρω εμπειρία, κατάρτιση και εκπαίδευση.

Πηγή εικόνων:“Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/building/dano-secondary-school.

32

7.2.3 Λύκειο Σόρζ στο Γκάντο, 2016 (Lycée Schorge)

Παράμετροι σχεδιασμού Τοποθετημένο σε μια επίπεδη λωρίδα γης, το σχολείο αποτελείται από εννέα ευδιάκριτους ορθογώνιους όγκους, διατεταγμένους ακτινωτά γύρω από μια αυλή. Εμπνευσμένο από τα παραδοσιακά χωριά, το σχέδιο, προστατεύει τον υπαίθριο χώρο συγκέντρωσης από τον άνεμο και την σκόνη, ενώ παρέχει παράλληλα μια αίσθηση ιδιωτικότητας. Οι επιμέρους ενότητες, κάθε μια 275 τ.μ., στεγάζουν αίθουσες διδασκαλίας, γραφεία και μια οδοντιατρική κλινική.

Κατασκευαστική Δομή Οι τοίχοι του σχολείου είναι κατασκευασμένοι από κόκκινους ωμόπλινθους από λατερίτη (red-hued bricks made of laterite). Σύμφωνα με τον ίδιο, το υλικό αυτό έχει υψηλή θερμική μάζα, όμορφο χρώμα και ανάγλυφη επιφάνεια. Ο εξωτερικός χώρος του κτιρίου, περιβάλλεται από μια κατασκευή σκίασης από κλαδιά ευκαλύπτου. Ο Kéré, ήθελε να δώσει στο υλικό αυτό, που μέχρι πρότινος το χρησιμοποιούσαν για σκαλωσιές ή και για το στρώσιμο μονοπατιών μια νέα χρήση και δυνατότητα εφαρμογής. Η τελική οροφή του κτιρίου, καλύπτεται από φύλλα κυματοειδούς λαμαρίνας από χάλυβα. Χρησιμοποιώντας μεταλλικά δοκάρια, τα οποία στηρίζονται στην τοιχοποιία, ύψωσε και πάλι την οροφή ψηλότερα από το περίβλημα του κτιρίου. Σε αυτό το έργο του χρησιμοποιεί για πρώτη φορά γωνιακούς πύργους από οπλισμένο σκυρόδεμα, οι οποίοι προεξέχουν από την οροφή.

Πηγή εικόνων: “Kéré | Home.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com.

33

Πηγή εικόνων: “Kéré | Home.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com.

34

Βιοκλιματικά Στοιχεία Στις προσόψεις του κτιρίου, δημιουργεί μεγάλα κατακόρυφα ανοίγματα, εκατέρωθεν των τοιχοποιιών, στα οποία τοποθετεί κουφώματα. Τα κουφώματα αυτά, δεν καλύπτονται με τζάμι, αλλά με πολύχρωμα μεταλλικά παντζούρια. Οι προσόψεις αυτές συμβάλλουν στον φυσικό δροσισμό του χώρου, εμποδίζουν τις ηλιακές ακτίνες να εισέλθουν στο εσωτερικό του κτιρίου και να το υπερθερμάνουν, ενώ παράλληλα φωτίζουν τον χώρο. Στα κουφώματα αυτά ενσωματώνονται ξύλινα παγκάκια και έτσι δημιουργείται ένα ενιαίο γραμμικό σύνολο. Η κίνησή του να υψώσει την μεταλλική οροφή αποσκοπεί και σε αυτό το έργο στην διαφυγή του ζεστού αέρα από το εσωτερικό, ενώ ταυτόχρονα, οι ηλιακές ακτίνες δεν έρχονται σε επαφή με την τοιχοποιία, οπότε αυτή δεν υπερθερμαίνεται. Για να βελτιώσει περαιτέρω το κλίμα των εσωτερικών χώρων προσθέτει μια σειρά από γωνιακούς πύργους, που φτάνουν σε ύψος 2 μέτρων πάνω από την οροφή του κτιρίου. Με αυτόν τον τρόπο, ο θερμός αέρας διοχετεύεται προς τα πάνω, αερίζοντας έτσι τις αίθουσες. Οι πύργοι αυτοί είναι κατασκευασμένοι από γυψοσανίδα, άχυρο και τσιμεντοκονία. Οι μακριές σχισμές στις επιφάνειες τους επιτρέπουν στις αίθουσες να αερίζονται, διώχνοντας την θερμότητα, ενώ παράλληλα εισάγουν διάχυτο φως στο εσωτερικό τους.

Πηγή: “Kéré | Home.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com.

Παρόλο που ο αρχιτέκτονας δεν έχει τοποθετήσει κάποιο μηχανικό σύστημα παραγωγής βιώσιμης ενέργειας, ο τρόπος με τον οποίο έχει χειριστεί τα διάφορα επιμέρους στοιχεία καθιστά το κτίριο βιοκλιματικό, αφού χρειάζεται μηδενική ενέργεια για τον φυσικό δροσισμό και τον αερισμό του.

35

Ο Kéré σχεδίασε τα έπιπλα με ντόπιους τεχνίτες. Κατασκευάστηκαν εκατοντάδες καρέκλες και γραφεία, χρησιμοποιώντας υπάρχοντα δομικά υλικά, όπως κόντρα πλακέ θαλάσσης και μέταλλο. Από κάθε άποψη, το σχολείο έχει ένα ισχυρό αντίκτυπο. Η εγκατάσταση είναι αγαπητή από τους μαθητές, οι οποίοι τείνουν να παραμένουν σε αυτό ακόμα και μετά το πέρας των μαθημάτων τους. Η σύγκριση με τα υπόλοιπα σχολεία της περιοχής είναι σχεδόν ανύπαρκτη. Ο ίδιος ο Kéré, που θυμάται τον εαυτό του να κάθεται σε στενές και σκοτεινές αίθουσες, βρίσκει λύσεις έτσι ώστε να κάνει το περιβάλλον αγαπητό για τους χρήστες του. Παράλληλα το αντίκτυπο που έχει για το περιβάλλον είναι αξιοσημείωτο.

Πηγή εικόνων: “Kéré | Home.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com.

36

7.2.4 Ινστιτούτο Τεχνολογίας στην Μπουρκίνα, 2020 (Burkina Institute of Technology) Παράμετροι σχεδιασμού Μετά από μια επιτυχημένη συνεργασία με το αρχιτεκτονικό γραφείο Kéré Architecture για την κατασκευή του δευτεροβάθμιου σχολείου Lycée Schorge, το Ινστιτούτο Stern Stewart αποφάσισε να επεκτείνει την Πανεπιστημιούπολη του με την ανάθεση μιας νέας εγκατάστασης που θα επέτρεπε στους αποφοίτους γυμνασίου να συνεχίσουν την εκπαίδευσή τους. Το Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μπουρκίνα έχει σχεδιαστεί χρησιμοποιώντας ένα σύστημα επαναλαμβανόμενων ενοτήτων, που στεγάζουν αίθουσες διδασκαλίας και βοηθητικές λειτουργίες, τοποθετημένες με τέτοιο τρόπο ώστε να ορίζουν μια ορθογώνια αυλή. Η ορθογώνια διάταξη των ενοτήτων επιτρέπει στην πανεπιστημιούπολη να επεκτείνεται σταδιακά σύμφωνα με τις ανάγκες της. Παράλληλα, με την διάταξη αυτή, δημιουργεί έναν χώρο όπου οι μαθητές μπορούν να χαλαρώσουν και να αλληλοεπιδράσουν μεταξύ τους.

Κατασκευαστική Δομή Oι τοίχοι είναι κατασκευασμένοι από χυμένο τοπικό πηλό, χυτευμένο επί τόπου. Αυτή η καινοτόμος μέθοδος σήμαινε ότι η κατασκευή θα μπορούσε να ολοκληρωθεί μέσα σε ένα σύντομο χρονικό διάστημα, χρησιμοποιώντας τις επιφάνειες μεγάλων τεμαχίων ξυλοτύπων. 1 Πηγή εικόνων: “Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/building/burkina-institute-oftechnology-bit.

1.“Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/building/burkina-institut e-of-technology-bit.

37

Βιοκλιματικά Στοιχεία Αν και οι αίθουσες διδασκαλίας χρειάζονται μηχανικό κλιματισμό λόγω του εξοπλισμού πληροφορικής, οι ογκώδεις πήλινοι τοίχοι συμβάλλουν σημαντικά στη ψύξη των εσωτερικών χώρων. Τα επαναλαμβανόμενα στέγαστρα που τοποθετεί στη οροφή κάθε όγκου, δημιουργούν έναν δυναμικό ρυθμό και σχηματίζουν μια καμινάδα στο πίσω μέρος κάθε μονάδας όπου μπορεί να απελευθερωθεί θερμός αέρας. Οι αναρτημένες οροφές, από λεπτά κλαδιά τοπικού ξύλου ευκαλύπτου, φωτίζουν τους εσωτερικούς χώρους και καλύπτουν τους λείους πήλινους τοίχους. 2 Τοποθετημένο σε μια πεδιάδα, η οποία συχνά πλήττεται από πλημμύρες, το έργο περιλάμβανε εκτεταμένες εργασίες εξωραϊσμού των υδάτων για την προστασία των κτιρίων. Κατά τη διάρκεια της περιόδου των βροχών, το νερό διοχετεύεται σε μια μεγάλη υπόγεια δεξαμενή που αργότερα χρησιμοποιείται για την άρδευση των εκτεταμένων φυτειών μάνγκο στην Πανεπιστημιούπολη.3

Πηγή εικόνων: “Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/building/burkina-instituteof-technology-bit.

2,3.“Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/building/burkina-institute-of-tec hnology-bit.

38

7.2.5 Κέντρο ανάπτυξης Πληροφορικής και Τεχνολογίας στην Κένυα, 2021, (Startup Lions Campus) Παράμετροι σχεδιασμού Το Startup Lions Campus είναι ένα κέντρο ανάπτυξης στους τομείς της τεχνολογίας, της πληροφορικής και της επικοινωνίας που βρίσκεται στις όχθες της λίμνης Turkana στην Κένυα. Το έργο προσπαθεί να συμβάλλει θετικά στην πιεστική πρόκληση της ανεργίας των νέων που αντιμετωπίζει η περιοχή, προσφέροντας κατάρτιση υψηλού επιπέδου και πρόσβαση στις ευκαιρίες εύρεσης εργασίας που προσφέρει η διεθνής αγορά εργασίας. Έτσι, θα επιτρέπει στους νέους επιχειρηματίες να ευδοκιμήσουν επαγγελματικά χωρίς να χρειάζεται να εγκαταλείψουν την περιοχή τους. 1 Η Πανεπιστημιούπολη βρίσκεται στην Τουρκάνα, την φτωχότερη περιοχή της Κένυας, μακριά από τις πιο οικονομικά ενεργές αστικές περιοχες 2. Το έργο θα παρέχει εργασία σε 100 νέους και είναι το πρώτο βήμα για ένα φιλόδοξο όραμα στην διάδοση της τεχνολογίας σε απομακρυσμένες περιοχές. Σε συνέντευξή του ο Kéré αναφέρει πως εμπνεύστηκε το έργο του από μερικούς από τους καλύτερους αρχιτέκτονες του κόσμου, τους Τερμίτες. Ήθελε, λοιπόν, να φτιάξει κάτι που να αντικατοπτρίζει τις δομές τους. Έτσι, προέκυψαν οι ανεμόπυργοι. Σε λειτουργικό επίπεδο ήθελε να παρέχει ένα ανοιχτό, διακρατικό περιβάλλον μάθησης και να δώσει στους μαθητές όσο το δυνατόν περισσότερο χώρο για να κινηθούν, να συναντηθούν σε ένα ευχάριστο περιβάλλον που τους παρέχει ταυτόχρονα συνθήκες θερμικής άνεσης1.

Πηγή: Hana Abdel. “Startup Lions Campus / Kéré Architecture.”

ArchDaily, 1 July 2021, www.archdaily.com/964238/startup-lions-campus-kere-architecture.

1.“Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/build.ing/startup-lions-campus.

2. Priest, Isabelle. “Kenya’s Startup Lions Campus Is Made Of, For, and

by Its Place.” Www.ribaj.com, www.ribaj.com/buildings/kere-architecture-startup-lions-campus-turkan a-kenya-ict-training-coworking-spaces-termite-vernacular.

39

Συνθετικά, η διάταξη έχει σχεδιαστεί για να δημιουργήσει μια μικρή όαση στη μέση του ξηρού κλίματος της ερήμου Τουρκάνα. Οι μονάδες της πανεπιστημιούπολης τοποθετούνται περιμετρικά στο οικόπεδο και δημιουργούν μία κεντρική αυλή που λειτουργεί σαν χώρος συγκέντρωσης. Η διάταξη του κτιρίου έχει διαμορφωθεί έτσι ώστε να επιτρέπει στην πανεπιστημιούπολη να αναπτυχθεί μελλοντικά, προσθέτοντας τα κτίρια που χρειάζονται στην πορεία. Το συγκρότημα είναι χτισμένο σε δύο επίπεδα που ακολουθούν την φυσική κλίση του εδάφους και αξιοποιεί τα δώματα των κτισμάτων από το επίπεδο των οποίων προσφέρεται εκπληκτική θέα στη λίμνη Τουρκάνα. Στα δώματα αυτά προβλέπεται η κατασκευή περγκολών με σκίαση από φυτά για να προσφέρουν δροσερούς και άνετους εξωτερικούς χώρους διδασκαλίας και συσκέψεων. 1 Στον υπαίθριο χώρο, δημιουργεί σκιασμένους χώρους με την φύτευση κατάλληλων δέντρων, προκειμένου να συγκεντρώνονται οι χρήστες του συγκροτήματος, να μπορούν να συζητούν και να ανταλλάσσουν ιδέες. Δίνει έμφαση, λοιπόν, και στο μικροκλίμα του υπαίθριου χώρου. Στο εσωτερικό υπάρχουν αίθουσες διδασκαλίας, εργαστήρια και χώροι συνεργασίας, μαζί με βοηθητικούς, αποθηκευτικούς και διοικητικούς χώρους καθώς και τεχνικές εγκαταστάσεις. 2 Στο συγκεκριμένο έργο, που το έδαφος δεν είναι ίσιο, αλλά έχει μεγάλες υψομετρικές διαφορές, παρατηρούμε ότι ο αρχιτέκτονας έχει τοποθετήσει τους όγκους των επιμέρους κτιρίων με βάση την κλίση του εδάφους.

Πηγή εικόνων: “Startup Lions Campus / Kéré Architecture.” ArchDaily, 1 July 2021, www.archdaily.com/964238/startup-lions-campus-kere-architecture.

1,2. “Kenya’s Startup Lions Campus Is Made Of, For, and by Its Place.”

Www.ribaj.com, www.ribaj.com/buildings/kere-architecture-startup-lions-campus-turkana40 kenya-ict-training-coworking-spaces-termite-vernacular.

Κατασκευαστική Δομή Το συγκρότημα είναι χτισμένο με πέτρα τοπικής προέλευσης από λατομείο της περιοχής η οποία επικαλύπτεται με τσιμεντένιο σοβά από τερακότα. Και σε αυτό το έργο, ο Kéré, επιλέγει τα υλικά του σταθμίζοντας οικολογικές και τοπικές παραμέτρους. Επιλέγει υλικά που παράγονται στην περιοχή, τα οποία παράλληλα έχουν και χαμηλό κόστος και είναι βιώσιμα. Διαπιστώνουμε ότι ακόμα και σε μεταγενέστερα έργα του όπως αυτό, όντας πλέον έμπειρος και καταξιωμένος αρχιτέκτονας, δεν παύει να συνεργάζεται με την τοπική κοινωνία προκειμένου να πάρει αποφάσεις, αξιοποιώντας την πείρα και την εμπειρία των τεχνιτών της περιοχής. Έτσι, αξιοποιεί και τις δεξιότητες της τοπικής κοινωνίας στην κατασκευή. Το κτίριο εμπνέεται από τους πανύψηλους τύμβους που χτίστηκαν από αποικίες τερμιτών στην περιοχή. Για τον λόγο αυτό κατασκευάζει πύργους, οι οποίοι φτάνουν σε υψηλότερο επίπεδο από την υπόλοιπη κατασκευή.

Πηγή: “Kinan Deeb. “Articles.” Design Indaba, July 12AD, www.designindaba.com/articles/creative-work/k%C3%A9r%C3%A9-archit ecture%E2%80%99s-startup-lions-campus-set-inspire-future-achievers.

Τύμβος τερμιτών Πηγή: Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/build.ing/startup-lions-campus.

41

Βιοκλιματικά Στοιχεία Οι ψηλοί πύργοι εξαερισμού παίζουν καθοριστικό ρόλο στη φυσική ψύξη των κύριων χώρων εργασίας εξάγοντας θερμό αέρα προς τα πάνω, ενώ ο καθαρός αέρας εισάγεται μέσω ειδικά σχεδιασμένων ανοιγμάτων σε χαμηλότερο επίπεδο. Αυτό το σύστημα επιτρέπει στην Πανεπιστημιούπολη να αντέχει σε υψηλές θερμοκρασίες και είναι ιδιαίτερα κατάλληλο καθώς εμποδίζει τη σκόνη να βλάψει τον εξοπλισμό της πληροφορικης. Εκτός από λειτουργικό ρόλο, οι πύργοι δημιουργούν ένα τοπόσημο, ένα χαρακτηριστικό σημείο αναφοράς στον ευρύτερο περιβάλλοντα χώρο. 1 Οι τρεις αυτοί γεωμετρικοί πύργοι συμβάλλουν στον παθητικό αερισμό του κτιρίου, πέρα από την αισθητική τους σκοπιμότητα. Για να λειτουργήσουν πρέπει να κυκλοφορεί αέρας. Στο χαμηλότερο επίπεδο, τα παράθυρα είναι μικρά και τοποθετημένα υπό γωνία. Καλύπτονται από κουνουπιέρες για να εμποδίζουν τα έντομα να εισέλθουν, αλλά παράλληλα να εισέρχεται ο αέρας. Ο φρέσκος αέρας που εισέρχεται με αυτόν τον τρόπο στο δωμάτιο, στην συνέχεια σπρώχνει τον ζεστό αέρα έξω από τους πύργους εξαερισμού. 1 Πέρα από τον παθητικό αερισμό και δροσισμό που παρέχει στο κτίριο το σύστημα αυτό, συμβάλλει στην εισροή αισθητά λιγότερης σκόνης, αφού οι τζαμαρίες των οροφών δεν χρειάζεται να ανοίγουν.

Πηγή: “Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/building/startup-lions-campus.

42

7.2.6 Μεταγενέστερα Εκπαιδευτικά Κτίρια Από την μελέτη των παραπάνω παραδειγμάτων, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Francis Kéré έχει δημιουργήσει ένα δικό του μοντέλο αρχιτεκτονικής, το οποίο λειτουργεί ευεργετικά στις Αφρικανικές χώρες στις οποίες σχεδιάζει, και το οποίο προέκυψε μετά την επιτόπια έρευνα και τις δοκιμές που έκανε στα διάφορα κτίρια που έχτισε. Έτσι, και τα μεταγενέστερα έργα του, ακολουθούν την ίδια λογική τόσο ως προς τα υλικά τους και τις κατασκευαστικές μεθόδους που χρησιμοποιεί, όσο και αναφορικά με το περιβαλλοντικό τους αντίκτυπο και τον βιοκλιματικό σχεδιασμό. Μετέπειτα, κτίζει και άλλα εκπαιδευτικά κτίρια, όπως το Κέντρο Μάθησης Παιδιών (Children’s Learning Centre) στην Κένυα και την Kamwokya Κοινοτική Παιδική Χαρά (Kamwokya Community Playground) στην Ουγκάντα, ενώ ο σχεδιασμός νέων σχολικών κτιρίων συνεχίζεται με το Naume Children's Foundation και το Obama Legacy Campus. Σε όλα τα παραπάνω, παρατηρούμε κοινές κατασκευαστικές μεθόδους και ομοιότητες ως προς την αρχιτεκτονική τους. Ωστόσο, θα μπορούσαμε να πούμε ότι κάθε νέο κτίριο πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα ως προς τον σχεδιασμό και την τεχνολογία την οποία εισάγει σε αυτό. Δεν επαναπαύεται λοιπόν στις μεθόδους που έχει ήδη δοκιμάσει ότι δουλεύουν θετικά για τον τόπο και το κλίμα, άλλα προσπαθεί διαρκώς να εξελίσσει την αρχιτεκτονική του.

Children’s Learning Centre, Κένυα

Kamwokya Community Playground, Ουγκάντα

Obama Legacy Campus, Κένυα

Naume Children's Foundation, Ουγκάντα

Πηγή εικόνων:“Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com.

43

Από τις παραπάνω εικόνες μπορεί κανείς να καταλάβει το αντίκτυπο που έχει το έργο του στην τοπική κοινωνία και παράλληλα, την αλλαγή που προσφέρει στην ποιότητα της εκπαίδευσης των παιδιών. Πηγή εικόνων: Design Indaba. “Francis Kéré: African Architecture Should Stop Copying the West.” YouTube, 1 Nov. 2011, www.youtube.com/watch?v=jAHeoh4TuCM.

44

7.3 Ανάλυση Εργου | Κοινωφελή Κτίρια_ Νοσοκομεία_ Ορφανοτροφεία

O Kéré, πέρα από κτίρια που αποσκοπούν στην εκπαίδευση και κατάρτιση της κοινότητάς του, σχεδιάζει και κτίρια που σκοπό έχουν την βελτίωση της υγείας των κατοίκων του χωριού του και της χώρας του. Έτσι στο έργο του διακρίνουμε και μικρές νοσοκομειακές μονάδες, οι οποίες συνυπάρχουν με κατοικίες που απευθύνονται στους γιατρούς της μονάδας. Παράλληλα, ο κοινωφελής χαρακτήρας των κτιρίων του διακρίνεται και από το γεγονός ότι σχεδιάζει ορφανοτροφεία, προκειμένου να παρέχει ένα καλύτερο μέλλον στα παιδιά του χωριού που δεν έχουν οικογένεια.

45

7.3.1 Κέντρο Υγείας και Κοινωνικής Πρόνοιας στο Λόνγκο, 2014 (Centre for Health and Social Welfare) Παράμετροι Σχεδιασμού Το Κέντρο Υγείας και Κοινωνικής Πρόνοιας δημιουργήθηκε ως μέρος του Χωριού Όπερας, για να καλύψει τις ιατρικές ανάγκες του πληθυσμού μέσα και γύρω από το Laongo. Χωρίζεται σε τρεις αλληλένδετες ενότητες: οδοντιατρική, γυναικολογία, μαιευτική και γενική ιατρική. Αυτά είναι διατεταγμένα γύρω από μια σειρά από σκιασμένες αυλές (αίθρια) που λειτουργούν ως χώροι αναμονής. Οι αυλές είναι προσεκτικά σχεδιασμένες για να δημιουργούν μια ήρεμη και οικεία ατμόσφαιρα για να καθίσουν οι επισκέπτες και οι οικογένειες των ασθενών. Κάθε παράθυρο μοιάζει να κρέμεται στον τοίχο σαν κορνίζα, αποτυπώνοντας μια διαφορετική πτυχή του τοπίου. Αυτό επιτρέπει μια ισχυρή σύνδεση με το περιβάλλον ελαχιστοποιώντας την άμεση ηλιακή ακτινοβολία. Εξωτερικά, τα ανοίγματα δημιουργούν ένα δυναμικό μοτίβο στους τοίχους, προσδίδοντας στις προσόψεις τον ιδιαίτερο χαρακτήρα τους. Κατασκευαστική δομή Tο κέντρο είναι χτισμένο από τοπικά παραγόμενα τούβλα από πηλό και ενσωματώνει άλλα υλικά που είναι άμεσα διαθέσιμα στο οικόπεδο, όπως πέτρες λατερίτη για την πλακόστρωση των αυλών και ξύλο ευκαλύπτου για την επένδυση των προεξοχών της οροφής. 1 Βιοκλιματικά Στοιχεία Το κτίριο έχει σχεδιαστεί για να παρέχει φυσικό αερισμό. Ο δροσερός αέρας εισέρχεται από χαμηλά ανοίγματα στους εξωτερικούς τοίχους, ρέει μέσα από τους χώρους και εξέρχεται από τις αυλές, είτε μέσω των ανοιγμάτων που υπάρχουν στους τοίχους, είτε μέσω των ανοιγμάτων της οροφής, που βοηθούν στην ανακύκλωση του αέρα και τον δροσισμό του εσωτερικού.

Πηγή εικόνων:“Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/building/centre-for-health-and-social-welf are.

