Το Υπόσκαφο - Η Αρχιτεκτονική της Αφαίρεσης

ΤΟ Υ Π ΟΣ Κ ΑΦ Ο Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΛΤΗΡΗΣ

Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Τομέας ΙΙΙ Προπτυχιακή Ερευνητική Εργασία – Διάλεξη Αθήνα, Σεπτέμβριος 2023

ΤΟ Υ Π ΟΣ Κ ΑΦ Ο Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Σπουδαστής: Κόλτηρης Γεώργιος Επιβλέπων καθηγητής: Σταυρακάκης Εμμανουήλ

Θέλω να ευχαριστήσω τον επιβλέποντα καθηγητή μου Μ. Σταυρακάκη για την συνεχή και πολύτιμη βοήθεια που παρείχε στην εκπόνηση της παρούσας εργασίας, καθώς και τον Γ. Ζαχαριάδη ο οποίος σε ολόκληρη την ακαδημαϊκή μου πορεία ήταν πάντα διαθέσιμος να με συμβουλεύει και να μεταδίδει τις γνώσεις του.

Για τους γονείς μου

Π Ε ΡΙ ΕΧΟΜ Ε ΝΑ Περ ί λ η ψ η

10

Πρόλογος

Κ ΑΤΟΙ Κ Η Σ Η

16

Οικειοποίηση

Οικί

20

Οικία και Οίκος

28

Το Αρχέτυπο του Σπηλαίου

34

Η «Πρωτόγονη» Καλύβα

Υ ΠΟΣ Κ ΑΦ Ο

44

Σχέση Κατασκευής – Εδάφους

Σχέσ η κατ α

48

Υπόσκαφη Κατοίκηση

54

Ανώνυμη Αρχιτεκτονική

58

Κατηγοριοποίηση

66

Κατακόρυφα

84

Υπό κλίση

98

Οριζόντια

114

Συμπεράσματα

118

Επίλογος

124

Βιβλιογραφία

130

Πηγές εικόνων

Ει σ αγωγ ή

α

η ΑΝΑ ΛΥ Σ Η

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η εργασία ξεκίνησε ως μία διερεύνηση της έννοιας του υπόσκαφου ως τόπου κατοικίας. Από την αρχή της έρευνας αντιλήφθηκα πως ο συγκεκριμένος όρος δεν έχει κάποιο αντίστοιχό του στην αγγλική ή τη λατινική γλώσσα. Ως εκ τούτου, άρχισα να υποψιάζομαι πως το υπόσκαφο (παράγωγο του: υπό + σκάφος (<σκάπτω), δηλαδή μία κατασκευή η οποία είναι χτισμένη σε μια κατάλληλα σκαμμένη κοιλότητα του εδάφους), ενώ εμφανίζεται σε πολλές διαφορετικές ιστορικές περιόδους, σε διαφορετικούς πολιτισμούς, και σε πολλά διαφορετικά μέρη της γης, είναι ένας όρος ο οποίος δεν έχει προσδιοριστεί – ή μάλλον δεν μπορεί να προσδιιοριστεί– με τόση ακρίβεια. Η έρευνα καθεαυτή είχε μία δυσκολία. Ενώ η καταγραφή οικισμών ανά τον κόσμο ήταν εφικτή (βλ. Χάρτη 1, όπου καταδεικνύεται το ότι αυτοί οι οικισμοί εντοπίζονται ως επί το πλείστον σε παρόμοιο γεωγραφικό μήκος και πλάτος), δεν είχα πρόσβαση σε επαρκές υλικό για ένα μεγάλο μέρος αυτών. Το πιο σημαντικό ερώτημα, το οποίο ακόμη παραμένει αναπάντητο, είναι το πώς ορίζεται το υπόσκαφο, με άλλα λόγια τι είναι το υπόσκαφο ως κτίσμα αλλά και πώς κατηγοριοποιούνται οι υπόσκαφοι οικισμοί. Πέραν του προσωπικού μου ενδιαφέροντος για το θέμα – το οποίο αποτέλεσε και έναυσμα για την παρούσα εργασία – παρουσιάζεται και μία σύγχρονη τάση στην αρχιτεκτονική σε σχέση με τα εν λόγω κτίσματα, η οποία φέρει τον τίτλο «Subterranean Architecture». Ο αγγλικός όρος, όμως, είναι απόλυτος και αποκλείει ένα μεγάλο μέρος των περιπτώσεων που θα αναλυθούν στη συνέχεια, καθώς ετυμολογικά αναφέρεται αποκλειστικά σε κάτι το οποίο βρίσκεται κάτω (sub) από τη γη (terra) και σίγουρα δεν αναφέρεται στο υπόσκαφο με τον ίδιο τρόπο όπως στην ελληνική γλώσσα.

10

11

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Στην ελληνική βιβλιογραφία, και ιδιαιτέρως μέσα στα πονήματα της παρούσας ακαδημίας, υπάρχουν αρκετές διαθέσιμες εργασίες, οι οποίες αντιμετωπίζουν το θέμα του υπόσκαφου κτίσματος και οικισμού. Οι περισσότερες από αυτές – ή ένα μεγάλο μέρος αυτών – ασχολείται με τους οικισμούς της Σαντορίνης, της Καππαδοκίας και της Ματμάτα, που αποτελούν τα τρία πιο γνωστά, και πιο πλήρη βιβλιογραφικά, παραδείγματα. Η παρούσα εργασία ξεκίνησε μέσα από μία καταγραφή όλων των προσβάσιμων περιπτώσεων οργανωμένης υπόσκαφης κατοίκισης. Στη συνέχεια, έγινε μία προσπάθεια κατηγοριοποίησής τους, που, όπως θα δει ο αναγνώστης στο τέλος του δεύτερου κεφαλαίου, δεν ήταν δεδομένη. Για να οριστεί το πλαίσιο της κατηγοριοποίησης έπρεπε να ληφθούν υπόψιν διάφορες πηγές, οι οποίες θα ανταποκρίνονταν στη σχέση που είχε ο εκάστοτε οικισμός με τη γη. Όπως φαίνεται και στον Πίνακα 2, η κάθε κατηγορία διχοτομείται σε υποκατηγορίες, βασισμένη είτε σε ένα επιμέρους χαρακτηριστικό στοιχείο της μορφολογίας του εδάφους είτε στην αρχή σχεδιασμού των οικισμών, αναδεικνύοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο ένα είδος τυπολογίας. Λόγω της πεπερασμένης έκτασης αυτής της εργασίας προτιμήθηκε η ανάλυση ενός παραδείγματος ανά κατηγορία, ως βασικού και πιο χαρακτηριστικού, στο οποίο ωστόσο εντάσσονται στοιχεία άλλων παραδειγμάτων, που και αυτά με τη σειρά τους ενισχύουν τις περιπτώσεις και ορίζουν τις υποκατηγορίες. Ο αναγνώστης είναι με αυτόν τον τρόπο σε θέση, μέσω της ανάλυσης του ενός παραδείγματος, το οποίο λειτουργεί υποδειγματικά, να κατανοήσει και τα υπόλοιπα. Το συνολικό διάγραμμα κατηγοριοποίησης των παραδειγμάτων λειτουργεί σε κάθε περίπτωση ως συμπληρωματικό στοιχείο για τον αναγνώστη.

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Παρόλα αυτά, η εργασία δε θα μπορούσε να θεωρηθεί πλήρης εάν δεν έθιγε πρώτον και κύριον το θέμα της κατοίκισης. Μέσα από την ανάγκη διερεύνησης των θεωρητικών ζητημάτων, τα οποία θέτει το θέμα της υπόσκαφης κατοίκισης, αλλά και μέσα από μία προσπάθεια αναζήτησης του αρχέτυπού της, οδηγήθηκα στην παρουσίαση του θέματος μέσα από τρεις ενότητες. Η πρώτη είναι αυτή της κατοίκισης ή της οικειοποίησης του χώρου, η οποία βασίζεται πάνω στη θεμελιώδη διαφορά μεταξύ οίκου και οικίας. Η δεύτερη είναι η αρχετυπική μορφή του σπηλαίου, από την οποία μπορεί να ισχυριστεί κανείς ότι κατάγεται η υπόσκαφη κατασκευή. Τέλος, η τρίτη είναι η αρχετυπική μορφή της καλύβας ως καταγωγής της έννοιας του κτίσματος. Με αυτόν τον τρόπο ολοκληρώνεται το πρώτο μέρος της εργασίας. Το δεύτερο μέρος εισαγάγει το θέμα του υπόσκαφου οικισμού μέσα από τη σχέση κατασκευής – εδάφους (τι είναι το κτίσμα μέσα στο έδαφος;) καθώς και την κατοίκιση υπό το πρίσμα της ανώνυμης αρχιτεκτονικής. Όλοι οι υπόσκαφοι οικισμοί ανεξαιρέτως γεωγραφικού σημείου, πολιτισμού, ή ιστορικού χρόνου στον οποίο ανήκουν είναι μέρη αυτού του οποίου ονομάζουμε ανώνυμη αρχιτεκτονική. Σε αυτή την περίπτωση το βιβλίο Architecture without Architects του B. Rudofsky (1964) έπαιξε σημαντικό ρόλο για την εργασία αυτή – εξ’ ου και ο τίτλος της «Η Αρχιτεκτονική της Αφαίρεσης», ο οποίος είναι εμπνευσμένος από έναν υπότιτλο του βιβλίου του εν λόγω συγγραφέα.

12

Mid pleasures and palaces, though we may roam, be it ever so humble, there’s no place like home!

John Howard Payne, Home! Sweet Home!

ΜΕΡΟΣ Ι ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ

15

ΜΕΡΟΣ Ι: ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ

ΕΙΚ. 1: Brainstorming Bora Malko, AA School of Architecture (2018)

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

ΟΙΚΕΙΟΠΟΙΗΣΗ Το πρώτο μέρος της έρευνας επικεντρώνεται στη διερεύνηση εννοιών και σχέσεων που οδηγούν τον αναγνώστη πιο κοντά στο νόημα της κατοίκησης. Η ανάλυση όρων που θα χρησιμοποιηθούν στη συνέχεια, όπως σπίτι, οικία, οίκος, καταφύγιο, δόμηση, δεν έχει ως απώτερο στόχο την οργάνωση συντακτικών και γραμματικών σχέσεων, αλλά τη δόμηση ενός κόσμου συμπυκνώνοντας νοήματα απ’ όπου μπορούν να εξαχθούν καίρια συμπεράσματα. Όπως είχε αναφέρει ο Ludwig Wittgenstein, «τα όρια της γλώσσας μου σημαίνουν και τα όρια του κόσμου μου».1 Υπό αυτό το πρίσμα θα ερευνηθεί το ζήτημα της κατοίκησης έχοντας παράλληλα ως εφόδιο το έργο του Μ. Heidegger (2009) Κτίζειν, Κατοικείν, Σκέπτεσθαι, όπου και σκοπός του κειμένου ήταν η αποσαφήνιση του απαρεμφάτου «κτίζειν» και η αλληλένδετη σχέση του με το «κατοικείν». Αρχικά, είναι καίριο να επισημανθεί ότι δε γίνεται αναφορά στο «κτίζειν» από τη σκοπιά της ανέγερσης μιας οικίας, αλλά στην ουσιαστική σημασία του όρου, όπου μόνο διά μέσου αυτής μπορεί να οδηγηθεί ο άνθρωπος στο «κατοικείν». Τι είναι όμως το «κτίζειν»; Ο Γερμανός φιλόσοφος εξηγεί στη μητρική του γλώσσα πως η παλιά γερμανική λέξη buan, από την οποία προέρχεται το bauen (χτίζω), έχει τη σημασία του κατοικώ. Εντούτοις δεν υποδηλώνει απλά ότι το «χτίζω» σημαίνει και «κατοικώ», αλλά υποδεικνύει και τον τρόπο που μπορεί κανείς να σκεφτεί όσον αφορά την κατοίκηση.Για τον ίδιο, «κτίζω» σημαίνει ταυτοχρόνως και καλλιεργώ, φροντίζω τον αγρό, με την έννοια της προστασίας

1

Ludwig Wittgenstein, Tractatus Logico-Philosophicus (Αθήνα: Περιοδικό ∆ευκαλίων, Τρίμηνη Έκδοση για τις Επιστήμες του Ανθρώπου, Τ. 7/8, 1971), 250

16

17

ΜΕΡΟΣ Ι: ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ

«O δεσμός του ανθρώπου με τόπους και μεσώ τόπων με χώρους στηρίζεται στο κατοικείν του. Η σχέση ανθρώπου και χώρου δεν είναι τίποτε άλλο από το ουσιωδώς εννοούμενο κατοικείν. Όταν στοχαζόμαστε με τον τρόπο που ήδη επιχειρήσαμε τη σχέση τόπου και χώρου, όπως επίσης και την σχέση μεταξύ ανθρώπου και χώρου, τότε φωτίζεται η ουσία των πράγματων τα οποία είναι τόποι, και τα οποία ονομάζουμε κτίσματα.»

Martin Heidegger, Κτίζειν, Κατοικείν, Σκέπτεσθαι

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

και της φροντίδας και όχι της κατασκευής. Το Ich bin, du bist (εγώ είμαι, εσύ είσαι) ανήκει επίσης στη γερμανική λέξη bauen. Ο τρόπος με τον οποίο «είμαστε», δηλαδή υπάρχουμε, πάνω στη γη, είναι το buan, το «κατοικείν», για το οποίο αναφέρεται πως το «να είναι κανείς θνητός πάνω στη γη σημαίνει να κατοικεί».2 Παρατηρείται ότι το «κτίζειν» δεν είναι απλά το μέσο και η οδός για να επιτευχθεί ο σκοπός του «κατοικείν», είναι ήδη εν εαυτώ κατοικείν. Ο Heidegger αναφέρει πως «δεν κατοικούμε επειδή έχουμε χτίσει, αλλά χτίζουμε και έχουμε χτίσει, καθόσον κατοικούμε, δηλαδή είμαστε ως οι κατοικούντες».3 Είναι φανερό ότι δεν μπορεί η κατοίκηση να σημαίνει απλά η κατοχή ενδιαιτήματος, όπως συχνά υποστηρίζεται. Για παράδειγμα, σπίτι για έναν επαγγελματία οδηγό μπορεί -για τον ίδιο- να είναι η διαδρομή του αυτοκινητοδρόμου που διασχίζει κάθε μέρα, ή για έναν μηχανικό να είναι το εργοστάσιο που αφιερώνει όλη του τη ζωή, και όχι απαραίτητα η οικία στην οποία θα επιστρέψει το βράδυ.4 Η διαφορά έγκειται στη διαδικασία οικειοποίησης του χώρου. Σύμφωνα με τον Gaston Bachelard, όταν ο άνθρωπος οικειοποιείται έναν χώρο, αφήνει μέσα του ένα ίχνος της προσωπικής του εμπειρίας, ίσως αναφερόμενος στο «εγώ είμαι», για το οποίο μιλά ο Heidegger, ό.π., για το «κτίζειν».5

Martin Heidegger, Κτίζειν, Κατοικείν, Σκέπτεσθαι (Αθήνα: Εκδόσεις Πλέθρον, 2009) Ibid.

4 Ibid.

5 Gaston Bachelard, Η Ποιητική του Χώρου, 8η Έκδοση (Αθήνα: Εκδόσεις Χατζηνικολή, 1982) 2 3

18

19

ΜΕΡΟΣ Ι: ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ

ΕΙΚ. 2: Ο Αδάμ βρίσκει καταφύγιο μετά την πρώτη βροχή Filarete, Trattato d’architetura (1465)

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

ΟΙΚΙΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΣ Το «οσπίτιον» είναι όρος της μεταγενέστερης ελληνικής διαλέκτου. Προέρχεται από το λατινικό hospitium, που σημαίνει ξενώνας, το μέρος που θα υποδεχτεί κάποιον ξένο – hospes – δηλαδή ένας χώρος φιλοξενίας.6 Ο όρος αυτός επιβίωσε μέσα από τον προφορικό λόγο και χρησιμοποιείται ευρέως και επανειλημμένα πλέον ως το «σπίτι». Αξιοσημείωτο είναι το ότι λίγες λέξεις στην ελληνική γλώσσα έχουν αποκτήσει τόση βαρύτητα και σημασία όσο αυτή. Σήμερα, χρησιμοποιείται παράλληλα με τον όρο «κατοικία», κυρίως περιγράφοντας το κτίριο, ή τμήμα αυτού, στο οποίο μένει κανείς. Παρ’ όλα αυτά, το «σπίτι» δηλώνει τόσο το κτίσμα όσο και το περιεχόμενο του, δηλαδή τους ανθρώπους και τη ζωή που εμπεριέχει. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που αυτή η εγγύτητα που αποπνέει ο όρος θα δώσει το έναυσμα ώστε να χρησιμοποιηθεί και σε διαφορετικό πλαίσιο, ακόμη και στην καθημερινότητα των ανθρώπων. Για παράδειγμα, τα παιδιά βαφτίζουν «σπίτι» τη «βάση» τους σε παιχνίδια, όπως στο κυνηγητό ή στο κρυφτό. Στον χώρο του αθλητισμού, ομάδες και φίλαθλοι αναφέρονται στην έδρα τους ως το σπίτι τους. Ίσως πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα, όμως, να είναι ο άνθρωπος που νοσταλγεί την πατρίδα του, λαχταρώντας να «πάει σπίτι», κατάσταση που έχει αποδοθεί στην αγγλική γλώσσα με τον όρο homesickness. Είναι φανερό, λοιπόν, ότι γίνεται αναφορά σε μια σύνθετη έννοια, η οποία για να διασαφηνιστεί είναι απαραίτητο να πραγματοποιηθεί μια πιο σαφής διάκριση, αντίστοιχη της οποίας παρατηρείται και σε άλλες συγγενικές γλώσσες.