1. “Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/building/centre-for-health-and-social-welf are.

46

Πηγή εικόνων:“Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com.

47

7.3.2 Χειρουργική Κλινική και Κέντρο Υγείας στο Λίο, 2014 (Léo Surgical Clinic and Health Center) Παράμετροι σχεδιασμού Η Χειρουργική Κλινική και το Κέντρο Υγείας στο Léo κατασκευάστηκαν για να μειώσουν την πίεση στο υπάρχον περιφερειακό νοσοκομείο και να εξυπηρετήσουν τις ιατρικές ανάγκες του τοπικού πληθυσμού. Το κέντρο είναι εξοπλισμένο με χειρουργικές εγκαταστάσεις, θάλαμο εσωτερικών ασθενών και μαιευτήριο. Σε μεταγενέστερη φάση το έργο συμπληρώθηκε με την προσθήκη της οικιστικής μονάδας του Léo (Léo Doctors’ Housing) σε παρακείμενο χώρο, που απευθύνεται στους γιατρούς και το νοσηλευτικό προσωπικό της μονάδας. Ο σχεδιασμός στοχεύει να δημιουργήσει μια ατμόσφαιρα χωρίς αποκλεισμούς και μια εναλλακτική λύση στην εκφοβιστική ακαμψία που συχνά χαρακτηρίζει την αρχιτεκτονική των ιδρυμάτων υγείας. Η εγκατάσταση αποτελείται από 10 αρθρωτές μονάδες που είναι διατεταγμένες έτσι ώστε να δημιουργήσουν μια ποικιλία προστατευμένων, ενδιάμεσων χώρων, στους οποίους οι ασθενείς κατά την παραμονή τους εκεί να αισθάνονται φιλόξενα. Το κέντρο υγείας, αποτελείται από μονάδες που διατάσσονται αντικριστά η μια από την άλλη, και στο κέντρο αυτών δημιουργείται μια επιμήκης αυλή, ένας πεζόδρομος, δημιουργείται δηλαδή ένας κεντρικός χώρος συνάντησης, που έχει περισσότερο την μορφή περάσματος. Η διάταξη αυτή δίνει την δυνατότητα για μελλοντική επέκταση της κλινικής. Αντίθετα, οι κατοικίες των γιατρών, διατάσσονται ακτινωτά και δημιουργούν μια κλειστή, ιδιωτική κεντρική αυλή, η οποία απευθύνεται αποκλειστικά στους χρήστες του συγκεκριμένου συγκροτήματος.

Πηγή εικόνων:“Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/building/surgical-clinic-and-health-ce ntre.

48

Κατασκευαστική Δομή Και εδώ ο Kéré ακολουθεί την μέθοδο κατασκευής που έχει αναπτύξει στις Αφρικανικές χώρες. Οι κύριοι όγκοι των κτιρίων είναι κατασκευασμένοι από πήλινα τούβλα, ενώ στεγάζονται με μια δεύτερη, αρθρωτή μεταλλική οροφή. Οι μονάδες προστατεύονται από μεγάλες επικαλυπτόμενες στέγες που προστατεύουν τους τοίχους από ακατέργαστο πηλό κατά τη διάρκεια της περιόδου των βροχών, ενώ ταυτόχρονα τους σκιάζουν από τον καυτό ήλιο της ημέρας. Αυτό το αρθρωτό σύστημα των μονάδων, μειώνει επίσης το κόστος και επιταχύνει την διαδικασία κατασκευής. Βιοκλιματικά Στοιχεία Οι στέγες είναι ειδικά σχεδιασμένες για την αποτελεσματική συλλογή ομβρίων υδάτων. Σε μια περιοχή όπου βρέχει μόνο τρεις μήνες το χρόνο, η συλλογή και διαχείριση του νερού είναι εξαιρετικά σημαντική για την υγεία και την ευημερία της τοπικής κοινωνίας, καθώς και για το περιβάλλον. Ένα σύστημα συλλογής και φιλτραρίσματος βρόχινου νερού, καθώς και των οικιακών λυμάτων εισήχθη για την άρδευση των γύρω φυτών και δέντρων. Στην συνέχεια, με ειδική μέθοδο κατά την οποία προστίθεται οξυγόνο, επεξεργάζονται το νερό που έχει συλλεχθεί προκειμένου να μπορούν να το χρησιμοποιήσουν. Η ηλιακή ενέργεια που απαιτείται για την διαδικασία αυτή, συλλέγεται από πάνελ επί τόπου.1

Ο Kéré συνεργάστηκε στενά με μια ομάδα ντόπιων εργαζόμενων, εκπαιδεύοντάς τους σε καινοτόμες μεθόδους κατασκευής. Οι δεξιότητες και η τεχνογνωσία που απέκτησαν έχουν γίνει πολύτιμος πόρος καθώς μεταφέρονται σε μελλοντικά εργοτάξια, προωθώντας την οικονομική ανάπτυξη και τις βιώσιμες πρακτικές δόμησης στην περιοχή. 2

Πηγή εικόνας:“Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/building/surgical-clinic-and-health-ce ntre.

1,2.“Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/building/surgical-clinic-and-health-ce 49 ntre.

7.3.3 Ορφανοτροφείο στο Νόμπο, 2016 (Noomdo Orphanage) Παράμετροι σχεδιασμού Αντλώντας έμπνευση από τις γειτονικές κατοικίες, το ορφανοτροφείο Noomdo είναι διαμορφωμένο ως μια σειρά από συγκροτήματα χτισμένα γύρω από έναν κοινόχρηστο υπαίθριο χώρο. Το συγκρότημα αποτελείται από τέσσερις κατοικίες για παιδιά, ένα διοικητικό κτίριο, μια σκιερή υπαίθρια τραπεζαρία και ένα εργαστήριο. Κάθε μονάδα περικλείει τη δική της αυλή-αίθριο για να επιτρέπει σε παιδιά διαφορετικών ηλικιακών ομάδων και φύλου την ιδιωτικότητά τους, ενώ οι χώροι μεταξύ των μονάδων και του περιμετρικού τοίχου προσφέρονται για ομαδικές δραστηριότητες. Η κεντρική αυλή, ελαφρώς βυθισμένη σε σχέση με τα κτίρια που την αγκαλιάζουν, είναι ο χώρος όπου γίνονται οι κοινοτικές συγκεντρώσεις. Με αυτόν τον τρόπο, η αρχιτεκτονική δημιουργεί μια σειρά από χώρους που χαρακτηρίζονται από διαφορετικούς βαθμούς ιδιωτικότητας, όλα μέσα σε έναν ενιαίο χώρο που διασφαλίζει την ασφάλεια των παιδιών.

Πηγή εικόνων:“Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/building/noomdo-orphanage.

50

Κατασκευαστική Δομή Οι τοίχοι και το εξωτερικό δάπεδο της εγκατάστασης είναι κατασκευασμένα από πέτρα λατερίτη τοπικής προέλευσης, που τους προσδίδει το εντυπωσιακό βαθύ κόκκινο χρώμα τους. Όταν εξάγεται για πρώτη φορά από τη γη, ο λατερίτης μπορεί εύκολα να κοπεί και να διαμορφωθεί σε τούβλα, τα οποία στη συνέχεια αφήνονται στον ήλιο για να σκληρύνουν. Το υλικό παρέχει μια εξαιρετική πηγή θερμικής μάζας, απορροφώντας τη μεγάλη ζέστη της ημέρας και ακτινοβολώντας την τη νύχτα. Και αυτό το κτίριο στεγάζεται με το σύστημα δυο οροφών. Εδώ, η πρώτη οροφή σχηματίζει θόλο και από πάνω τοποθετούνται τα χαλύβδινα δικτυώματα. Βιοκλιματικά Στοιχεία Οι μονάδες παραθύρων του κτιρίου είναι ειδικά σχεδιασμένες για να ανταποκρίνονται σε πολλές πρακτικές προκλήσεις. Κάθε μονάδα είναι εξοπλισμένη με κουνουπιέρες και ρυθμιζόμενες ξύλινες περσίδες από ανακυκλωμένο υλικό. Το κάτω τμήμα της μονάδας διαθέτει αεραγωγό, που προκαλεί τη ροή φρέσκου αέρα προς το εσωτερικό. Το σύστημα των δυο οροφών, επιτρέπει στον ζεστό αέρα να διαφεύγει προς τα πάνω, δροσίζοντας το εσωτερικό της κατασκευής.

Πηγή εικόνας:“Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/building/noomdo-orphanage.

Accessed 23 Aug. 2022.

51

7.4 Ανάλυση Εργου | Κτίρια Διοίκησης _ Πολιτιστικά

Τέλος, ο Kéré έχει σχεδιάσει και δημόσια διοικητικά και πολιτιστικά κτίρια, όπως το «Center for Earth Architecture» και κτίρια εθνοσυνέλευσης στην Burkina Faso και στο Benin, τα οποία ωστόσο δεν έχουν κατασκευαστεί ακόμα, αλλά τα σχέδια τους παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

52

7.4.1 Κέντρο Αρχιτεκτονικής Ακατέργαστης Γης στο Μαλλί, 2010 (Center for Earth Architecture) Παράμετροι σχεδιασμού Το Center for Earth Architecture, αποτελεί μέρος ενός προγράμματος που πραγματοποιήθηκε από το Aga Khan Trust for Culture (AKTC) στην περιοχή Mopti στο Μαλλί. Το πρόγραμμα, πέρα από το κέντρο αρχιτεκτονικής περιλαμβάνει την αποκατάσταση ενός τζαμιού και την κατασκευή ενός νέου συστήματος αποχέτευσης. Αποσκοπεί, λοιπόν, στην αναβάθμιση της ευρύτερης περιοχής και την δημιουργία ευνοϊκότερων συνθηκών διαβίωσης για τους ντόπιους. Το έργο ολοκληρώθηκε το 2010 και καταλαμβάνει μια έκταση 1.200 τ.μ.. Φιλοξενεί εκθεσιακούς χώρους και εκπαιδευτικές εγκαταστάσεις. Στόχος του είναι η ανάδειξη της παραδοσιακής γήινης αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της περιοχής και όπως λέει και ο ίδιος ο αρχιτέκτονας σκοπός του κτιρίου είναι να αποτελεί βιτρίνα των τεχνικών κατασκευών από πηλό. Το κτίριο βρίσκεται σε άμεση σχέση με την λίμνη της περιοχής, η οποία έχει επιχωματωθεί σε ένα σημείο προκειμένου να γίνει η είσοδος στον χώρο του συγκροτήματος, ενώ δίπλα στο αντιπλημμυρικό φράγμα έχει ενταχθεί ένας χώρος περιπάτου. Το κτίριο τοποθετείται παράλληλα στο τζαμί και έχει χαμηλό ύψος, ανάλογο με τον περιβάλλοντα αστικό ιστό, προκειμένου να μην διακυβεύεται η θέα των θεαματικών χωμάτινων κώνων του τζαμιου.1 Μπορούμε, λοιπόν, να πούμε με βεβαιότητα ότι είναι αρμονικά ενταγμένο στο περιβάλλον του και στον αστικό ιστό. Αποτελείται από τρεις ξεχωριστούς όγκους οι οποίοι καλύπτονται από δύο στέγες, οι οποίες χρησιμοποιούνται ως ενοποιητικοί παράγοντες μεταξύ των όγκων και δημιουργούν ημιυπαίθριους χώρους.

Πηγή εικόνων: https://www.kerearchitecture.com/work/building/centre-for-earth-architect ure

53

Κατασκευαστική Δομή Οι τοίχοι και οι θόλοι είναι κατασκευασμένοι από εμφανείς συμπιεσμένους γαιόπλινθοι - από συμπιεσμένο χώμα, ενδιάμεσα από τους οποίους τοποθετείται κονίαμα από άργιλο. Σύμφωνα με τον ίδιο τον Kéré, οι γαιόπλινθοι αυτοί είναι πολύ καλά προσαρμοσμένοι στο κλίμα της περιοχής και ρυθμίζουν με φυσικό τρόπο την θερμοκρασία μεταξύ εξωτερικού και εσωτερικού χώρου. Παρατηρούμε κοινά στοιχεία με προγενέστερα έργα του, όπως τα περιμετρικά δοκάρια από σκυρόδεμα που στηρίζουν το μεταλλικό στέγαστρο. Εδώ, ωστόσο, τα υποστυλώματα είναι και αυτά από γαιόπλινθοι. Σε αντίθεση με άλλα έργα του, τα ανοίγματα εδώ είναι μεγαλύτερα και καλύπτονται από μεγάλες τζαμαρίες. Το γεγονός αυτό εκτιμάται οτι οφείλεται στην γειτνίαση του κτιρίου με το ποτάμι, το οποίο δημιουργεί ευνοϊκό μικροκλίμα στην περιοχή. Ο Kéré, μέσα από το συγκεκριμένο έργο του, προσπαθεί να δείξει πως η ίδια η γη είναι ένα κατάλληλο μοντέρνο υλικό κατασκευής. Το κτίριο, με το αυστηρό, αλλά παράλληλα μοντέρνο λεξιλόγιο που διαθέτει, σε συνδυασμό με την έκθεση, υποστηρίζει ρητά την παραδοσιακή τεχνική των γαιόπλινθοι (χωμάτινων τούβλων), οι οποίοι αν και πλέον θεωρούνται ξεπερασμένο οικοδομικό υλικό από πολλούς, εξακολουθούν να είναι ευρέως διαδεδομένoι στην Υποσαχάρια Αφρική. 1

Πηγή εικόνων: https://www.kerearchitecture.com/work/building/centre-for-earth-architect ure

54

Βιοκλιμακτικά Στοιχεία Και σε αυτό το έργο του ο Kéré, χρησιμοποιεί το σύστημα των δύο οροφών, μιας πλίνθινης και μιας μεταλλικής, οι οποίες δημιουργούν κενό μεταξύ τους και επιτρέπουν την ροή του αέρα και τον δροσισμό του κτιρίου. Παράλληλα, η μεταλλική οροφή που προεξέχει διατηρεί τους τοίχους δροσερούς και λειτουργεί ως σκίαστρο για τους εσωτερικούς χώρους. Ωστόσο, εδώ, η πλίνθινη οροφή δεν είναι επίπεδη, αλλά δημιουργεί μικρούς διαδοχικούς θόλους, οι οποίοι στηρίζονται με λεπτές χαλύβδινες ράβδους. Οι μακρές πλευρές του κτιρίου, στις οποίες βρίσκονται και τα μεγάλα ανοίγματα του κτιρίου τοποθετούνται με δυτικό και ανατολικό προσανατολισμό. Αποφεύγει την έκθεση του κτιρίου στον νότιο προσανατολισμό, τοποθετώντας μικρά ανοίγματα σε αυτή την πλευρά. Λόγω του ζεστού κλίματος της περιοχής, ο Kéré προσπαθεί να εκθέσει όσο το δυνατόν λιγότερο το κτίριο στην άμεση ηλιακή ακτινοβολία, γι’ αυτό και χωροθετεί το κτίριό του με αυτόν τον τρόπο.

Πηγή: https://www.archdaily.com/167094/centre-for-earth-architecture-ker e-architecture

Τα ανοίγματα τοποθετούνται παράλληλα στις δύο όψεις του κτιρίου, συμβάλλοντας έτσι στον παθητικό αερισμό του εσωτερικού χώρου. Έτσι, μειώνονται οι απαιτήσεις για μηχανικά συστήματα παραγωγής ενέργειας για ψύξη και αερισμό.

Πηγή εικόνων: https://www.kerearchitecture.com/work/building/centre-for-earth-architect ure 55 1.Francis Kéré (2016), Radically Simple. Hatje Cantz A.M. (σελ.118)

Πηγή εικόνων: https://www.kerearchitecture.com/work/building/centre-for-earth-architect ure

56

7.4.2 Κοινοβούλιο Δημοκρατίας του Μπενίν, Υπό κατασκευή (Benin National Assembly) Παράμετροι σχεδιασμού Πρόκειται για το νέο κτίριο του κοινοβουλίου της Δημοκρατίας του Μπενίν, το οποίο ανατέθηκε στον Kéré, προκειμένου να σχεδιάσει έναν νέο χώρο εθνικής συνέλευσης που θα ενσωματώνει τις αξίες της Δημοκρατίας και ταυτόχρονα την πολιτιστική ταυτότητα των πολιτών της. Το κτίριο είναι εμπνευσμένο από το δέντρο Palaver, το οποίο είναι συνυφασμένο με την πανάρχαια παράδοση της Δυτικής Αφρικής. Σύμφωνα με αυτή, η κοινότητα συγκεντρώνεται κάτω από το πελώριο αυτό δέντρο προκειμένου να συζητήσει με ειρηνικό και εποικοδομητικό τρόπο, θέματα κοινού ενδιαφέροντος.1 Έτσι, το δέντρο αυτό έχει γίνει διαχρονικό σύμβολο και εμπνέει σεβασμό για τις μεγαλειώδεις δυνάμεις της φύσης. 2 Το έργο, ξεκίνησε να κατασκευάζεται το 2019 και είναι ακόμα σε εξέλιξη.

Πηγή εικόνων: “Benin National Assembly in Porto-Novo - Kéré Architecture.” Arquitectura Viva, Arquitectura Viva, 25 Feb. 2021, arquitecturaviva.com/works/asamblea-nacional-de-benin-3.

1,2. “Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/

57

Το κτίριο του κοινοβουλίου έχει τετράγωνο σχήμα, στο κέντρο του οποίου δημιουργείται ένα αίθριο και γύρω από αυτό χωροθετούνται οι λειτουργίες του. Η αίθουσα συνελεύσεων βρίσκεται στο ισόγειο. Στους ορόφους, βρίσκονται τα γραφεία και βοηθητικές λειτουργίες, στα οποία φτάνεις μέσα από τέσσερα κλιμακοστάσια, ένα στο κέντρο κάθε πλευράς του τετραγώνου. Στο κέντρο του αιθρίου, τοποθετείται μια σπειροειδής σκάλα που ενώνει την αίθουσα συνελεύσεων στο ισόγειο με τα γραφεία των ορόφων. Στον τελευταίο όροφο, διαμορφώνεται μια μεγάλη βεράντα με θέα στην πόλη και την λιμνοθάλασσα που υπάρχει σε κοντινή απόσταση.

Κατασκευαστική Δομή Το κτίριο φαίνεται να είναι κατασκευασμένο από υποστυλώματα οπλισμένου σκυροδέματος με ανάμειξη πηλού, σε συνδυασμό με τοίχους επίσης από ανάμειξη πηλού και τσιμέντου. Ωστόσο, λόγω του ότι η κατασκευή του βρίσκεται σε εξέλιξη δεν υπάρχουν περαιτέρω πληροφορίες όσον αφορά την κατασκευαστική του δομή.

Πηγή: https://www.kerearchitecture.com/work/building/benin-national-asse 58 mbly

Βιοκιματικά Στοιχεία Τα γραφεία των ορόφων βρίσκονται προστατευμένα από την περσιδωτή πρόσοψη, που φιλτράρει το δυνατό φως του ήλιου. Οι μπετονένιες αυτές περσίδες πάλι αναμεμειγμένες με πηλό -το αντιλαμβανόμαστε λόγω του χρώματος- είναι κατακόρυφες και στραμμένες ανάλογα με τον προσανατολισμό και την γωνία που πέφτουν οι ηλιακές ακτίνες σε κάθε όψη. Έτσι, επιτρέπει στο φως να εισέλθει στο εσωτερικό της κατασκευής και παράλληλα δημιουργεί ένα ευχάριστο περιβάλλον διαβίωσης για τους εργαζόμενους, αφού δεν υπερθερμαίνεται ο χώρος. Στα γραφεία των ορόφων, τα ανοίγματα τοποθετούνται με προσοχή, απέναντι το ένα από το άλλο προκειμένου να επιτυγχάνεται φυσικός δροσισμός και αερισμός. Στο κεντρικό αίθριο δημιουργείται ένας ευχάριστος χώρος, αφού δίνεται ιδιαίτερη έμφαση και στο μικροκλίμα, τοποθετώντας φυτά και δημιουργώντας σκιασμένους χώρους.

Πηγή: https://www.kerearchitecture.com/work/building/benin-national-assembly

59

7.4.3 Κτίριο Εθνοσυνέλευσης στη Μπουρκίνα Φάσο, Μη υλοποιημένο έργο.

(Burkina Faso National Assembly) Παράμετροι σχεδιασμού Τέλος, ένα ακόμα κτίριο διοίκησης που έχει σχεδιάσει ο Kéré είναι το κτίριο της Εθνοσυνέλευσης της Burkina Faso. Τα σχέδια για το κτίριο ξεκίνησαν μετά την καταστροφή του παλιού κτιρίου από πυρκαγιά, που σημειώθηκε κατά την διάρκεια της επανάστασης που έγινε στην χώρα το 2014. Ο λαός της Burkina Faso, εναντιώθηκε απέναντι στο διδακτορικό καθεστώς, που κυβερνούσε την χώρα για 27 χρόνια, και διεκδίκησε Δημοκρατία. Έτσι, ο αρχιτέκτονας στο καινούργιο κτίριο επιδιώκει να αποτυπώσει την καινούργια αυτή δημοκρατική εποχή που ξεκίνησε για το αφρικανικό κράτος. Το καινούργιο κτίριο, αναδεικνύει την θέληση για αλλαγή, την ανάπτυξη, την εκπαίδευση και την οικονομική ανάκαμψη.1 Το κύριο ορόσημο του έργου είναι μια μνημειακή κλιμακωτή πυραμιδοειδούς μορφής κατασκευή, το εξωτερικό κέλυφος της οποίας προσφέρει έναν μοναδικό χώρο συγκέντρωσης κοινού στην καρδιά της πρωτεύουσας Ουαγκαντούγκου. Αυτό δίνει στους επισκέπτες εκτεταμένες απόψεις σε όλη την πόλη και το τοπίο πέρα από αυτό, παρέχοντας μια άνευ προηγουμένου νέα οπτική, τόσο κυριολεκτικά όσο και μεταφορικά. Κάτω από αυτό βρίσκονται η κύρια αίθουσα συνελεύσεων και οι σχετικές βοηθητικές λειτουργίες, καθώς και ένας μεγάλος σκιερός χώρος, προστατευμένος από την δικτυωτή δομή και τα ανοιχτά σκαλοπάτια της πυραμίδας, που θα χρησιμεύσει ως ανοιχτό φόρουμ πολιτών.

Πηγή εικόνων: “Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/building/burkina-faso-nation al-assembly. Accessed 23 Aug. 2022.

1.Francis Kéré (2016), Radically Simple. Hatje Cantz A.M. (σελ.110)

60

O Kéré σχεδιάζει έναν λόφο όπου οι άνθρωποι μπορούν να ανέβουν και να έχουν μια υπερυψωμένη θέα στο περιβάλλοντα χώρο. Το κτίριο θα είναι μέρος του ίδιου του τοπίου και θα ανοιχτό και προσβάσιμο για το κοινό. Επτά όροφοι ενσωματωμένοι σε αυτόν τον λόφο θα περιβάλλουν ένα αίθριο, που θα αντιπροσωπεύει τη διαφάνεια και την επικοινωνία του εσωτερικού με το εξωτερικό, καθώς και την εγγύτητα με τους ανθρώπους.2 Στην καρδιά του έργου βρίσκεται ένας παραδοσιακός χώρος συγκέντρωσης και λήψης αποφάσεων παρόμοιος με αυτό που χρησιμοποιείται στις αγροτικές περιοχές και στα χωριά της Αφρικής, όπου οι γέροντες του χωριού συγκεντρώνονται για να συζητήσουν σημαντικά θέματα με πολύ διαφανή τρόπο, συχνά έξω στο ύπαιθρο κάτω από ένα παραδοσιακό καταφύγιο από άχυρο ή ένα δέντρο μπαομπάμπ. 3 Το νέο κτίριο αποτελεί μέρος ενός φιλόδοξου ρυθμιστικού σχεδίου που περιλαμβάνει την ευρύτερη περιοχή γύρω από την πρώην Εθνοσυνέλευση και το οποίο στοχεύει να είναι προσβάσιμο και χωρίς αποκλεισμούς για τους πολίτες. Ένα μεγάλο μέρος του χώρου θα φυτευτεί με αυτοφυή είδη δέντρων και θα εξοπλιστεί με καθίσματα για να παρέχει έναν σκιερό χώρο αναψυχής. Το σχέδιο περιλαμβάνει επίσης εμπορικές βιτρίνες καταστημάτων, εκθεσιακούς χώρους και σκιερούς χώρους στάθμευσης ποδηλάτων και αυτοκινήτων, για τους κατοίκους της Ουαγκαντούγκου. Ωστόσο, δεν έχει ξεκινήσει ακόμα η κατασκευή του και οι πληροφορίες που διατίθενται δεν είναι αρκετές προκειμένου να το μελετήσουμε σε βάθος.