6

Γεώργιος Μπαμπινιώτης, Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας (Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας ΕΠΕ, 2008), 1637

20

21

ΜΕΡΟΣ Ι: ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ

Οι όροι «οικία» και «οίκος», που μεταφράζονται αντιστοίχως σε «house» και «home», αν και παρουσιάζονται ως σχεδόν πανομοιότυπες έννοιες, τα νοήματά τους δεν είναι ταυτόσημα. Διαφέρουν ριζικά και έχουν θέσει προβληματισμούς στην αρχιτεκτονική σχετικά με το νόημα του «κατοικείν», με πλήθος κειμένων να έχει αφιερωθεί σε αυτά, όπως αυτά των Joseph Rykwert και Ν. Ι. Τερζόγλου. Η οικία είναι επί της ουσίας ένα καταφύγιο. Ο άνθρωπος από την αρχή της ύπαρξής του επεδίωξε να επιλύσει ένα από τα πρωταρχικά ζητήματα επιβίωσης, τη δημιουργία στέγης μέσα στην οποία θα προστατεύεται από τους εξωτερικούς κινδύνους. Όπως αναφέρει ο Αρτινός, «Η απώθηση του εισβολέα και η απομόνωση για μια ήσυχη ζωή, είναι δυο προθέσεις αλληλένδετες που εγγράφονται στην αρχική ιδέα του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού».7 Ο άνθρωπος διαχρονικά έχει καταφέρει να αντιμετωπίσει αυτό το ζήτημα με πολύ μεγαλύτερη ποικιλομορφία συγκριτικά με τα υπόλοιπα είδη. Σύμφωνα με τον Rykwert, η διαφορά του, σε σχέση ακόμη και με το πιο περίτεχνο κτίσμα των ζώων, είναι ότι ανθρώπινη κατασκευή αναπόφευκτα προϋποθέτει αποφάσεις και επιλογές, δηλαδή βασίζεται σε ένα σχέδιο κάθε φορά.8 Σε μια σύγκρισή του, ο Tim Ingold αναφέρει πως ο κάστορας δεν είναι περισσότερο σχεδιαστής της φωλιάς του απ’ όσο είναι το σαλιγκάρι για το κέλυφός του, όμως οι άνθρωποι, από την άλλη, είναι δημιουργοί των σχεδίων τους, κάτι που επιτυγχάνεται μέσα από μια συνειδητή διαδικασία λήψεως αποφάσεων και μια σκόπιμη επιλογή ιδεών.9

Αποστόλης Αρτινός, Η Ετεροτροπία της Καλύβας (Αθήνα: Εκδόσεις Σμίλη, 2014) Joseph Rykwert, House and Home (Baltimore: The John Hopkins University Press, 1992) 9 Tim Ingold, The perception of the environment: Essays on livelihood, dwelling and skill (London: Routledge, 2000) 7 8

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Επιταχύνοντας στιγμιαία στο σήμερα, η ανθρώπινη κατασκευαστική εμπειρία καθιστά δυνατή τη διαμονή σε κάθε γωνιά της γης και αυτή η εξέλιξη του καταφυγίου αντικατοπτρίζει και την εξέλιξη της ίδιας της ανθρωπότητας.10 Η οικία είναι ο δόμος, όπως το λατινικό domus, και προέρχεται από το ρήμα «δέμω», που σημαίνει «χτίζω κατοικία».11 Είναι φανερό ότι γίνεται αναφορά σε κάτι υπαρκτό, μια κατασκευασμένη υλοποίηση χώρου, που υπαινίσσεται γωνίες, τοίχους, πόρτες και οροφές, στα όρια που διαχωρίζουν το «μέσα» με το «έξω» και στον λόγο για τον οποίο μπορεί να υπάρξει ο χώρος.12 Σύμφωνα με τον Walter Βenjamin, η οικία είναι ένα είδος περιβλήματος που διαφυλάσσει το ανθρώπινο ίχνος.13 Πέρα από τον κλειστό χαρακτήρα της, όπως επισημαίνει και ο Τερζόγλου, η οικία είναι ένα σημείο αναφοράς και αναλαμβάνει μια κοινωνική λειτουργία, συνδράμοντας στη συνάθροιση ατόμων μέσω της αξιοποίησης του χώρου, μιας λειτουργίας που επιτυγχάνεται με την προϋπόθεση του οίκου.14

Jason Silva, “The Evolution of Shelter | Origins: The journey of Humankind”, National Geographic. April 16, 2017, 0:19 - 0:26 11 Joseph Rykwert, House and Home (Baltimore: The John Hopkins University Press, 1992), 52 12 Ibid, 54 13 Walter Benjamin, Σαρλ Μπωντλαίρ: Ένας Λυρικός στην Ακμή του Καπιταλισμού (Αθήνα: Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 1994), 56 14 Νικόλαος-Ίων Τερζόγλου, “Η Έννοια της Κατοικίας: Οίκος και Οικία” (Αθήνα: Περιοδικό του ΣΑΔΑΣΠΕΑ | Τεύχος 68 – Περίοδος Β, 2008), 66 10

22

23

ΜΕΡΟΣ Ι: ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ

ΕΙΚ. 3: Η ανακάλυψη της φωτιάς κατά τον Βιτρούβιο Cesare Cesariano, L’età aurea (1621)

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Μια κρίσιμη διαφορά μεταξύ καταφυγίου και σπιτιού είναι ότι «ενώ πολλά ζώα χτίζουν καταφύγια, μόνον ο άνθρωπος χτίζει σπίτια», όπου ως «σπίτι» εννοείται η προαναφερόμενη υλοποίηση της οικίας σε συνδυασμό με την ιδέα του οίκου.15 Αυτή η άποψη του Moore θέλει να διασαφηνίσει την σχέση μεταξύ του «χτίζω για να επιβιώσω» και του «χτίζω για να ζήσω». Ο οίκος είναι μια πιο αφηρημένη και ιδεατή έννοια που ξεπερνά την ορθολογιστική διάσταση της οικίας και είναι μια ριζικά διαφορετική κατάσταση από τη δημιουργία απλώς ενός καταφυγίου. Προέρχεται από το λατινικό visus, vicinus που σημαίνει «πλησίον», «κοντινό», έννοιες κλειδιά που διανοίγουν την κοινωνική πτυχή του οίκου.16 Σε αντίθεση με την οικία, ο οίκος δε χρειάζεται απαραιτήτως κανένα κτίριο για να υφίσταται. Ο Rykwert (ό.π.), δοκιμάζοντας τα όρια της έννοιας, θεωρεί πως ο οίκος θα μπορούσε να είναι και μια εστία στο πάτωμα.17 Γιατί όχι άλλωστε; Ο οίκος και η εστία είναι αλληλένδετες έννοιες. Η εστία είναι σύμβολο στερεότητας, σταθερότητας, ζεστασιάς, αλλά και προστασίας από τους εγκυμονούντες κινδύνους της φύσης.18 Έχει μια κοινωνική διάσταση συνυφασμένη με τον οίκο, υπό το πρίσμα του οικείου και του πλησίον όπου γύρω από μια φωτιά θα οργανωθούν και θα συνομιλήσουν για πρώτη φορά οι άνθρωποι.

Jerry D. Moore, The Prehistory of Home (Berkeley: University of California press, 2012), 1 Γεώργιος Μπαμπινιώτης, Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας (Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας ΕΠΕ, 2008), 1242 17 Joseph Rykwert, House and Home (Baltimore: The John Hopkins University Press, 1992), 52 18 Jean-Pierre Vernant, Μύθος και Σκέψη στην Αρχαία Ελλάδα, Μέρος Α’ (Αθήνα: Εκδόσεις Δαίδαλος, 1989), 199 15 16

24

25

ΜΕΡΟΣ Ι: ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ

ΕΙΚ. 4: Ο Αδάμ, η Εύα και η πρώτη καλύβα Filarete, Trattato d’architetura (1465)

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Η συνθήκη αυτή πλαισίωσε μια κατάσταση οικειότητας μεταξύ των ανθρώπων και συνετέλεσε στην επικοινωνία μεταξύ τους και στη συγκρότηση της κοινωνικής ομάδας που οικεί, δηλαδή την οικογένεια.19 Με άλλα λόγια, ο οίκος είναι η προϋπόθεση και η συνθήκη της κοινής διαβίωσης. Η διαφορετικότητα των όρων δεν πρέπει να συνεπάγεται απαραίτητα μια διάκριση μεταξύ τους. Είναι ίσως πιο καίριο να μπορέσει να αντιληφθεί κανείς την άρρηκτη συσχέτιση των δύο όρων. Ισορροπώντας μεταξύ συγκεκριμένου και αφηρημένου μπορεί κανείς να κατανοήσει πλήρως πώς να κατοικεί. Όπως συνοψίζει ο Τερζόγλου (ό.π.), η οικία αποτελεί το υλοποιημένο κτίσμα που στεγάζεται ο οίκος και, αντίστοιχα, ο οίκος αποτελεί την εννοιολογική προϋπόθεση της οικίας, μια επάλληλη σχέση που ρυθμίζεται μέσω της αρχιτεκτονικής.20 Χωρίς τον οίκο, η οικία παραμένει ένας κενός χώρος, απλά «ένας σωρός πράγματα με ένα κάλυμμα από πάνω του».21 Είναι πλέον δόκιμο να ολοκληρωθεί η εννοιολογική ανάλυση επιστρέφοντας στην ουσία της οικειοποίησης. Η οικία για να μπορεί να κατοικείται οφείλει να «χτίζεται». Με βάση τον Heidegger (ό.π.), το ρήμα βρίσκεται εσκεμμένα σε χρόνο διαρκείας καθώς δεν αναφέρεται μόνο στη πράξη υλοποίησης του κτίσματος. Εφόσον αναφερόμαστε σε μια αμφίδρομη σχέση, όταν ο άνθρωπος σταματά να οικειοποιείται το χώρο, σταματά και να τον κατοικεί.

Νικόλαος-Ίων Τερζόγλου, “Η Έννοια της Κατοικίας: Οίκος και Οικία” (Αθήνα: Περιοδικό του ΣΑΔΑΣΠΕΑ | Τεύχος 68 – Περίοδος Β, 2008), 65 20 Ibid, 66 21 George Carlin, Brain Droppings (Hachette Books, 1998) 19

26

27

ΜΕΡΟΣ Ι: ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ

«Μέσα από τα τούνελ, τις σπηλιές και τα καταφύγια, αναδύεται μια σκοτεινή αρχιτεκτονική εικόνα. Εκεί βρίσκεται η ανατροπή, τα φαντάσματα...τα ίχνη.»

Gaston Bachelard, Η Ποιητική του Χώρου

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

ΤΟ ΑΡΧΕΤΥΠΟ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ Είναι στην φύση του ανθρώπου να επιδιώκει να κατανοήσει και να δώσει ένα νόημα στο σύμπαν, να καταφέρει να το «τακτοποιήσει» και να συγκροτήσει σε αυτό τον κόσμο του, με απώτερο σκοπό να καταφέρει να νιώσει οικεία στη μέση του χάους. Ο Heidegger σχολιάζει ότι από τη στιγμή που ερχόμαστε σε αυτόν τον κόσμο ξεκινά και η προσπάθεια μας να αισθανθούμε οικεία και ασφαλείς σε αυτόν, να οικειοποιηθούμε δηλαδή τον εκάστοτε χώρο και να τον κάνουμε δικό μας.22 Δημιουργείται η ανάγκη του ανθρώπου να προσανατολιστεί στο περιβάλλον του και να το κατανοήσει προβάλλοντας σε αυτό την εικόνα που έχει για τον κόσμο, ένα αρχιτεκτονικό imago mundi,το οποίο επικαλείται ο C. N. Schulz.23 Σε σχέση με την κατοικία, το σύμπαν αποτελεί μια από τις συχνότερες μεταφορικές συνδέσεις στον ανθρώπινο πολιτισμό, σύμφωνα με τον J. D. Moore (ό.π.).24 Σε μια μεταφορά που χτίζεται εδώ και χιλιάδες χρόνια, η τάξη του σπιτιού παραλληλίζεται με την τάξη του σύμπαντος. Πιθανότατα αυτό να είναι αποτέλεσμα της προσπάθειας του ανθρώπου να οικειοποιηθεί το περιβάλλον του. Τα σπίτια μας καθρεπτίζουν τον κόσμο μας. Το ζήτημα της κατοίκησης εμφανίζεται ξανά και αυτή τη φορά είναι σκόπιμο να αναφερθεί σε ένα πιο συγκροτημένο πλαίσιο, σε μια απόπειρα ιχνηλάτισης των απαρχών της, θέτοντας ερωτήματα όπως το πώς οικειοποιήθηκε αρχικά ο άνθρωπος το περιβάλλον του και πώς αυτή η συνθήκη αποτέλεσε ένα πρότυπο με την πάροδο των χρόνων.

Martin Heidegger, Κτίζειν, Κατοικείν, Σκέπτεσθαι (Αθήνα: Εκδόσεις Πλέθρον, 2009) Christian Norberg-Schulz. Το Πνεύμα του Τόπου, για μία Φαινομενολογία της Αρχιτεκτονικής (Αθήνα: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις ΕΜΠ, 2009) 24 Jerry D. Moore, The Prehistory of Home (Berkeley: University of California press, 2012), 70 22 23

28

29

ΜΕΡΟΣ Ι: ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ

Επιστρέφοντας στο πρωταρχικό ζήτημα αναζήτησης καταφυγίου, όπως αναφέρει ο Α. Κωνσταντινίδης, το πρώτο «κτίσμα» που αξιοποίησε ο πρωτόγονος άνθρωπος ήταν το φυσικό τοπίο, όπως οι κοιλότητες της γης.25 Αυτή η άποψη αποτελεί λογικό επακόλουθο του ανθρώπινου ενστίκτου για επιβίωση καθώς οι φυσικές κατασκευές παρουσιάστηκαν «έτοιμες» στον πρωτόγονο άνθρωπο για να χρησιμοποιηθούν ως το πρώτο του καταφύγιο, πριν αποκτήσει, δηλαδή, την τεχνογνωσία για τη δημιουργία μιας τεχνητής «φωλιάς». Ο Bachelard αναφέρει ότι ο άνθρωπος είχε έμφυτο στη συνείδησή του ως πρώτο συναίσθημα την εύρεση της ασφάλειας και της θαλπωρής.26 Οι σπηλιές θα αποτελέσουν το άσυλο, μια ζώνη προστασίας, που θα του προσδώσει ένα αίσθημα ασφάλειας και θα τον προφυλάσσει από τα ακραία καιρικά φαινόμενα και τους εγκυμονούντες εξωτερικούς κινδύνους. Ο B. Rudofsky αναφέρεται στα σπήλαια ως σε ένα είδος αρχιτεκτονικής με κύριους δημιουργούς τις δυνάμεις της φύσης, όπως τη διάβρωση του νερού και του αέρα, που προϋπήρχε ανθρώπων και θηρίων, το πρώτο καταφύγιο και πιθανότατα και το τελευταίο.27 Βέβαια, καθώς η αρχιτεκτονική είναι μια δράση η οποία χρειάζεται την ανθρώπινη παρέμβαση για να επιτευχθεί, η άποψή του δεν μπορεί να θεωρηθεί πλήρης. Η γη μπορεί να αποτέλεσε την πρώτη μήτρα, όπως την αναφέρει ο Édouard Utidjian, όμως ήταν μονάχα η βασική πρώτη ύλη.28 Ο άνθρωπος θα έρθει με την σειρά του να εξευγενίσει το φυσικό τοπίο, άλλες φορές λιγότερο και άλλες περισσότερο ανάλογα με τις χωρικές ανάγκες, καθιστώντας το πιο «ανθρώπινο» στη χρήση του. Όπως αναφέρει και ο μυθιστοριογράφος Oscar Wilde, «Αν η φύση ήταν

Άρης Κωνσταντινίδης, Για την Αρχιτεκτονική (Αθήνα: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2011) Gaston Bachelard, Η Ποιητική του Χώρου, 8η Έκδοση (Αθήνα: Εκδόσεις Χατζηνικολή, 1982), 27 Bernard Rudofsky, Architecture without Architects: an Introduction to Non-Pedigreed Architecture (New York, The Museum of Modern Art, 1964), 3 28 Édouard Utidjian and Daniel Bernet, Architecture et urbanisme souterrains (Paris: Robert Laffont, 1966) 25 26

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

άνετη, το ανθρώπινο γένος δε θα είχε εφεύρει την αρχιτεκτονική».29 H απόφαση των πρωτόγονων ανθρώπων να εγκατασταθούν σε σπήλαια έχει εξαιρετική σημασία για την αρχιτεκτονική. Η ίδια η έννοια της «εγκατάστασης», που παραπέμπει σε μια κατάσταση μονιμότητας, αναφέρεται πρωτίστως σε ένα σκοτεινό και βαθύ εσωτερικό, άμεσα συνδεδεμένη με τα «έγκατα», δηλαδή τα σωθικά στην αρχαία ελληνική γλώσσα, όπου μέχρι και σήμερα χρησιμοποιείται σε εκφράσεις, όπως «έγκατα της γης» και «έγκατα της ψυχής».30 Με την οικειοποίηση των σπηλαίων εμφανίζεται για πρώτη φορά η έννοια του τρωγλοδυτισμού, όπου «τρωγλοδύτης» θεωρείται ο άνθρωπος που κατοικεί σε μια σπηλιά.31 Ο όρος αυτός πλέον έχει αποκτήσει εσφαλμένα μια αρνητική χροιά, υπονοώντας τους τρωγλοδύτες ως ανθρώπους χαμηλότερου πολιτιστικού επιπέδου και εξισώνοντάς τους με πρωτόγονους ανθρώπους. Ο όρος «τρώγλη» συχνά αναφέρεται ως ένα σκοτεινό καταφύγιο κακής κατάστασης και χαμηλής ποιότητας, μειώνοντας αυτομάτως το επίτευγμά τους. Στη πραγματικότητα οι τρωγλοδύτες της παλαιολιθικής εποχής ήταν ύψιστης σημασίας για την ανθρωπότητα καθώς κατάφεραν να καλύψουν την πιο πρωτόγονη ανάγκη, τη στέγαση, μέσω αυτού του ευρηματικού τρόπου που παρέχει κρησφύγετο από τους εχθρούς και καταφύγιο από τις αντίξοες συνθήκες. Όμως αυτή η προκατάληψη έχει δημιουργηθεί λόγω του φόβου και της αγωνίας του ανθρώπινου γένους για το άγνωστο.32

Oscar Wilde, The Decay Of Lying (Λονδίνο: Penguin Books, 2020) Lidell, Scoot, Jones, Ancient Greek Lexicon, “Έγκατα”, 2020 31 Γεώργιος Μπαμπινιώτης, Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας (Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας ΕΠΕ, 2008), 1803 32 Νικήτας Βεκρής, “Προς μια Υπόσκαφη Αρχιτεκτονική: Ένα Δοκίμιο για τον Υπόσκαφο Χώρο και τα Ψυχολογικά Εμπόδια” (Χανιά: Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Πολυτεχνείου Κρήτης, 2020), 49-56 29 30

30

31

ΜΕΡΟΣ Ι: ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ

«Το να κατοικείς σημαίνει να αφήνεις ίχνη... Τα ίχνη των πιο συνηθισμένων αντικειμένων που χρησιμοποιείς αποτυπώνονται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που αποτυπώνονται τα ίχνη του υποκείμενου στο εσωτερικό» Walter Benjamin

ΕΙΚ. 5: Ο άνθρωπος οικειοποιείται το χώρο πριν 36.500 χρόνια | Σπήλαιο Chauvet

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Παρ’ όλα αυτά, ο ορθολογισμός της σκέψης σχετικά με τη ζωή εντός σπηλαίων φτάνει σε ένα τέλος στο στάδιο εύρεσης καταφυγίου και την αποφυγή εξωτερικών απειλών. Με την πάροδο των χρόνων είναι προφανές ότι ο άνθρωπος επέλεξε να αναζητήσει κατοικία και σε άλλα μέρη και κυρίως να κατασκευάσει τη δική του, ένα κτίσμα, δηλαδή, εξ ολοκλήρου κατασκευασμένο από τα χέρια του. Θα έλεγε κανείς πως η επιλογή αυτή δεν είχε καθολική ανταπόκριση καθώς τα οφέλη της κατοίκησης εντός της γης έχουν στρέψει διαχρονικά τον άνθρωπο στο να τα εκμεταλλευτεί. Πολλοί προτίμησαν την παραμονή εντός της γης, γεγονός που ισχύει και για πολλές κοινότητες ενεργές μέχρι και σήμερα, αναγνωρίζοντας, λιγότερο ή περισσότερο συνειδητά, τη γοητεία και την αδιαμφισβήτητη σοφία του προτύπου του σπηλαίου που δεν μπορεί να χαθεί σε βάθος χρόνου. Γίνεται, λοιπόν, αναφορά του σπηλαίου ως ένα αρχέτυπο κατοίκισης. Ο Παύλος Λέφας ορίζει το αρχέτυπο στην αρχιτεκτονική ως «…μια μορφή που εξακολουθούμε να την αναπαράγουμε, λιγότερο ή περισσότερο συνειδητά, αναγνωρίζοντας σ’ αυτήν μια αδιαμφισβήτητη σοφία και μια γοητεία που δεν χάνονται ποτέ. Εδώ η μορφή εννοείται με την αρχική έννοια του όρου, ως δομή οργάνωση και θεμελιώδη χαρακτηριστικά ενός πράγματος και όχι ως ένα προσωπείο του. Το αρχέτυπο είναι ένα πρότυπο που συμπυκνώνει μέσα του το σημαντικό και το αιώνιο, που μπορεί να προσαρμοστεί στις συγκεκριμένες κάθε φορά απαιτήσεις όσο οι καιροί αλλάζουν, διατηρώντας όμως όλα τα γνωρίσματά του».33

33

Παύλος Λέφας, Αρχιτεκτονική: Μια Ιστορική Θεώρηση (Αθήνα: Εκδόσεις Πλέθρον, 2013), 11

32

33

ΜΕΡΟΣ Ι: ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ

ΠΙΝΑΚΑΣ 1: Η ιστοριογραμμή της καλύβας

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Η « Π Ρ Ω Τ Ο Γ Ο Ν Η » Κ Α ΛΥ Β Α Αρχιτέκτονες και φιλόσοφοι έστρεψαν διαχρονικά το ενδιαφέρον τους στην αναζήτηση των δομών που συνοψίζουν την ουσία του κτίσματος (αρχιτεκτονικού χώρου) αναζητώντας το πρότυπο που συμπυκνώνει μέσα του το σημαντικό και το αιώνιο, δηλαδή το αρχετυπικό. Στην περίπτωση της κατοίκησης, το ενδιαφέρον έχει συγκεντρωθεί γύρω από την έννοια της καλύβας, την ταπεινότερη μορφή κατοίκησης, η οποία συμπυκνώνει την ιδέα της αρχέτυπης κατοικίας. Ο Αποστόλης Αρτινός την ονομάζει κατασκευή που αποθαρρύνει την κατασκευή, ένα εφήμερο ίχνος πάνω στη γη, ένα αντίσκηνο όπως θα πει και ο Thoreau.34 Για αυτήν θα γίνουν εκτενείς αναφορές σε διάφορες ιστορικές περιόδους, όπως από τον Βιτρούβιο τον 1ο αιώνα π.Χ., τον Marc-Antoine Laugier στον Γαλλικό Διαφωτισμό, τον Gottfried Semper κατά τη δεύτερη βιομηχανική επανάσταση, τον Le Corbusier, τον Frank Lloyd Wright και τον Martin Heidegger κατά την περίοδο του μοντερνισμού, για να ονομαστούν μερικοί μόνον από τους σημαντικότερους. Καταλήγοντας στον Rykwert, το 1972 θα δημοσιευτεί το έργο του On Adam’s House in Paradise: the Idea of the Primitive Hut in Architectural History, όπου θα συγκεντρώσει και θα αναδείξει τις αναφορές σε μια έρευνα όχι για κάτι που δεν έχει χαθεί, αλλά «για κάτι που δε γίνεται να χαθεί».35 Οι απόψεις τους αναφέρουν διαφορετικές ερμηνείες, όμως ακολουθούν τρείς κύριες κατευθύνσεις, την εμπειρία, τη λογική και τη φύση. Γι’ αυτές θα γίνει λόγος παρακάτω μέσω τριών παραδειγμάτων.

34 35

Αποστόλης Αρτινός, Η Ετεροτροπία της Καλύβας (Αθήνα: Εκδόσεις Σμίλη, 2014) Joseph Rykwert, On Adam’s House in Paradise: Τhe Idea of the Primitive Hut in Architectural History (Cambridge: MIT Press, 1981)

34

35

ΜΕΡΟΣ Ι: ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ

ΕΙΚ. 6: Die Hütte, Martin Heidegger (1933)

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Η πρώτη εκτενής αναφορά στην «πρωτόγονη καλύβα» γίνεται από τον Βιτρούβιο στα τέλη του 1ου αιώνα π.Χ. στο έργο του Δέκα Βιβλία της Αρχιτεκτονικής, σε μια προσπάθεια να δικαιολογήσει αυτό που ο ίδιος θεωρεί ως την «πρώτη ολοκληρωμένη πραγματεία πάνω στην αρχιτεκτονική». Για τον ίδιο, η κατασκευή της καλύβας είναι αποτέλεσμα σταδιακής εξέλιξης που αντλείται κυρίως από την εμπειρία, συγκρίνοντας και βελτιώνοντας στοιχεία με πρωταρχικό εργαλείο το ανθρώπινο σώμα. Από την καλύβα αυτή προκύπτουν οι «αρχές» και οι «κανόνες» της αρχιτεκτονικής, που λειτουργούν ως βάση για τη συνεχή βελτίωση και εξέλιξή της.36 Αρκετά μεταγενέστερος και ένας από τους πιο πρόσφατους φιλοσόφους που θα ασχοληθούν με το θέμα, ο Martin Heidegger, θα περιγράψει μια καλύβα που είναι απτή, συγκεκριμένη και πραγματική, όπως παρομοίως την έχει περιγράψει και ο Gottfried Semper 60 χρόνια πριν από αυτόν. Η καλύβα του έχει τον συμβολικό χαρακτήρα της ζωής στην επαρχία και το ρίζωμα στη γη. Όντας αντίθετη στην αστική ζωή των πόλεων, η καλύβα αποτελεί μια διάκριση για τον Heidegger, την οποία επανειλημμένα αναφέρει στα έργα του και αποτελεί το μέσο για τη βιωματική εμπειρία της φύσης.37 Tο φιλοσοφικό νόημα αυτής της καλύβας εκτίθεται από τον ίδιο στο κείμενό του «Γιατί Κατοικούμε στην Επαρχία;» (1933). Ο Heidegger θα κάνει την ερμηνεία του πράξη και θα οικοδομήσει την «αρχέγονη» καλύβα του στον Μέλανα Δρυμό, γνωστή ως «die Hütte», στην οποία και θα ζήσει και θα συγγράψει πολλά από τα μεταγενέστερα έργα του (Εικόνα 6).

36 37

Μάρκος Βιτρούβιος, Δέκα Βιβλία (Κομοτηνή: Εκδόσεις Παρατηρητής, 1998), 63 Νικόλαος-Ίων Τερζόγλου, “Η Ιδέα της Αρχέτυπης Κατοικίας στη Σύγχρονη Εποχή: Αρχιτεκτονικός Χώρος και Φιλοσοφικός Λόγος”(Αθήνα: Περιοδικό του ΣΑΔΑΣ-ΠΕΑ | Τεύχος 77–Περίοδος Β, 2009), 28

36

37

ΜΕΡΟΣ Ι: ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ

ΕΙΚ. 7: Η Aρχετυπική καλύβα | Marc Antoine Laugier, Essai sur l’architecture (1753)

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Εντούτοις το πιο διαδεδομένο ίσως δείγμα είναι το έργο Essai sur l’architecture του Marc – Antoine Laugier το 1753. Σε αντίθεση με την εμπειρική άποψη του Βιτρούβιου, ο Laugier επαναφέρει το ζήτημα της «αρχέτυπης» καλύβας την εποχή του Γαλλικού Διαφωτισμού μέσα σε ένα πιο ορθολογικό πλαίσιο. Η «αρχέτυπη καλύβα» γι’ αυτόν παραμένει πρωτόγονη μόνο εννοιολογικά. Όπως υποστηρίζει ο Rykwert (ό.π.), στην ουσία αποτελεί μια έκθεση του «a priori λογισμού» που η ανάγκη εξυπηρετείται μέσω του λόγου (λογικής).37 Αποτελεί έναν καθολικό νόμο, ένα κανονιστικό υπόδειγμα, μια καθαρή, απλή, γενική αρχή (principe général), που έχει καθολική ισχύ για όλους τους τόπους και τους ανθρώπους. Η πρωτόγονη καλύβα για τον Laugier είναι ένα ρυθμιστικό πεδίο ελέγχου της αυθαιρεσίας στον σχεδιασμό. Από το κύρος και την αυθεντία του πρωταρχικού «πρέπει» να πηγάζει όλη η αρχιτεκτονική. Η μεγαλοπρέπεια της αρχιτεκτονικής της βασίζεται στην απλότητα της κατασκευής, στην οποία όλα τα μειονεκτήματα περιορίστηκαν και η αληθινή τελειότητα πραγματοποιήθηκε.39 Ο ίδιος χρησιμοποιεί την αρχή αυτή για να ορίσει ως τα βασικά στοιχεία της αρχιτεκτονικής το υποστύλωμα, τον θριγκό, και το αέτωμα, παραμερίζοντας στοιχεία, όπως τοίχους, παράθυρα και πόρτες, χαρακτηρίζοντάς τα ως συμπληρωματικά στοιχεία, που δε συνεισφέρουν σε τίποτα στην ουσιαστική ομορφιά του κτιρίου.

Joseph Rykwert, On Adam’s House in Paradise: Τhe Idea of the Primitive Hut in Architectural History (Cambridge: MIT Press, 1981) 39 Marc – Antoine Laugier, An Essay On Architecture (Los Angeles: Hennessey & Ingals, Inc, 2009) 38

38

39

ΜΕΡΟΣ Ι: ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ

ΕΙΚ. 8: “Primitive Huts”

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Είναι σαφές ότι για το ζήτημα του αρχετύπου της καλύβας δεν μπορεί να υπάρξει μια οικουμενική απάντηση, γεγονός που έχει συντελέσει στην ύπαρξη των διαφορετικών ερμηνειών. Ο εμπειρισμός του Βιτρούβιου, ο ορθολογισμός του Laugier και ο τοπικισμός του Heidegger το αποδεικνύουν φανερά. Φυσικά δεν μπορεί να μιλήσει κανείς εδώ για τη διάκριση μεταξύ σωστού και λάθους. Παρ’ όλα αυτά, κοινή είναι η αναφορά της ύπαρξης ενός προτύπου, μιας αρχής, από την οποία ο άνθρωπος παραδειγματίζεται και στην οποία μπορεί να αναφέρεται. Για πολλούς ενδεχομένως η «πρωτόγονη καλύβα» να ενέχει στοιχεία ρομαντισμού, ωστόσο η αξία του «παραδείγματος» για την αρχιτεκτονική είναι διαχρονική και, ίσως, απαραίτητη.40

«Να μην χάσουμε ποτέ την εικόνα της μικρής μας καλύβας» Marc – Antoine Laugier, Essai sur l’ architecture

40

Ίρις Γιαννακοπούλου Καραμούζη, “Η «πρωτόγονη καλύβα» ως «παραδειγματική δομή»: Αρχέτυπο και Σύμβολο στην Αρχιτεκτονική” (Αθήνα: Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ, 2013), 124

40

Deep down, the buried rocks and stones

Are like the earth’s gigantic bones.

In the dark kingdom under ground

How many marvelous things can be found!

James Reeves, UNDER GROUND

ΜΕΡΟΣ ΙΙ ΥΠΟΣΚΑΦΟ

43

ΜΕΡΟΣ ΙΙ: ΥΠΟΣΚΑΦΟ

S ECOND FLO OR

UP L I F T

RO C K B OT TOM ΕΙΚ. 9: Allan Wexler, Breaking Ground (2011-2014)

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Σ Χ Ε Σ Η Κ ΑΤΑ Σ Κ Ε Υ Η Σ – Ε Δ ΑΦ Ο Υ Σ Ο πιο συνηθισμένος τρόπος με τον οποίο η αρχιτεκτονική γίνεται αντιληπτή είναι διά μέσου ενός κτιριακού όγκου, μιας κατασκευής που ξεχωρίζει από το έδαφος. Δεδομένων των εμπειριών ενός ανθρώπου και των προτύπων στα οποία έχει εκτεθεί, η παραπάνω σκέψη αποτελεί έναν λογικό συνειρμό, ειδικότερα στη σύγχρονη εποχή όπου καθίσταται εφικτή η ανέγερση κτισμάτων σε κάθε πιθανό σημείο. Ο άνθρωπος έχει υπερβεί τη φύση σε όλες σχεδόν τις πτυχές της, συμπεριλαμβανομένου και του φυσικού τοπίου, καταφέρνοντας να το εξομαλύνει έως και να το ισοπεδώσει, όπου αυτό κρίνεται απαραίτητο. Η ιστορία ωστόσο έχει φανερώσει και την άλλη πλευρά του νομίσματος, μια πιο αρμονική σχέση ανθρώπου και εδάφους, μια προσαρμογή του σε σχέση με τον τρόπο που εκτείνεται το φυσικό τοπίο, δηλαδή το ανάγλυφο. Όπως αναφέρει και ο C. N. Schulz στο βιβλίο του Genius Loci, το έδαφος προηγείται της αρχιτεκτονικής και είναι αυτάρκες χωρίς αυτήν.41 Με βάση αυτό προσαρμόζονταν οι κοινότητες, μια προσαρμογή κατανοητή με τη βιολογική έννοια του όρου, δηλαδή την εξέλιξη για επιβίωση, ακολουθώντας τις φυσικές δομές ώστε βρεθεί το ιδανικό «ταίριασμα». Οι τρόποι με τους οποίους η κατασκευή συσχετίζεται με το έδαφος ποικίλουν, με τον Schulz να διαιρεί τις κατασκευές σε τρεις κατηγορίες με ένα σαφή και γενικευμένο τρόπο ανάλογα με τη σχέση: πάνω από το έδαφος, πάνω στο έδαφος και μέσα στο έδαφος.42 Κάθε κατηγορία είναι μια διαφορετική χειρονομία αλληλεπίδρασης με τον χώρο, καταλήγοντας κάθε φορά σε διαφορετικές χωρικές ποιότητες.

Christian Norberg-Schulz, Το Πνεύμα του Τόπου: Για μία Φαινομενολογία της Αρχιτεκτονικής (Αθήνα: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις ΕΜΠ, 2009) 42 Ibid.

41

44

45

ΜΕΡΟΣ ΙΙ: ΥΠΟΣΚΑΦΟ

ΕΙΚ. 10: Παιδιά που «χτίζουν» στην άμμο

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Στις αμέτρητες κατασκευές ανά τον κόσμο, υπάρχουν πολυάριθμες περιπτώσεις όπου επιλέχθηκε η κατασκευή υπό του εδάφους ως η ιδανική, μια εν γένει «υπόγεια», ή αλλιώς «υπόσκαφη», αρχιτεκτονική. Με τον όρο «υπόσκαφο» καλύπτεται ολόκληρο το φάσμα των έργων εντός του εδάφους, τα οποία είναι ολόκληρα ή εν μέρει βυθισμένα, καθώς αναφέρεται με γενικό τρόπο ως «αυτό που είναι χτισμένο μέσα σε κατάλληλα σκαμμένη κοιλότητα του εδάφους».43 Σε αντίθεση με τις απαρχές της ανθρωπότητας και τη χρήση των φυσικών σπηλαίων ως ένα προσωρινό κατάλυμα, ο άνθρωπος προχώρησε στη λάξευση τεχνητών κοιλοτήτων ή στην εξομάλυνση υπαρχόντων ανοιγμάτων για τη δημιουργία μιας πιο τεχνητής και μόνιμης συνθήκης, προσαρμοσμένης στις ανάγκες του. Η ειδοποιός διαφορά της κατασκευής μέσα στο έδαφος έγκειται στην αντίστροφη κατασκευαστική λογική. Σε αντίθεση με τις συμβατικές λύσεις, η αρχιτεκτονική μέσα στο έδαφος δεν προϋποθέτει την προσθήκη κτίσματος στον χώρο. Αντιθέτως, μπορεί να θεωρηθεί ως επί το πλείστον ως μια αρχιτεκτονική της αφαίρεσης, όπου ο απαιτούμενος χώρος μπορεί να δημιουργηθεί, έως και αποκλειστικά, από το «αρνητικό» μιας εκσκαφής στο υλικό που προϋπάρχει. Είναι φανερή, λοιπόν, η άρρηκτη συσχέτιση του εδάφους και της υπόσκαφης αρχιτεκτονικής καθώς η λειτουργία της εξαρτάται κατά κύριο λόγο από τον φυσικό γεωλογικό σχηματισμό, αποτελώντας κομβικό σημείο συνάντησης μεταξύ αρχιτεκτονικής και περιβάλλοντος. Είναι το βασικό συνθετικό εργαλείο, το οποίο δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως μια επιφάνεια που χρησιμεύει στην κατασκευή, αλλά είναι εν δυνάμει η ίδια η κατασκευή που επιτυγχάνεται μέσω ενός αρχιτεκτονικού επαναπροσδιορισμού.