Πηγή εικόνας: “Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/building/burkina-faso-nation al-assembly. Accessed 23 Aug. 2022.

2,3.Francis Kéré (2016), Radically Simple. Hatje Cantz A.M. (σελ.110)

61

7.5 Ανάλυση Εργου | Εφήμερες Κατασκευές_Περίπτερα

Πέρα από το κτιριακό του έργο, ο Kéré έχει σχεδιάσει και υπαίθριες ελαφριές κατασκευές, ιδιαίτερα πρωτότυπες και εξίσου σημαντικές με τα υπόλοιπα έργα. Τα περισσότερα από αυτά τα έργα του προορίζονταν για υπαίθριες εκθέσεις ή περίπτερα, και μετά το τέλος τους είχαν την δυνατότητα να αποσυναρμολογούνται, αφήνοντας μηδενικό αντίκτυπο στο περιβάλλον. Σχεδιάζει δηλαδή με βάση το «design for disassembly» (σχεδιασμός για αποσυναρμολόγηση).

62

7.5.1 Περίπτερο Σερπεντίν στο Λονδίνο, 2017 (Serpentine Pavilion) Σημαντικότερο από τα έργα του αυτά αποτελεί το Serpentine Pavilion. Από το 2000, οι Serpentine Galleries αναθέτουν κάθε χρόνο σε έναν διεθνή αρχιτέκτονα να σχεδιάσει το Serpentine Pavilion στους Κήπους Kensington του Λονδίνου. Το 2017 επέλεξαν τον Francis Kéré. Έχοντας έμπνευση από το μεγάλο δέντρο της γενέτειράς του, το Gando, κάτω από το οποίο τα μέλη της κοινότητας συναντώνται μέσα την ημέρα για να συζητήσουν τα προβλήματά τους, ο σχεδιασμός του Kéré βασίζεται στη δημιουργία αυτής της αίσθησης ότι ανήκει κάποιος σε μια κοινότητα, ενώ συνδέει τους ανθρώπους με την φύση. Το ιδιαίτερο στέγαστρο, το οποίο παραπέμπει σε δέντρο, είναι κατασκευασμένο από χάλυβα που καλύπτεται από διαφανές δέρμα, επιτρέποντας έτσι στο ηλιακό φως να εισέλθει στο χώρο ενώ παράλληλα τον προστατεύει από τη βροχή. Ξύλινα στοιχεία σκίασης ευθυγραμμίζουν την κάτω πλευρά της οροφής, δημιουργώντας ένα δυναμικό εφέ σκιάς που αλλάζει με την κίνηση του ήλιου και των σύννεφών. Οι τοίχοι, είναι κατασκευασμένοι από προκατασκευασμένα τριγωνικά ξύλινα πανέλα τα οποία έχουν μικρά ανοίγματα στη μεταξύ τους συναρμογή, δίνοντας μια ελαφρότητα και διαφάνεια στο περίβλημα του κτιρίου. Οι καμπύλοι τοίχοι δημιουργούν τέσσερα σημεία πρόσβασης στο Serpentine Pavilion. Εντελώς αποκολλημένα από τον θόλο της οροφής, αυτά τα στοιχεία επιτρέπουν τόσο στον αέρα όσο και στους επισκέπτες να κυκλοφορούν ελεύθερα. Στο κέντρο του Serpentine Pavilion του Kéré υπάρχει ένα μεγάλο άνοιγμα στο θόλο, δημιουργώντας μια άμεση σύνδεση με τον ουρανό. Όταν βρέχει, η οροφή γίνεται χωνί που διοχετεύει το νερό στην καρδιά της κατασκευής. Αυτή η συλλογή βροχής λειτουργεί συμβολικά, αναδεικνύοντας το νερό ως θεμελιώδη πόρο για την ανθρώπινη επιβίωση και ευημερία.1

Πηγή εικόνων:“Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/design/serpentine-pavilion.

1.“Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/design/serpentine-pavilion.

63

Τα παρακάτω 3 σκίτσα του Francis Kéré, περιγράφουν την ιδέα με βάση την οποία προέκυψε η κατασκευή του Serpentine Pavilion. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι τα παρακάτω 3 σκίτσα του αρχιτέκτονα και η ιδέα που περιγράφει, δεν αντιστοιχούν μόνο στο συγκεκριμένο περίπτερο, αλλά είναι αρχές που διέπουν ολόκληρο το έργο του.

“A big umbrella supported by thin metal structure anchored in a concrete block.” «Μια μεγάλη ομπρέλα που υποστηρίζεται από λεπτή μεταλλική κατασκευή αγκυρωμένη σε τσιμεντένια βάση».

“a funnel to collect water for the community” «μια χοάνη για τη συλλογή νερού για την κοινότητα»

“place to meet and discuss” «μέρος για συνάντηση και συζήτηση»

64

7.5.2 Άλλες Εφήμερες Κατασκευές_Περίπτερα Άλλα τέτοια παραδείγματα αποτελούν το Xylem, ένα περίπτερο συγκέντρωσης για το Tippet Rise Art Centre, το οποίο είναι εμπνευσμένο από το tuguna, τον ιερό χώρο συγκέντρωσης πολλών μικρών κοινοτήτων Burkinabè, 1 και το Beijing Pavilion, για τη Διεθνή Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Κίνας του 2013. Εδώ, ο Francis Kéré άντλησε έμπνευση από προσωρινά καταφύγια και ζωηρά χρώματα που μελέτησε στις γειτονιές της Ouagadougou, της πρωτεύουσας της πατρίδας του, Μπουρκίνα Φάσο. 2 Το Sarbalé Ke, το «House of Celebration» στη γλώσσα Bissa της Μπουρκίνα Φάσο, είναι μια εγκατάσταση που δημιουργήθηκε για το Φεστιβάλ Μουσικής και Τεχνών Coachella το 2019. Εμπνευσμένο από το δέντρο μπαομπάμπ, το Sarbalé Ke εξερευνά τον εσωτερικό του κόσμο. Καθώς το δέντρο μεγαλώνει, οι εσωτερικές του κοιλότητες και οι φεγγίτες αναπτύσσονται σε όλο τον κεντρικό κορμό. Στη Δυτική Αφρική, εκτιμάται βαθιά ως ορόσημο της κοινότητας και σεβαστό για τις ιατρικές και διατροφικές του χρήσεις.3 Σε όλα αυτά τα παραδείγματα, βλέπουμε τις αναφορές που κάνει ο αρχιτέκτονας στην ιδιαίτερη πατρίδα του Burkina Faso και καταλαβαίνουμε πόσο έχει επηρεάσει την αρχιτεκτονική του ακόμα και όταν κτίζει σε διαφορετικές περιοχές.

Πηγή εικόνων:“Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com 1,2,3.“Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com

65

8. Βασικές Συνθετικές Αρχές της Αρχιτεκτονικής του Diébédo Francis Kéré

8. Βασικές Συνθετικές Αρχές της Αρχιτεκτονικής του Diébédo Francis Kéré 8.1 Ζητήματα τυπολογίας Αφού αναλύσαμε το έργο του Kéré ως προς τα βασικά του χαρακτηριστικά, θα επιχειρήσουμε στη συνέχεια να συνοψίσουμε τις βασικές συνθετικές του αρχές. Μελετώντας τις κατόψεις παρατηρούμε κάποια κοινά στοιχεία μεταξύ τους. Αρχικά, τα σχήματα είναι κυρίως ορθοκανονικά. Τις χαράξεις αυτές τις συναντάμε περισσότερο στα πρώτα έργα του. Υπάρχουν, ωστόσο, και κάποιες εξαιρέσεις που οι κατόψεις είναι καμπυλόγραμμες ή έχουν κάποια πιο περίπλοκη γεωμετρία. Τέτοιες κατόψεις παρατηρούμε σε μεταγενέστερα έργα του, που έχοντας αρκετή εμπειρία και τεχνογνωσία πειραματίζεται με νέες μορφές. Σε πολλά έργα του παρατηρούμε διάσπαρτους μικρούς όγκους, οι οποίοι ενοποιούνται με μεταλλικές οροφές και δημιουργούν ένα ενιαίο σύνολο. Στα κενά μεταξύ των όγκων δημιουργούνται ημιυπαίθριοι χώροι. Εναλλάσσονται έτσι οι κλειστοί και ανοιχτοί χώροι και δημιουργούν χώρους με διαφορετικές ποιότητες και πολλαπλές χρήσεις. Οι σκιασμένοι αυτοί ημιυπαίθριοι χώροι είναι πολύ σημαντικοί ειδικά σε ζεστά κλίματα. Δίνει την δυνατότητα στους χρήστες να χρησιμοποιήσουν τον εξωτερικό χώρο για διάφορες δραστηριότητες καθώς και συναθροίσεις. Πέραν της αναγκαιότητας του στεγάστρου να καλύπτει τους πήλινους τοίχους, δημιουργείται μια ομαλή μετάβαση από τον εσωτερικό στον εξωτερικό χώρο.

67

Σε αρκετές περιπτώσεις, παρατηρούμε αιθριακή διάταξη. Γενικά, υπάρχει ιδιαίτερη ευαισθησία στην διαχείριση του υπαίθριου χώρου και την δημιουργία βιώσιμων εξωτερικών χώρων. Σε άλλες περιπτώσεις, ο υπαίθριος χώρος λειτουργεί ως ένα δημόσιο πέρασμα. Αυτό το συναντάμε σε δημόσια κτίρια που δεν απαιτείται μετάβαση από το δημόσιο στο ιδιωτικό στον ίδιο βαθμό. Επιπλέον, παρατηρούμε ότι στα δημόσια κτίρια του Kéré δεν υπάρχει περίφραξη. Έτσι, δίνει την δυνατότητα σε όλο τον κόσμο να προσεγγίζει ελευθέρα τα κτίρια του. Αυτό έχει να κάνει με την αφρικανική κουλτούρα και την αίσθηση της κοινότητας που έχουν αυτοί οι λαοί. Αντίθετα, όταν πρόκειται για πιο ιδιωτικά κτίρια, όπως για παράδειγμα τις κατοικίες των γιατρών και των δασκάλων στην Burkina Faso, εκεί ο υπαίθριος χώρος οριοθετείται από τα κτίρια του συγκροτήματος και δημιουργεί μια εσωτερική αυλή, όπως ακριβώς συμβαίνει και στις κατοικίες των ντόπιων. Στα κτίρια που σχεδιάζει σε τροπικά κλίματα, παρατηρούμε μικρά ανοίγματα στο περίβλημά τους. Αυτό έχει να κάνει τόσο με το κλίμα, όσο και με την επιλογή των υλικών και τις στατικές τους δυνατότητες. Οι κατόψεις συνήθως δεν έχουν κάποιο σταθερό εξοπλισμό, παρά μόνον έπιπλα και στοιχεία που έχουν την δυνατότητα να μετακινούνται. Έτσι, δίνει την δυνατότητα για πρωτοβουλία του εκάστοτε χρήστη, αλλά και μεταβλητότητα στην διάταξη και τρόπου λειτουργίας του χώρου.

68

Ο Kéré, δίνει ιδιαίτερη έμφαση και στην τομή των κτιρίων και προσπαθεί μέσω αυτής να κάνει το κτίριο ενεργειακά αυτόνομο και βιοκλιματικό. Αρχικά, στα περισσότερα κτίριά του εντάσσει το σύστημα αυτό των δύο οροφών. Έτσι, τα κτίρια αποτελούνται από μια οροφή από πήλινα στοιχεία και μια δεύτερη μεταλλική. Η δεύτερη, διαμορφώνεται ανάλογα με την κατεύθυνση των φωτεινών ακτινών, των βροχοπτώσεων και των ανέμων. Ρυθμίζει, επομένως, την προεξοχή, την κλίση και την μορφή των μεταλλικών στεγάστρων προκειμένου να στεγάζει τους χώρους. Επιπλέον, εντάσσει στην τομή συστήματα εξαερισμού και δροσισμού. Αυτά, έχουν μορφή πύργων που προεξέχουν από τις οροφές των κτιρίων και αποβάλλουν τον θερμό αέρα.

69

8.2 Η Σχέση του κτιρίου με το έδαφος Ιδιαίτερη σημασία έχει για τον Kéré η σχέση του κτιρίου με το περιβάλλον του και το έδαφος στο οποίο αυτό εδράζεται. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι όλο το έργο του αποτελεί μια προσπάθεια συνομιλίας με το έδαφος ανάλογα με τις τοπογραφικές συνθήκες στην περιοχή όπου καλείται να μελετήσει. Σύμφωνα με τον Alvaro Siza «οι ιδέες ξεκινούν όταν επισκέπτομαι ένα οικόπεδο». Το ίδιο ισχύει και στην περίπτωση του Kéré, αφού οι περισσότερες ιδέες του ξεκίνησαν είτε από ένα σκίτσο που έκανε επισκεπτόμενος τον τόπο είτε από κάποιο αντικείμενο που είχε ιδιαίτερη σημασία για τον συγκεκριμένο τόπο.

1. Έδραση

Παρατηρώντας τα έργα του, μπορούμε να διακρίνουμε τέσσερεις διαφορετικούς χειρισμούς όσον αφορά την συσχέτισή τους με το έδαφος και το άμεσο ή ευρύτερο περιβάλλον τους.

1. Έδραση Αρχικά, στα περισσότερα έργα του παρατηρούμε ισχυρή έδραση στο έδαφος. Η λύση αυτή συναντάται κυρίως στα κτίρια του στην Αφρική, το περιβάλλον των οποίων αποτελείται από αγρούς. Ο υπαίθριος χώρος δεν οριοθετείται, ενισχύοντας έτσι τον εξωστρεφή χαρακτήρα του έργου. Η ισχυρή έδραση του κτηρίου το καθιστά τοπόσημο μεταξύ του οικισμού και του αχανούς περιβάλλοντος των αγρών και του ευρύτερου περίγυρου, δηλώνοντας εμφατικά το συλλογικό χαρακτήρα του εγχειρήματος και τη δυναμική της κοινότητας ως μία ζωντανή συλλογικότητα για το μέλλον. 1 2. Κλιμάκωση Σε εδάφη με κλίση, προτείνει λύσεις οι οποίες έχουν ιδιαίτερο χειρισμό στην τομή τους. Παράδειγμα αποτελεί το “Startup Lions Campus”, στην Κένυα. Εδώ ο αρχιτέκτονας, διαχωρίζει τους διάφορους όγκους σύμφωνα με τις υψομετρικές και το κτίριο αναπτύσσεται με βάση την κλίση του εδάφους. Έτσι, εντάσσεται στο περιβάλλον του και συνυπάρχει αρμονικά μέσα σε αυτό.

2. Κλιμάκωση

1. Δασκαλάκη Κατερίνα-Ολυμπία (2021), Το «έδαφος» ως συνθετικό εργαλείο, Διπλωματική εργασία μεταπτυχικακού προγράμματος ΔΠΜΣ: «Έρευνα στην αρχιτεκτονική: Σχεδιασμός- Χώρος- Πολιτισμός», Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο.

70

3. Αιώρηση Συχνά σχεδιάζει ελαφριές κατασκευές, οι οποίες φαίνονται σχεδόν σα να αιωρούνται από το έδαφος. Τις λύσεις αυτές τις βλέπουμε σε εφήμερες κατασκευές, κυρίως σε υπαίθριους χώρους μακριά από τον αστικό ιστό της πόλης. Προσπαθεί λοιπόν με την κατασκευή του να μην επιβαρύνει περαιτέρω το έδαφος.

4. Συνέχεια του εδάφους Τέλος, στο Κοινοβούλιο της Burkina Faso, το οποίο ωστόσο δεν έχει κατασκευαστεί ακόμα, το κτίριο αποτελεί συνέχεια του ήδη υπάρχοντος εδάφους. Δημιουργεί έτσι μια αδιάκοπη πορεία από τον περιβάλλοντα χώρο στην ίδια την κατασκευή, διαμορφώνοντας έναν ευχάριστο περίπατο για τον χρήστη.

3. Αιώρηση

Η σχέση με τον τόπο και το έδαφος όμως είναι πολλαπλή. Πέρα από τον τρόπο που τοποθετεί το κτίριο πάνω σε αυτό, συσχετίζει και τα υλικά του με το περιβάλλον γύρω του. Χρησιμοποιεί τεχνικές που είναι γνώριμες στην κοινωνία και προσπαθεί να «κλέψει» χαρακτηριστικά των κτιρίων που γειτνιάζουν με το δικό του. Μπορούμε να πούμε επομένως με βεβαιότητα ότι εντάσσει με απολυτή επιτυχία τα έργα του τόσο στο έδαφος όσο και στον αστικό ιστό ή στο περιβάλλον στο οποίο βρίσκονται.

4. Συνέχεια του εδάφους Πηγή: https://www.kerearchitecture.com

71

3. Αιώρηση Συχνά σχεδιάζει ελαφριές κατασκευές, οι οποίες φαίνονται σχεδόν σα να αιωρούνται από το έδαφος. Τις λύσεις αυτές τις βλέπουμε σε εφήμερες κατασκευές, κυρίως σε υπαίθριους χώρους μακριά από τον αστικό ιστό της πόλης. Προσπαθεί λοιπόν με την κατασκευή του να μην επιβαρύνει περαιτέρω το έδαφος.

4. Συνέχεια του εδάφους Τέλος, στο Κοινοβούλιο της Burkina Faso, το οποίο ωστόσο δεν έχει κατασκευαστεί ακόμα, το κτίριο αποτελεί συνέχεια του ήδη υπάρχοντος εδάφους. Δημιουργεί έτσι μια αδιάκοπη πορεία από τον περιβάλλοντα χώρο στην ίδια την κατασκευή, διαμορφώνοντας έναν ευχάριστο περίπατο για τον χρήστη.

3. Αιώρηση

Η σχέση με τον τόπο και το έδαφος όμως είναι πολλαπλή. Πέρα από τον τρόπο που τοποθετεί το κτίριο πάνω σε αυτό, συσχετίζει και τα υλικά του με το περιβάλλον γύρω του. Χρησιμοποιεί τεχνικές που είναι γνώριμες στην κοινωνία και προσπαθεί να «κλέψει» χαρακτηριστικά των κτιρίων που γειτνιάζουν με το δικό του. Μπορούμε να πούμε επομένως με βεβαιότητα ότι εντάσσει με απολυτή επιτυχία τα έργα του τόσο στο έδαφος όσο και στον αστικό ιστό ή στο περιβάλλον στο οποίο βρίσκονται.

4. Συνέχεια του εδάφους Πηγή εικόνων: https://www.kerearchitecture.com

72

8.3 Το Μεταλλικό Στέγαστρο Στα περισσότερα έργα του ο Kéré, τοπoθετεί ένα μεταλλικό στέγαστρο πάνω από την κύρια κατασκευή. Ο σκοπός του μεταλλικού στεγάστρου είναι να δημιουργήσει μια κατασκευή, η οποία θα λειτουργεί σαν ομπρέλα. Στόχος είναι το στέγαστρο αυτό να λειτουργεί ως εμπόδιο για την βροχή και την ηλιακή ακτινοβολία και παράλληλα να επιτρέπει στον αέρα να κινείται στο κενό που δημιουργείται μεταξύ του στεγάστρου και της οροφής του κτιρίου και να δροσίζει τον εσωτερικό χώρο. Η επιλογή του υλικού δεν ήταν τόσο προφανής, αφού το ξύλο ήταν επιρρεπές στους τερμίτες, ενώ οι μεταλλικές συνδέσεις πολύ ακριβές για να τις εισάγουν. Έτσι, σχεδίασε ένα ηλεκτροκολλημένο ατσάλινο «φιλιγκράν» που στηρίζει μια καμπυλωτή, κυματοειδή σιδερένια οροφή που σχεδόν επιπλέει από πάνω από την κατασκευή. 1 Πέρα από οικονομική λύση, αφού το κυματοειδές σίδερο είναι από τα φθηνότερα οικοδομικά υλικά, οι περισσότεροι εργάτες της Burkina Faso είχαν γνώσεις από αντίστοιχες κατασκευές που προϋπέθεταν εργασίες ηλεκτροκόλλησης. (συγκόλληση.) Ενδιάμεσα εισάγει μια οροφή από διάτρητα τούβλα, η οποία επιτρέπει τον αερισμό των αιθουσών. Έτσι, ο δροσερός αέρας εισέρχεται από τα περιμετρικά παράθυρα, ενώ ο ζεστός απελευθερώνεται μέσω των διατρήσεων της πήλινης οροφής, μειώνοντας έτσι την ανάγκη του κτιρίου για κλιματισμό, άρα και το οικολογικό αποτύπωμα. Η τεχνική αυτή των δύο δωμάτων έχει ως αποτέλεσμα ο αέρας να κινείται μεταξύ των δυο αυτών στοιχείων και να διατηρεί το εσωτερικό της κατασκευής σε ευνοϊκές συνθήκες.

Πηγή εικόνας: Francis Kéré (2016), Radically Simple. Hatje Cantz A.M.

1. Francis Kéré (2016), Radically Simple. Hatje Cantz A.M.

Έτσι, μειώνονται οι απαιτήσεις για μηχανικά συστήματα παραγωγής ενέργειας για ψύξη και αερισμό.

73

8.4 Βιοκλιματικά συστήματα Τα παθητικά συστήματα που χρησιμοποιεί είναι άμεσα συσχετισμένα με την περιοχή που βρίσκεται το έργο και τις ιδιαιτερότητες του εκάστοτε κλίματος. Ξεκινώντας την μελέτη από τα κτίρια που έχει σχεδιάσει στην γενέτειρά του Burkina Faso, παρατηρούμε κάποιες κοινές αρχές ως προς τον βιοκλιματικό σχεδιασμό τους. Αρχικά, ο Kéré, σχεδιάζει ογκώδεις πήλινους τοίχους. Δημιουργεί, δηλαδή, μια θερμική μάζα προκειμένου να διατηρήσει δροσερό το εσωτερικό της κατασκευής. Οι ογκώδεις αυτοί τοίχοι αντιστέκονται στις ημερήσιες θερμοκρασιακές διακυμάνσεις και συντελούν στην ψύξη των εσωτερικών χώρων, αφού αποθηκεύουν την δροσιά που υπάρχει κατά την διάρκεια της νύχτας και την διοχετεύουν στο εσωτερικό την μέρα, που οι εξωτερικές θερμοκρασίες είναι υψηλότερες. Δεδομένου ότι το κλίμα στην Αφρική είναι πολύ ζεστό, τα παράθυρα για τον αερισμό των χώρων δεν θα ήταν μια καλή λύση, αφού θα υπερθέρμαιναν το εσωτερικό. Έτσι δημιουργεί μικρά ανοίγματα, δημιουργεί στενά ανοίγματα στον βορρά, λόγω των βορειοανατολικών ανέμων που κυριαρχούν στην περιοχή, αλλά και στον νότο, ώστε να εκτίθεται το εσωτερικό λιγότερο στην ηλιακή ακτινοβολία. Έτσι, επιτρέπει στο φως να εισέλθει στο εσωτερικό της κατασκευής μόνο στο επιθυμητό επίπεδο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ωστόσο, δεν συναντάμε καθόλου ανοίγματα σε αυτές τις κατευθύνσεις.

74

Σε ορισμένες περιπτώσεις, για να βελτιώσει περαιτέρω το κλίμα των εσωτερικών χώρων προσθέτει μια σειρά από γωνιακούς πύργους, οι οποίοι φτάνουν πάνω από την οροφή του κτιρίου. Με αυτόν τον τρόπο, ο καθαρός αέρας διοχετεύεται προς τα κάτω, αερίζοντας έτσι τις αίθουσες. Οι μακριές σχισμές στις επιφάνειές τους επιτρέπουν στις αίθουσες να αερίζονται, διώχνοντας την θερμότητα, ενώ παράλληλα εισάγουν διάχυτο φως στο εσωτερικό τους. Πέρα από τον παθητικό αερισμό και δροσισμό που παρέχει στο κτίριο το σύστημα αυτό, συμβάλλει στην εισροή αισθητά λιγότερης σκόνης, αφού οι τζαμαρίες των ορόφων δεν χρειάζεται να ανοίγουν. Παράλληλα, τοποθετεί στα ανοίγματα συστήματα σκίασης προκειμένου το φως του ηλίου που θα φτάνει στο εσωτερικό να είναι ελεγχόμενο. Τέλος, ενσωματώνει στα κτίρια του συστήματα συλλογής βρόχινου νερού προκειμένου να χρησιμοποιηθεί για άρδευση. Σε περιοχές όπως η Burkina Faso, που το νερό είναι περιορισμένο τέτοιες λύσεις διευκολύνουν την καθημερινότητα των κάτοικων και λύνουν κάποια από τα βασικά τους προβλήματα. Παράλληλα, η λύση αυτή είναι ευνοϊκή και προς το περιβάλλον, αφού αν δεν συλλεγόταν τον νερό της βροχής, θα έπρεπε να καταλύσουν περισσότερο πόσιμο νερό προκειμένου να ποτίσουν τις καλλιέργειες τους.