43

Γεώργιος Μπαμπινιώτης, Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας (Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας ΕΠΕ, 2008), 1854

46

47

ΜΕΡΟΣ ΙΙ: ΥΠΟΣΚΑΦΟ

Mesa Verde (Η.Π.Α):

11ος αι.

Otuzco (Περού):

12ος αι. π.Χ

Matmata (Τυνησία):

11ος αι.

(κατοικείται)

Pantalica (Ιταλία):

10ος αι. π.Χ

Matera (Ιταλία):

7ος αι. π.Χ

(κατοικείται)

Μετέωρα και Σαντορίνη (Ελλάδα):

14ος αι.

(κατοικούνται)

Dalyan και Göreme (Τουρκία):

4ος αι. π.Χ

Kaymakli και Derinkuyu (Τουρκία):

7ος αι. π.Χ

Petra (Ιορδανία):

1ος αι. π.Χ

Vardzia (Γεωργία):

12ος αι.

(κατοικείται)

Kandovan (Ιράν):

13ος αι.

(κατοικείται)

Maymand (Ιράν):

10ος αι. π.Χ

(κατοικείται)

Bamyan (Αφγανιστάν):

3ος αι. π.Χ

(κατοικείται)

Ajanta (Ινδία):

2ος αι. π.Χ

Mustang (Νεπάλ):

10ος αι. π.Χ

Majishan (Κίνα):

4ος αι.

(κατοικείται)

Loess Plateau (Κίνα):

2ος αι. π.Χ

(κατοικείται)

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Υ Π Ο Σ Κ ΑΦΗ Κ ΑΤ Ο Ι Κ Η Σ Η Οι κατασκευές στο υπέδαφος υπάγονται σε μια ευρέως διαδεδομένη κατηγορία αρχιτεκτονικής λογικής, η οποία εκτείνεται σε χιλιάδες χρόνια και έχει χαρίσει κάποιους από τους πιο σημαντικούς οικισμούς της ανθρώπινης ιστορίας. Σε αυτό το στάδιο, η έρευνα απομακρύνεται από τη μεμονωμένη και ανεξάρτητη κατασκευή μιας πρωτόγονης περιόδου και επικεντρώνεται στην αναζήτηση συγκροτημένων συνόλων ανά τον κόσμο, αλλά και στην κατηγοριοποίησή τους. Θα αναφερθούν ορισμένα από τα πιο σημαντικά δείγματα οργανωμένης υπόσκαφης κατοίκησης, επιλεγμένα από τέσσερις διαφορετικές ηπείρους (Ευρώπη, Ασία, Αφρική και Αμερική), και σε ένα χρονικό πλαίσιο που εκτείνεται για περισσότερα από 10.000 χρόνια, δημιουργώντας έτσι ένα παγκόσμιο, αλλά και διαχρονικό υπόβαθρο μελέτης. Το βασικό κριτήριο με το οποίο επιλέχθηκε το σύνολο των οικισμών ήταν οι συνθήκες υπό τις οποίες δημιουργήθηκαν και ευδοκίμησαν στο πέρασμα του χρόνου. Ξεκινώντας από τη Δύση προς την Ανατολή, η λίστα της σελίδας 47 αναφέρει ονομαστικά τους εν λόγω οικισμούς καθώς την περίοδο που κατοικήθηκαν για πρώτη φορά και την περίπτωση να αποτελούν ενεργούς οικισμούς. Στον Χάρτη 1, διακρίνονται τα σημεία όπου εντοπίζονται. Είναι φανερό πως η πλειονότητα αυτών βρίσκεται ανατολικά του μεσημβρινού, κάτι που πιθανόν να οφείλεται τόσο στην ύπαρξη αρχαιότερων πολιτισμών σε Ευρώπη και Ασία, όσο και στη μορφολογία του εδάφους, με πιο απότομες υψομετρικές διακυμάνσεις του ανάγλυφου και ιδιαίτερη ποιότητα των πετρωμάτων σε αυτές τις περιοχές. Επιπλέον, παρατηρείται μια συγκέντρωση των περιπτώσεων σε παρεμφερές γεωγραφικό πλάτος, πιθανότατα λόγω των κλιματολογικών συνθηκών που καθιστούν επιτρεπτή την δημιουργία υπόσκαφων κτισμάτων.

48

ΧΑΡΤΗΣ Καταγραφή υπόσκαφων οικισμών 1:

­

51

ΜΕΡΟΣ ΙΙ: ΥΠΟΣΚΑΦΟ

«Ο άνθρωπος ανεβαίνει σε λόφους και κατεβαίνει σε σπήλαια, γι’ αυτό τύμβοι και υπόγειες κατασκευές υπήρξαν ευθύς εξ αρχής χαρακτηριστικές μορφές της αρχιτεκτονικής. Και οι μορφές αυτές τον συγκινούν [...]» Μιχελής Α. Παναγιώτης, Η Αρχιτεκτονική ως Τέχνη

ΕΙΚ. 11: Ναός Kailasanatha, Ινδία

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Όπως έχει επισημανθεί και σε προηγούμενο στάδιο της εργασίας, το ζήτημα της κατοίκησης δεν περιορίζεται στο κομμάτι της διαμονής, αλλά αναφέρεται σε μια πιο σύνθετη σχέση του ανθρώπου με τον χώρο, μια ιδέα άμεσα συσχετισμένη με την αρχετυπική σχέση του ανθρώπου με τα σπήλαια, γεγονός που οφείλεται στα αισθήματα που ο χώρος αποπνέει στο ανθρώπινο υποσυνείδητο. Σε αυτό το πλαίσιο, υπάρχει μια πτυχή της ανθρώπινης σχέσης με το υπόσκαφο, που δεν μπορεί να παραλειφθεί. Ναοί και χώροι λατρείας αποτέλεσαν από τις πρώτες εκφάνσεις κιόλας της αρχιτεκτονικής στο υπέδαφος, η οποία έχει συνδεθεί από τις απαρχές της με την έννοια του μυστικισμού. Ο άνθρωπος χρησιμοποίησε το υπέδαφος και ως λατρευτικό χώρο καθώς η γη αντιπροσώπευε το άγνωστο και το ιερό, από το οποίο πηγάζει η ζωή, αλλά και ως τόπο ανάπαυσης των νεκρών, στον οποίο τοποθετούνται οι άνθρωποι μετά το πέρας της ζωής τους.44 Σε κάθε παράδειγμα, η υπόσκαφη κατασκευή δεν αποτελεί μια μεμονωμένη κατάσταση αλλά αντιθέτως απαρτίζει ολόκληρο το κατασκευαστικό σύνολο των εκάστοτε περιοχών δημιουργώντας αμιγώς υπόσκαφους οικισμούς. Αυτή η ολιστική προσέγγιση δεν οφείλεται σε κάποιου είδους αρχιτεκτονικό μονοπώλιο, αλλά είναι μια γηγενής αρχιτεκτονική που κατασκευάζεται πρωτίστως για την αντιμετώπιση πρακτικών προβλημάτων και την κάλυψη των αναγκών του ανθρώπου, γνωστή και ως «ανώνυμη αρχιτεκτονική».

44

Νικήτας Βεκρής, “Προς μια Υπόσκαφη Αρχιτεκτονική: Ένα Δοκίμιο για τον Υπόσκαφο Χώρο και τα Ψυχολογικά Εμπόδια” (Χανιά: Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Πολυτεχνείου Κρήτης, 2020), 31

52

53

ΜΕΡΟΣ ΙΙ: ΥΠΟΣΚΑΦΟ

«…Ας δούμε αίφνης πως χτίζει το σπίτι του ο χωρικός. Το φυσικό δρόμο που ακολουθεί γι’ αυτό. Δεν του χρειάζεται κανένα γραφείο, ούτε μολύβι, για ν’ αραδιάσει μάταιες γραμμές της φαντασίας του. Κανένα βιβλίο αρχιτεκτονικής δε διάβασε. Από ρυθμούς και χαρακτήρα δε νιώθει. Μα τα πραγματώνει ασυνείδητα, ακολουθώντας τη φύση. Ξέρει πλέρια τις ανάγκες του. Στο έδαφος επάνω θα χαράξει το χώρο το χρήσιμο για την κατοικία του…Ακανόνιστο χωρίς να το ζητήσει ξεπίτηδες, κανονικό όσο είναι βολετό, συμμετρικό ή ασύμμετρο, τι ωραία ενώνεται με τη φύση γύρω! Από τα ίδια της υλικά πλασμένο, παίρνει κάτι από την ίδια, στις γραμμές και στο χρώμα του. Θαυμαστή συνεργασία φύσης και ανθρώπου…Και δεν έχω δει τίποτε πιο αρμονικό και γραφικό από αυτή τη διάταξη των μαζών που πηγάζει μ’ αυτό το φυσικό τρόπο και που, ενώ ούτε οφείλεται σε καμιά σύλληψη ενός συνόλου αρχιτεκτονικού ούτε φαίνεται να πηγάζει από καμιάν αφηρημένη αρχιτεκτονική αρχή, μολαταύτα κρύβει τόση φυσική αρμονία»

Δημήτρης Πικιώνης, Η Λαική Τέχνη και Εμείς

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

ΑΝΩΝΥΜΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ Σε μια συνέχεια του προτύπου που αποτέλεσε η «πρωτόγονη καλύβα», μπορεί να γίνει ένας ισχυρισμός για τη μετεξέλιξη της κατοικίας και των οικισμών που ακολούθησαν. Όπως επισημάνθηκε και σε προηγούμενο κεφάλαιο, το αρχέτυπο της καλύβας αποτέλεσε ζητούμενο ποικίλων ερευνών υπό διαφορετικά πρίσματα, όπως ο εμπειρισμός του Βιτρούβιου, ο ορθολογισμός του Laugier και ο τοπικισμός του Heidegger, όπου παρ’ όλα αυτά υπάρχει μια κοινή γραμμή που εξυπηρετεί καθολικά αυτές τις σκέψεις. Είναι σαφές ότι με την πάροδο του χρόνου υπήρξε μια σταδιακή εξέλιξη του κτίσματος. Όπως αναφέρει και ο Βιτρούβιος, «Στη συνέχεια με το να παρατηρούν τα καταφύγια των άλλων και να προσθέτουν περισσότερες λεπτομέρειες στις δικές τους ιδέες, όσο περνούσε ο καιρός, κατασκεύαζαν όλο και καλύτερες καλύβες».45 Απόρροια αυτής της συνθήκης είναι η διαιώνιση των εκάστοτε προτύπων, τα οποία με τη σειρά τους θα συγκροτήσουν οικισμούς, πολλοί από τους οποίους είναι ακόμη γνωστοί, με τον όρο «ανώνυμη αρχιτεκτονική». Το προσωνύμιο της ανωνυμίας οφείλεται στην ουσιαστική απουσία παρέμβασης από κάποιον αρχιμάστορα ή αρχιτέκτονα που θα διηύθυνε τον σχεδιασμό και την υλοποίηση αυτής της αρχιτεκτονικής. Το κτίσμα – ή τα κτίσματα της ανώνυμης αρχιτεκτονικής – «υπακούει» μόνο στις ανάγκες του κατοίκου σε σχέση με τον τόπο του σε μια προσπάθεια πραγμάτωσης μιας ιδανικής σχέσης μεταξύ των δύο, τη διαθεσιμότητα υλικών κατασκευής ανά περιοχή και τις τοπικές παραδόσεις. Αυτός είναι ο λόγος για τον

45

Μάρκος Βιτρούβιος, Δέκα Βιβλία (Κομοτηνή: Εκδόσεις Παρατηρητής, 1998), 64

54

55

ΜΕΡΟΣ ΙΙ: ΥΠΟΣΚΑΦΟ

ΕΙΚ. 12: Εξέλιξη των πρώτων κατασκευών, από πρωτόγονες καλύβες μέχρι την κλασική αρχιτεκτονική Sir William Chambers, Treatise on Civil Architecture (1759)

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

οποίο αποκαλείται συχνά και λαϊκή αρχιτεκτονική, δηλαδή αυτή που προέρχεται από το λαό. Στην αρχιτεκτονική αυτή και την ομορφιά της επικεντρώθηκε ο B. Rudofsky στο βιβλίο του Architecture without Architects. Σχολιάζοντας ότι αυτή η αρχιτεκτονική θεωρήθηκε για πολύ καιρό συμπωματική, ο Rudofsky ισχυρίζεται πως, όπως αποδεικνύεται, ήταν δημιούργημα μιας «σωστής σπάνιας αίσθησης στον χειρισμό πρακτικών προβλημάτων».46 Σε επόμενη φάση υποστηρίζει ότι η ντόπια αρχιτεκτονική δεν επηρεάζεται από μόδες, αλλά είναι αμετάβλητη και δεν επιδέχεται βελτίωση καθώς υπηρετεί το σκοπό της σε βαθμό τελειότητας.47 Ο A. Rapaport συνοψίζει τα χαρακτηριστικά της ανώνυμης κατασκευής, για τον οποίο είναι:48 _Η απουσία θεωρητική ή αισθητικής προσποίησης _Ένταξη στο τόπο και το μικρόκλιμα _Σεβασμός για τους άλλους ανθρώπους και τα δικά τους σπίτια _Σεβασμός για ολόκληρο το περιβάλλον, είτε το δομημένο είτε το φυσικό _Εργασία στο πλαίσιο ενός κοινωνικού ιδιώματος με παραλλαγές μέσα σε ένα πλαίσιο που μπορεί να προσαρμοστεί με ποικίλους τρόπους, προσθετική ικανότητα, μη εξιδανικευμένη ανοιχτή διάταξη _Καρπός συνεργασίας πολλών ανθρώπων στη διάρκεια πολλών γενεών

Bernard Rudofsky, Architecture without Architects: an Introduction to Non-Pedigreed Architecture (New York, The Museum of Modern Art, 1964), Εισαγωγή 47 Ibid,1 48 Amos Rapaport, Ανώνυμη Αρχιτεκτονική και Πολιτιστικοί Παράγοντες (Αθήνα: Εκδόσεις Μελίσσα, 2010) 46

56

57

ΜΕΡΟΣ ΙΙ: ΥΠΟΣΚΑΦΟ

1 A 1 _Τ Υ ΠΟΣ Γ Κ ΡΕ ΜΟΥ 1 Α _ Κ ΑΤΑΚΟΡΥΦΑ

Εντοπίζεται σε απόκρημνες πλευρές λόφων ή βουνών, συνήθως σε μεγάλα ύψη. Χαρακτηρίζεται από τη δυσκολία πρόσβασης και την απομόνωση που συχνά προσφέρει και εμφανίζει μια μοναδική όψη ανοιγμάτων.

1 A 2 _Τ Υ ΠΟΣ ΦΩ ΛΙ Α Σ

Βραχώδεις απολήξεις του εδάφους, συνήθως μικρότερης κλίμακας. Τα ανοίγματα είναι είτε προσανατολισμένα προς μια διεύθυνση είτε περιτριγυρίζουν την καταασκευή δημιουργώντας μια περίοπτη συνθήκη.

1 Β 1 _ Κ ΛΙ Μ ΑΚΩΤΟΣ 1 Β_Υ ΠΟ Κ ΛΙ Σ Η

Προσδίδεται μια σκαλοπατιαστή αίσθηση από τη δημιουργία πεζούλων. Συναντάται συχνά σε μεσογειακούς οικισμούς και παρουσιάζει την ιδιαιτερότητα ότι οι κατασκευές είναι συχνά ημιυπόσκαφες.

1 Β 2 _ Κ Ε Κ ΛΙ Μ Ε ΝΟΣ

Οι κατασκευές ειναι πλήρως λαξευμένες εντός ενός συνεχόμενου κεκλιμένου αναγλύφου ανά τακτά χωρικά διαστήματα. Μια ανεπαίσθητη παρέμβαση στο τοπίο.

1 _ Λ Α Ξ Ε Υ Μ Ε Ν Ε Σ Σ Τ Ο ΒΡΑ ΧΟ Ή Σ Ε Κ Α ΠΟΙ Α Π Λ Α Γ Ι Α 2 _ Σ Κ Α Μ Μ Ε Ν Ε Σ Σ Τ Ο Ε Δ Α Φ Ο Σ Κ Α Ι Κ Α Τ Ω Α Π Ο ΑΥ Τ Ο

2 Α _ΟΡΙ ΖΟΝ Τ Ι Α

2 Α 1 _Τ Υ ΠΟΣ Λ ΑΚ ΚΟΥ

ΠΙΝΑΚΑΣ 2: Κατηγοριοποίηση

Κεντροβαρής σχεδιασμός γύρω από ένα βυθισμένο αίθριο, όπου οι επιμέρους χώροι σκάβονται στα πλευρικά τοιχώματα της κεντρικής εσοχής.

2 Α 2 _ Π ΛΗ ΡΩ Σ Υ ΠΟΓ Ε ΙΟΣ

Το σύνολο μιας κατασκευής ή ολόκληρης της οικιστικής δομής είναι υπό της επιφάνειας του εδάφους, όπου οι είσοδοι και οι έξοδοι είναι η κύρια επαφή με το υπέργειο περιβάλλον.

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Κ ΑΤ Η Γ Ο Ρ Ι Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ύστερα από την αρχική προσέγγιση του θέματος της κατοίκησης και της υπόσκαφης πτυχής της μέσα από τη συγκρότηση ενός θεωρητικού πλαισίου, τίθεται το ζήτημα διευθέτησης των οργανωμένων περιπτώσεων της εν λόγω κατοίκησης μέσα σε ένα πιο πρακτικό υπόβαθρο. Σύμφωνα με τους E. von Meijenfeldt και G. Golany, όλες οι υπόγειες κατασκευές χωρίζονται σε δύο κατηγορίες, σε λαξευμένες στον βράχο ή σε κάποια πλαγιά και σε σκαμμένες στο έδαφος και κάτω από αυτό.49 Αυτή η άποψη θα αποτελέσει και το πρώτο φίλτρο διάκρισης, το οποίο επί της ουσίας επικεντρώνεται στο ανάγλυφο των περιοχών. Όλες οι υπόσκαφες κατασκευές υπόκεινται σε μια κοινή λογική αφαίρεσης μάζας και τη δημιουργία χώρου μέσα από το «αρνητικό» της εκσκαφής, ωστόσο κάθε έδαφος απαιτεί και την ανάλογη αντιμετώπιση. Σε κάθε περίπτωση, γίνεται κατά βάση λόγος για μια τομή, η οποία θα αποτελέσει το βασικό μεθοδολογικό εργαλείο της κατηγοριοποίησης αλλά και της ανάλυσης που έπεται. Αξιοποιώντας την τομή ως ένα συνθετικό εργαλείο, μπορεί να πραγματοποιηθεί, σε μια δεύτερη ανάγνωση, ένας διαχωρισμός με βάση την κλίση του ανάγλυφου, στο οποίο εδραιώθηκαν οι οικισμοί. Για τη δημιουργία υπόσκαφων οικισμών, ο άνθρωπος έπρεπε να προσαρμοστεί στο εκάστοτε τοπίο και να επέμβει σε αυτό με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο. Είναι αυτονόητο δε, ότι το φυσικό τοπίο εκτείνεται με αμέτρητους τρόπους και διαφέρει από περιοχή σε περιοχή ανάλογα με τις συνθήκες ενός τόπου, όπως τα κλιματικά χαρακτηριστικά, τη μορφολογία και τα υλικά του εδάφους, τη σεισμογενή και την ηφαιστειογενή

49

Gideon Golany, Chinese Earth-Sheltered Dwellings: Indigenous Lessons for Modern Urban Design (Honolulu: University of Hawaii Press, 1992)

58

59

ΜΕΡΟΣ ΙΙ: ΥΠΟΣΚΑΦΟ

δραστηριότητα και πολλά άλλα. Γι’ αυτό τον λόγο προτιμήθηκε ένας εξαιρετικά απλοποιημένος διαχωρισμός σε τρεις κατηγορίες ώστε να οριστεί το πλαίσιο της εργασίας. Οι οικισμοί λαξευμένοι στον βράχο ή σε κάποια πλαγιά χωρίζονται σε κατακόρυφους και υπό κλίση, ενώ οι οικισμοί σκαμμένοι στο έδαφος και κάτω από αυτό είναι επί της ουσίας οι οριζόντιοι. Στη συνέχεια, ο διαχωρισμός των οικισμών σε επιμέρους υποκατηγορίες οδηγεί σε μια πιο ξεκάθαρη οπτική των αρχών σχεδιασμού της κάθε περίπτωσης. Πλέον, μπορεί να προστεθεί ένα τελευταίο επίπεδο κατηγοριοποίησης, αναδεικνύοντας μια τυπολογία. Οι κατακόρυφοι οικισμοί χωρίζονται σε «τύπο γκρεμού» και «τύπο φωλιάς». Στο πρώτο τμήμα τοποθετούνται οι οικισμοί Majishan, Dalyan, Petra, Mustang, Mesa Verde, Pantalica και Bamyan και στο δεύτερο οι Göreme, Kandovan, Ajanta, Otuzco και Μετέωρα. Οι υπό κλίση οικισμοί της Σαντορίνης, της Ματέρα και της πεδιάδας Loess κατηγοριοποιούνται ως «κλιμακωτοί» και οι Kayasehir, Maymand και Vardzia ως «κεκλιμένοι». Τέλος, οι οριζόντιοι οικισμοί της Matmata και της πεδιάδας Loess ανήκουν στον «τύπο λάκκου» και των Kaymakli και Derinkuyu στους «πλήρως υπόγειους». Είναι σημαντικό να τονιστεί πως υπάρχουν διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους μπορούν να διαχωριστούν οι οικισμοί, παρ’ όλα αυτά δεν είναι όλοι εξίσου χρήσιμοι. Για παράδειγμα, ένας διαχωρισμός με βάση την υλικότητα του εδάφους δε χρησιμεύει καθώς οι περισσότεροι οικισμοί υπόκεινται στην ίδια κατηγορία. Αντίστοιχα, ένας διαχωρισμός με βάση το βάθος της κατασκευής κρίθηκε αρκετά ασαφής λόγω της διαφορετικότητας του κάθε οικισμού. Το ίδιο ισχύει στην προκειμένη περίπτωση και για την επιλογή διάκρισης ανάλογα με το ποσοστό ανθρώπινης παρέμβασης στους αναφερόμενους χώρους, σε ένα φάσμα που εκτείνεται από την απόλυτη φυσικότητα του χώρου μέχρι την

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

πλήρως τεχνητή κατασκευή. Οι υποκατηγορίες που επιλέχθηκαν κρίθηκαν ως οι καταλληλότερες καθώς παρέχουν μια ολοκληρωμένη εικόνα και λόγω της γενικευμένης φύσης τους δεν αποκλείουν κανένα παράδειγμα. Μέσω αυτών, υπερτονίζεται η ποικιλομορφία της υπόσκαφης κατοίκησης συντελώντας σε μια πιο ουσιαστική ματιά στους διαφορετικούς της τύπους, αλλά και στη δημιουργικότητα των ανθρώπων να αντιμετωπίσουν τις εκάστοτε προκλήσεις. Σε συνέχεια της καταγραφής, οι εκάστοτε οικισμοί ταξινομούνται με βάση την κατηγοριοποίηση που προηγήθηκε σε έναν πίνακα αρχιτεκτονικής «ταξονομίας», όπου επιπρόσθετα στοιχεία και κοινά χαρακτηριστικά των οικισμών, όπως είναι η κοινή χώρα προέλευσης, ο τύπος οικισμού και η υποκατηγορία στην οποία εντάσσονται, είναι εμφανή (Πίνακας 3). Η συγκρότηση του μεγαλύτερου δυνατού όγκου πληροφορίας έχει ως στόχο το να μπορέσει να είναι εφικτή η εύκολη αναγνώριση και ταξινόμηση των παραδειγμάτων καθώς και μια ταχεία σύγκριση μεταξύ τους. Απώτερος σκοπός είναι η δημιουργία ενός υπόβαθρου, που θα αποτελεί τη βάση της εκτενέστερης ανάλυσης του συνόλου των συγκεντρωμένων παραδειγμάτων, όπου και έχει αφιερωθεί η ενότητα που έπεται. Ακολουθώντας τη μεθοδολογία της κατηγοριοποίησης, επιλέχθηκε η ανάλυση σε τρία τμήματα, σύμφωνα με την τομή των οικισμών, δηλαδή στις περιπτώσεις κατακόρυφα, υπό κλίση και οριζόντια. Για κάθε ένα από αυτά θα χρησιμοποιηθεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της κάθε κατηγορίας, το οποίο όμως θα συμπληρώνεται συνεχώς μέσω αντίστοιχων περιπτώσεων που θα χρησιμεύσουν σε συγκρίσεις, αλλά και διαφορές μεταξύ τους εμπλουτίζοντας τις κατηγορίες και προσδίδοντας μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα.

60

K I NA

Κ Α Τ Α Κ Ο Ρ Υ Φ Α

ΤΟΥ Ρ Κ Ι Α Ν Α Ο Ι

MAJISHAN

DALYAN

PETRA

MUSTANG

Ι ΡΑ Ν

Ι

Μ Ο Ν Ε Σ

GÖREME

KANDOVAN

AJANTA

KAYASEHIR

MAYMAND

VARDZIA

Υ Π Ο Κ Λ Ι Σ Η

Ο Ρ Ι Ζ Ο Ν Τ Ι Α

LOESS PLATEAU (KÀOYÁYÁO)

ΙΙΙ MATMATA

LOESS PLATEAU (DÌKĒNGYÁO)

KAYMAKLI ΠΙΝΑΚΑΣ 3: Αρχιτεκτονική «Ταξονομία»

DERINKUYU

Ι ΤΑ Λ Ι Α

ΤΥΠΟΣ ΓΚΡΕΜΟΥ MESA VERDE

PANTALICA

BAMYAN

ΤΥΠΟΣ ΦΩΛΙΑΣ

Ο

Π

OTUZCO

Ν

Ε

Κ

Ρ

ΜΕΤΕΩΡΑ

Ο

Λ

Ε

ΙΣ

ΕΛΛΑΔΑ

ΙΙ ΣΑΝΤΟΡΙΝΗ

ΚΛΙΜΑΚΩΤΟΙ

MATERA

ΚΕΚΛΙΜΕΝΟΙ

ΤΥΠΟΣ ΛΑΚΚΟΥ

ΠΛΗΡΩΣ ΥΠΟΓΕΙΟΙ

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ ΑΝΑΛΥΣΗ

65

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

ΕΙΚ. 13: Construction time again: Rockscraper, (2015) Fernando Martín Godoy

66

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Π Ε Ρ Ι Π Τ Ω Σ Η Ι - Κ ΑΤΑ Κ Ο Ρ ΥΦΑ Στην ενότητα αυτή γίνεται αναφορά σε έναν ιδιαίτερο τύπο σχεδιασμού, που εντείνει την ποικιλομορφία της υπόσκαφης κατοίκησης και καταρρίπτει τη συχνή ταύτισή της με μια αμιγώς υπόγεια συνθήκη. Το ανάγλυφο στην προκειμένη περίπτωση επιτρέπει την κατοίκηση σε μεγάλα ύψη, είτε σε απόκρημνες πλευρές βουνών και λόφων είτε σε έντονες προεξοχές οροπεδίων, χωρισμένα κάθε φορά σε οριζόντιες ζώνες πολλαπλών επιπέδων πολλά μέτρα πάνω από την τελική στάθμη του εδάφους, με τη σημασία της επιφάνειας στην οποία κάποιος πατά ή περπατά. Ως πρότυπο της

μελέτης ορίζεται ο οικισμός κωνικών προεξοχών στο

Γκιορέμε της Καππαδοκίας, καθώς αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα κατακόρυφης

υπόσκαφης

κατοίκησης.

Μέσω

αυτού

και

περαιτέρω

συμπληρωματικών παραδειγμάτων, θα πραγματοποιηθεί η ανάλυση της πρώτης περίπτωσης οικισμών.

67

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

ΧΑΡΤΗΣ 2: Περιοχή πρώην Καππαδοκίας

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

GÖREME – ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑ | ΤΟΥΡΚΙΑ Η ιστορική περιοχή της Καππαδοκίας είναι παγκοσμίως γνωστή για τους υπόσκαφους οικισμούς της. Η ιδιαίτερη γεωμορφολογία του τόπου επέτρεψε τη δημιουργία περισσοτέρων από 40 υπόσκαφων πόλεων ποικίλων μορφών στο έντονο ορεινό του ανάγλυφο, η πλειονότητα των οποίων είναι είτε υπόγειοι και ημιυπόγειοι οικισμοί είτε κατακόρυφοι οικισμοί σε βράχους, αποτελώντας, σύμφωνα με τον Sevindi, τους δύο γενικούς τύπους.50 Η έρευνα εστιάζει στην περιοχή Γκιορέμε (τούρκικα: Göreme, αρχαιοελληνική ονομασία Κόραμα), η οποία αποτελεί το κέντρο του ομώνυμου εθνικού πάρκου, ανακηρυγμένο μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς από την UNESCO.51 Είναι μια χαρακτηριστική περίπτωση ενός οικισμού κατακόρυφης διάταξης, όπου το ανάγλυφο επιτρέπει χαρακτηριστικούς κωνοειδείς σχηματισμούς να ξεπροβάλλουν και να εκτείνονται σε ύψη πολλά μέτρα πάνω από την τελική στάθμη του εδάφους. Βρίσκεται στην επαρχία Νεφσεχίρ της κεντρικής Τουρκίας σε απόσταση περίπου 300 χιλιομέτρων νοτιοανατολικά της πρωτεύουσας, Άγκυρας. Στο βορινό όριο της περιοχής είναι ο ποταμός Kızılırmak ή αλλιώς Κόκκινος Ποταμός Άλυς, ενώ δυτικά βρίσκεται το ηφαίστειο Erciyes Dağı (Αργαίος), το ψηλότερο όρος της κεντρικής Τουρκίας ύψους 3.916 μέτρα, γνωστό τουλάχιστον από τη νεολιθική εποχή.

Sevindi Gökhan, “Joint Analysis in the Rock Settlements of Cappadocia” (Turkey: The Middle East Technical University, 2003) 51 UNESCO World Heritage Centre, “Göreme National Park and the Rock Sites of Cappadocia”, 2018 50

68

69

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

ΕΙΚ. 14: Κωνικοί σχηματισμοί περιοχής Göreme

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Η περιοχή χαρακτηρίζεται από έντονη ηφαιστειακή δραστηριότητα και το προαναφερόμενο ηφαίστειο Αργαίος είναι μόλις μια από τις δεκαεννέα ηφαιστειακές εστίες κοντά στην Καππαδοκία, οι οποίες είναι υπεύθυνες για το ευρύ βραχώδες τοπίο που απαντά κανείς σήμερα. Πρόκειται για ένα ξηρό έδαφος από ζοελιθοφόρο τόφο, ένα εύθρυπτο πέτρωμα με υποκίτρινη απόχρωση που δημιουργήθηκε από ηφαιστειακή τέφρα και συντρίμμια που σκληρύνθηκαν σε βάθος 50.000.000 χρόνων με συνολικό πάχος σχηματισμού αρκετών εκατοντάδων μέτρων.52 Το χαρακτηριστικό κωνικό σχήμα του οικισμού δεν είναι αποκλειστικό αποτέλεσμα των ηφαιστειακών αποθέσεων, αλλά οφείλεται στη σμίλευση του πετρώματος από τα καιρικά φαινόμενα. Αυτά, με τη σειρά τους, θα εξευγενίσουν το σκληρό τεφρώδες τοπίο μετατρέποντάς το σε ένα ορεινό ανάγλυφο με παράξενες γλυπτικές μορφές, όπου η απουσία τη οριζόντιας διάστασης είναι αισθητή. Στην Καππαδοκία κυριαρχεί το ηπειρωτικό κλίμα με χειμώνες κρύους, βροχερούς και με χιόνι και θερμοκρασία έως και -35°C και καλοκαίρια ζεστά και ξηρά που η θερμοκρασία φτάνει τους 35-40°C.53 Αυτές οι έντονες βροχοπτώσεις και διακυμάνσεις της θερμοκρασίας στην περιοχή σε συνδυασμό με τους ιδιαίτερα ισχυρούς βορινούς ανέμους και τη δραστηριότητα των ποταμών και των χειμάρρων οφείλονται στη μεγάλη έκταση διάβρωσης που έδωσε στο Γκιορέμε το δίκτυο δομών, γνωστό σε πολλούς με τον όρο «fairy chimneys», ή από τους ντόπιους ως Peri bacalari.54

Ömer Aydan and Ulusay Reşat, “Geotechnical and geoenvironmental characteristics of man-made underground structures in Cappadocia, Turkey” (Japan: Tokai Univeristy. Ankara: Hacettepe University, 2003), 245 53 Ibid.

54 Hazel Tucker, Living with Tourism: Negotiating Identities in a Turkish Village (London: Routledge, 2003), 272 52

70

71

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

Τόφος <αγγλική tophus / tofus < λατινική tofus τόφος: αρσενικό ουσιαστικό, (ορυκτολογία) ηφαιστειακό ιζηματογενές πέτρωμα προερχόμενο από αποθέσεις στερεών αναβλημάτων των ηφαιστείων, των οποίων το μέγεθος και η σύσταση ποικίλλουν. Ζοελιθοφόρος τόφος

ΠΑΧΟΣ

ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΠΕΤΡΩΜΑΤΟΣ

ΕΙΣΟΔΟΣ

ΕΙΚ. 15: Μορφή ενός Peri Bacalari

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Έτσι σταδιακά σχηματίστηκε μια βραχώδης αρχιτεκτονική, που, όπως ορίζει ο Asadi, ξεκινά με τη χάραξη μιας τρύπας σε μια βραχώδη επιφάνεια και σταδιακά επεκτείνεται για να δημιουργηθούν οι διάφοροι χώροι που θα καλύψουν τις ανθρώπινες ανάγκες διαβίωσης.55 Σε αντίθεση με τις συνήθεις οικοδομικές πρακτικές, στον βράχο τίποτα δεν έχει καθοριστεί εκ των προτέρων καθώς είναι ένα κενό που σκάβεται εκεί και εγκαθίσταται μέσα στο υλικό που προϋπάρχει, όπου κάθε νέος χώρος αναδεικνύεται μέσα από τον βράχο. Επομένως, μια τέτοια κατασκευαστική λογική εξαρτάται από τη μορφολογία του εδάφους και τη δυνατότητα που παρείχε ο γεωλογικός σχηματισμός. Η αρχιτεκτονική αυτή, που θα έλεγε κανείς πως είναι μια διαδικασία εξόρυξης, είναι εφικτή λόγω της σύστασης του συγκεκριμένου πετρώματος και είναι ο λόγος που υπήρξε η δυνατότητα να δημιουργηθεί αυτός ο τύπος κατασκευών. Το υλικό είναι εξαιρετικά ανθεκτικό και πορώδες, άρα αρκετά ελαφρύτερο, επιτρέποντας στους χτίστες να σκάψουν προς το εσωτερικό του με ευκολία και να δημιουργήσουν δωμάτια γύρω από ένα κεντρικό χώρο στο μπροστινό κομμάτι του βράχου, χωρίς να υπάρχει η ανάγκη επιπρόσθετων υλικών στήριξης. Κατά συνέπεια, αυτός ο τύπος αρχιτεκτονικής θα μπορούσε να ονομαστεί και «οικονομικός», καθώς εξαλείφει το κόστος στη χρήση δομικών υλικών, αλλά και στη μεταφορά τους.56 Επιπροσθέτως, το πέτρωμα έχει θερμομονωτικές ιδιότητες λόγω της πορώδους σύστασής του, η οποία, σε συνδυασμό με το μεγάλο πάχος των εξωτερικών τοιχωμάτων, συμβάλλει αισθητά στην καταπολέμηση των σκληρών χειμώνων και καυτών καλοκαιριών της περιοχής.