75

9. Αρχιτεκτονική Ακατέργαστης Γης

9. Αρχιτεκτονική Ακατέργαστης Γης

Για πολλά χρόνια η χωμάτινη αρχιτεκτονική έπαιζε δευτερεύοντα ρόλο. Συχνά, έχει συσχετιστεί με μια αρχιτεκτονική που προορίζεται για μειονεκτούντες πληθυσμούς και είναι ανάξια να μελετηθεί σε βάθος. Μόλις κατέστη δυνατή η κατασκευή με πιο «ευγενή» υλικά όπως το ξύλο και η πέτρα, η χρήση της επισκιάστηκε. 1 Ωστόσο, στις αναπτυσσόμενες χώρες, η εκμετάλλευση της γης ως οικοδομικό υλικό φαίνεται να είναι ένα αποτελεσματικό μέσο βραχυπρόθεσμης παραγωγής οικονομικού κτιρίου, που επιτρέπει τη στέγαση του μεγαλύτερου μέρους του πληθυσμού. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που υλικά όπως ο πηλός και ο λατερίτης, που προέρχονται από την γη έχουν αρκετές προοπτικές για μελλοντική αξιοποίηση. Σε όλα σχεδόν τα ζεστά και ξηρά κλίματα, το χώμα ήταν πάντα το πιο διαδεδομένο οικοδομικό υλικό. Οι τεχνικές κατασκευής με χώμα είναι γνωστές για πάνω από 9.000 χρόνια. Τα αποξηραμένα τούβλα (adobe) χρονολογούνται από το 8.000 - 6.000 π.Χ. Και ανακαλύφθηκαν στο Ρωσικό Τουρκεστάν. Οι θεμελιώσεις από πεπιεσμένη γη (rammed earth) χρονολογούνται το 5.000 π.Χ. και ανακαλύφθηκαν στην Ασσυρία. Το χώμα χρησιμοποιήθηκε ως δομικό υλικό σε όλους τους αρχαίους πολιτισμούς, όχι μόνο για ανέγερση κατοικιών, αλλά και για θρησκευτικά κτίρια.

Περιοχές όπου η χωμάτινη αρχιτεκτονική συνεχίζεται μέχρι σήμερα Πηγή εικόνας: Μιχελάκη Μαρία , Παπαγιάννη Ευαγγελία (2018), m u d _ w o r l d | Το χωμάτινο δημόσιο κτίριο στις αναπτυσσόμενες κοινωνίες: Η συμμετοχή του μελλοντικού χρήστη στη διαδικασία κατασκευής και ο κοινωνικός αντίκτυπος της., Ερευνιτηκή εργασία, Πολυτεχνείο Κρήτης , Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, σελ.16

1. Elphège Boulbin. HASSAN FATHY ET FRANCIS KÉRÉ: ARCHITECTURE DE TERRE CRUE, ENTRE MODERNITÉ ET TRADITION EN AFRIQUE. Ερευνητική Εργασία. (σελ.23)

77

9.1 Αρχιτεκτονική Ακατέργαστης Γης | Προγενέστερα παραδείγματα

Ολόκληρο το έργο του Francis Kéré μας δείχνει τη δύναμη της υλικότητας του αρχιτεκτονικού έργου. Τα κτίριά του, για διάφορες κοινότητες, πηγάζουν μέσα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους, τόσο στην κατασκευή τους και στα υλικά τους, όσο και στα προγράμματά τους και τους μοναδικούς χαρακτήρες τους. Είναι δεμένα με το έδαφος στο οποίο πατάνε και με τους ανθρώπους που πρόκειται να τα χρησιμοποιήσουν. Έχουν ισχυρή παρουσία και αντίκτυπο και δεν προσποιούνται, αντίθετα δείχνουν την αλήθεια της κατασκευής τους, γεγονός που διαμορφώνει την ιδιαίτερη αυτή χάρη τους. Αναδεικνύει, λοιπόν, με τον καλύτερο τρόπο την αρχιτεκτονική της ακατέργαστης γης, σε μια εποχή που η χωμάτινη αρχιτεκτονική θεωρείται αρχιτεκτονική του φτωχού ανθρώπου. Ωστόσο, ο Kéré δεν είναι ο πρώτος αρχιτέκτονας που χρησιμοποιεί το χώμα ως κύριο δομικό υλικό των κτιρίων του. Ο Hassan Fathy ήταν ένας από τους πρώτους αρχιτέκτονες που αμφισβήτησε την σύγχρονη αρχιτεκτονική, βρήκε μια νέα προσέγγιση βασισμένη σε μια αντίληψη για την ερμηνεία των μορφών από το παρελθόν και ξαναχρησιμοποίησε το χώμα ως βασικό υλικό. Νέα Γούρνα Πηγή εικόνων: UNESCO World Heritage Centre. “Safeguarding Project of Hassan Fathy’s New Gourna Village.” Unesco.org, 2011, whc.unesco.org/en/activities/637/.

78

Ο Hassan Fathy (1900-1989), θεωρείται από πολλούς ως ο μεγαλύτερος αρχιτέκτονας της Αιγύπτου του εικοστού αιώνα. 1 Εργάστηκε για να δημιουργήσει ένα γηγενές περιβάλλον με ελάχιστο κόστος, και με αυτόν τον τρόπο για να βελτιώσει την οικονομία και το βιοτικό επίπεδο στις αγροτικές περιοχές της Αιγύπτου. Αφοσιώθηκε στη στέγαση των φτωχών στις αναπτυσσόμενες χώρες. 2 Συνεργάστηκε στενά με τους ανθρώπους για να προσαρμόσει τα σχέδιά του στις ανάγκες τους. Τους δίδαξε πώς να εργάζονται με τα τούβλα από λάσπη, επέβλεπε την ανέγερση των κτιρίων και ενθάρρυνε την αναβίωση αρχαίων τεχνικών, όπως η χρήση claustra (χωματοπλέγματα από τούβλα από λάσπη) για να κοσμούν τα κτίρια. Παρόλο που η γραφειοκρατία και άλλα προβλήματα εμπόδισαν την ολοκλήρωση του χωριού που σχεδίασε στη Νέα Γούρνα, οι ιδέες του Fathy έχουν τραβήξει έκτοτε ευρεία προσοχή τόσο εντός όσο και εκτός Αιγύπτου και το βιβλίο του «Architecture for the Poor» αντικατοπτρίζει τόσο το όραμα όσο και την συνείδηση του αρχιτέκτονα. Ο Fathy αποδεικνύει ότι είναι δυνατό να κτίζει κανείς για τους φτωχούς φθηνά αλλά ανθρώπινα με τη χρήση της γης για οικοδόμηση και διδάσκοντας τους ανθρώπους να χτίζουν για τον εαυτό τους.

1. “Hassan Fathy.” Wikipedia, 11 Jan. 2022, en.wikipedia.org/wiki/Hassan_Fathy.

2.“Archnet.”Www.archnet.org,www.archnet.org/authorities/

79

Ο Fathy ήταν ιδιαίτερα καχύποπτος όσον αφορά την αδυναμία των αρχιτεκτόνων του 20ου αιώνα να ανταποκριθούν στα συγκεκριμένα περιβαλλοντικά ζητήματα ορισμένων συγκεκριμένων περιοχών. Ως ερευνητής στον τομέα της αρχιτεκτονικής και των κατασκευών, επεδίωξε να αναπτύξει λύσεις που θα μπορούσαν να είναι κατάλληλες για θερμές και ξηρές κλιματικές συνθήκες. Αυτή η προσέγγιση καθιστά δυνατή την κατανόηση της ενσωμάτωσης της παράδοσης στη νεωτερικότητα σε διαφορετικά ιστορικά πλαίσια. Η διαφωνία του με τον μοντερνισμό δεν ήταν θέμα χρήσης σύγχρονων μορφών και σύγχρονων τεχνικών δόμησης, αλλά η πεποίθηση ότι τα αρχιτεκτονικά στυλ δεν είναι καθολικά εφαρμόσιμα και ότι η μοναδικότητα διαφορετικών τοποθεσιών του κόσμου δεν πρέπει να παραμεληθεί. Έτσι, η προσέγγιση του Hassan Fathy ήταν μια προσπάθεια της μετατροπής μιας γλώσσας σύγχρονης αρχιτεκτονικής προσαρμοσμένη στα χαρακτηριστικά μιας συγκεκριμένης κοινωνίας. 3 Δεδομένου ότι το κοινωνικό μοντέλο των βιομηχανικών χωρών δεν είναι ούτε βιώσιμο μακροπρόθεσμα ούτε καθολικά εφαρμόσιμο, προσπάθησε να παρακάμψει την ιδέα ότι οι ανεπτυγμένες χώρες μπορούν να λειτουργήσουν ως πρότυπο για τις αναπτυσσόμενες χώρες. Οι πρακτικές εφαρμογής των παραπάνω προτύπων στο όνομα της ανάπτυξης στις αναπτυσσόμενες χώρες δεν έχουν βελτιώσει τις ανθρώπινες συνθήκες της καθημερινής ζωής μέχρι σήμερα.

Νέα Γούρνα Πηγή εικόνας: UNESCO World Heritage Centre. “Safeguarding Project of Hassan Fathy’s New Gourna Village.” Unesco.org, 2011, whc.unesco.org/en/activities/637/.

3. Elphège Boulbin. HASSAN FATHY ET FRANCIS KÉRÉ: ARCHITECTURE DE TERRE CRUE, ENTRE MODERNITÉ ET TRADITION EN AFRIQUE. Ερευνητική Εργασία. (σελ.16)

Έτσι, ακολουθώντας τα χνάρια της τοπικής παράδοσης, ο Hassan Fathy, σχεδιάζει από την αρχή ένα χωριό στην Αίγυπτο, την Νέα Γούρνα. Εδώ ο αρχιτέκτονας επινοεί ένα νέο τρόπο δόμησης, που στηρίζεται στην αναβίωση της δόμησης με ακατέργαστη γη. Χρησιμοποιεί την πλίθα, ένα τούβλο λάσπης που έχει στεγνώσει στον αέρα. Η λύση που δίνει έχει να κάνει τόσο με την οικολογική του συνείδηση, όσο και με την κακή οικονομική κατάσταση της περιοχής.

80

Μεταξύ 1945 και 1948, ο Fathy και η ομάδα του από ντόπιους εργάτες και μάστορες από τη Νούβια ολοκλήρωσαν την κατασκευή ενός μέρους του χωριού. Ωστόσο, οι εργασίες διακόπηκαν λόγω ελλιπούς πολιτικής υποστήριξης και αντίθεσης των κατοίκων στην μετεγκατάσταση. Η Νέα Γούρνα αποτελεί τόσο το μεγαλύτερο επίτευγμα του Fathy όσο και η βαθύτερη απογοήτευσή του, καθώς σχεδιάστηκε για να στεγάσει 20.000 κατοίκους, αλλά μόνο το ένα τέταρτο των σχεδιαζόμενων κατοικιών κτίστηκαν. Το 2010, η Νέα Γούρνα κηρύχθηκε Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. 4 Οι καλύτερες των προθέσεων του αρχιτέκτονα δεν στάθηκαν αρκετές για να ανταγωνιστούν την φιλαυτία των ίδιων των κατοίκων, που εκμεταλλεύτηκαν κάθε δυνατή ευκαιρία να σαμποτάρουν το νέο τους χωριό, προκειμένου να μην χρειαστεί να μετεγκατασταθούν σε νέο περιβάλλον. Καταλαβαίνουμε, λοιπόν, πόσο σημαντική είναι η υποστήριξη της κοινότητας στην φιλοσοφία των Αφρικανικών χωρών. 5 Ένα άλλο προγενέστερο παράδειγμα δόμησης με χώμα, είναι η πόλη Shibam στην Υεμένη. Μάλιστα, στην συγκεκριμένη πόλη συναντάμε πολύ ψηλά κτίρια, ακόμα και με 7ορόφους, τα οποία είναι κτισμένα από λάσπη. Η συγκεκριμένη πόλη, λόγω της θέσης της και της πολιτικής της αστάθειας δεν έχει μελετηθεί σε μεγάλο βαθμό,6 ωστόσο χαρακτηρίζεται από πολλούς ως το «Μανχάταν» ή το «Σικάγο» της ερήμου. 7 Το παράδειγμα του Shibam αποδεικνύει ότι οι δυνατότητες αυτού του υλικού είναι πολύ μεγαλύτερες από ό,τι μπορούμε να φανταστούμε. Οι δυνατότητες δόμησης με ακατέργαστη γη είναι πολύ ευρύτερες από ό,τι φανταζόμαστε και προσφέρουν μεγάλες δυνατότητες ανταπόκρισης στις στεγαστικές ανάγκες εκατομμυρίων ανθρώπων. Ωστόσο, η εκτεταμένη χρήση του υλικού αυτού παρεμποδίζεται από την έλλειψη επιστημονικών μελετών. 8

Shibam, Υεμένη Πηγή εικόνας: Architecture, Hidden. “Shibam.” Hidden Architecture, 10 Jan. 2016, hiddenarchitecture.net/shiba/?fbclid=IwAR1jK0lDMMBa1St_Pc1YEBv8k UCb9Okk5gQ6GOuKBQw5lXCNFeuwVjnGmBg. Accessed 22 July 2022 4.UNESCO World Heritage Centre. “Safeguarding Project of Hassan Fathy’s New Gourna Village.” Unesco.org, 2011, whc.unesco.org/en/activities/637/.

5.“Archnet.” Www.archnet.org, www.archnet.org/sites/90.

6.Architecture, Hidden. “Shibam.” Hidden Architecture, 10 Jan. 2016, hiddenarchitecture.net/shiba/?fbclid=IwAR1jK0lDMMBa1St_Pc1YEBv8kUCb9O kk5gQ6GOuKBQw5lXCNFeuwVjnGmBg. Accessed 22 July 2022.

7.Centre, UNESCO World Heritage. “Old Walled City of Shibam.” UNESCO World Heritage Centre, whc.unesco.org/en/list/192/?fbclid=IwAR1A2jLcPxbaR3PuCtvx6nkbofrjQ5mhJY AQVXgy0hfKyl4o-Hg8bt9Fb1Y. Accessed 22 July 2022.

8.Elphège Boulbin. HASSAN FATHY ET FRANCIS KÉRÉ: ARCHITECTURE DE TERRE CRUE, ENTRE MODERNITÉ ET TRADITION EN AFRIQUE. Ερευνητική Εργασία. (σελ.71)

Τόσο το έργο του Hassan Fathy όσο και αυτό του Francis Kéré είναι συνώνυμα με την αμφισβήτηση του τρόπου οικοδόμησής μας, και επομένως, με την επιθυμία για αλλαγή. Ωστόσο, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Francis Kéré πέτυχε εκεί που απέτυχε ο Hassan Fathy. Πράγματι όλα τα οράματά του Kéré γίνονται πραγματικότητα λόγω του ότι έχουν την απόλυτη έγκριση των κατοίκων της κοινότητας. Παραδοσιακά, τα μέλη της κοινότητας συνεργάζονται για να χτίσουν και να επισκευάσουν σπίτια στην Μπουρκίνα Φάσο. Το κλειδί της επιτυχίας είναι η διαιώνιση αυτής της παράδοσης. Μόλις πειστούν οι μεγαλύτεροι σε ηλικία κάτοικοι για την συνάφεια του έργου, όλοι οι κάτοικοι τους υποστηρίζουν στην ανέγερσή του. Η επιτυχία αυτού του έργου του Kéré θα μπορούσαμε να πούμε ότι οφείλεται σε δύο βασικούς λόγους. Ο πρώτος είναι ότι ο ίδιος έχει άμεση σχέση με τους κατοίκους αφού χτίζει στο χωριό του, ενώ ο Hassan Fathy είχε εντολή από την κυβέρνηση, γεγονός που δημιούργησε προκατάληψη των κατοίκων απέναντι στο πρόσωπό του. Ο δεύτερος αφορά στην κλίμακα των κατασκευών. Ο Francis Kéré κατασκευάζει κτίρια που συμβάλλουν σημαντικά στη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης της κοινότητάς του.

82

9.2 Αρχιτεκτονική Ακατέργαστης Γης | Η Ιδέα

Σε αντίθεση με άλλους αρχιτέκτονες όπως ο Louis Κahn και ο Jean Prouvé, που έχτισαν τα λεγόμενα τροπικά σπίτια στην Ινδία και την Αφρική αντίστοιχα, 1 χρησιμοποιώντας εισαγόμενα οικοδομικά υλικά, ο Kéré, αξιοποιεί τα υλικά του τόπου στον οποίο χτίζει κάθε φορά. Ο Peter Herrle, ο οποίος ήταν καθηγητής του Kéré στο πανεπιστήμιο του Βερολίνου, βοήθησε τον Francis Kéré στον σχεδιασμό του πρώτου του κτιρίου, του δημοτικού σχολείου στο Gando της Burkina Faso. Όπως ο ίδιος περιγράφει, ποτέ δεν μιλήσανε για αφρικανική αρχιτεκτονική, ούτε για ταυτότητα του κτιρίου. Αντίθετα, τα ερωτήματα που τέθηκαν από την αρχή ήταν πιο απλά, όπως ποια είναι η κατεύθυνση της βροχής, τι θέλουν οι άνθρωποι του χωριού από ένα σχολείο, αν υπάρχουν διαθέσιμα κουφώματα στην περιοχή, πως θα προστατευτούν οι αίθουσες διδασκαλίας από την ανελέητη ζέστη και παράλληλα πως θα μπαίνει το απαραίτητο φως, καθώς και πόσο μεγάλη προεξοχή απαιτείται στην στέγη. 2 Ερωτήματα απλά, αλλά παράλληλα τεράστιας σημασίας τόσο για την διαμόρφωση του τελικού αποτελέσματος όσο και για την επιλογή των υλικών. Η υλικότητα, απασχόλησε τον αρχιτέκτονα από το πρώτο κιόλας έργο του. Ήθελε το καινούργιο σχολείο να ενσαρκώσει την έννοια της ανθεκτικότητας και της σταθερότητας, της αντοχής και επίσης της νεωτερικότητας.3 Σε μια τόσο φτωχή περιοχή, με υψηλά ποσοστά αναλφαβητισμού, ένα σχολικό κτίριο έχει συμβολικό χαρακτήρα καθώς σηματοδοτεί την ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον. Έτσι, αποφασίστηκε ότι το κατάλληλο υλικό για την σταθεροποίηση του υλικού του πηλού είναι η ανάμειξή του με τσιμέντο (cement-stabilized mud brick).

Jean Prouvé Casa en Niamey, Africa Πηγή εικόνας:https://es.wikiarquitectura.com/edificio/maisons-tropic ales/

Luis Kahn, Indian Institute of Management Ahmedabad, India Πηγή εικόνας: https://divisare.com/projects/259229-louis-kahn-cemal-emden-indian-in stitute-of-management-ahmedabad 1.Elphège Boulbin. HASSAN FATHY ET FRANCIS KÉRÉ: ARCHITECTURE DE TERRE CRUE, ENTRE MODERNITÉ ET TRADITION EN AFRIQUE. Ερευνητική Εργασία. (σελ.24) 2., 3. Francis Kéré (2016), Radically Simple. Hatje Cantz A.M., (σελ.182)

83

O πηλός δεν χρησιμοποιήθηκε μόνος του, αλλά σε συνδυασμό με το υλικό δόμησης που μέχρι πρότινος έκτιζαν τα δημόσια κτίρια της περιοχής, το τσιμέντο. Ο Kéré, «επινόησε» ένα νέο, πολλά υποσχόμενο για την περιοχή, υλικό, ένα τούβλο το οποίο θα κατασκεύαζε με πρόσμιξη τσιμέντου στον πηλό, προκειμένου να του δώσει μεγαλύτερη αντοχή και διάρκεια στον χρόνο. Οι καλύτερες συνθήκες διαβίωσης που ήθελε να προσφέρει στην κοινότητά του ο Kéré, ήταν αυτή που τον οδήγησε να αντιπαρατεθεί στην μέχρι τότε αντίληψη του κατάλληλου υλικού για κτίριο δημόσιας χρήσης για την περιοχή, δηλαδή στη χρήση του σκυροδέματος. Ήταν μια εξαιρετική απόφαση, η οποία εκφράζει ένα κοινωνικό συναίσθημα που οι περισσότεροι σύγχρονοι αρχιτέκτονες έχουν χάσει. Ωστόσο, αρχικά ήρθε αντιμέτωπος με τους κατοίκους, οι οποίοι ήταν διστακτικοί απέναντι στις νέες τεχνικές που πρότεινε ο αρχιτέκτονας. Οι επιφυλάξεις αυτές είχαν να κάνουν με την ανθεκτικότητα των υλικών που πρότεινε, αφού ο πηλός θεωρήθηκε από πολλούς ευτελές οικοδομικό υλικό, που θα καταστρεφόταν γρήγορα λόγω των ισχυρών βροχοπτώσεων που κατακλύζουν την περιοχή. Μάλιστα, σύμφωνα με μια ομιλία που ο ίδιος έδωσε στο κανάλι TED, κάποιοι απόρησαν «γιατί έχασε τόσο χρόνο για να σπουδάσει στην Ευρώπη, αντί να δουλεύει στα χωράφια μαζί μας». Όπως αναφέρει και ο ίδιος χρειάστηκε να διαφωνήσει και να παρουσιάσει αποδείξεις προκειμένου να πείσει τους μεγαλύτερους, αυτούς δηλαδή που μετράει ο λόγος τους στην κοινότητα. «Κατασκευάζεις μια βάση από γρανίτη και δείχνεις ότι αυτό μπορεί να σταθεί και να αντέξει στον χρόνο. Δεν χρειάζεται να δείξεις το δίπλωμα σου, χρειάζεται να αποδείξεις αυτά που λες».1 Έτσι, o Kéré, δεν είχε παρά να τους πείσει για την εγκυρότητα των επιλογών του, δουλεύοντας και ο ίδιος με την κοινότητα. Όλοι στο χωριό έγιναν μέρος του έργου του. Άνδρες και γυναίκες από το χωριό, ακολούθησαν νέες, αλλά και υπάρχουσες τεχνικές, προκειμένου να πετύχουν ένα ωραίο αποτέλεσμα.

Τυπικό Αφρικανικό σχολείο Πηγή εικόνας: “Social Responsibility | Diébédo Francis Kéré.”

Identitecture, 22 May 2021, identitecture.blog/2021/05/22/kere/.

1. Elphège Boulbin. HASSAN FATHY ET FRANCIS KÉRÉ: ARCHITECTURE DE TERRE CRUE, ENTRE MODERNITÉ ET TRADITION EN AFRIQUE. Ερευνητική Εργασία. (Σελ.20).

84

Η επιλογή του να χρησιμοποιήσει την ακατέργαστη γη στην κατασκευή δεν είναι τυχαία. Θεωρεί την ακατέργαστη γη ως μέρος ενός βιώσιμου κύκλου του υλικού, η οποία παράλληλα είναι και οικονομική, αλλά και κατάλληλη για το συγκεκριμένο κλίμα. Η επιλογή της σταθεροποίησης του πηλού με τσιμέντο αποδεικνύεται η πιο βολική λύση λόγω του ότι οι παραδοσιακές τεχνικές κατασκευής απαιτούν τακτική συντήρηση και ο αρχιτέκτονας ήθελε να ξεπεράσει αυτόν τον περιορισμό. Ανάλογα με την ποιότητα και τα χαρακτηριστικά της γης στην οποία κτίζει, πειραματίζεται με διαφορετικές τεχνικές. Για παράδειγμα, δεν χρησιμοποιεί τσιμέντο στην κατασκευή του σχολείου στο Dano όπου το τοπικό έδαφος είναι ικανοποιητικό. Προτείνει διαφορετικές τεχνικές κατασκευής ανάλογα με τις διαφορετικές δυνατότητες που προκύπτουν με βάση τον τόπο, και οι οποίες παραμένουν σε στάδια πειραματισμού. Στην συνέχεια, το αποτέλεσμα της υλοποίησης του επιτρέπει να αποφασίσει να επεκτείνει ή να εγκαταλείψει μια μέθοδο κατασκευής σε μελλοντικά έργα. Κάθε τεχνική που χρησιμοποιείται έχει πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα και είναι σκόπιμο να αξιοποιηθεί η καταλληλότερη μέθοδος για την κάθε περίπτωση. Γενικά οι δυνατότητες κατασκευής με ακατέργαστη γη είναι άπειρες και είναι θεμιτό να αναρωτιόμαστε ποια είναι τα όρια αυτού του υλικού. 3

Σχολείο στο Dano, Burkina Faso Πηγή εικόνας:“Kéré | Home.”

Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com.

3.Elphège Boulbin. HASSAN FATHY ET FRANCIS KÉRÉ: ARCHITECTURE DE TERRE CRUE, ENTRE MODERNITÉ ET TRADITION EN AFRIQUE. Ερευνητική Εργασία. (σελ.67)

85

Η καλύτερη απόδοση του πήλινου αυτού οπτόπλινθου επιτυγχάνεται με υγρή συμπίεση. Θεωρείται ότι απαιτείται μεταξύ 6 και 12% τσιμέντου για τη βελτίωση της αντοχής του υλικού. Σχετικά με την εφαρμογή, είναι απαραίτητο να αναμειχθεί καλά το τσιμέντο για να κατανεμηθεί ομοιόμορφα με ξηρή γη. Στη συνέχεια το υλικό θα ενυδατωθεί και θα συμπιεστεί αμέσως μετά την ανάμειξη. Τέλος, όπως και στο σκυρόδεμα, η μέγιστη αντοχή στο νερό επιτυγχάνεται μετά από 28 ημέρες ξήρανσης. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, εάν τα τούβλα δεν προστατεύονται από τον ήλιο και τον άνεμο, θα πρέπει να ψεκάζονται με νερό για να αποφευχθούν ρωγμές συρρίκνωσης. 3 Ο τρόπος με τον οποίο ο Kéré σχεδιάζει, είναι απόδειξη του ότι το να ακολουθεί ο αρχιτέκτονας την παράδοση δεν σημαίνει απαραίτητα στασιμότητα. Αντίθετα, παράδοση είναι η διαιώνιση μιας τεχνικής που προκύπτει από τη λύση ενός προβλήματος σε ένα δεδομένο πλαίσιο. Εξελίσσεται συνεχώς και ξέρει πώς να προσαρμόζεται στην αλλαγή. Εδώ αναδεικνύεται ο δημιουργικός ρόλος του αρχιτέκτονα. «Όταν η πλήρης δύναμη της ανθρώπινης φαντασίας υποστηρίζεται από το πλήρες βάρος μιας ζωντανής παράδοσης, το έργο τέχνης που θα γεννηθεί θα είναι πολύ μεγαλύτερο από οτιδήποτε θα μπορούσε να δημιουργήσει χωρίς τη γνώση μιας παράδοσης ή εάν εν γνώσει του παρεκκλίνει από αυτό.» 4

Πηγή: goetheinstitut_seneg. “Goethe-Institut Sénégal (@Goetheinstitut_seneg) • Instagram Photos and Videos.”

Www.instagram.com, www.instagram.com/goetheinstitut_seneg/.

2.Elphège Boulbin. HASSAN FATHY ET FRANCIS KÉRÉ: ARCHITECTURE DE TERRE CRUE, ENTRE MODERNITÉ ET TRADITION EN AFRIQUE. Ερευνητική Εργασία..(Σελ.60) 3.Ό.π.(Σελ.64) 4.Ό.π. (Σελ.20).

86

9.3 Αρχιτεκτονική Ακατέργαστης Γης | Ο πηλός ως καινοτόμο κατασκευαστικό υλικό Ο πηλός είναι ένα λεπτόκοκκο φυσικό υλικό εδάφους το οποίο συνδυάζει ένα ή περισσότερα ορυκτά αργίλου με ίχνη οξειδίων μετάλλων και οργανικής ύλης. Αρχικά σχηματίστηκε από γρανιτένιο βράχο, ο οποίος έχει υποστεί διάβρωση εκατομμυρίων ετών. H άργιλος παρουσιάζει πλαστικότητα όταν αναμιγνύεται με νερό. Όταν στεγνώσει, γίνεται σταθερή και αδιαπέραστη από το νερό. Αυτές οι ιδιότητες του υλικού επέτρεψαν στην άργιλο να αποτελέσει ένα από τα παλαιότερα οικοδομικά υλικά στον κόσμο. 1 Το χτίσιμο με πηλό είναι μια πρακτική που χρονολογείται πριν από 9000 χρόνια, όπως αναφέραμε και νωρίτερα. Η δημοτικότητα του κτιρίου από πηλό υπέστη πλήγμα κατά τη διάρκεια της εκβιομηχάνισης, καθώς ανακαλύφθηκαν νέα οικοδομικά υλικά. Η χρήση σύγχρονων οικοδομικών υλικών ενθαρρύνθηκε καθώς αυξάνονταν οι βιομηχανίες παραγωγής και μεταφοράς τους. Καθώς εκσυγχρονίζεται η χρήση της ακατέργαστης γης ως οικοδομικό υλικό και θα μπορούσε να είναι μια εναλλακτική λύση σε ακριβές και ενεργοβόρες αρχιτεκτονικές, εξακολουθεί να φαντάζει στο ευρύ κοινό ως ένα εύθραυστο, φτωχό και άχρηστο υλικό που αντιστοιχεί σε μια περασμένη εποχή, ακατάλληλη για τις σύγχρονες συνθήκες διαβίωσης. Το στίγμα που αναπτύχθηκε προς τον πηλό ως το «υλικό του φτωχού ανθρώπου» δεν έχει ξεθωριάσει εντελώς σε πολλές κοινωνίες σήμερα, παρά τα πολλά εμφανή πλεονεκτήματα της χρήσης του υλικού. Όσο για τις αναπτυσσόμενες χώρες, η ακατέργαστη γη θεωρείται επίσης αρχαϊκό και φτωχό υλικό. Η ταύτιση αυτή δεν είχε να κάνει τόσο με τις ιδιότητές τους, την αντοχή και τη συμπεριφορά τους στον χρόνο, αλλά κυρίως με το πώς αυτά χαρακτηρίστηκαν κοινωνικά. 2 Το παράδοξο είναι ότι οι κάτοικοι των χωρών της Αφρικής επιδιώκουν βιομηχανοποιημένες τεχνολογίες που μαρτυρούν έναν συγκεκριμένο πλούτο, ενώ ένα υλικό όπως το σκυρόδεμα είναι εντελώς ακατάλληλο τόσο για την κλιματική, όσο και οικονομική τους κατάσταση.

Πηγή: Kerearchitecture. “Login • Instagram.” Www.instagram.com, www.instagram.com/kerearchitecture/.

1.

2.

Francis Kéré (2016), Radically Simple. Hatje Cantz A.M., (σελ.182) Παπαϊωάννου, Τάσης. “Ο υλικός κόσμος της αρχιτεκτονικής.”

ARCHETYPE, 27 July 2022, www.archetype.gr/blog/arthro/o-ilikos-kosmos-tis-architektoni kis.

87

Η δόμηση με πηλό επιτρέπει μια μεγάλη ποικιλία μεθόδων κατασκευής. Είτε χρησιμοποιείται ως χωματόδρομος, είτε σε μορφή τοιχοποιίας, είναι εύκολα εφαρμόσιμο, ακόμα και χωρίς ειδικό εξοπλισμό. 2 Μπορούν να χρησιμοποιηθούν διάφορες μέθοδοι για να γίνει ο πηλός πιο ανθεκτικός. Όταν ο πηλός ψήνεται προκαλούνται μόνιμες φυσικές και χημικές αλλαγές, μετατρέποντάς το σε κεραμικό υλικό. Όταν χυτεύεται για να χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή τοιχοποιίας, μπορεί επίσης να συμπιεστεί και να πάρει τη μορφή γαιότουβλων. Για την προστασία των κτιρίων από πηλό από τις καιρικές συνθήκες, συχνά επιστρώνονται με σοβά, που μπορεί να ανανεωθεί όταν είναι απαραίτητο. Ο πηλός μερικές φορές αναμιγνύεται με υλικά όπως το τσιμέντο για να αυξήσει την ανθεκτικότητά του. Είτε χρησιμοποιείται μόνο του ως υλικό είτε μαζί και με άλλα υλικά, προσφέρει πολλές διαφορετικές δυνατότητες δόμησης, οι οποίες συμβάλλουν στην συνεχή χρήση του μέσα στο χρόνο παρά το στίγμα του παρελθόντος. Στην πραγματικότητα, έχει επανεμφανιστεί αρκετές φορές στην αρχιτεκτονική σκηνή ως βιώσιμο δομικό υλικό. Αυτό είναι ένας δείκτης ότι ο πηλός είναι ένα υλικό του μέλλοντος, και όχι του παρελθόντος. 1 1. Francis Kéré (2016), Radically Simple. Hatje Cantz A.M., (σελ.182)

88

9.4 Αρχιτεκτονική Ακατέργαστης Γης | Ο Λατερίτης ως καινοτόμο κατασκευαστικό υλικό Μια άλλη εναλλακτική ως προς τον τρόπο δόμησης που ακολούθησε ο Francis Kéré, ήταν η χρήση του Λατερίτη στην κατασκευή, έναν τύπο εδάφους με υψηλή περιεκτικότητα σε σίδηρο και αλουμίνιο, το οποίο συναντάται συχνά σε ζεστά και υγρά κλίματα. Τυπικά παραδείγματα ορυκτών με κρίσιμο ρόλο για το σχηματισμό λατεριτικού «σιδηρονικελιούχου μεταλλεύματος» ή «νικελιούχου λατερίτη» είναι κυρίως ο ολιβίνης και ο σερπεντίνης. 1 Ο Λατερίτης, έχει ένα χαρακτηριστικό κόκκινο χρώμα, που μοιάζει με σκουριά και είναι πιο σκληρός και πιο ανθεκτικός στην υγρασία από τον πηλό. Κατασκευές από λατερίτη καταγράφηκαν για πρώτη φορά στην Ινδία, ενώ η χρήση του υλικού είναι από καιρό διαδεδομένη σε όλη την Ασία. 2 Όπως περιγράφει ο ίδιος ο Kéré όταν εξάγεται για πρώτη φορά από την γη, ο λατερίτης μπορεί να κοπεί και να διαμορφωθεί εύκολα σε μορφή τούβλου. Τα τούβλα στην συνέχεια αφήνονται στον ήλιο να ψηθούν και να σκληρύνουν. 3 Όταν εκτίθεται στον αέρα σκληραίνει, καθώς τα άλατα σιδήρου που περιέχει δημιουργούν μια άκαμπτη δομή. Έτσι, μπορεί να χρησιμοποιείται ως βιώσιμο δομικό υλικό. Γίνεται με φυσικό τρόπο αρκετά ανθεκτικό στις ατμοσφαιρικές συνθήκες. Αν και χρησιμοποιείται συχνά χωρίς περαιτέρω επεξεργασία, η ανθεκτικότητά του μπορεί να ενισχυθεί ακόμη περισσότερο. Καθώς ο λατερίτης έχει συνήθως χαμηλότερη θερμική αγωγιμότητα από τον άργιλο, έχει ισχυρότερη επίδραση όσον αφορά τη ρύθμιση της θερμοκρασίας και είναι επίσης ιδιαίτερα κατάλληλος για δόμηση σε ζεστά κλίματα. Παρόμοια με τον πηλό, η βιωσιμότητά του μέσω της ενεργειακής του απόδοσης και του χαμηλού του κόστους, το καθιστούν ένα επιθυμητό και σύγχρονο υλικό, ιδιαίτερα σε εκείνες τις περιοχές που διαθέτουν φυσικά κοιτάσματα λατερίτη.4 Ο Kéré έχει κατασκευάσει πολλά κτίρια χρησιμοποιώντας λατερίτη, όπως το Γυμνάσιο στο Dano, το Λύκειο στο Schorge και το Οργανοτροφείο Noomdo στο Koudougou (Μπουρκίνα Φάσο).

Πηγή: “Kéré | Home.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com.

1. “Λατερίτης.” Www.orykta.gr, www.orykta.gr/oryktes-protes-yles-tis-ellados/metalleytika-orykta/1 27-lateritis-sidironikeliouha-metalleymata.

2,4. Francis Kéré (2016), Radically Simple. Hatje Cantz A.M. (σελ.184) 3. “Kéré| Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/building/lycee-schorge.

89

9.5 Αρχιτεκτονική Ακατέργαστης Γης | Οφέλη

Συνοψίζοντας, τα περιβαλλοντικά οφέλη της αρχιτεκτονικής κατασκευασμένης από ακατέργαστο χώμα είναι τα εξής: - Αρχικά, ο κύκλος ζωής του υλικού είναι αναστρέψιμος. Το υλικό ανασκάπτεται, ανεγείρεται και ανακυκλώνεται επί τόπου ώστε να μπορεί να επαναχρησιμοποιηθεί.

- Το έδαφος είναι ένα τοπικό υλικό που είναι ευρέως διαθέσιμο και ανανεώσιμο. Είναι εύκολο να σκάψει κανείς και η μετατροπή του σε οικοδομικό υλικό δεν απαιτεί πρόσθετα χημικά.

- Η ογκώδης μάζα της τοιχοποιίας της ακατέργαστης γης παρέχει πολύ καλή θερμική αδράνεια, που βελτιώνει την άνεση σε περιοχές με ζεστό κλίμα. Καθιστά δυνατή την απορρόφηση απότομων διακυμάνσεων της θερμοκρασίας τόσο το καλοκαίρι όσο και το χειμώνα, αποθηκεύοντας την θερμοκρασία του περιβάλλοντος και διανέμοντάς την σταδιακά, ρυθμίζοντας έτσι τις κλιματικές συνθήκες στο εσωτερικό της κατασκευής.

- Η γη απορροφά και απελευθερώνει την υγρασία, γεγονός που επιφέρει θετικά αποτελέσματα σε περιοχές με τροπικό κλίμα.

-Το χαμηλό κόστος μεταφοράς κάνει τον πηλό μια βιώσιμη επιλογή.

1. Elphège Boulbin. HASSAN FATHY ET FRANCIS KÉRÉ: ARCHITECTURE DE TERRE CRUE, ENTRE MODERNITÉ ET TRADITION EN AFRIQUE. Ερευνητική Εργασία. (σελ.24)

90

Παράλληλα, έχει διακριτά οφέλη και κατά την διάρκεια της κατασκευής, αφού: - Η ακατέργαστη γη για χρήση στην οικοδομική βιομηχανία απαιτεί πολύ χαμηλή κατανάλωση ενέργειας.

- Τα απόβλητα οικοδομής από πηλό είναι αδρανή δίχως αρνητικές επιπτώσεις για το περιβάλλον.

- Το τούβλο μπορεί συνήθως να ανακυκλωθεί, ανάλογα με την αντοχή του κονιάματος που χρησιμοποιείται.

- Η αρχιτεκτονική της ακατέργαστης γης βασίζεται σε ένα πόρο που βρίσκεται σε αφθονία στις περισσότερες χώρες. Στην συγκεκριμένη περίπτωση, το υλικό ανασκάπτεται επί τόπου.

- Απαιτεί πολύ λιγότερη ενέργεια και έχει μεγάλο προσδόκιμο ζωής.

- Είναι ένας απλός τρόπος δόμησης, που δεν απαιτεί ιδιαίτερες γνώσεις και δεξιότητες, γι’ αυτό και κάνει την αυτο-οικοδόμηση εφικτή. Αυτό που ήταν μέχρι τώρα μια απλή και καθαρή αναγκαιότητα για τους μειονεκτούντες πληθυσμούς θα μπορούσε κάλλιστα να γίνει μια συνειδητά στοχευμένη επιλογή. Όσον αφορά τον Francis Kéré, ανέπτυξε τρεις διαφορετικές τεχνικές κατασκευής, συμπεριλαμβανομένων των συμπιεσμένων τούβλων από πηλό που κατασκευάζονται σε πρέσες χώματος.

Bjorn Berge (2009), The Ecology of Building Materials, Architectural Press, σελ.122

91

9.5 Αρχιτεκτονική Ακατέργαστης Γης | Αδυναμίες

Παρά τις δυνατότητες που μας δίνει η δόμηση με ακατέργαστη γη, προκύπτουν και αρκετές αδυναμίες που αξίζει να σημειωθούν. Αρχικά, το χώμα δεν αποτελεί τυποποιημένο προϊόν και διαφέρει από εργοτάξιο σε εργοτάξιο. Η άργιλος είναι ένα μίγμα πηλού, λάσπης, άμμου και χοντρόκοκκου βότσαλου. Ανάλογα με τον τόπο απ’ όπου θα εκσκαφθεί, θα αποτελείται από διαφορετικές ποσότητες και αναλογίες των συστατικών της. Ως εκ τούτου, τα χαρακτηριστικά της μπορεί να διαφέρουν από τοποθεσία σε τοποθεσία και η προετοιμασία του σωστού μίγματος θα απαιτήσει κάποια έρευνα, πεδίου ή/και εργαστηρίου, και πιθανότατα να υπάρχει ανάγκη εφαρμογής πρόσθετων μέχρι να αποφασιστεί ποια είναι η σωστή αναλογία για το τελικό μίγμα. Επιπλέον, λόγω της εξάτμισης του νερού που χρησιμοποιείται για την παρασκευή του μίγματος, συνήθως υπάρχουν ρωγμές 1 συρρίκνωσης, αφού συμπυκνώνεται όταν στεγνώνει. Τέλος το χώμα δεν είναι αδιάβροχο, επομένως χρειάζεται ιδιαίτερη προστασία σε περιοχές που οι βροχοπτώσεις είναι αυξημένες. Πρέπει να προστατεύεται από τη βροχή και τον παγετό, ειδικά όταν βρίσκεται ακόμα σε υγρή μορφή. Οι χωμάτινοι τοίχοι μπορούν να προστατευθούν με μαρκίζες, στρώσεις υγρομόνωσης και διάφορες άλλες κατάλληλες επιστρώσεις. 2

1.2.Μιχελάκη Μαρία , Παπαγιάννη Ευαγγελία (2018), m u d _ w o r l d | Το χωμάτινο δημόσιο κτίριο στις αναπτυσσόμενες κοινωνίες: Η συμμετοχή του μελλοντικού χρήστη στη διαδικασία κατασκευής και ο κοινωνικός αντίκτυπος της., Ερευνιτηκή εργασία, Πολυτεχνείο Κρήτης , Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών.

92

9.6 Τεχνική και Κατασκευή Ο Kéré χρησιμοποίησε για πρώτη φορά αυτή τη νέα τεχνική δόμησης στο δημοτικό σχολείο στο Gando της Burkina Faso, το οποίο αποτέλεσε και το πρώτο του έργο. Δίδαξε στους χωρικούς πώς να φτιάχνουν πλίθινα τούβλα χρησιμοποιώντας μερικές βελτιώνουν σε μεγάλο βαθμό την ποιότητα και τη διάρκεια ζωής του τελικού προϊόντος. Παραδοσιακά, τα τούβλα διαμορφώνονται με το χέρι σε ξύλινα καλούπια και στεγνώνουν. Εκείνος, παρουσίασε ένα απλό μηχάνημα, που τροφοδοτείται από δύο άτομα, που κάνει τα τούβλα πιο σταθερά και ομοιόμορφα σχηματίζοντάς τα σε ένα καλούπι και στην συνέχεια συμπιέζοντάς τα. Αυτό, μαζί με μια μικρή ποσότητα τσιμέντου που προστίθεται, κατά προσέγγιση σε ποσοστό έξι τοις εκατό, κάνει τα τούβλα πιο ανθεκτικά και πιο ομοιόμορφα. Το αποτέλεσμα είναι πιο ίσιοι τοίχοι και μια ισχυρότερη επιφάνεια που αντέχει καλύτερα στον χρόνο. Ήταν σημαντικό για την υλοποίηση του έργου, τα δομικά στοιχεία του σχολείου να μπορούν να συναρμολογηθούν όλα με το χέρι από εργάτες επί τόπου, τόσο επειδή δεν ήταν δυνατό να φέρουν βαριά μηχανήματα στο χωριό, όσο και επειδή η εκπαίδευση της κοινότητας ήταν ένα κρίσιμο στοιχείο του έργου. Το κτίριο του σχολείου ήταν πραγματικά μια κοινοτική προσπάθεια, με κάποιους χωρικούς να αναλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας. Μερικοί από τους εργάτες που εκπαιδεύτηκαν στην παραγωγή τούβλων από πηλό και στην κατασκευή του σχολείου βρήκαν έκτοτε δουλειά ως ειδικευμένοι εργάτες σε άλλα εργοτάξια. Το σχολείο ξεκίνησε να κατασκευάζεται το 2001 και παρά τα 21 χρόνια εντατικής χρήσης, το κτίριο δείχνει ελάχιστα σημάδια γήρανσης. Σε σύγκριση με άλλα στην περιοχή, μερικά από πιο πρόσφατες χρονολογίες, το μοντέλο Gando ξεχωρίζει ως ένα εντυπωσιακό παράδειγμα του πώς όταν οι τεχνικές δόμησης είναι βιώσιμες και κατάλληλες για τις τοπικές συνθήκες μπορούν να παράγουν αρχιτεκτονική πολύ ανώτερης ποιότητας.

Πηγή εικόνων: Francis Kéré (2016), Radically Simple. Hatje Cantz A.M

93

Με γνώμονα τις αρχές της αειφόρου ανάπτυξης, ο Kéré έδωσε σημασία στη χρήση του πηλού ως ένα από τα κύρια δομικά υλικά. Η διαθεσιμότητά του καθώς και το χαμηλό κόστος του, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι χρησιμοποιείται κατά παράδοση στην δόμηση το καθιστά έξυπνη επιλογή για οικοδόμηση στην περιοχή. Ωστόσο, όταν χρησιμοποιείται σκέτος ο πηλός, τότε η κατασκευή είναι ασταθής. Το σχολείο στο Gando, δίδαξε στους ντόπιους πως να τελειοποιούν τον πηλό και τα τοπικά υλικά γενικότερα και τους έμαθε τεχνικές κατασκευής προκειμένου να έχουν ένα άρτιο αποτέλεσμα και να αποδίδουν καλά τα τοπικά υλικά.2 Καταφέρνει, λοιπόν, ο Kéré να συνδυάσει την τοπική παράδοση με τον μοντερνισμό, για να καταλήξει σε απλές καινοτόμες λύσεις. Οι λύσεις που δίνει έχουν χαμηλό κόστος και δεν απαιτούν χρήση υψηλής τεχνολογίας, οπότε όλος ο πληθυσμός μπορεί να συμμετάσχει στην κατασκευή, να την κατανοήσει και να την αξιοποιήσει και στο μέλλον. Τροποποιώντας τις παραδοσιακές τεχνικές δόμησης από πηλό, δημιουργεί μια στιβαρή κατασκευή με μορφή τούβλων, τα οποία είναι φθηνά και εύκολα στην παραγωγή. Τα τούβλα αυτά, παρέχουν θερμική προστασία από το ζεστό κλίμα, ωστόσο, οι εξωτερικοί τοίχοι θα πρέπει να προστατεύονται από τις καταστροφικές βροχές. Γι’ αυτό και χρησιμοποιεί μεγάλα στέγαστρα από κασσίτερο.

Πηγή εικόνων: . Francis Kéré (2016), Radically Simple. Hatje Cantz A.M

2.“Inspirational Creators: Diébédo Francis Kéré, Architect.” Wipo.int, 2022, www.wipo.int/wipo_magazine/en/2005/03/article_0002.html.

94

10. Ηθική και Υλικότητα στην Αρχιτεκτονική του Francis Kéré

10.1 Υπάρχει ηθική aρχιτεκτονική;

Ηθική ορίζεται ως το σύνολο των θεσμοθετημένων κανόνων μιας κοινωνίας που καθορίζουν τη συμπεριφορά των ατόμων με βάση το κοινωνικά αποδεκτό, το καλό και το κακό. Παράλληλα, είναι η υποκειμενική αντίληψη και ατομική στάση απέναντι στη συγκεκριμένη κοινωνική ηθική. 1 Στην ιστορία της αρχιτεκτονικής, οι αρχιτέκτονες του μοντέρνου κινήματος έθεσαν το ζήτημα της ηθικής διάστασης του αρχιτεκτονικού έργου. Ο Le Corbusier με την Πολυκατοικία της Μασσαλίας, ο Ludwig Mies van der Rohe, με το κτίριο κατοικιών στο Weissenhof, και άλλοι, ασχολούνται με την κοινωνική κατοικία ως ένα μέσο να δώσουν την δυνατότητα σε μειονεκτούντες πληθυσμούς με χαμηλό εισόδημα να έχουν μια αξιοπρεπή ζωή. Αυτή η ηθική διάσταση της αρχιτεκτονικής αποσκοπεί σε μια κοινωνία με ισότητα, δίχως αποκλεισμούς.