Rokhsare Asadi and Hasan Abbasi, “An Investigation into the Historical Village of Maymand in Attractive Tourism Aspects” (Iran: Geographic Space, Volume:8, Issue: 21, 2008), 1-24 56 Andus Emge, “Old Order in New Space: Change in the Troglodytes’ Life in Cappadocia” (Berkeley: University of California, 1992), 11 55

72

73

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

Αποθήκες σιτηρών

Χώρος διαμονής

Περιστερώνες

Χώρος διαμονής Χώρος διαμονής Αποθήκες σιτηρών Στάβλος

ΕΙΚ. 16: Χαρακτηριστικά τυπικής κατοικίας

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Σε αντίθεση με τα σπήλαια και τις φυσικές κοιλότητες, οι χώροι διαβίωσης εντός αυτών των κωνικών σχηματισμών είναι τεχνητοί. Λαξεύτηκαν από τους ίδιους τους κατοίκους της περιοχής αξιοποιώντας ολόκληρη την έκτασή τους. Στις περισσότερες περιπτώσεις έχουν πολλές διαφορετικές χρήσεις, οι οποίες κατανέμονται στους λαξευμένους «ορόφους» μέχρι την κορυφή των πετρωμάτων. Η προσαρμογή κάθε χώρου στο περιβάλλον αποτελεί βασικό κανόνα και, επομένως, κάθε τόπος είναι μοναδικός και δε συμμορφώνεται με αυστηρά, προκαθορισμένα κριτήρια, αλλά μόνο όσον αφορά στον σεβασμό του φυσικού τοπίου. Τα μεγέθη τους επίσης ποικίλουν από το μέγεθος μίας σκηνής έως και ενός 16οροφου μικρού ουρανοξύστη, που αν ήταν αρκετά πλατύς ήταν δυνατό να κτιστούν πολλά διαμερίσματα στη σειρά. Παρατηρείται ότι αυτές οι δομές συγκροτούνταν από απλούς χώρους, όπως τάφους, στέρνες, περιστερώνες, και μελίσσια, μέχρι πιο συνθέτους, όπως κατοικίες, εκκλησίες, καθώς και μοναστήρια. Τα κατώτερα επίπεδα των κωνικών κατασκευών είναι ευρύχωρα, αλλά υποφέρουν από έλλειψη φυσικού φωτισμού και ως εκ τούτου χρησιμοποιούνταν συνήθως ως αχυρώνες, στάβλοι και αποθήκες, ενώ οι ανώτεροι όροφοι χρησιμοποιούνταν ως οικιστικές μονάδες.57 Χρησιμοποιώντας το ισόγειο για την εκτροφή ζώων, οι κάτοικοι επωφελούνται από τη θέρμανση που παράγεται.58 Στις τελικές στάθμες, οι οποίες ήταν και μικρότερες σε επιφάνεια, υπήρχαν συνήθως περιστερώνες (Εικόνα 16). Το κενό των θαλάμων έχει ορθογωνικό σχήμα, αλλά δεν προσφέρει καμία από τις γραμμικές σκληρότητες μιας κατασκευής, καθώς η κοκκώδης υφή του ασβεστόλιθου έχει απαλύνει τις γωνίες και το παιχνίδι των σκιών έχει στρογγυλοποιήσει τις επιφάνειες. Μαρία Ανδρουλάκη, “Οι Υπόσκαφοι Οικισμοί της Καππαδοκίας” (Αθήνα: Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ, 2014), 27-28 58 Gorji Yousef Mahlabani and Elmira Sanaee, “Compatible Architecture Survey with Kandovan Village Climate” (Iran: Housing and Rural Environment, Volume: 29, Issue 129, 2010), 2-19 57

74

75

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

ΕΙΚ. 17: Pantalica, Italy (πάνω) ΕΙΚ. 18: Otuzco, Peru (κάτω)

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Παρατηρείται ότι σε αυτήν την περίπτωση η σύνδεση της γης με την κατοίκηση παραμένει άρρηκτη και πως η αντιμετώπιση των υπερμεγεθών πέτρινων κατασκευών θυμίζει περισσότερο μια κάθετη προέκταση του εδάφους που δεν αντιμετωπίζεται ως μια ξεχωριστή συνθήκη. Αυτό είναι εμφανές και στον τρόπο που αντιμετωπιζόταν το ζήτημα της ταφής σε αυτές τις περιπτώσεις. Η σχέση των εθίμων ταφής με το έδαφος είναι σημαντική από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι και σήμερα και η ύπαρξη ταφικών μνημείων σε αυτό το είδος κατακόρυφων υπόσκαφων κατασκευών που εκτείνονται δεκάδες μέτρα πάνω από την επιφάνεια εδάφους είναι μια σημαντική απόδειξη αυτής. Σε συσχέτιση με τους τάφους που συναντώνται σποραδικά στις καμινάδες της Καππαδοκίας, γίνεται αναφορά σε μέρη αφιερωμένα αποκλειστικά γι’ αυτόν τον σκοπό, οι επονομαζόμενες «νεκροπόλεις». Ίσως τα δυο πιο διαδεδομένα παραδείγματα είναι η νεκρόπολη της Παντάλικα στην επαρχία των Συρακουσών της νότιας Ιταλίας και του Οτούζκο στο νοτιοδυτικό τμήμα του Περού. Πρόκειται για δύο περιπτώσεις που χρονολογούνται περίπου στην ίδια χρονική περίοδο, 13ο-14ο αιώνα π.Χ., και εμφανίζουν μια παρόμοια αισθητική, με ορθογώνιες εσοχές παρεμφερούς διάστασης, παρόλο που βρίσκονται σε εντελώς διαφορετικά μέρη μεταξύ τους. Η μεγάλη διαφορά των δύο νεκροπόλεων έγκειται στο μέγεθός τους, με την περίπτωση της Παντάλικα να μετρά περίπου 5.000 κυψελοειδείς τάφους ή ταφικούς θαλάμους.59 Από την άλλη τα Ventanillas – τα «μικρά παράθυρα», όπως αποκαλούνται – του Οτούζκο είναι λιγότερα από 350 σε αριθμό.60

59 60

UNESCO World Heritage Centre, “Syracuse and the Rocky Necropolis of Pantalica” Victor Miguel Ponce, “The Necropolis of Otuzco, Northern Peru” (South American Explorer, Edition No.89, Winter, 2009)

76

77

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

ΕΙΚ. 19: Ασκητήριο Αγίου Γρηγορίου, Μετέωρα

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Ένα ακόμη χαρακτηριστικό της κατοίκησης σε κατακόρυφους οικισμούς είναι η δυσκολία πρόσβασης που συχνά ενέχεται, καθώς γίνεται αναφορά σχεδόν κατά κανόνα σε πολυεπίπεδες κατασκευές. Επομένως, η προσέγγισή τους και συχνά ακόμη η σύνδεση μεταξύ επιπέδων είναι απαιτητική. Αυτό το φαινόμενο είναι συχνότερο στην τυπολογία των οικισμών σε γκρεμό όπου, όπως υποδηλώνει και η ονομασία τους, βρίσκονται στο χείλος απόκρημνων πλαγιών, όπου τις περισσότερες φορές η χαμηλότερη στάθμη απέχει αρκετά μέτρα από την κατώτερη επιφάνεια. Η δυσκολία στην προσέγγιση των χώρων αυτών είναι συχνά συνυφασμένη με την ανάγκη για απομόνωση. Γι’ αυτόν τον λόγο δεν είναι σπάνιο φαινόμενο ομάδες ανθρώπων να επιλέγουν τέτοιου τύπου καταστάσεις επιζητώντας την ιδιωτικότητα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το ασκητήριο του Αγίου Γρηγορίου στα Μετέωρα που «κρέμεται» σε ύψος 40 μέτρων από τους πρόποδες του βράχου Πυξάρι. Ιδιαίτερο στοιχείο αποτελούν οι ξυλόφρακτοι εξώστες, που ξεπροβάλλουν από τον βράχο, μια κατασκευή που έχει αντέξει ήδη για αρκετούς αιώνες καθώς η αρνητική κλίση, που σχηματίζει ο βράχος στο συγκεκριμένο σημείο, απέτρεπε τη βροχή από το να διαβρώσει το τρισπήλαιο. Έχει ακόμη διασωθεί εν μέρει η ξύλινη ανεμόσκαλα, η οποία ήταν ο μοναδικός τρόπος προσέγγισης του ασκητηρίου, καθώς και το καρούλι και δίχτυ με τα οποία μεταφέρονταν τα διάφορα υλικά. Η ίδια η αγία τράπεζα αλλά και οι τάφοι των ιερομόναχων του χώρου είναι λαξευμένοι στον βράχο.61

61

Σύλλογος Διαφύλαξης και Ανάδειξης Αγιομετεωρίτικης Κληρονομιάς. “Το σπηλαιώδες ασκητήριο του Αγίου Γρηγορίου στα Μετέωρα”, 2014

78

79

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

KANDOVAN

CAPPADCCIA ΕΙΚ. 20: Σύγκριση

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Τα τελευταία είκοσι χρόνια, η κυβέρνηση της Τουρκίας έχει επανεγκαταστήσει τους παλιούς κατοίκους των κωνικών σπηλαίων σε νέα σπίτια «ευρωπαϊκού τύπου» θεωρώντας τις παλιές κατοικίες των σπηλαίων επικίνδυνες και ακατάλληλες για διαμονή. Έτσι, οι κατοικίες στο Göreme εγκαταλείφθηκαν και χρησιμοποιούνται στις μέρες μας αποκλειστικά ως τουριστικό αντικείμενο.62 Η συνθήκη εγκατάλειψης δεν ισχύει, ωστόσο, στην περίπτωση του χωριού Kandovan του βορειοδυτικού Ιράν, μια περιοχή που μοιράζεται εκπληκτικές ομοιότητες με την τουρκική πόλη, γι’ αυτό και είναι γνωστή ως η πιο ανέγγιχτη και λιγότερο πολυσύχναστη εκδοχή της Καππαδοκίας και βρίσκεται στη λίστα εθνικών μνημείων της χώρας.63 Μία ερμηνεία αναφέρει ότι το Kandovan είναι ο πληθυντικός τύπος της λέξης kando που μεταφράζεται ως η «κυψέλη της μέλισσας» λόγω αυτής της γεωμορφολογίας. Μετά από τουλάχιστον 800 χρόνια ύπαρξης του οικισμού, αυτό το μέρος είναι το μοναδικό υπόσκαφο χωριό αυτής της μορφής που κατοικείται μέχρι και σήμερα με 601 μόνιμους κατοίκους σε 168 νοικοκυριά, σύμφωνα με την επίσημη απογραφή του 2006.64 Οι δύο περιοχές μοιράζονται πολλά κοινά χαρακτηριστικά, όπως είναι η κεντροβαρής τους οργάνωση εντός των κυψελωδών κωνικών δομών. Οι ακατέργαστοι βράχοι σχηματίστηκαν παρομοίως από ηφαιστειακά υπολείμματα ύστερα από μια ισχυρή έκρηξη, αυτή τη φορά από το όρος Sahand πριν από χιλιάδες χρόνια. Κατά τη διάρκεια αυτών των ετών, η τέφρα και τα συντρίμμια από την έκρηξη στερεοποιήθηκαν, διαμορφώθηκαν και σμιλεύτηκαν από αντίστοιχους κλιματικούς παράγοντες, όπως ο άνεμος, η βροχή και το χιόνι.

Norbert C Brockman, Encyclopedia of Sacred Places (Oxford: Oxford University Press, 1999) Vahid Ghobadian, “Climatic Analysis of the Iranian Traditional Buildings” (Tehran: Tehran University Publications, 1998), 112-114 64 Iran Data Portal. “2016 Census”. The Statistical Center of Iran, 2016 62 63

80

81

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

Στάθμη 1

Στάθμη 0

Τομή Α-Α

ΕΙΚ. 21: Τυπική μορφή ενός Karan

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Υπάρχει μεγάλη σχέση μεταξύ κατασκευής και της φυσικής διάστασης του Καντοβάν. Σε αντίθεση με τα σύγχρονα κατασκευασμένα περιβάλλοντα, οι κάτοικοι στο χωριό αυτό δεν τείνουν ποτέ να αλλάξουν το πρόσωπο της φύσης. Προσπαθούν να προσαρμοστούν και να διατηρήσουν την αρμονία με αυτήν. Επίσης, λόγω της δυσκολίας που παρουσιάζει η διαδικασία σκαλίσματος των βράχων, ο οικισμός δεν υπερβαίνει αυτό που χρειάζεται, γεγονός που δικαιολογεί την αντίληψη για μια αρχιτεκτονική του ελάχιστου, που χρησιμοποιεί τις λιγότερες δυνατές ορυκτές ενέργειες. Χαρακτηριστικό αυτού είναι το ύψος της πόρτας των δωματίων που είναι 1,5 έως 1,6 μέτρα και το ελεύθερο ύψος δωματίων που είναι περίπου στα 2 μέτρα.65

65

Vahid Ghobadian, “Climatic Analysis of the Iranian Traditional Buildings” (Tehran: Tehran University Publications, 1998), 112-114

82

83

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

ΕΙΚ. 22: Punta Pite (2005) Teresa Moller, Chloe Humphreys

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ IΙ - ΥΠΟ ΚΛΙΣΗ Η συγκεκριμένη περίπτωση αποτελεί αδιαμφησβήτητα την πιο συνηθισμένη συνθήκη υπόσκαφης κατοίκισης και αυτή που παρομοιάζεται περισσότερο με τη σημερινή εικόνα των υπόσκαφων κατασκευών. Σε αντίθεση με την απολυτότητα των κατακόρυφων και οριζόντιων περιπτώσεων, οι οικισμοί υπό κλίση υπάγονται σε μια ενδιάμεση κατάσταση, που επιτρέπει μεγαλύτερη ποικιλία και ελευθερία στην κατασκευή λόγω των διαφορετικών κλίσεων του ανάγλυφου. Αυτή τη φορά, η ενότητα εστιάζει στο παράδειγμα της Ματέρα, μια από τις πιο αρχαίες αλλά και σημαντικές περιπτώσεις, όχι μόνο ενός οικισμού σε κλίση, αλλά και των υπόσκαφων πόλεων γενικότερα. Σε συνδυασμό με την παράθεση επιπλέον δειγμάτων υπόσκαφης κατοίκησης σε κεκλιμένα εδάφη από διαφορετικές περιοχές της γης, θα πραγματοποιηθεί η ανάλυση αυτής της δεύτερης περίπτωσης.

84

85

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

ΧΑΡΤΗΣ 3: Ιστορικές συνοικίες της Ματέρα

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Μ ΑΤ Ε ΡΑ | Ι ΤΑ Λ Ι Α Η πόλη Ματέρα υπήρξε μια αδιαμφησβήτητη επιλογή για την εργασία καθώς αποτελεί μια από τις σημαντικότερες πόλεις της Ιταλίας, αλλά του κόσμου, λόγω της αρχιτεκτονικής και της ιστορίας της. Βρίσκεται στην περιφέρεια Basiliata της νότιας Ιταλίας και είναι χτισμένη σε μια πλαγιά του φαραγγιού που ρέει ο ποταμός Gravina. Το κέντρο της πόλης, La Civita, διαχωρίζει τις δύο ιστορικές συνοικίες, τις Sasso Caveoso και Sasso Barisano, συγκροτώντας την παλιά πόλη της Ματέρα.

H περιοχή είχε υποστεί μια περίοδο υπέρογκης φτώχειας, αρρώστιας και εκκένωσης στα μέσα του 20ου αιώνα, που χαρακτηρίστηκε ως εθνική ντροπή (Vergogna nazionale), μια κατάσταση που αντίκρισε και ο – μεταξύ άλλων – συγγραφέας και ακτιβιστής Κάρλο Λέβι, παρομοιάζοντας την υπόσκαφη πόλη με μια εκδοχή της κόλασης του Δάντη.66 Όμως, παρά τη συνεχή εγκατάλειψη του τόπου μετά τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο, οι άνθρωποι συστηματικά μετακόμιζαν πίσω στις πέτρινες σπηλιές και η αξία της Ματέρα έχει πλέον αναγνωριστεί παγκοσμίως για το πολιτιστικό της ενδιαφέρον. Το 1993 ανακηρύχθηκε μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς από την UNESCO ως «το πιο εξαιρετικό, ανέπαφο παράδειγμα οικισμού τρωγλοδυτών στην περιοχή της Μεσογείου».67 Επιπλέον, ονομάστηκε Πολιτιστική πρωτεύουσα της Ευρώπης για το 2019 και πλέον αποτελεί έναν υπερτοπικό πόλο τουριστικής έλξης.68

Carlo Levi, Ο Χριστός σταμάτησε στο Έμπολι, (Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκη, 2006), 84 UNESCO World Heritage Centre, “The Sassi and the Park of the Rupestrian Churches of Matera” 68 European Commission, “2019 European Capitals of Culture: Plovdiv and Matera”, 2019 66 67

86

87

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

ΕΙΚ.23: Sassi di Matera

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Στην «υπόγεια πόλη», ή la città sotterranea όπως αποκαλείται από τους ντόπιους, βρίσκονται τα φημισμένα πετρόκτιστα σπίτια-σπηλιές Sassi di Matera, ένας όρος που προέρχεται από το λατινικό saxum που σημαίνει «πέτρα». Αυτά αποτέλεσαν τον αρχικό πυρήνα της πόλης και συναντώνται κυρίως στις συνοικίες Sasso Caveoso και Sasso Barisano.69 Θεωρείται ως ένας από τους πρώτους ιταλικούς οικισμούς, καθώς και η αρχαιότερη πόλη με συνεχόμενη πορεία κατοίκησης, δείγματα της οποίας καταλήγουν στην παλαιολιθική εποχή.70 Σε αντίθεση με άλλα παραδείγματα υπόσκαφης κατοίκησης, οι συγκεκριμένες κατοικίες δεν κατασκευάστηκαν εντός κάποιου ηφαιστειογενούς ορυκτού, αλλά σε ένα τύπο ψαμμίτη, που λόγω της εύπλαστης σύστασής του, οι κάτοικοι μπόρεσαν να σκάψουν τα σπίτια τους καθώς και κανάλια, που θα δημιουργούσαν υπόγειες διαδρομές.71 Οι προσόψεις τους δίνουν την εντύπωση μικρών κατοικιών, όμως στη πραγματικότητα μπορούν να είναι μέχρι και υπόσκαφα συμπλέγματα έξι ορόφων. Τα υπόγεια σπίτια είναι διατεταγμένα γύρω από ένα κεντρικό αίθριο συγκροτώντας μικρές «γειτονιές». Είναι κυρίως προσανατολισμένα στη νότια πλευρά του λόφου επιτρέποντας μεγαλύτερο βάθος εκσκαφής λόγω της μέγιστης δυνατής έκθεσης στον ήλιο. Επιπλέον, οι προσόψεις έχουν αρνητική κλίση επιτρέποντας το φως του ήλιου να διεισδύει τους χειμερινούς μήνες και να ζεστάνει όλο το εύρος των κατοικιών, ενώ το καλοκαίρι, όταν η γωνία ηλιακής πρόσπτωσης είναι μεγαλύτερη, τα εσωτερικά παραμένουν πιο δροσερά.72