Η Unité d'habitation, Le Corbusier Πηγή εικόνας: Kroll, Andrew. “AD Classics: Unite d’ Habitation / Le Corbusier.” ArchDaily, 5 Nov. 2010, www.archdaily.com/85971/ad-classics-unite-d-habitation-le-corbusier.

Η αρχιτεκτονική προσχεδιάζει και υλοποιεί τη συγκρότηση ορίων στο χώρο, έχει τη δύναμη να απελευθερώσει ή να καταπιέσει την ανθρώπινη ύπαρξη, τόσο σε ατομικό επίπεδο, όσο και στην συνεύρεση με τους άλλους στην συγκρότηση των κοινωνιών.1 Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, βλέπουμε μια στροφή της αρχιτεκτονικής, ως προς την ηθική της διάσταση. Ο αρχιτέκτονας μέσα από το έργο του, επιχειρεί να καταδείξει μια σειρά από προβλήματα και προσπαθεί να προτείνει λύσεις. Χαρακτηριστική τέτοια περίπτωση είναι τα θέματα του βιοκλιματικού σχεδιασμού και όλη η προσπάθεια μείωσης του ενεργειακού αποτυπώματος των κτιρίων.2 Κρίνεται αναγκαίο, λοιπόν, να βρεθούν νέοι τρόποι δόμησης, με στόχο μια πιο οικονομική οικοδομική δραστηριότητα και με μικρότερο αντίκτυπο για το περιβάλλον.

Κτίριο κατοικιών στο Weissenhof, Ludwig Mies van der Rohe Πηγή εικόνας: Lossen, Dr Otto. “English: Building of the Weißenhofsiedlung (Housing Development) in Stuttgart. 1927. Vintage Ferrotyped Gelatin Silver Print.

16,8 X 23,5 Cm. Photographer’s Stamp Dr. Lossen & Co. Stuttgart Bestell-Nr. 315/127.”

Wikimedia Commons, 1927, commons.wikimedia.org/wiki/File:Weissenhofsiedlung_Mies_van_der_Rohe.jpg

1. “Online Dictionaries.” Www.greek-Language.gr, www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/index .html.

Με αφετηρία την ηθική ως μια έννοια που αφορά το σύνολο των ανθρώπων, η φύση της ηθικής διακρίνεται σε αυτή που βασίζεται στους κανόνες (ήθος) και σε αυτή που πηγάζει από τις συνήθειες (έθος). Συνήθως την ηθική την αντιλαμβανόμαστε ως ένα σύνολο κανόνων, που έχουν ως στόχο να προσδιορίσουν ένα κανονιστικό πλαίσιο αρχών, με βάση τις οποίες κάτι είναι καλό ή κακό (από ηθική σκοπιά). 3 Η αναζήτηση της έννοιας της «καλής» αρχιτεκτονικής συσχετίζεται με την ευθύνη που φέρει ο αρχιτέκτονας όταν καλείται να σχεδιάσει ένα έργο. Αυτός ο προβληματισμός για την «καλή» αρχιτεκτονική περιστρέφεται, μεταξύ άλλων, γύρω από την έννοια της ηθικής στην αρχιτεκτονική δημιουργία. 4 Η ηθική στο έργο του Kéré διακρίνεται ως συνειδητή επιλογή μέσα από πολλούς και διαφορετικούς τομείς. Παρατηρούμε ηθική απέναντι στην προστασία και στον σεβασμό της παράδοσης και την ανάδειξή της με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, ηθική στην μέριμνα του αρχιτέκτονα για τη μεγαλύτερη δυνατή εξοικονόμηση ενέργειας, άρα ηθική ως προς το περιβάλλον, ηθική στην επιλογή των υλικών των κτιρίων του επιλέγοντας τοπικά υλικά και τέλος ηθική ως προς τον ίδιο τον άνθρωπο και την βελτίωση της ποιότητας ζωής του.

3.Βασιλική Δήμητρα Ξυδέα (2022), Ουτοπική αρχιτεκτονική και ηθική: Ερμηνεύοντας την "Ηλεκτρονική Πολεοδομία" του Τάκη Ζενέτου, Ερευνητική Εργασία, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο 1,2,4. Λεωνίδας Κουτσουμπός (2021), Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ.

Έθος και Αρχιτεκτονική, Σχολή

97

Μελετώντας, λοιπόν, το έργο του, ερχόμαστε να αναλογιστούμε βασικά ερωτήματα όπως, ποιος είναι ο ρόλος της αρχιτεκτονικής και του αρχιτέκτονα; Ποια είναι η σωστή προσέγγιση της αρχιτεκτονικής σε περιοχές που στερούνται βασικές υποδομές, και τα εφόδια για μια αξιοπρεπή ζωή; Πρέπει να είναι σεμνή κινδυνεύοντας να υποκύψει στις αντίξοες περιβαλλοντικές συνθήκες; Ή μήπως η σεμνότητα είναι ο μόνος τρόπος για να πετύχει κανείς ουσιαστικά αποτελέσματα; Πρέπει να είναι η αρχιτεκτονική φιλόδοξη για να εμπνεύσει την αλλαγή; Ή μήπως η φιλοδοξία διατρέχει τον κίνδυνο να είναι εκτός τόπου και να καταλήξει σε μια αρχιτεκτονική απλού ευσεβούς πόθου; 1 Ο Francis Kéré έχει απαντήσει με ιδιαίτερα έξυπνο τρόπο σε αυτές τις ερωτήσεις τις τελευταίες δεκαετίες. Η πολιτιστική του ευαισθησία όχι μόνο αποδίδει κοινωνικά και περιβαλλοντικά, αλλά καθοδηγεί ολόκληρη τη διαδικασία του έργου του, έχοντας επίγνωση ότι είναι ο δρόμος προς τη αποδοχή ενός κτιρίου σε μια κοινότητα. Ξέρει, εκ των έσω, ότι η αρχιτεκτονική δεν αφορά το αντικείμενο, αλλά τον στόχο, όχι το προϊόν, αλλά τη διαδικασία. Έχει αναπτύξει μια δική του ηθική στην αρχιτεκτονική του, την οποία ακολουθεί σε οποιονδήποτε τόπο και αν κτίζει.

1.Andrea Benelli. “Congratulations to Francis Kéré, 2022 Laureate of the Pritzker Architecture Prize.” Area, 15 Mar. 2022, www.area-arch.it/congratulations-to-francis-kere-2022-laureate-ofthe-pritzker-architecture-prize/.

98

10.2 Ένταξη της κοινότητας στην κατασκευή

«Δεν μπορείτε να φανταστείτε την υπερηφάνεια των ανθρώπων του χωριού μου τώρα που ανακάλυψαν ότι ήταν σε θέση να τα κάνουν όλα αυτά». 1 Όταν οι ντόπιοι μαθαίνουν μια τεχνική δόμησης, ο ενθουσιασμός τους είναι τέτοιος που συνεχίζουν να χτίζουν άλλα κτίρια χρησιμοποιώντας αυτή την μέθοδο. Είναι σημαντικό να αποκατασταθεί αυτή η ξεχασμένη υπερηφάνεια, που ενισχύεται από τα διάφορα διεθνή βραβεία. 2 Μάλιστα, οι κάτοικοι λαμβάνουν και αποφάσεις κατά την διαδικασία του έργου και αλλάζουν ορισμένα στοιχεία της κατασκευής. Το κτίριο μεταμορφώνεται καθώς το έργο παίρνει μορφή και απομακρύνεται από το αρχικό σχέδιο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το σχολείο στο Gando, όπου η κοινότητα αποφάσισε να αλλάξει το χρώμα που είχε αποφασίσει ο αρχιτέκτονας για τα παντζούρια. 3 Το έργο του αρχιτέκτονα παρέχει στην κοινότητα ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούν να δράσουν ελεύθερα, έτσι ώστε οι κάτοικοι να πειστούν ότι έχουν σχεδιάσει οι ίδιοι το έργο ή ότι έχουν συμμετέχει ενεργά στις αποφάσεις οπότε και δεν τις αμφισβητούν. Οι κάτοικοι του χωριού δεν απέκτησαν μόνο νέες δεξιότητες, αλλά και αίσθημα ευθύνης, επίγνωση και ευαισθησία τόσο στην παράδοση όσο και στις καινοτόμες πτυχές της κατασκευής. Είναι λοιπόν ζήτημα διατήρησης της πολιτιστικής ταυτότητας της αρχιτεκτονικής, με την επανερμηνεία μιας αρχιτεκτονικής που αντιπροσωπεύει τις αξίες μιας κοινωνίας, ώστε να μπορέσει η ίδια η κοινωνία να κατανοήσει τη δική τους ιστορία, τη δική της ταυτότητα.

Πηγή εικόνας:“The Pritzker Architecture Prize.”Www.pritzkerprize.com, www.pritzkerprize.com/?fbclid=IwAR3uoruw8gTkD8__Q07NcDbAQLWng i12iCYw_D5AtUIktdtQT7HkZpVF3Ow. Accessed 14 Sept. 2022.

Πηγή εικόνας: “Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work.

1.“Diébédo Francis Kéré, Pritzker Prize 2022 | L’Architecture D’Aujourd’hui.” L’Architecture D’Aujourd’hui, 15 Mar. 2022, www.larchitecturedaujourdhui.fr/francis-kere-pritzker-prize-2022 /. Accessed 11 July 2022.

2.Elphège Boulbin. HASSAN FATHY ET FRANCIS KÉRÉ: ARCHITECTURE DE TERRE CRUE, ENTRE MODERNITÉ ET TRADITION EN AFRIQUE. Ερευνητική Εργασία. (σελ.109) 3.Ό.π. (σελ.106)

99

Η έμπνευση από την παράδοση, καθιστά δυνατό να ξεπεραστεί η χρήση εισαγόμενων, ακριβών και ενεργοβόρων τεχνολογιών, στις οποίες δεν είναι εξοικειωμένοι οι κάτοικοι και έχουν ως συνέπεια τον αποκλεισμό τους από τα εργοτάξια. Γι' αυτό η εκ νέου κατάκτηση μιας πολιτιστικής ταυτότητας μέσω της επανερμηνείας της παράδοσης δίνει τη δυνατότητα να δείξουν στους κατοίκους τι είναι ικανοί. Έτσι, συνειδητοποιούν την αξία αυτού που κάνουν. Μόλις γίνει αυτό το βήμα, οι κάτοικοι μπορούν να αφομοιώσουν τις τεχνολογίες που έχουν αναπτυχθεί με τις δικές τους πολιτιστικές αξίες. Επιπλέον, ο ρόλος της παράδοσης είναι να προσαρμοστεί στους περιορισμούς που εξελίσσονται με την πάροδο του χρόνου. Η αρχιτεκτονική του ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες των χρηστών αντιμετωπίζοντας την έλλειψη οικονομικών και τεχνολογικών πόρων. Με λίγα μέσα, οι κάτοικοι γίνονται πιο δημιουργικοί.

Πηγή εικόνων: . Francis Kéré (2016), Radically Simple. Hatje Cantz A.M

100

Όλο το χωριό συμμετέχει στην κατασκευή. Γυναίκες, μητέρες, νεαρά κορίτσια και ηλικιωμένοι. «Εάν έχετε ένα έργο στην Αφρική και έχετε ηλικιωμένες γυναίκες και ηλικιωμένους που σας βοηθούν, το έργο σας θα λειτουργήσει. Γιατί; Γιατί, σε μια χώρα που η παράδοση μεταδίδεται προφορικά, είναι αυτός που έχει ζήσει τα περισσότερα χρόνια που έχει την τεχνογνωσία, τη σοφία». 1 Γι' αυτό ήταν πολύ σημαντικό να πείσει όλο το χωριό και κυρίως τους ηλικιωμένους. Ακόμα και παιδιά είναι μέρος του έργου. «Αυτό είναι μέρος του έργου μας, και αυτό είναι η Αφρική! Ήταν δύσκολο να απαγορεύσουμε στα παιδιά να μας βοηθήσουν. Αυτό θα είχε προκαλέσει ατυχία, γιατί όλοι ήθελαν να είναι μέρος αυτής της εκδήλωσης. Όλοι ήθελαν να δουλέψουν»,2 εξηγεί ο ίδιος. Οι άνθρωποι είναι εκεί για να χτίσουν το μέλλον τους. Μάλιστα, εντύπωση προκαλεί, πως ακόμα και στην ομιλία του για το βραβείο Pritzker, δεν αναφέρεται καθόλου στον εαυτό του παρά μόνο στην κοινότητα του.

Πηγή εικόνων: . Francis Kéré (2016), Radically Simple. Hatje Cantz A.M 1,2. “Diébédo Francis Kéré, Pritzker Prize 2022 | L’Architecture D’Aujourd’hui.” L’Architecture D’Aujourd’hui, 15 Mar. 2022, www.larchitecturedaujourdhui.fr/francis-kere-pritzker-prize-2022/.

101

102 Πηγή εικόνων: . Francis Kéré (2016), Radically Simple. Hatje Cantz A.M

10.3 Αρχιτεκτονική βιώσιμης ανάπτυξης* Ο Kéré σχεδιάζει σε μια εποχή που η σπατάλη της ύλης και της ενέργειας επιβαρύνει το περιβάλλον και ο καταναλωτισμός αυξάνεται ραγδαία. Μέσω της αρχιτεκτονικής του προσπαθεί να αναδείξει υλικά τα οποία υπάρχουν σε αφθονία στην φύση και δεν την επιβαρύνουν. Βασική αρχή της αρχιτεκτονικής του είναι η μείωση της σπατάλης της ύλης και της ενέργειας, ακόμα και σε περιοχές που υπάρχει διάθεση πόρων και υλικών σε αφθονία. Ο ορισμός της βιώσιμης ανάπτυξης σύμφωνα ,με τον οργανισμό World Commission for Environment and Development:

‘’Humanity has the ability to make development sustainable to ensure that it meets the needs of the present without compromising the ability of future generations to meet their own needs.’’

«Η ανθρωπότητα έχει την ικανότητα να κάνει την ανάπτυξη βιώσιμη. Να καλύψει τις ανάγκες του παρόντος χωρίς να υποβιβάζει τη δυνατότητα των ερχόμενων γενεών να καλύψουν τις δικές τους ανάγκες.» 1 Η ηθική του Kéré απέναντι στην βιωσιμότητα της κατασκευής δεν σταματά με την κατάλληλη επιλογή υλικών, αντίθετα, διευρύνεται με την ενσωμάτωση της κατάλληλης τεχνολογίας προκειμένου τα κτίριά του να λειτουργούν αυτόνομα, χωρίς ιδιαίτερες απαιτήσεις ενέργειας. Έτσι, σχεδιάζει και κατασκευάζει τα κτίριά του χρησιμοποιώντας τα κατάλληλα συστήματα και την τεχνολογία για τον τόπο στον οποίο βρίσκονται, προκειμένου να ελαχιστοποιήσει την λειτουργική ενέργεια που απαιτεί η κατασκευή. Σκοπός του είναι να προσφέρει ευχάριστες συνθήκες διαβίωσης στους χρήστες του, βελτιώνοντας έτσι την καθημερινότητά τους και την εμπειρία τους στο εσωτερικό του χώρου. Δεδομένου ότι το μεγαλύτερο έργο του Kéré, βρίσκεται στην Αφρική, όπου η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας είναι ιδιαίτερα δαπανηρή και σε αρκετές περιπτώσεις αδύνατη, ενσωματώνει στην κατασκευή του έξυπνες λύσεις, οι οποίες δεν απαιτούν ενέργεια για να λειτουργήσουν ευνοϊκά για το κτίριο. Τα συστήματα αυτά, σε συνδυασμό με την χωροθέτηση του κτιρίου με βάση τον προσανατολισμό, καθώς και την διαχείριση των ανοιγμάτων με βάση τις ηλιακές ακτίνες, έχει σε πολλές περιπτώσεις ως αποτέλεσμα την δημιουργία σχεδόν αυτόνομων ενεργειακά κτιρίων.

1.WCED. Report of the World Commission on Environment and Development: Our Common Future towards Sustainable Development 2. Part II. Common Challenges Population and Human Resources 4. United Nations, 1987.

103

O Kéré, δεν χρησιμοποιεί τα συστήματα αυτά ως μια στρατηγική για να λάβει βραβεία και πιστοποιήσεις. Αντίθετα, εκμεταλλεύεται τα παθητικά αυτά συστήματα προκειμένου να δημιουργήσει ένα κατάλληλο περιβάλλον για τους χρήστες του, το οποίο θα τους προσφέρει συνθήκες άνεσης. Υποστηρίζει, δηλαδή, ότι μια από τις σημαντικότερες ανάγκες που πρέπει να εξυπηρετεί ένα κτίριο είναι και η δημιουργία συνθήκων διαβίωσης που να είναι αποδεκτές από τους χρήστες, σε σχέση με το κλίμα που επικρατεί. Λαμβάνοντας σοβαρά υπόψιν τις κλιματικές συνθήκες του τόπου και τα διαθέσιμα υλικά, ο Kéré, προσπαθεί να δημιουργήσει μια αρχιτεκτονική η οποία έχει πρώτα σαν στόχο την ικανοποίηση των αναγκών του ανθρώπου σε όλα τα επίπεδα, να δημιουργήσει δηλαδή μια ανθρωποκεντρική αρχιτεκτονική. Όπως αναφέρει ο ίδιος σε συνεντεύξεις του, ήθελε παράλληλα με την κατασκευή των κτιρίων του να μάθει στον κόσμο τεχνικές, προκειμένου να μπορούν και οι ίδιοι να τις εφαρμόσουν στα σπίτια τους και να βελτιώσει το βιοτικό τους επίπεδο.

104

10.4 Ηθική και υλικότητα

Βασικές Έννοιες: Ύλη-Υλικό- Υλικότητα Σε πολλές περιπτώσεις, συγχέουμε τις έννοιες ύλη, υλικό και υλικότητα ως ταυτόσημες. Ωστόσο, αποτελούν τρεις διαφορετικές έννοιες, κάθε μια από της οποίες έχει την δική της ερμηνεία. Ύλη (ετυμολογία: < αρχαία ελληνική ὕλη),αποτελεί το συστατικό των σωμάτων με κύρια χαρακτηριστικά τον όγκο, το βάρος και τη μάζα. 1 Διαθέτει φυσικές και χημικές ιδιότητες, αποτελείται από μικροσκοπικά σωματίδια και μπορεί να βρίσκεται σε στερεή, υγρή ή αέρια μορφή. Η ουσία κατασκευής κάποιου πράγματος, καθετί που φθείρεται και χρησιμοποιείται για να παραχθεί κάτι άλλο. 2 Αντίθετα, ως υλικό χαρακτηρίζεται η ύλη από την κατασκευάζεται κάτι (επεξεργασμένη ή ανεπεξέργαστη). 3

οποία

Τέλος, υλικότητα (ετυμολογία: < υλικ(ός) + -ότητα) είναι η ιδιότητα του υλικού. 4 Δεν εννοούμε όμως τις αντικειμενικές ιδιότητες, αλλά το πως αυτές γίνονται αντιληπτές μέσα σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικό πλαίσιο.

1. “Online Dictionaries.” Www.greek-Language.gr, www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/index .html.

2. “ύλη - Βικιλεξικό.” Wiktionary.org, 2022, el.wiktionary.org/wiki/%CF%8D%CE%BB%CE%B7.

3. “Online Dictionaries.” Www.greek-Language.gr, www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/index .html.

4.“υλικότητα - Βικιλεξικό.” Wiktionary.org, 2022, el.wiktionary.org/wiki/%CF%85%CE%BB%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%8 4%CE%B7%CF%84%CE%B1. Accessed 6 July 2022.

105

Βασικές Έννοιες: Υλικότητα Δεν μπορούμε δηλαδή να προσεγγίσουμε την έννοια της υλικότητας με τον ίδιο τρόπο που προσεγγίζουμε τις έννοιες της ύλης και των υλικών, γιατί η υλικότητα δεν αντιστοιχεί σε μια προϋπάρχουσα ουσία με ή και δίχως ιδιότητες. Συνήθως δηλώνει την υλική διάσταση ενός φαινομένου, ενός πράγματος, ενός αντικειμένου ή ενός συστήματος σε συνάρτηση με την ανθρώπινη σκέψη και πρακτική.1 Η έννοια της υλικότητας δεν πρέπει να συγχέεται με την ύλη ή με τα υλικά, γιατί επί της ουσίας καταδεικνύει διάφορες σχέσεις. Χαρακτηρίζει το είδος της σχέσης που εμείς, οι άνθρωποι, διατηρούμε αρμονικά με την ύλη και τα υλικά και, ευρύτερα, με το φυσικό κόσμο γύρω μας, με τα φαινόμενα, τα πράγματα και τα αντικείμενα που αντιλαμβανόμαστε ουσιαστικά ως υλικό. Από την παλιότερη εποχή της υλικότητας γενικά, η αρχιτεκτονική στρέφεται ιδιαίτερα προς εκείνο το ορατό και απτό συστατικό που εμπίπτει στη σφαίρα των αισθήσεων.2 Η αρχιτεκτονική σύνθεση έχει να κάνει με το να φανταστεί κανείς πώς αυτή η σχέση μπορεί ταυτόχρονα να τεκμηριωθεί και να διαμορφωθεί στην συγκεκριμένη περίπτωση ενός τόπου ή ενός κτιρίου.

1,2.Antoine Picon (2020), The Materiality of Architecture, Published by the University of Minnesota Press, σελ.10

106

Ο αρχιτέκτονας Juhani Pallasmaa στο βιβλιο του «The eyes of the skin: Architecture and the senses», υπογραμμίζει την σημασία της αισθητηριακής εμπειρίας της Αρχιτεκτονικής για την ανάγνωση και την δημιουργία του χώρου. Για τον Pallasmaa, ως χώρος νοείται ένα σύνολο συγκεκριμένων πραγμάτων με υλική υπόσταση, σχήμα, υφή και χρώμα.1 Απορρίπτοντας την οπτικοκεντρική κουλτούρα των δυτικών κοινωνιών, σύμφωνα με την οποία η όραση κυριαρχεί και ελέγχει τις υπόλοιπες αισθήσεις, ο Pallasmaa επικροτεί την ισάξια συνεργασία τους, προκειμένου να ενισχύσει τον ρόλο της πολυαισθητηριακής εμπειρίας. Θεωρεί μάλιστα, ότι όλες οι αισθήσεις είναι προεκτάσεις της αφής, καθώς αυτή αποτελεί τον αισθητήριο μηχανισμό για να ενσωματωθεί ο άνθρωπος πλήρως στον χώρο και στα αντικείμενά του, με το σώμα συνολικά να αποτελεί το σημείο αναφοράς, προσανατολισμού, ένταξης και μνήμης. Έτσι, κατά την διαδικασία δημιουργίας μια παράξενη ανταλλαγή λαμβάνει χώρα. Ο δημιουργός δανείζει τα συναισθήματα και τους συνειρμούς του στο αντικείμενο και το αντικείμενο δανείζει την αύρα της υλικής και πνευματικής του υπόστασης. 2 Η ύλη αποτελεί για την Αρχιτεκτονική το προφανές βασικό της υπόστρωμα – χωρίς αυτή τίποτα στον χώρο δεν κατασκευάζεται. Το κάθε δημιούργημα είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένο με την υλοποίησή του, δηλαδή με τα υλικά και τις μεθόδους κατασκευής, πάνω στη βάση μιας σχέσης αλληλεπίδρασης και ανάδρασης. Ο άνθρωπος κατοικεί στον κόσμο κατασκευάζοντας, με σκοπό να καλύψει τις πρωταρχικές του ανάγκες. 3

1,2,3.Juhani Pallasmaa (1995), The eyes of the skin: Architecture and the senses, Academy Editions, London. σελ.11 4. Juhani Pallasmaa (1995), The eyes of the skin: Architecture and the senses, Academy Editions, London. σελ.19

Όπως έγραψε και ο Michel de Certeau, «η επέκταση επιφανειακών αρχιτεκτονικών λεξιλογίων, στερούμενων τεκτονικής λογικής και αίσθηση της υλικότητας είναι μέρος της διαδικασίας κατά την οποία η κοινωνία δίνει έμφαση στο φαίνεσθαι.» 4

107

Τα κριτήρια με τα οποία ο αρχιτέκτονας επιλέγει τα κατάλληλα υλικά για τη δημιουργία ενός κτιριακού κελύφους, είναι αυτά που ικανοποιούν μέσω των ιδιαίτερων ιδιοτήτων τους, τρεις ομάδες βασικών απαιτήσεων της Αρχιτεκτονικής όπως ακριβώς τις είχε ορίσει ήδη ο Βιτρούβιος, στο έργο του Περί Αρχιτεκτονικής.1 Η πρώτη απαίτηση σχετίζεται με την αντοχή, τη στατική σταθερότητα του κτιρίου και η δεύτερη με τη λειτουργικότητα, την ωφέλεια των αρχιτεκτονικών χώρων, ώστε να εξασφαλίζει τις κατάλληλες συνθήκες διαβίωσης. Και οι δύο μαζί αναφέρονται στην πρακτική διάσταση της Αρχιτεκτονικής και ορίζουν την «επιστημονικότητά» της. Η τρίτη απαίτηση ταυτίζεται με την αισθητική ικανοποίηση του κτιρίου, ισχυρίζεται ο Παναγιώτης Μιχελής, με την «ομορφιά», ή ακόμη γενικότερα με την αισθητική του αξιολόγηση που ορίζει με την σειρά της την πνευματική διάσταση της Αρχιτεκτονικής και συμπληρώνει τις αναγκαίες και ικανές συνθήκες του ορισμού της. Οπότε «οι αρχιτεκτονικές μορφές αρθρώνονται όχι μόνο για να στυλώσουν ένα κατασκεύασμα και να το κάνουν να σταθεί, αλλά και για κάτι ανώτερο από αυτό»2 , την αισθητική του ανάδειξη, τη γενικότερη υπαγωγή του στον χώρο των κοινωνικών ηθών του συνολικότερου πολιτισμού των κοινωνιών. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Kéré έχει λάβει όλες αυτές τις παραμέτρους υπόψιν του και έχει θέσει και νέα ερωτήματα τα οποία αφορούν τόσο την υλική όσο και την βιοκλιματική υπόσταση του κτιρίου.

1,2. Τουρνικίωτης, Π., Εισαγωγή στη Θεωρία της Αρχιτεκτονικής, 2008, σελ.11

108

Στην σύγχρονη αρχιτεκτονική πρωτοπορία διαπιστώνουμε προσεγγίσεις στον τρόπο διαχείρισης της υλικότητας της Αρχιτεκτονικής, που φαίνονται να αναθεωρούν πλήρως τη νεωτερική θεώρηση. Οι προσεγγίσεις αυτές αντανακλούν ένα συνολικό μετασχηματισμό του τρόπου κατανόησης της Αρχιτεκτονικής που συμβαδίζει με την είσοδο της ψηφιακής τεχνολογίας στην αρχιτεκτονική και ειδικότερα με την είσοδο του ηλεκτρονικού υπολογιστή στη σχεδιαστική διαδικασία. Οι επιδιώξεις της εποχής σε συνδυασμό με την εξελισσόμενη τεχνολογία των υλικών και την σχεδιαστική ικανότητα του ηλεκτρονικού υπολογιστή οδηγούν στην υλοποίηση μορφών που ανατρέπουν την παλιότερη αρχιτεκτονική σύλληψη. Μια απλοϊκή αντιμετώπιση θα θεωρούσε τον ηλεκτρονικό υπολογιστή «αναπαραστατικό» εργαλείο, μέσο ουδέτερης απεικόνισης των συνθετικών ιδεών που έχουν ήδη σχεδιαστεί στο χαρτί, μέσο απλής μεταφοράς της γεωμετρίας που έχει παράξει σε σχεδιαστικό πρόγραμμα. Ο Kéré αντίθετα, δεν παρασύρεται από τη νέα αυτή τάση και προάγει μια αρχιτεκτονική απλότητα με το έργο του, συνυφασμένη με τον αντίστοιχο τόπο που σχεδιάζει.

109

Ο χειρισμός των υλικών δεν περιορίζεται βέβαια στη γνώση για τη σύσταση της ύλης και τις ιδιότητές της, αλλά ενισχύεται και από άλλους παράγοντες. Εξαρτάται σίγουρα από τη χρωματική υπόσταση των υλικών. Η σύλληψη του χώρου πρέπει να γίνεται μαζί με το χρώμα που κάθε υλικό αποδίδει, έτσι ώστε να μπορούμε να σκεφτούμε την οργάνωση των αρχιτεκτονικών υλικών του έργου με τη λογική ανάλογη προς αυτήν του ζωγράφου που συνθέτει τον πίνακά του. Το χρώμα, σημειώνει ο Παναγιώτης Μιχελής, συμμετέχει με ρόλο σημαντικό κατά τη διαμόρφωση του υλικού, «αφού άχροο δεν υπάρχει τίποτα στη φύση». 1 Η υλικότητα ενός χώρου καθορίζεται επίσης από την επίδραση του φωτός σε αυτόν, γιατί το φως είναι ικανό να διαμορφώσει με πλαστικότητα τις υλικές επιφάνειες της κτιριακής δομής. Μέσω του φωτισμού η συγκεκριμένη κάθε φορά ανάγνωση των υλικών καθίσταται δυνατή. Όταν το υλικό φωτίζεται, επιτρέπεται στο βλέμμα να διεισδύσει στο εσωτερικό της επιφάνειας του και να ανακαλύψει την ειλικρίνεια της ύλης.

1.Μιχελής Π. (2008), Η Αρχιτεκτονική ως Τέχνη, Ίδρυμα Μιχελή. (σελ.85)

110

Το έργο του Kéré χαρακτηρίζεται από εκφραστικότητα, έχει ξεκάθαρη γλώσσα και αναδεικνύει κάθε φορά την αλήθεια της κατασκευής. Δεν προσπαθεί να ντύσει τα κτίρια του με ψεύτικες επιδερμίδες, όπως πολύ συχνά παρατηρούμε στην σύγχρονη αρχιτεκτονική της εποχής μας, αλλά επιδιώκει να αναδείξει το εκάστοτε υλικό που χρησιμοποιεί. Δίνει έμφαση στην κατασκευή, ενώ παράλληλα λαμβάνει υπόψιν την τεχνογνωσία που υπάρχει σε κάθε περιοχή και τους διαθέσιμους πόρους. Ο Antoin Picon αναφέρει στο βιβλίο του ‘’The Materiality of Architecture’’ ότι υπάρχει συσχετισμός μεταξύ της κατασκευής της αρχιτεκτονικής και της επιθυμίας της να μιλήσει στους ανθρώπους. Αυτό έχει να κάνει με τις αναλογικές σχέσεις των διάφορων στοιχείων της κατασκευής, ωστόσο, σημαντική είναι και η επιλογή του υλικού, προκειμένου να επιτευχθεί μια εκφραστική πρόθεση και ο άνθρωπος να νιώθει οικειότητα στο εκάστοτε κτίριο. Μέσα από την απλή διάταξη της ύλης και την επιλογή των υλικών, το έργο αποκτά μια αρχιτεκτονική πειθαρχία. Ο Α. Picon, υποστηρίζει ότι η αρχιτεκτονική λειτουργεί ως ένα είδος γλώσσας με συγκεκριμένο συντακτικό και λεξιλόγιο. Τα αντικείμενα, είναι κατασκευασμένα προκειμένου να βελτιώσουν την καθημερινότητα του ανθρώπου. Έτσι, ακριβώς και στην σύγχρονη αρχιτεκτονική, η υλική στροφή φαίνεται να μην μπορεί να ξεφύγει από το ζήτημα της αρχιτεκτονικής γλώσσας και την επέκτασή της στα αντικείμενα. 1 Για τους αρχιτέκτονες, όσο κι αν αντιπροσωπεύει έναν περιορισμό, το ανεξερεύνητο της ύλης, αποτελεί μια σημαντική παράμετρο της συνθετικής διαδικασίας, που προσδίδει χαρακτήρα και ταυτότητα στο αρχιτεκτονικό έργο.

1.Antoine Picon (2020), The Materiality of Architecture, Published by the University of Minnesota Press,σελ.37

111

Σε μια χώρα που είναι από τις φτωχότερες στον κόσμο, έχουν κατασκευαστεί κτίρια στα οποία χρειάζονται κλιματιστικά για την ψύξη του εσωτερικού αέρα. Αυτή είναι μια κακή λύση, ειδικά σε μια χώρα, όπως η Burkina Faso, όπου η ηλεκτρική ενέργεια είναι υπερβολικά ακριβή. Παράλληλα, η εισαγωγή σύγχρονων υλικών είναι αρκετά δαπανηρή λόγω της ενεργειακής κρίσης. Αναζητώντας μια εναλλακτική λύση στις τυπικές αναπτυξιακές πρακτικές, ο Kéré, προτείνει λύσεις, οι οποίες είναι οικονομικά και κοινωνικά βιώσιμες και ταυτόχρονα, προσαρμοσμένες στον τόπο και τα υλικά του. Κύριο χαρακτηριστικό της αρχιτεκτονικής του Francis Kéré, είναι η ενεργοποίηση των αισθήσεων του ανθρώπου μέσω της αξιοποίησης της υλικότητας του έργου. Δεν προσπαθεί να δημιουργήσει μια αρχιτεκτονική του «φαίνεσθαι» που εστιάζει σε επιφανειακές αρχιτεκτονικές εικόνες που δημιουργούν εντυπώσεις χωρίς τεκτονική λογική και μίας πρωτογενούς αίσθησης υλικότητας. Ο όρος τεκτονικός, απευθύνεται σε κτίρια, τα οποία έχουν βρει την μορφή τους τόσο μέσα από την κατασκευή τους, όσο και μέσα από την δομή τους.1 Αντίθετα, δημιουργεί έργα, τα οποία είναι εμπνευσμένα από τον τόπο στον οποίο βρίσκονται και έχουν άμεση συσχέτιση με το κοινωνικό και οικονομικό υπόβαθρο της περιοχής. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι σχεδιάζει με βάση το πνεύμα του τόπου (Genius Loci), προσπαθεί δηλαδή μέσα από το έργο του να αναδείξει τον χαρακτήρα του τόπου. Τα έργα του χαρακτηρίζονται από μια ατμόσφαιρα, η οποία ταυτίζεται κάθε φορά με την ατμόσφαιρα του τοπίου, του περιβάλλοντος στο οποίο αυτό βρίσκεται και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του εδάφους.

1.Eduard F. Seckler (1966), Papers of Eduard F. Seckler. Collection of the Harvard University Archives: Faculty archives, σελ.94

«όταν μια δομική ιδέα έχει βρει την εφαρμογή της μέσα από την κατασκευή, το οπτικό αποτέλεσμα θα μας επηρεάσει μέσω ορισμένων εκφραστικών ιδιοτήτων που σαφώς έχουν να κάνουν με τις ισορροπίες των δυνάμεων και την αντίστοιχη διάταξη των μερών του κτιρίου, όμως συχνά η περιγραφή δεν μπορεί να περιοριστεί ως προς την κατασκευή και την δομή μόνο. Για αυτές τις ιδιότητες, που εκφράζουν μια σχέση μορφής προς τη δύναμη που ασκείται, θα πρέπει να επιφυλάσσεται ο όρος τεκτονικός. (σελ. 89)

112

Ο Peter Herrle, καθηγητής του Kéré στο Πολυτεχνείο του Βερολίνου, αναφέρει ότι «ακριβώς αυτή η αρχαϊκή απλότητα είναι αυτή που δίνει στην αρχιτεκτονική του μια κρυφή γοητεία: αυτή η σύνδεση με την γη, τους ανθρώπους, και το περιβάλλον: το έδαφος, την ζωή, την ατμόσφαιρα».1 «Πάντα προσπαθώ να δουλεύω με αναφορά στο υλικό, με τις συγκεκριμένες του δυνατότητες και τις αισθητικές του ιδιότητες, αλλά πρέπει να ανταποκρίνονται και τεχνικά», αναφέρει ο ίδιος σε συνέντευξη του. Τα υλικά που χρησιμοποιεί έχουν άμεση συσχέτιση με την περιοχή στην οποία κτίζει, καθώς και την διαθεσιμότητα τους σε αυτή. Παρατηρούμε ότι στην Δυτική Αφρική χρησιμοποιεί κατά κύριο λόγο τον πηλό και τον λατερίτη, ένα υλικό που προκύπτει από την αποσάθρωση πετρωμάτων, ενώ εντάσσει στο κτίριό του το και το μέταλλο, σε πολύ απλές όμως κατασκευές. Αντίθετα, στην Αγγλία, που η προμήθεια του ξύλου είναι σχετικά εύκολη, και επιπλέον υπάρχει και η κατάλληλη τεχνογνωσία, δημιουργεί πολύ πιο περίπλοκες κατασκευές. Όπως αναφέρει ο ίδιος σε συνέντευξη του χρειάστηκε κόπος για να πείσει τους ντόπιους για την ακαταλληλότητα των υλικών που έως τότε χρησιμοποιούσαν, και κυρίως του σκυροδέματος. Το σκυρόδεμα μπορεί να λειτουργεί καλά στις δυτικές χώρες, ωστόσο σε ένα ζεστό και ταυτόχρονα υγρό κλίμα έχει αρνητικά αποτελέσματα. Κρατάει την ζέστη στο εσωτερικό της κατασκευής, ενώ δεν αναπνέει.

1.Francis Kéré (2016), Radically Simple. Hatje Cantz A.M., σέλ. 64.

Γι’ αυτό και στις κατασκευές του επιλέγει διαφορετικά υλικά, τα οποία έχουν να κάνουν με την παραδοσιακή αρχιτεκτονική και την κουλτούρα του τόπου και ταυτόχρονα λειτουργούν θετικά για το κτίριο.

113

11. Αναστοχασμός του τρόπου με τον οποίο σχεδιάζουμε σήμερα

12. Αναστοχασμός του τρόπου με τον οποίο σχεδιάζουμε σήμερα Σε μεγαλύτερη κλίμακα, ο πολεοδομικός σχεδιασμός προσφέρει όχι μόνο τις βασικές απαιτήσεις στέγασης, μεταφοράς και εμπορίου, αλλά και πάρκα, δημόσιες πλατείες και πολιτιστικές εγκαταστάσεις που μπορούν να βελτιώσουν την ποιότητα ζωής για όλους τους κατοίκους, να ενισχύσουν την υπερηφάνεια του πολίτη και να έχουν θετικό αντίκτυπο στην οικονομία μιας πόλης. Αλλά η καλή αρχιτεκτονική, αυτή που ξεπερνά τις απλούστερες απαιτήσεις για τη δημιουργία ενός τόπου χρήσιμου και αισθητικά ωραίου, απέχει πολύ από το να φτάσει σε όλα τα μέρη του κόσμου, αφού ακόμα και σήμερα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού δεν έχει καν μια στέγη που να καλύπτει τις βασικές του ανάγκες. 1 Σε όλο τον κόσμο, ένας μεγάλος αριθμός οργανώσεων, κατασκευάζουν σχολεία, κλινικές και ορφανοτροφεία σε περιοχές όπου υπάρχει ανάγκη. Αλλά οι περισσότερες από αυτές τις πρωτοβουλίες επικεντρώνονται στις λειτουργικές απαιτήσεις τέτοιων δομών. Η αρχιτεκτονική, θα έπρεπε να ανταποκρίνεται στον πολιτισμό του τόπου, να προσθέτει αισθητική αξία και να διευκολύνει την επικοινωνία μέσα σε μια κοινότητα. Ωστόσο, σπάνια αυτό το ζητούμενο αποτελεί προτεραιότητα γι' αυτά τα προγράμματα.

1. Andres Lepik, Small Scale Big Change, MoMa., σελ.12

115

Σε πολλές περιπτώσεις, η κακή κατασκευή ή τα κτίρια που δεν είναι σχεδιασμένα με τρόπο ώστε να προφυλάξουν τους κατοίκους από τοπικούς κινδύνους, μπορεί να είναι η αιτία ακόμη μεγαλύτερης καταστροφής. Η έλλειψη πρόσβασης σε επαρκή στέγαση και υποδομές δεν περιορίζεται μόνο στις αναπτυσσόμενες χώρες. Η ανισότητα στην κατανομή του εισοδήματος και του πλούτου στον ανεπτυγμένο κόσμο συνεχίζει να αυξάνεται, οδηγώντας σε τεράστιες ανισότητες στις συνθήκες διαβίωσης μεγάλων τμημάτων της κοινωνίας. Αντιμέτωποι με τέτοιες προκλήσεις στο δομημένο μας περιβάλλον, αναπόφευκτα προκύπτουν ερωτήματα σχετικά με τον ρόλο του αρχιτέκτονα στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα: αρκεί να είναι απλώς ένας πάροχος υπηρεσιών, που εργάζεται αποκλειστικά για να εκπληρώσει επιθυμίες των εκάστοτε εργοδοτών δεδομένου ότι εκείνοι μπορούν να τις υποστηρίξουν οικονομικά; Σε ποιο ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού απευθύνεται σήμερα η καλή αρχιτεκτονική; Πώς μπορούν οι αρχιτέκτονες να χρησιμοποιήσουν την εκπαίδευσή τους για το ευρύτερο καλό; 1 Επαναξιολογώντας τον ρόλο που διαδραματίζουν, αρχιτέκτονες όπως ο Diébédo Francis Kéré, θεωρούμε σημαντικό να υπάρχουν αρχιτέκτονες όπως εκείνος που προβάλλουν την πεποίθησή τους ότι η καλή αρχιτεκτονική δεν είναι προνόμιο των λίγων και ισχυρών.

1. Andres Lepik, Small Scale Big Change, MoMa, σελ.12

116

Ακριβώς όπως είναι ζωτικής σημασίας να κατανοήσουμε τις ανάγκες μιας δεδομένης κοινότητας πριν από το σχεδιασμό ενός κτιρίου, είναι επίσης σημαντικό να κατανοήσουμε ποια δομικά υλικά και τεχνικές είναι βιώσιμα για μια δεδομένη περιοχή. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα σε μικρότερες πόλεις και χωριά στις αναπτυσσόμενες χώρες, όπου υπάρχει συχνά έλλειψη βαρέων μηχανημάτων και ενέργειας για κατασκευές βιομηχανικής παραγωγής. Σε ένα τέτοιο μέρος, η οικοδόμηση με υλικά όπως το σκυρόδεμα, ο χάλυβας και το γυαλί δεν έχει τόσο νόημα όσο το να στραφεί κανείς σε πιο παραδοσιακούς τρόπους δόμησης. Η οικοδόμηση με χώμα, για παράδειγμα, είναι μια από τις παλαιότερες μεθόδους κατασκευής που έχει χρησιμοποιήσει η ανθρωπότητα και περιλαμβάνει διάφορες μεθόδους κατασκευής τούβλων από χώμα και λάσπη. Την ιδέα της οικοδόμησης με χώμα ασπάστηκαν και αρχιτέκτονες της μοντέρνας αρχιτεκτονικής, όπως ο Frank Lloyd Wright και ο Le Corbusier, οι οποίοι πειραματίστηκαν τη δεκαετία του 1940 με τοίχους από πεπιεσμένη γη και τούβλα από συμπιεσμένο χώμα σε σχέδια για κατοικίες χαμηλού κόστους. 1 Παρά τα πολλά αξιόλογα παραδείγματα, κατά τη διάρκεια του εικοστού αιώνα, η τεχνική αυτή έχει ως επί το πλείστον στιγματιστεί ως οπισθοδρομική ή πρωτόγονη.

1. Andres Lepik, Small Scale Big Change, MoMa.σελ.12

117

12. Συμπεράσματα

13. Συμπεράσματα Συνοψίζοντας τις βασικές συνιστώσες που διατρέχουν το έργο του Francis Kéré, καταλήγουμε στα εξής: Χρησιμοποιεί κάποια αρχέτυπα-σύμβολα στην αρχιτεκτονική του. Ένα από αυτά είναι το δέντρο, το οποίο χρησίμευε ως σημείο συνάντησης στο χωριό του, το Gando. Έτσι, όταν καλείται να σχεδιάσει το περίπτερο για την Serpentine Gallery το 2017, που να συνοψίζει το έργο του, και ταυτόχρονα να προβαίνει σε κάποια δήλωση για την αρχιτεκτονική σήμερα, σχεδίασε ένα περίπτερο το οποίο μορφολογικά παραπέμπει σε δέντρο. Το δεύτερο σύμβολο είναι το ίδιο το χωριό. Το περίπτερο μετατρέπεται σε κοινοτική δομή που μιμείται τη δύναμη της σύγκλισης και του καταφυγίου που διαθέτουν τα δέντρα σε πολλές αφρικανικές φυλές. Αντλώντας έμπνευση από το μεγάλο δέντρο της γενέτειράς του, το Gando, κάτω από το οποίο τα μέλη της κοινότητας συναντώνται για να σκεφτούν μέσα στην ημέρα, ο σχεδιασμός του Kéré βασίζεται στη δημιουργία αυτής της αίσθησης της κοινότητας, ενώ συνδέει τους ανθρώπους με τη φύση. Παράλληλα, το έργο του έχει μια συμβολική διάσταση, αφού η χωμάτινη αρχιτεκτονική έχει την ιδιότητα να «επιστρέφει», στην γη από όπου γεννήθηκε. Ο κύκλος ζωής, λοιπόν, του υλικού αυτού αρχίζει και τελειώνει χωρίς να αφήσει κάποιο αποτύπωμα στον τόπο. Οπότε ακόμη και οι πιο «βαριές» κτιριακές παρεμβάσεις του Kéré είναι αναστρέψιμες. Τα περισσότερα από τα κτιριακά του συγκροτήματα συγκλίνουν σε μια κεντρική αυλή, στην οποία υπάρχουν δέντρα, ακολουθώντας αυτό το αρχέτυπο της αφρικανικής παράδοσης. Εστιάζει, μέσω αυτών των χώρων κοινής συνεύρεσης των ανθρώπων, στην έννοια της συλλογικότητας στο αρχιτεκτονικό έργο. Πηγή εικόνων:“Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/design/serpentine-pavilion.

119

Το μεγαλύτερο μέρος του έργου του είναι κτίρια με επίκεντρο την κοινότητα, στα οποία ενσωματώνει βιώσιμες τεχνικές και χρησιμοποιεί τοπικούς πόρους. Επιλέγει να ασχοληθεί με δημόσια κτίρια, και μάλιστα με νευραλγικούς τομείς του δημόσιου βίου, όπως αυτοί της υγείας και της εκπαίδευσης. Στόχο έχει να βελτιώσει την καθημερινότητα και την ποιότητα ζωής πληθυσμών δυσχερούς οικονομικής κατάστασης, με προγράμματα σεμιναρίων και μαθήματα όπως ο επαγγελματικός προσανατολισμός και η εξειδίκευση, η αγροτική ανάπτυξη, οι τέχνες και η υγεία. Δίνεται λύση σε προβλήματα που ταλανίζουν τις περιοχές στις οποίες βρίσκονται τα έργα αυτά, όπως το πρόβλημα της μετανάστευσης σε μεγαλύτερα αστικά κέντρα ή ακόμα και στο εξωτερικό. «Η αρχιτεκτονική είναι στην υπηρεσία της ανθρωπότητας. Η οικοδόμηση ενός κτιρίου είναι μια ομαδική προσπάθεια. Όταν έχτιζα το σχολείο στο χωριό μου, ενέταξα όλους τους κατοίκους στην κατασκευή. Η αρχιτεκτονική είναι επίσης συναίσθημα: αυτό που μεταδίδεις με αυτό που χτίζεις. Και πρέπει η εφαρμογή της παραπάνω αρχιτεκτονικής να βασίζεται σε μια ρεαλιστική βάση: χρησιμοποιώ τα υλικά που έχω στα χέρια μου, λάσπη, νερό και ξύλο». 1 Ο F. D. Kéré πιστεύει ακράδαντα ότι η αρχιτεκτονική οφείλει να εκπληρώνει έναν κοινωνικό σκοπό, να έχει κατεξοχήν ανθρωπιστικό χαρακτήρα. Καταφέρνει με θαυμαστό τρόπο να ενεργοποιήσει την τοπική κοινότητα και να την ευαισθητοποιήσει όσον αφορά στην αξία της αρχιτεκτονικής πράξης μέσω της μύησης σε αυτήν, μέσω της ενεργούς συμμετοχής των μελών της κοινότητας στην κατασκευή του έργου. Ταυτόχρονα αποτελεί αφορμή για σύσφιξη των σχέσεων μεταξύ των συντελεστών της κατά τη διάρκεια αρχιτεκτονικής δημιουργίας, αλλά και στη συνέχεια. Η αρχιτεκτονική μετατρέπεται έτσι σε εργαλείο για αλλαγή της καθημερινής ζωής των κατοίκων και όχι όπως είθισται σήμερα σε μηχανισμό εισροής εσόδων του κεφαλαίου.