Luca Monica, and Luca Bergamaschi, “From the Thirties to Post-War Reconstruction. The Land Reclamation Consortia and Rural Architecture in Italy” (Italy: Politecnico di Milano, Università IUAV di Venezia, 2019), 8 70 Atlas Oscura, “Sassi di Matera: Matera, Italy”, 2017 71 Palazzo degli Abati, “The SASSI of Matera”, 2017 72 Antonella Guida, Antonello Pagliuca, and Gianluca Rospi, “Underground Spaces and Indoor Comfort: The Case of “Sassi di Matera” ” (Italy: Università degli Studi della Basilicata, 2008), 152 69

88

89

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

ΕΙΚ. 24: La Civita

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Εκτός από τα υπόγεια σπήλαια και διαδρομές στη Ματέρα, υπάρχει πλήθος πετρόκτιστων κατασκευών που ξεπροβάλλουν από το πορώδες ασβεστολιθικό ανάγλυφο. Αποτελούν μια χαρακτηριστική περίπτωση ημι-υπόσκαφων κτισμάτων, που συναντάται κατά βάση σε μεσογειακές πόλεις και νησιά, γι’ αυτό και συχνά αναφέρονται και ως «μεσογειακού τύπου». Εμφανίζονται κυρίως στο κέντρο της πόλης (La Civita), όπου βρίσκεται και το ψηλότερο σημείο της εκατέρωθεν των συνοικιών Sasso Caveoso και Sasso Barisano. Ως αποτέλεσμα αυτής της συνόρευσης, το όριο μεταξύ των ημι-υπόσκαφων σπιτιών και των σπηλαίων είναι συχνά ασαφές. Στο κέντρο της βρίσκεται ο καθεδρικός ναός της Ματέρα με το επιβλητικό καμπαναριό, που προεξέχει της πόλης, μια από τις τουλάχιστον 150 πετρόκτιστες καθολικές εκκλησίες, που ανεγέρθηκαν μεταξύ 8ου και 13ου αιώνα.73 Ολόκληρος ο οικισμός απλώνεται οργανικά στο βραχώδες έδαφος αξιοποιώντας ολόκληρο το εύρος του και δημιουργώντας ακανόνιστες και λαβυρινθώδεις διαδρομές. Λόγω του κεκλιμένου ανάγλυφου τα κτίσματα ακολουθούν μια κλιμακωτή οργάνωση. Με αυτόν τον τρόπο τα δώματα μπορούν να αξιοποιηθούν ως διαδρομές, αυλές κατοικιών από ανώτερη στάθμη ή ακόμη και να χρησιμοποιηθούν για γεωργική χρήση. Επιπλέον, η οργάνωση σε στρώσεις επιτρέπει μια πιο ίση κατανομή φωτός στην πόλη ενώ ταυτόχρονα προσδίδει μια αμφιθεατρική αίσθηση. Γι’ αυτό, είναι χαρακτηριστικό ότι σε διάφορα σημεία της πόλης υπάρχουν δημόσια μπαλκόνια προσανατολισμένα προς τα διάφορα σημεία θέασης, όπως είναι η Belvedere Bascoli.

73

Shuttle Matera, “The Rupestrian Churches of Matera”

90

91

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

«Αν καθώς είπε ο Λε Κορμπιζιέ, αρχιτεκτονική σημαίνει το σοφό, σωστό και υπέροχο παιχνίδι όγκων συναθροισμένων κάτω από το φως, τότε στους παλιούς οικισμούς της Σαντορίνης, έχεις μιαν αποκάλυψη από τις πιο αυθεντικές της δύναμης της αρχιτεκτονικής δημιουργίας» Σάββας Κονταράτος, Σαντορίνη, του Μιχαήλ Δανέζη

ΕΙΚ. 25: Φηρά, Σαντορίνη

92

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Συνεχίζοντας

με

την

περίπτωση

της

ημι-υπόσκαφης

μεσογειακής

αρχιτεκτονικής, γίνεται λόγος για τη Σαντορίνη, ένα παγκοσμίου φήμης νησί, το οποίο έχει συνδεθεί ακράδαντα με την κυκλαδίτικη αρχιτεκτονική. Αν και το νησί πλέον είναι επιβαρυμένο από το φαινόμενο του υπερτουρισμού και ταυτίζεται με τα ηλιοβασιλέματά του, δεν πρέπει να αποκρύπτεται το γεγονός ότι η ιστορία του τόπου είναι πλούσια και εκτενής. Η Σαντορίνη, ή Θήρα, αποτελεί ένα υπόδειγμα μεσογειακού οικισμού και σίγουρα το πιο γνωστό παράδειγμα της Ελλάδας. Η μορφολογία του εδάφους της είναι επακόλουθο αλλεπάλληλης και έντονης ηφαιστειακής δραστηριότητας, η οποία δημιούργησε τη σημερινή κατάσταση. Κυριότερη υπήρξε η Μινωική έκρηξη το 1600-1500 π.Χ., με την οποία δημιουργήθηκε η Καλντέρα από τη συγκέντρωση 30 μέτρων αλλεπάλληλων στρώσεων από τρία ηφαιστειογενή πετρώματα, μαυρόπετρα, κοκκινόπετρα, κίσσηρη και άσπα ή θηραϊκή γη.74 Εκμεταλλευόμενοι το απόκρημνο ανάγλυφο που είχε δημιουργηθεί, ειδικότερα σε αυτό το δυτικό κομμάτι του νησιού, οι κάτοικοι οργάνωσαν τον οικισμό κλιμακωτά σε διακριτές στάθμες. Αυτή η συνθετική απόφαση σε συνδυασμό με τη θέα, που έρχεται αντιμέτωπος ο οικισμός, τον κατέστησε ως ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αμφιθεατρικής διάταξης οικισμού.

74

Thanos Stasinopoulos, “The Four Elements of Santorini Architecture Lessons in Vernacular Sustainability» (PLEA2006 – The 23rd Conference on Passive and Low Energy Architecture.

Geneva, 2006), 2-5

93

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

ΕΙΚ. 26: Υπόσκαφη κατοικία στη Γεροδιά Λαγκαδιού, Σαντορίνη

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Ενώ υπάρχουν ενδείξεις ζωής στο νησί ακόμη και από την εποχή του λίθου, τα υπόσκαφα της Σαντορίνης αρχίζουν να κατασκευάζονται από τον 14ο αιώνα. Πρόκειται για θολωτά κτίσματα σκαμμένα εντός του βράχου και που βρίσκονται κυρίως κατά μήκος του φρυδιού της Καλντέρας των Φηρών κα της Οίας. Ο βράχος είναι πορώδης λόγω της ηφαιστειογενούς προέλευσής του, γεγονός που τον καθιστά ελαφρύτερο και πιο εύκολο στη λάξευση, χωρίς όμως να υστερεί σε αντοχή. Αυτές οι ιδιότητες οδήγησαν σταδιακά στην προτίμηση κατασκευής κατοικιών εντός του βράχου, καθώς η διαδικασία αφαίρεσης του πετρώματος για τη δημιουργία κατοικήσιμου χώρου ήταν εύκολη και οικονομική. Δεν υπήρχε ανάγκη θεμελίωσης, ιδιαίτερης συντήρησης, μεταφοράς δομικών υλικών ή μεγάλου αριθμού ανθρώπινου δυναμικού και τα βιοκλιματικά οφέλη ήταν πολλά. Η θηραϊκή γη μαζί με το χαρακτηριστικό λευκό ασβεστοκονίαμα της αρχιτεκτονικής των Κυκλάδων αποτελεί ένα πολύ ισχυρό κονίαμα και μονωτικό που, σε συνδυασμό με τη συμπαγή κατασκευή από υλικά μεγάλης θερμοχωρητικότητας, δρα αποτελεσματικά ενάντια στις ακραίες καλοκαιρινές θερμοκρασίες. Τα υπόσκαφα είναι δίχωρα

ή σπανίως τρίχωρα, με μια

αποθήκη στο πίσω μέρος, κι έχουν μεγάλο βάθος με στενή πρόσοψη και μικρά ανοίγματα. Σε αντιστοιχία με τις κατοικίες στη Ματέρα, τα δώματα είναι βατά και αξιοποιούνται λόγω της «σκαλοπατιαστής» διάταξης του οικισμού από τις παραπάνω κατοικίες ως αυλές ή ακόμη και ως δημόσιες διαδρομές.75 Οι υπόσκαφοι οικισμοί υπό κλίση δεν είναι, όμως, αποκλειστικά μια μεσογειακή συνθήκη. Παραδείγματα αυτής της αρχιτεκτονικής λογικής υπάρχουν διάσπαρτα σε πολλά σημεία της γης.

75

Ελεωνόρα Σουρίλα και Τρίμμη Άννα, “Τρογλωδυτικές Κατοικίες στην Ελλάδα: Μετεξέλιξη τους, Κατασκευαστικές Διαφορές, Αποτύπωση, Αίτια Ανάπτυξης τους (Κοινωνικά - Οικονομικά” (Πειραιάς: Τ.Ε.Ι Πειραιά, Τμήμα Πολιτικών Δομικών Έργων, 2009), 45-51

94

95

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

VARDZIA, GEORGIA

MAYMAND, IR AN

ΕΙΚ. 27: Οικισμοί υπό (διαφορετική) κλίση

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Ο οικισμός της Vardzia στη Γεωργία είναι ένα από αυτά. Λαξευμένος σε μια πλαγιά του όρους Erusheti τον 12ο αιώνα, αποτέλεσε ένα σύμπλεγμα περίπου 600 διαμερισμάτων χωρισμένα σε 13 ορόφους που εκτείνεται σε ύψος 50 μέτρων και μήκος 800 μέτρων.76 Βασικός παράγοντας που συνετέλεσε στη δημιουργία του ήταν η ανάγκη προστασίας από τις Μογγολικές επιδρομές. Σε διάστημα περίπου μισού αιώνα, οι άνθρωποι της περιοχής δημιούργησαν μια αυτόνομη πόλη εντός του βράχου, που θα τους παρείχε πλεονεκτική θέση έναντι των επιδρομών. Η πρόσβαση στους επιμέρους χώρους γινόταν μέσω κρυμμένων υπόγειων περασμάτων και πέρα από κατοικίες διέθετε εκκλησίες, βιβλιοθήκες, μαγαζιά, ακόμη και τρεχούμενο νερό.77 Σήμερα ο οικισμός χρησιμοποιείται ως μοναστήρι μιας μικρής ομάδας μοναχών. Η Maymand είναι ένα βραχώδες χωριό περίπου 400 μονάδων, που το καθένα ποικίλει σε μέγεθος και πλήθος δωματίων, λαξευμένων με τα χέρια των κατοίκων εντός των βουνών της περιοχής.78 Είναι ένας από τους πρώτους οικισμούς στο Ιράν πριν από 2 με 3 χιλιάδες χρόνια σε απόλυτη αρμονία με το περιβάλλον του και οι κάτοικοι επιλέγουν να μείνουν στα επονομαζόμενα Kicheh από τον Νοέμβριο μέχρι τον Μάρτιο, για να προστατευτούν από τους κρύους και βροχερούς χειμώνες της περιοχής. Μέσω των δύο οικισμών παρατηρείται πως μια παρόμοια κατασκευαστική λογική μπορεί να επιφέρει τελείως διαφορετικά αποτελέσματα, κυρίως λόγω της κλίσης του ανάγλυφου και τις τεχνικές λάξευσης των χώρων.

European Heritage Awards, “Vardzia Rock-Cut Complex”, 2021 Silk Road Explore, “Vardzia: The Story of an Ancient City”, 2021 78 Okhovat Hanie, Mastaneh Nejati Dolagh, and Mohammad Reza Nasrolahi, “The Study of the Principles and Methods of Architectural Design in the Protected Context of Meymand Historic Village” (Iran: University of Tehran, 2019) 76 77

96

97

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

ΕΙΚ. 28: Sitsgruben (The seating pits), (1971) Walter Pichler

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΙΙΙ - ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ Η τελευταία ενότητα ανάλυσης είναι αφιερωμένη σε μια ακόμη ιδιαίτερη περίπτωση υπόσκαφης κατοίκησης. Αυτή τη φορά, οι οικισμοί που θα αναφερθούν δεν έχουν τον ίδιο βαθμό εξάρτησης από το έδαφος που είχαν οι προηγούμενοι, καθώς δεν υπάρχει κάποιο επικλινές ή απόκρημνο ανάγλυφο να επηρεάζει τις συνθετικές αποφάσεις ή να μην επιτρέπει κάποια άλλη επιλογή, γεγονός που δικαιολογεί τον μικρότερο αριθμό παραδειγμάτων. Φαίνεται ότι σε αυτή τη περίπτωση η απόφαση είναι πλήρως αυτόνομη, ωστόσο στην πραγματικότητα επηρεάζεται από διαφορετικούς παράγοντες, που οδηγούν τον άνθρωπο στο να προτιμήσει την κατοίκηση, κυριολεκτικά πλέον, κάτω από το έδαφος. Η ανάλυση εστιάζει στο παράδειγμα της αφρικανικής πόλης Ματμάτα, αλλά και στον παρεμφερή σχεδιασμό πόλεων στην κοιλάδα Loess. Η ενότητα, αλλά και η ανάλυση στο σύνολο, ολοκληρώνεται με παραδείγματα πλήρους υπόγειας κατοίκησης ως την τελευταία και ίσως πιο απόλυτη υποκατηγορία της εργασίας.

98

99

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

ΧΑΡΤΗΣ 4: Τυνησία

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

M AT M ÂTA | Τ Υ Ν Η Σ Ι Α Η Ματμάτα είναι μια βερβερική πόλη της Τυνησίας 365 χιλιόμετρα νότια της πρωτεύουσας Τύνιδας, περίπου 50 χιλιόμετρα από τη Μεσόγειο θάλασσα και σε εγγύτητα με την έρημο Σαχάρα. Η περιοχή φημίζεται για την ιδιόμορφη υπόγεια αρχιτεκτονική της τοποθετημένη σε μια εκτενή πεδιάδα χωρίς ιδιαίτερες υψομετρικές μεταβολές δυτικά της οροσειράς Jebel Dahar. Πρόκειται για ένα σύμπλεγμα κατοικιών, κατά κανόνα αφανές, το οποίο συνθέτει ένα χωριό κάτω από το έδαφος της ερήμου της Τυνησίας, αποτελώντας τη μεγαλύτερη κοινότητα τρωγλοδυτών στον κόσμο που κατοικείται μέχρι σήμερα. Η δημιουργία των οικισμών χρονολογείται πιθανότατα κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, όμως ανακαλύφθηκαν μόλις τη δεκαετία του 1970.79 Είναι φανερό ότι οι κάτοικοι είχαν αποκτήσει σε βάθος χρόνου αυτονομία και κατάφεραν να μείνουν κρυμμένοι για περισσότερα από 2.000 χρόνια, μια κατάσταση που ίσως να ίσχυε ακόμη, αν ο οικισμός δεν είχε πλημμυρίσει λόγω των έντονων βροχοπτώσεων εκείνη την περίοδο, αναγκάζοντας τους κατοίκους να ζητήσουν βοήθεια στη γειτονική πόλη Γκαμπές. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι αυτού του τύπου οι κατασκευές δεν μπορούν να επιτευχθούν σε όλες τις περιοχές, ειδικότερα σε μια εποχή που τα τεχνητά μέσα και οι σύγχρονες τεχνολογίες απουσιάζουν και ο βασικός παράγοντας είναι η μορφολογία του εδάφους. Στην περίπτωση της Ματμάτα, οι μικρές κοιλάδες ανάμεσα στα βουνά της οροσειράς Jebel Dahar περιέχουν κοιτάσματα κίτρινης

79

Mohamed Sakr Mamdouh, “Learning Lessons from Matmata” (Jordan: SB10 Amman: Sustainable Architecture and Urban Development, 2010), 287

100

101

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

ΕΙΚ. 29: Ματμάτα από ψηλά

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

ασβεστώδους λάσπης με σχεδόν 20 μέτρα βάθος.80 Το υλικό αυτό είναι αρκετά πορώδες, πράγμα που το καθιστά πολύ πιο ελαφρύ και προσδίδει μια ευκολία στην επεξεργασία. Σε συνδυασμό με συνδετικά υλικά, όπως άργιλος και ο γύψος που υπάρχουν στο χώμα, η δομή της κατασκευής ενισχύεται παρέχοντας επιπλέον σταθερότητα. Έτσι, οι τεχνίτες, που δεν ήταν άλλοι από τα μέλη της κάθε οικογένειας, μπορούσαν να αφαιρέσουν υλικό από το υπέδαφος με μεγάλη ευκολία. Η σύσταση του πετρώματος που το επέτρεπε σε συνδυασμό με ένα πλήθος αμετάβλητων προβλημάτων, που έπρεπε να διαχειριστούν οι κάτοικοι της περιοχής, τους οδήγησε στην προτίμηση κατοίκησης σε σκαμμένες κοιλότητες υπό τη στάθμη του εδάφους και όχι σε πιο συμβατικές υπέργειες κατασκευές. Η επίτευξη της «αφάνειας» που χαρακτηρίζει το χωριό είναι ένας βασικός λόγος. Αναφέρεται ότι οι κάτοικοι της περιοχής αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα υπέργεια σπίτια τους για να κρυφτούν από τις ρωμαϊκές επιδρομές. Άλλες πηγές υποστηρίζουν ότι τα σπίτια αυτά σκάφτηκαν ως αντιμετώπιση των αραβικών εισβολών τον 11ο αιώνα. Σε κάθε περίπτωση, οι κάτοικοι αναγκάστηκαν να παραμείνουν κρυμμένοι σε μια πολύ εχθρική περιοχή για πολλούς αιώνες όντας εξαιρετικά προσαρμοσμένοι στο φυσικό περιβάλλον τους.81 Η ανάπτυξη της Ματμάτα κάτω από την επιφάνεια της γης είναι και η απάντηση στις ακραίες εποχιακές μεταβολές θερμοκρασίας που επιφέρει το σκληρό κλίμα της ερήμου. Η θερμοκρασία κατά τους καλοκαιρινούς μήνες μπορεί να ξεπεράσει τους 50°C,