1. Celebrated African Architect Francis Kéré Exhibits Work in Madrid Arch2O.com. 8 Oct. 2018, www.arch2o.com/francis-kere-architect-exhibition-madrid/.

120

Με τον τρόπο αυτό η παραγωγή του αρχιτεκτονικού έργου αποτελεί μέσο οικονομικής στήριξης και ευημερίας της τοπικής κοινότητας. Τα έργα αυτά έδωσαν ελπίδα και προοπτικές σε ανθρώπους των οποίων το μέλλον, και δη το επαγγελματικό, ήταν αβέβαιο, εκεί που η οικονομική μετανάστευση κυριαρχεί και οικογένειες χωρίζονται για να μπορέσουν να επιβιώσουν. Ο αρχιτέκτονας, στόχευσε στην επαγγελματική κατάρτιση ανειδίκευτων εργατών - κατοίκων της κοινότητας στη χρήση απλών εργαλείων και τοπικών υλικών, γεγονός που ενίσχυσε οικονομικά τα μέλη των κοινοτήτων και την τοπική αγορά. Αυτού του είδους η χωμάτινη δόμηση δίνει τα εφόδια στα άτομα για ανάληψη σχεδιαστικών και κατασκευαστικών πρωτοβουλιών, όπως για παράδειγμα στο χτίσιμο της δικής τους στέγης, χωρίς την εξάρτησή τους από μεγάλες εταιρείες και εισαγόμενα υλικά. Ωστόσο, ενώ τα περισσότερα κτίριά του εξυπηρετούν έναν λειτουργικό σκοπό, ο έξυπνος τρόπος του να συγχωνεύει φως, χρώματα και υφές κάνει τους χώρους παιχνιδιάρικους και διαδραστικούς. Η εύρεση της σωστής ισορροπίας μεταξύ της αισθητικής και της λειτουργικότητας σε διαφορετικά στοιχεία κάνει το έργο του να ξεχωρίζει. 1 Ο Kéré, μέσα από το έργο του μας δείχνει πως οι άνθρωποι σε χώρες χωρίς την επιστημονική γνώση μπόρεσαν να χρησιμοποιήσουν το φως του ήλιου για να φωτίσουν το εσωτερικό της κατοικίας τους ή για να μειώσουν και να φιλτράρουν το φως και να ελέγξουν πόσο από αυτό θα αφήσουν να εισέλθει. 2 Η αρχιτεκτονική προοπτική του ενσωματώνει το παραδοσιακό με το σύγχρονο, αναβαθμίζοντας την αισθητική των μη ανεπτυγμένων χωρών και δείχνει στους ντόπιους τις δυνατότητες που έχουν στην βελτίωση των κατασκευών τους με τοπικά υλικά και λίγα χρήματα.

Πηγή εικόνας:“Kéré | Work.” Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/design/serpentine-pavilion.

1. “Celebrated African Architect Francis Kéré Exhibits Work in Madrid - Arch2O.com.” Arch2o.com, 8 Oct. 2018, www.arch2o.com/francis-kere-architect-exhibition-madrid/.

Accessed 25 May 2022.

2.“Zumtobel Group | Momentum of Light (2020/21) | Iwan Baan & Francis Kéré (EN).” Www.youtube.com, www.youtube.com/watch?v=OdgvwUXlQC0.

Στο έργο του, διακρίνεται μια πολυ-πολιτισμικότητα, αφού εντάσσει ξενόφερτα στοιχεία, τα οποία όμως συνδέονται αρμονικά με την παράδοση και την αρχιτεκτονική του τόπου και την πάνε ένα βήμα μπροστά.

121 /

Μελετώντας το έργο του Francis Kéré, ερχόμαστε να αναλογιστούμε τον τρόπο που σχεδιάζουμε βιοκλιματικά κτίρια σήμερα. Παρατηρούμε ότι πολλές φορές ο όρος «βιοκλιματικός» αντικαθίσταται από διάφορες πιστοποιήσεις «πράσινων» κτιρίων, με γνωστότερη την πιστοποίηση LEED κατά τα αμερικανικά πρότυπα. Όπως αναφέρει και ο Juhani Pallasmaa, σε κείμενο του με τίτλο «Προς ένα βιοφιλικό μέλλον. Πολιτισμός, κάλλος και ανθρώπινη φύση» (2012), «ο βιώσιμος σχεδιασμός έχει επίσης εξελιχθεί σε ένα νέο στρατήγημα του μάρκετινγκ, τόσο από σχεδιαστές-αρχιτέκτονες όσο και από εργολάβους. Δυστυχώς, την επιπόλαια αυτή στάση συχνά τη συνεπικουρούν και οι καθιερωμένες μέθοδοι αξιολόγησης χαρακτηριστικών βιωσιμότητας στον σχεδιασμό, αντί να προάγουν μια γνήσια οικολογική σκέψη, έναν ουσιαστικό τρόπο ζωής και μια γνήσια ηθική.'' 1 Χρησιμοποιείται, δηλαδή, από αρχιτέκτονες αλλά και εργολάβους, η έννοια της «βιωσιμότητας» ως μέσο για προσέγγιση πελατών, χάνοντας έτσι το πραγματικό της νόημα. Προκύπτουν κτίρια, τα οποία υπακούουν σε κάποιους κανόνες, τα οποία τα κάνουν περισσότερο βιοκλιματικά από κάποια αλλά. Έργα κατά βάση συντηρητικά, πλαισιώνονται με διάφορες τεχνικές επινοήσεις ώστε να κατασκευαστεί η επιδιωκόμενη εικόνα προοδευτικού. 2 Καταλαβαίνουμε, λοιπόν, πως «αυτός ο εσφαλμένος και οπορτουνιστικός τρόπος χρήσης του «βιώσιμου» σχεδιασμού ως επιτήδειου μέσου εμπορικής χειραγώγησης αποκρύπτει τα πραγματικά ζητήματα. Τα ζητήματα αυτά είναι διανοητικά και ηθικά, όχι τεχνολογικά και προκύπτουν από αξίες της ζωής».3

1. Juhani Pallasmaa, Δώδεκα δοκίμια για τον Άνθρωπο, την Τέχνη και την Αρχιτεκτονική 1980-2018, μετάφραση Αναστασία Λαδά & Κωνσταντίνος Ξανθόπουλος, επιμέλεια Παναγιώτης Σουλτάνης, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, , Ηράκλειο 2021, σελ. 259-277.

2,3. Andres Lepik, Small Scale Big Change, MoMa.σελ.13

Ο σχεδιασμός του Kéré αντίθετα, πηγάζει από μια εσωτερική ηθική απέναντι στο περιβάλλον και τον άνθρωπο. Πρωταρχικός σκοπός του δεν είναι να λάβει μια πιστοποίηση, ούτε σχεδιάζει επιτηδευμένα βιοκλιματικά κτίρια.

122

Η εμμονή και επιμονή του στον βιοκλιματικό χαρακτήρα των έργων του φανερώνει ουσιαστική φροντίδα για το φυσικό περιβάλλον και για την αξιοποίηση και διατήρηση των φυσικών του πόρων. Η αρχιτεκτονική του μεριμνά για την προστασία από την αλλοίωση των χαρακτηριστικών της ταυτότητας του τόπου. Η εφαρμογή της βιοφιλικής αυτής στάσης του εκδηλώνεται με τις αρχές σχεδιασμού των έργων του με βάση συγκεκριμένα βιοκλιματικά στοιχεία, όπως την επιλογή των υλικών, και το ότι επιλέγει τα κτίριά του να είναι χαμηλής τεχνολογίας. Συνολικά στρέφεται προς την κατεύθυνση μιας οικονομικά αποδοτικής αρχιτεκτονικής. Έχει ενσωματώσει στο έργο του τις τοπικές συνθήκες καθώς και την παγκόσμια ανάπτυξη στο κομμάτι της οικοδομής. Κατασκευάζει κτίρια με βάση την παγκόσμια τεχνολογία, τα οποία όμως απαιτούν ελάχιστη ενέργεια προκειμένου να λειτουργήσουν. Σημαντικό σημείο είναι το γεγονός ότι τα οικοδομήματα αυτά δεν εκπληρώνουν μόνο ζητήματα βιοκλιματικού σχεδιασμού και βιωσιμότητας, αλλά παράλληλα τους έχει αποδοθεί αρχιτεκτονική αξία. Χρησιμοποιώντας παραδοσιακές τεχνικές και αρχιτεκτονική, αναδείχθηκαν σε τοπόσημα για τους τόπους στους οποίους βρίσκονται. Ο βιοκλιματικός σχεδιασμός και οι οικολογικές πρακτικές που εφαρμόστηκαν σαν κανόνες δεν περιορίστηκαν μόνο στην κατασκευή, αλλά εισχώρησαν μετέπειτα και στη συντήρηση και λειτουργία του κάθε κτιρίου, καλλιεργώντας έτσι τη σημασία της αειφορίας στον τρόπο ζωής του απλού κόσμου.

123

Κατά την ανάλυση των παραπάνω έργων καταλαβαίνουμε πως ο Francis Kéré, έχει αναπτύξει μια δική του ηθική απέναντι στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό. Με κάθε κατασκευή του, αναζητά νέες κατασκευαστικές μεθόδους, νέα υλικά στα οποία και δίνει νέες δυνατότητες. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι από τους λίγους αρχιτέκτονες, οι οποίοι με τόση συνέπεια επιλέγουν τα υλικά των κτιρίων τους, με σκοπό να μειώσει όσο το δυνατόν περισσότερο το περιβαλλοντικό αποτύπωμά τους. Δεδομένου των αρχών του και του τρόπου ανατροφής του καταλαβαίνουμε ότι η πρακτική αυτή δεν είναι επιτηδευμένη, αλλά πηγάζει φυσικά από τον αρχιτέκτονα. Αντιλαμβανόμαστε ότι η αρχιτεκτονική του Kéré, είναι επηρεασμένη από το εκάστοτε περιβάλλον. Δεδομένου ότι το μεγαλύτερο μέρος του υλοποιημένου έργου του είναι στην Αφρική, θα λέγαμε ότι η αρχιτεκτονική του είναι επηρεασμένη από την αφρικανική παράδοση. Στα πρώτα έργα του η γεωμετρία είναι εμφανής, ωστόσο σιγά σιγά τα κτίρια του παίρνουν και νέες, πιο πολύπλοκες μορφές, παρόλο που διατηρεί μια αυστηρότητα στον σχεδιασμό του. Παρόλο που τα υλικά που χρησιμοποιεί είναι απλά και το αποτέλεσμα σχετικά λιτό στα περισσότερα έργα του, τα κτίρια του χαρακτηρίζονται από καθαρότητα, λειτουργικότητα και αρτιότητα, που οφείλονται στην ώριμη αρχιτεκτονική του σκέψη και το ιδιαίτερο ταλέντο του. Οι αρχές σχεδιασμού της αρχιτεκτονικής του διακρίνονται από την αφαίρεση, την καθαρή γεωμετρία των μορφών της και την ειλικρίνεια της κατασκευής, χαρακτηριστικά που αποτελούν κληρονομιά του μοντέρνου κινήματος. Η αρχιτεκτονική του είναι ταυτόχρονα ωραία και πρακτική. Διαπιστώνουμε ότι υπάρχει συνέπεια μεταξύ του λόγου και της πράξης του αρχιτέκτονα. Πρόκειται για μια ανθρωποκεντρική θεώρηση της αρχιτεκτονικής με μια ολιστική προσέγγιση.

124

Συμπερασματικά, θα μπορούσαμε να πούμε, πως σε έναν κόσμο γεμάτο ανταγωνισμό, όπου οι αρχιτέκτονες κατασκευάζουν έργα αναζητώντας νέες μορφές με μοναδικό σκοπό τους να ξεχωρίσουν από τους συνάδελφους τους, ο Kéré προσπαθεί, μέσω της συζήτησης με τους ντόπιους, να κατασκευάσει κτίρια που θα αναβαθμίσουν το βιοτικό τους επίπεδο. Το έργο του Francis Kéré μάς υπενθυμίζει επίσης τον απαραίτητο αγώνα για την αλλαγή των μη βιώσιμων προτύπων παραγωγής και κατανάλωσης. Εγείρει θεμελιώδη ερωτήματα για την έννοια της μονιμότητας και της ανθεκτικότητας της κατασκευής σε ένα πλαίσιο συνεχών τεχνολογικών αλλαγών. Δίνει καινούργια διάσταση στην χρήση και την επαναχρησιμοποίηση της κατασκευής. Ταυτόχρονα, το έργο του αποπνέει έναν βαθύ σεβασμό για την ιστορία και την παράδοση. Μέσα από το έργο του μας έδειξε πώς η αρχιτεκτονική σήμερα μπορεί να αντικατοπτρίζει και να εξυπηρετεί ανάγκες, συμπεριλαμβανομένων των αισθητικών αναγκών, των λαών σε όλο τον κόσμο. Μας έδειξε πώς η εντοπιότητα γίνεται καθολική δυνατότητα. Σε έναν κόσμο σε κρίση, εν μέσω μεταβαλλόμενων αξιών, μας υπενθυμίζει αυτό που υπήρξε, και θα συνεχίσει αναμφίβολα να είναι ο ακρογωνιαίος λίθος της αρχιτεκτονικής του. Η αίσθηση της ποιότητας που προσπαθεί να δώσει σε οποιαδήποτε κοινότητα και αν απευθύνεται. Η συμπόνια του για την κοινότητα του, αλλά και η υπερηφάνεια του, οδηγεί σε μια αρχιτεκτονική που νοηματοδοτεί το χώρο και τη λειτουργία για την οποία προορίζεται, μεταδίδοντας με τον τρόπο αυτό ένα αίσθημα φροντίδας στον άνθρωπο που οικειοποείται τα κτίριά του. Και αυτό θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι η μεγαλύτερη επιτυχία του Kéré. Και σίγουρα ένας από τους πολλούς λογούς που ανακηρύχθηκε ο νικητής του βραβείου Pritzker 2022.

“The Pritzker Architecture Prize.”

Www.pritzkerprize.com, www.pritzkerprize.com/?fbclid=IwAR3uoruw8gTkD8__Q07NcDbAQLW ngi12iCYw_D5AtUIktdtQT7HkZpVF3Ow. Accessed 14 Sept. 2022.

125

ΠΗΓΕΣ

Ευχαριστώ την καθηγήτριά μου, κ. Γιαννούτσου για την πολύτιμη βοήθεια της σε αυτή την εργασία και για τον χρόνο που μου αφιέρωσε.

ΠΗΓΕΣ Ξένη Βιβλιογραφία Francis Kéré (2016), Radically Simple. Hatje Cantz A.M. Andres Lepik, Small Scale Big Change, MoMa. Martin Haidegger (2008), Κτίζειν, Κατοικείν, Σκέπτεσθαι, Εκδόσεις Πλέθρον.

Christian Norberg-Schulz (2009), Genius Loci,Το Πνεύμα του Τόπου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις ΕΜΠ.

Antoine Picon (2013), The Politics of Architecture and Subjectivity, Εκδόσεις WILEY Antoine Picon (2020), The Materiality of Architecture, Published by the University of Minnesota Press Bjorn Berge (2009), The Ecology of Building Materials, Architectural Press Juhani Pallasmaa, Δώδεκα δοκίμια για τον Άνθρωπο, την Τέχνη και την Αρχιτεκτονική 1980-2018, μετάφραση Αναστασία Λαδά & Κωνσταντίνος Ξανθόπουλος, επιμέλεια Παναγιώτης Σουλτάνης, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, , Ηράκλειο 2021 Juhani Pallasmaa (1995), The eyes of the skin: Architecture and the senses, Academy Editions, London.

Eduard F. Seckler (1966), Papers of Eduard F. Seckler. Collection of the Harvard University Archives: Faculty archives. Ελληνική Βιβλιογραφία Τουρνικίωτης, Π. (2008), Εισαγωγή στη Θεωρία της Αρχιτεκτονικής. Μιχελής Π. (2008), Η Αρχιτεκτονική ως Τέχνη, Ίδρυμα Μιχελή.

127

Άρθρα σε περιοδικά Veerle Devos. Brick by Brick: Francis Kéré paves the way for change, DAMn° magazine, Τευχος 29.

Eduard F. Seckler, Structure, Construction, Tectonics Diébédo Francis Kéré, Architectural Trends in Africa, Architecture and Desing, Νοεμβριος, 2011 Λεωνίδας Κουτσουμπός, Έθος και Αρχιτεκτονική, Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ, 2021

Ξένες Eρευνητικές Εργασίες Amy Elizabeth Leibbrandt, AFRICAN MODERNISM | GEOPOLITICAL ARCHITECTURE. Εργασία, University of Pretoria Elphège Boulbin. HASSAN FATHY ET FRANCIS KÉRÉ: ARCHITECTURE DE TERRE CRUE, ENTRE MODERNITÉ ET TRADITION EN AFRIQUE. Ερευνητική Εργασία.

Tim Dant, Materiality and Civilization: Things and Society. Ερευνητική εργασία Lancaster University WCED. Report of the World Commission on Environment and Development: Our Common Future towards Sustainable Development 2. Part II. Common Challenges Population and Human Resources 4.

United Nations, 1987.

128

Ελληνικές Eρευνητικές Εργασίες Δασκαλάκη Κατερίνα-Ολυμπία (2021), Το «έδαφος» ως συνθετικό εργαλείο, Διπλωματική εργασία μεταπτυχιακού προγράμματος ΔΠΜΣ: «Έρευνα στην αρχιτεκτονική: Σχεδιασμός- Χώρος- Πολιτισμός», Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Μιχελάκη Μαρία , Παπαγιάννη Ευαγγελία (2018), m u d _ w o r l d | Το χωμάτινο δημόσιο κτίριο στις αναπτυσσόμενες κοινωνίες: Η συμμετοχή του μελλοντικού χρήστη στη διαδικασία κατασκευής και ο κοινωνικός αντίκτυπος της., Ερευνητική εργασία, Πολυτεχνείο Κρήτης , Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών. Βίδρου Καλλιόπη (2014), ΥΛΙΚΟ + ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ Η αντίστροφη θεώρηση της υλικότητας, Ερευνητική εργασία, Πολυτεχνείο Κρήτης , Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών. Βασιλική Δήμητρα Ξυδέα (2022), Ουτοπική αρχιτεκτονική και ηθική: Ερμηνεύοντας την "Ηλεκτρονική Πολεοδομία" του Τάκη Ζενέτου, Ερευνητική Εργασία, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Ρίζου Αθανασία (2009), Το Χώμα…ένα φυσικό οικοδομικό υλικό, Ερευνητική Εργασία, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο.

129

Διαδίκτυο Carponen, Claire. “5 Principles of Great Architecture – according to Pritzker Prize-Winner Francis Kéré - the Spaces.” The Spaces, 6 Apr. 2022, thespaces.com/francis-kerepritzker/?fbclid=IwAR1uiuRKwel0sdnLO243W5LDkbevtIiYxbnATJ323n2DhNBqKkIh XAz51fo.

Souza, Eduardo. “Francis Kéré: “I Draw on Paper, but I Prefer to Draw on the Ground.””

ArchDaily, 27 Sept.

2018, www.archdaily.com/902776/francis-kere-i-draw-on-paper-but-i-prefer-to-drawon-the-ground.

“Kéré| Work.”

Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/building/lycee-schorge.

“Burkina Faso Climate: Average Weather, Temperature, Precipitation, Best Time.”

Www.climatestotravel.com, www.climatestotravel.com/climate/burkina-faso.

“Inspirational Creators: Diébédo Francis Kéré, Architect.” Wipo.int, 2022, www.wipo.int/wipo_magazine/en/2005/03/article_0002.html.

Borka, Max. “TEACHING CHANGE (1): BURKINA FASO / DIEBEDO FRANCIS KERE: GANO & DANO SCHOOLS – BUILDING COMMUNITY PRIDE and COLLECTIVITY.” Www.linkedin.com, 20 Jan. 2019, www.linkedin.com/pulse/teaching-change-1-burkina-faso-diebedo-francis-ker e-gano-max-borka/. Accessed 25 May 2022.

“Kéré | Work.”

Www.kerearchitecture.com, www.kerearchitecture.com/work/building/startup-lions-campus. Accessed 25 May 2022.

“Celebrated African Architect Francis Kéré Exhibits Work in Madrid Arch2O.com.”

Arch2o.com, 8 Oct. 2018, www.arch2o.com/francis-kere-architect-exhibition-madrid/.

Arquitectura Viva. “Benin National Assembly in Porto-Novo - Kéré Architecture.”

Arquitectura Viva, Arquitectura Viva, 25 Feb. 2021, arquitecturaviva.com/works/asamblea-nacional-de-benin-3.

130

Magazine, Wallpaper*. “Francis Kéré’s Education Campus in Kenya Is Inspired by Termites.”

Wallpaper*, 20 Apr. 2021, www.wallpaper.com/architecture/slak-education-campus-francis-kere-archite cture-kenya. Accessed 25 May 2022.

“Kéré Architecture · Teachers’ Housing.” divisare.com/projects/242941-kere-architecture-teachers-housing.

Divisare,

Mouzon, Steve. “Is It Time for the Anti-LEED?” ArchDaily, 15 Oct. 2014, www.archdaily.com/557605/is-it-time-for-the-anti-leed.

Block, India. “Diébédo Francis Kéré Says School That Launched His Career Is “Not a Traditional African Building.”” Dezeen, Dezeen, 17 Oct. 2017, www.dezeen.com/2017/10/17/movie-diebedo-francis-kere-gando-school-burk ina-faso-interview-video/.

“Teachers’ Housing, Gando - Diébédo Francis Kéré Kéré Architecture.”

Arquitectura Viva, Arquitectura Viva, 26 Dec. 2018, arquitecturaviva.com/works/viviendas-para-maestros-2.

González, María Francisca. “Lycee Schorge Secondary School / Kéré Architecture.”

ArchDaily, 20 Dec. 2017, www.archdaily.com/885677/lycee-schorge-secondary-school-kere-architectur e.

Oberman, Helene. “10 Questions With… Architect Francis Kéré.” Interior Design, 1 June 2020, interiordesign.net/designwire/10-questions-with-architect-francis-kere/.

“Francis Kéré: “I Draw on Paper, but I Prefer to Draw on the Ground.””

ArchDaily, 27 Sept.

2018, www.archdaily.com/902776/francis-kere-i-draw-on-paper-but-i-prefer-to-drawon-the-ground.

131

“Inspirational Creators: Diébédo Francis Kéré, Architect.” Wipo.int, 2022, www.wipo.int/wipo_magazine/en/2005/03/article_0002.html.

Wikipedia Contributors. “Burkina Faso.” Wikipedia, Wikimedia Foundation, 25 Apr. 2019, en.wikipedia.org/wiki/Burkina_Faso.

“Diébédo Francis Kéré.” Wikipedia, Wikimedia Foundation, 3 Nov. 2021, en.wikipedia.org/wiki/Di%C3%A9b%C3%A9do_Francis_K%C3%A9r%C3%A 9.

Levere, Jane. “Review: Francis Kere at the Philadelphia Museum of Art.” The Architect’s Newspaper, 13 Sept.

2016, www.archpaper.com/2016/09/francis-kere-philadelphia-museum-of-art/.

Accessed 25 May 2022.

Andrea Benelli. “Congratulations to Francis Kéré, 2022 Laureate of the Pritzker Architecture Prize.” Area, 15 Mar. 2022, www.area-arch.it/congratulations-to-francis-kere-2022-laureate-of-the-pri tzker-architecture-prize/. Accessed 6 July 2022.

Tschechne, Martin. “The Mediator | 3.6.2022 | GG Magazine.” GG, 3 June 2022, www.gg-magazine.com/en/2022/06/vermittler-zwischen-den-welten/?fb clid=IwAR0a5e4zCIBJdXHM7GNCwXlZ0n6fabHuHUKincr7F0_xL_EDgVx0-kY 37cE. “Zumtobel Group | Momentum of Light (2020/21) | Iwan Baan & Francis Kéré (EN).” Www.youtube.com, www.youtube.com/watch?v=OdgvwUXlQC0.

Accessed 8 Aug. 2022.

132