David Kempe, Living Underground: A History of Cave and Cliff Dwelling (London: Herbert Press, 1988) 81 Mohamed Sakr Mamdouh, “Learning Lessons from Matmata” (Jordan: SB10 Amman: Sustainable Architecture and Urban Development, 2010), 287 80

102

103

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

ΕΙΚ. 30: Τυπική υπόσκαφη κατοικία στη Ματμάτα

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

αλλά μπορεί να έχει πτώση υπό του 0 κατά τις νυχτερινές ώρες του χειμώνα. Λόγω του πάχους του πετρώματος ανάμεσα στο κατοικήσιμο χώρο και το επίπεδο του εδάφους, που πολλές φορές φτάνει τα 7 μέτρα, οι τρώγλες είναι ισοθερμικές. Έτσι σταθεροποιούνται οι ακραίες μεταβολές θερμοκρασίας και εξαλείφεται η πιθανότητα διαρροής νερού από πιθανές έντονες βροχοπτώσεις.82

«Κάθε αυλή εξυπηρετεί έως και 100 κάτοικους και αποτελεί μια φυσική μπροστινή αυλή, πίσω αυλή και αποθηκευτικό χώρο» Goldfinger M., Villages in the Sun

Ο τρόπος οργάνωσης των κατοικιών είναι φανερό πως διατηρεί μια σχέση εξάρτησης με τη γη, που την καθιστά μια αμιγή αρχιτεκτονική αφαίρεσης μάζας από το έδαφος, που αποτελεί και το κύριο δομικό της υλικό. Η διαδικασία εκσκαφής ξεκινά γύρω από τον βασικό συνθετικό πυρήνα της κατοικίας, το αίθριο, ένα βυθισμένο λάκκο με διάμετρο συνήθως 5 με 10 μέτρα και βάθος 10 μέτρα.83 Το haush είναι το σημείο εστίασης όπου οι περισσότερες δραστηριότητες λαμβάνουν χώρα και συχνά είναι εφικτή η επικοινωνία μεταξύ γειτονικών «κρατήρων». Στη συνέχεια, σκαλίζονται τα δωμάτια στα ανασκαμμένα πλευρικά τοιχώματα - συνήθως φυσικές κοιλότητες στον βράχο, οι οποίες με ελαχίστη επεξεργασία μπορούσαν να διαμορφωθούν σε δωμάτια. Ο αριθμός των δωματίων γύρω από την αυλή ποικίλλει ανάλογα με το μέγεθος της οικογένειας και τον τρόπο διαβίωσής της, αλλά συχνότερα ήταν έξι με οχτώ κοιλότητες, οι οποίες μπορούσαν να στεγάσουν περίπου σαράντα άτομα.

Gideon Golany, Chinese Earth-Sheltered Dwellings: Indigenous Lessons for Modern Urban Design (Honolulu: University of Hawaii Press, 1992) 83 Mohamed Sakr Mamdouh, “Learning Lessons from Matmata” (Jordan: SB10 Amman: Sustainable Architecture and Urban Development, 2010), 288 82

104

105

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

«Δεδομένου της ποιότητας του εδάφους, είναι εύκολο για τους ανθρώπους να σκάβουν σπήλαια - κατοικίες. Αυτά είναι δροσερά το καλοκαίρι και θερμικά ανετά το χειμώνα. Ο αγρότης μπορεί να σκάψει σήραγγες για το σπίτι του και να ζήσει κυριολεκτικά κάτω από το αγρόκτημα του. Μικροί διέξοδοι για καπνό οδηγούν από τις σόμπες των κατοικιών του σπήλαιού στο παραπάνω χωράφι. Επομένως μπορεί κάνεις να δει τον καπνό πάνω από τα καλλιεργούμενα χωράφια. Καμίά κατοικία δεν είναι άμεσα ορατή, και μονό πάνω από πλάγιες μπορεί να δει κανείς το αίθριο με τις διάφορες εισόδους του σπηλαίου κάτω. Αυτό το κομμάτι γης έχει διπλή αξία, με τις κατοικίες υπόσκαφα και τα καλλιεργούμενα χωράφια υπέργεια» George B. Cressey

ΕΙΚ. 31: Αξονομετρικό dìkēngyáo

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Είναι μακρόστενα στο κάτω επίπεδο και, αν το επιτρέπει η αντοχή του εδάφους, υπάρχουν και μικρότερα στο επάνω επίπεδο. Οι τυπικές διαστάσεις τους είναι 4 με 5 μέτρα πλάτος, 8 με 10 μέτρα μήκος και ύψος περίπου 3 μέτρα για τα μεγάλα δωμάτια. Για τα μικρότερα, οι διαστάσεις κυμαίνονται μεταξύ 3-4 μέτρων πλάτος και 4-5 μέτρων μήκος με ύψος 2,5 μέτρα. Οι σιταποθήκες βρίσκονται στην ψηλότερη στάθμη και έχουν ένα άνοιγμα στην οροφή όπου οι κόκκοι πέφτουν απευθείας (Εικόνα 30, Τομή Γ). Οι οροφές είναι συνήθως θολωτές ώστε να αντέχουν τα φορτία του εδάφους και να ικανοποιούν τις ανάγκες ημερήσιου φωτισμού και αερισμού. Αντικείμενο σύγκρισης με το χωριό της Ματμάτα αποτελούν οι υπόγειες πόλεις και χωριά της Κίνας. Βρίσκονται στη ζώνη Loess Plateau, το μεγαλύτερο οροπέδιο του είδους του παγκοσμίως, ένα μανδύα λεπτόκοκκης, κιτρινωπής λάσπης, που μεταφέρθηκε από ανεμοθύελλες για χιλιάδες χρόνια από τον κίτρινο ποταμό Huang He με έκταση περίπου 400.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Τα βυθισμένα Yaodong με την ονομασία «dìkēngyáo», που στα μανδαρινικά μεταφράζεται ως αυλή σε λάκκο, χρονολογούνται στη δεύτερη χιλιετία π.Χ. κατά τη δυναστεία Χσία, την εποχή του χαλκού της Κίνας, και εξακολουθούν να κατοικούνται μέχρι σήμερα. Όπως και οι αντίστοιχες τυνησιακές κοινότητες, τα παραδείγματα από την Κίνα καταδεικνύουν μια προσπάθεια να μετριαστεί το αφιλόξενο κλίμα. Χάρη στην αντίστοιχη ποιότητα εδάφους, τα Yaodongs μπορούν να σκαλιστούν από το ζαρωμένο τοπίο και να απομονωθούν από τους κρύους χειμώνες και τα ζεστά καλοκαίρια και να θωρακιστούν από τους ισχυρούς ανέμους που υπάρχουν στην περιοχή.

106

107

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

ΕΙΚ. 32: Ο πυρήνας των υπόγειων κατοικιών

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Και οι δύο τοποθεσίες αντιπροσωπεύουν το ίδιο σύστημα «αρνητικής δόμησης», η οποία είναι βασισμένη στην εξόρυξη και την αφαίρεση και όχι στην κατακόρυφη χρήση μορφοποιημένων στοιχείων. Η μεγαλύτερη διαφορά μεταξύ τους είναι το σχήμα της αυλής που, στην προκειμένη περίπτωση, είναι κατά κανόνα τετράγωνο. Είναι πλευράς 9-12 μέτρων, ενός όγδοου του στρέμματος σε έκταση, και βυθίζεται 7-10 μέτρα. Σε αρκετές περιπτώσεις παρατηρείται η φύτευση δέντρων που εξυπηρετεί τόσο στην αποφυγή ενδεχόμενης πλημμύρας, όσο και στη σκίαση κατά τους καλοκαιρινούς μήνες. Πολλές φορές χτίζονται πολλαπλές κατοικίες δίπλα ή η μία πάνω στην άλλη και συνδέονται μεταξύ τους για να σχηματίσουν ένα πολυεπίπεδο χωριό, συνήθως για μια ενιαία ή μια εκτεταμένη οικογένεια αν οι ανάγκες της το απαιτούν. Γύρω από την αυλή βρίσκονται τα επιμέρους δωμάτια της οικίας. Οι σχέσεις εσωτερικού και εξωτερικού χώρου αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της λειτουργίας τους και είναι σύμφωνα με την κινεζική παράδοση που θέλει την οικία προστατευμένη και εσωστρεφή. Ο Yun Shirang, ερευνητής των Yaodong και κάτοικός τους εδώ και δεκαετίες, σχολιάζει πως «ο σχεδιασμός του Yaodong ακολουθεί τη θεωρία, ο άνθρωπος είναι αχώριστος από τη φύση».84 Τα παραδείγματα της Τυνήσιας και της Κίνας αποτελούν σημαντικούς οικισμούς με ισχυρή ταυτότητα και διακριτικά χαρακτηριστικά που ανταποκρίνονται στον τοπικό τους πολιτισμό. Συχνά συμπορεύονται ως αποτέλεσμα επιτυχημένων και βιώσιμων τρωγλοδυτικών οικισμών και παρουσιάζουν χαρακτηριστικές ομοιότητες,

γεγονός

που

οφείλεται

στις

αντιξοότητες που έπρεπε να αντιμετωπιστούν.

84

Rethinking The Future, “Pit Houses of China: Yaodong”

παρόμοιες

περιβαλλοντικές

108

109

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

ΤΟΜΗ

Κ ΑΤΟΨΗ Α: ΑΝΟΙΧΤΗ ΕΙΣΟΔΟΣ Β: Κ ΛΕΙΣΤΕΣ ΕΙΣΟΔΟΙ Γ: ΠΕΤΡΙΝΕΣ ΘΥΡΕΣ Δ: ΦΡΕΑΤΙΑ ΕΞΑΕΡΙΣΜΟΥ Ε: ΠΗΓΑ ΔΙΑ ΣΤ: ΧΩΡΟΙ Λ ΑΤΡΕΙΑΣ Ζ: ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΤΗΡΙΟ

ΕΙΚ. 33: Υπόγεια πόλη Derinkuyu

Η: ΚΕΛ ΑΡΙΑ Θ: ΤΑΦ ΟΙ Ι: ΕΞΟΔΟΙ ΔΙΑΦΥΓΗΣ Κ: ΑΙΘ ΟΥΣΑ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΕΩΝ Λ: ΜΟΝΕΣ Μ: ΠΙΣΙΝΑ ΒΑΠΤΙΣΗΣ Ν: ΥΠΝΟΔΩΜΑΤΙΑ

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Η τρίτη περίπτωση ολοκληρώνεται με την ανάλυση της τελευταίας υποκατηγορίας, μέσω μιας αναδρομής στην περιοχή της Καππαδοκίας, από την οποία ξεκίνησε η συγκεκριμένη ενότητα. Εκτός από τους κωνικούς σχηματισμούς της περιοχής Γκιορέμε, που λαξεύτηκαν σε στάθμη ανώτερη από την επιφάνεια του εδάφους, η Καππαδοκία παρέχει ένα μεγάλο πλούτο υπόσκαφων κατασκευών αντίστροφης οργάνωσης, πλήρως βυθισμένων κάτω από το επίπεδο του εδάφους. Σε αντίθεση με τα χωριά της Τυνησίας και της Κίνας, όπου σημείο αναφοράς αποτελεί το υποβαθμισμένο αίθριο σε άμεση επαφή με το εξωτερικό περιβάλλον, οι οικισμοί που θα αναφερθούν στη συνέχεια λειτουργούν πλήρως υπόγεια και σε απόλυτη συμφωνία με τον αγγλικό όρο subterranean με την κυριολεκτική του σημασία «κάτω από τη γη». Στην ευρύτερη περιοχή της Καππαδοκίας υπάρχουν δεκάδες παραδείγματα αυτού του είδους, από μικρά υπόγεια καταφύγια μέχρι πολυσύνθετες πόλεις μεγάλης κλίμακας. Αυτές οι κοιλότητες στο τεφρώδες έδαφος χρησιμοποιήθηκαν από τους ντόπιους από τις πρώτες ημέρες του Χριστιανισμού ως καταφύγιο από την έλευση Αράβων και Σελτζούκων τον 7ο και 9ο αιώνα αντίστοιχα, και γι’ αυτό φημολογείται ότι η προέλευσή τους ήταν αμυντικής φύσεως. Μεταξύ των επαρχιών Νίγδη και Νεφσεχίρ βρίσκεται η πόλη Derinkuyu, μια υπόγεια πόλη που μπορούσε να φιλοξενήσει έως και 10.000 κατοίκους.85 Εκτός από τις κατοικίες, η πόλη διέθετε εκκλησίες, τάφους, αποθήκες τροφίμων, στάβλους, πατητήρια κρασιού, περιστερώνες, υδραυλικά συστήματα και αγωγούς αερισμού.

85

Andus Emge, “Old Order in New Space: Change in the Troglodytes’ Life in Cappadocia” (Berkeley: University of California, 1992), 3

110

111

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ: ΑΝΑΛΥΣΗ

ΕΙΚ. 34: Υπόγεια πόλη Kayamakli

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Πιο συγκεκριμένα, στο εσωτερικό της γης υπήρχαν 46 δωμάτια, εμβαδού από 1,6 μέχρι και 63,8 τετραγωνικά μέτρα, κατανεμημένα άνισα σε 8 ορόφους, σε βάθη μέχρι και 80 μέτρα ξεπερνώντας το πάχος του ασβεστολιθικού πετρώματος και αγγίζοντας τα επίπεδα του υδροφόρου ορίζοντα. Τα όρια των ορόφων εντούτοις δεν ήταν σαφή, καθώς τα επίπεδα δεν τοποθετούνταν σε ακριβή αντιστοίχιση με τους υπερκείμενους ορόφους, και οι κατακόρυφες αποστάσεις μεταξύ τους διέφεραν από σημείο σε σημείο. Αναφέρεται ότι κάποια σημεία ήταν πολύ μικρά και χαμηλοτάβανα ενώ άλλα στον ίδιο όροφο είχαν τέτοιο μέγεθος που θύμιζαν πλατείες.86 Σε απόσταση 9 χιλιομέτρων από το Derinkuyu βρίσκεται ο υπόγειος οικισμός στο Kaymakli. Η συγκεκριμένη πόλη είχε 64 δωμάτια με ελάχιστο εμβαδό τα 2,4 και μέγιστο τα 35,3 τετραγωνικά μέτρα.87 Σε σύγκριση με το προηγούμενο παράδειγμα, όπου η πόλη Derinkuyu εκτείνεται σε μεγάλο αριθμό ορόφων και επομένως πιο κατακόρυφα, παρατηρείται ότι τα δωμάτια της πόλης Kayamakli, αν και περισσότερα, κατανέμονται σε μικρότερο αριθμό υπόγειων ορόφων και συνεπώς εκτείνονται περισσότερο στον οριζόντιο άξονα. Παρ’ όλα αυτά, φαίνεται ότι ορισμένα κατασκευαστικά στοιχεία αποτελούσαν κοινό κανόνα και για τους δύο οικισμούς, όπως είναι η ανομοιομορφία στα εσωτερικά ύψη των χώρων, η ύπαρξη «πλατειών» σε κάθε κύρια στάθμη και κοινή τεχνοτροπία όσον αφορά στην κατασκευή, με την προτίμηση να στρέφεται στα ορθογώνια δωμάτια, και τέλος, η καμπύλη γεωμετρία των εσωτερικών τοιχωμάτων.

Μαρία Ανδρουλάκη, “Οι Υπόσκαφοι Οικισμοί της Καππαδοκίας” (Αθήνα: Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ, 2014), 40-41 87 Ibid.

86

112

113

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Σ Υ Μ Π Ε ΡΑ Σ Μ ΑΤΑ Η συνεχής απασχόληση επί του θέματος της οργανωμένης υπόσκαφης κατοίκησης ήγειρε ερωτήματα που όφειλαν να απαντηθούν. Από τη στιγμή που δεν υπάρχει ακριβής προσδιορισμός του υπόσκαφου, μπορεί να υπάρχει ένας καθολικός ορισμός για τον όρο αυτό; Πως κατηγοριοποιούνται οι υπόσκαφοι οικισμοί; Για τη διερεύνηση του εν λόγω αντικειμένου κρίθηκε αρχικά απαραίτητη η συγκρότηση ενός θεωρητικού υποβάθρου, στο οποίο θα μπορέσει να βασιστεί η υπόλοιπη έρευνα. Θεμελιώδες ζήτημα αποτέλεσε η έννοια της οικειοποίησης, καθώς εισήγαγε αλληλένδετους όρους, όπως οικία, οίκος, σπίτι, εστία – και πολλούς άλλους ακόμη – εμφανίζοντας την εικόνα του πραγματικού νοήματος της κατοίκησης και του κοινωνικού χαρακτήρα της σε μια προσπάθεια κατάρριψης ρηχών αντιλήψεων που την οριοθετούσαν εντός συμβατικών ορίων. Η αναζήτηση ενός αρχετύπου, που συμπυκνώνει μέσα του το σημαντικό και το αιώνιο, αποκλείοντας όλα τα περιττά στοιχεία και που θα προσφέρει απαντήσεις στη σχέση κατοίκησης και υπόγειας κατασκευής, κατέληξε στην πρωτόγονη σχέση του ανθρώπου με τα σπήλαια. Η εγκατάσταση σε κατασκευές του τοπίου, στις οποίες ο άνθρωπος δεν είχε επέμβει αλλά είχε οικειοποιηθεί, ήταν το πρώτο βήμα προς το επιχείρημα της αμοιβαίας σχέσης μας με το τοπίο, εντάσσοντας για πρώτη φορά την έννοια της αφαίρεσης, που επανειλημμένα εμφανίζεται στην υπόλοιπη εργασία. Το ζήτημα της «πρωτόγονης καλύβας», που απασχόλησε πολλούς αρχιτέκτονες και διανοούμενους, αποτέλεσε αντικείμενο ανάλυσης ερευνώντας την καταγωγή της έννοιας του κτίσματος, αυτήn την φορά από την σκοπιά του ανθρώπου–κατασκευαστή, μια αντίθετη οπτική σε σχέση με τα προαναφερόμενα. Σημαντικότερο στοιχείο, ίσως, αποτελεί μια προσπάθεια σύγκρισης μεταξύ καλύβας και σπηλαίου ως δύο

114

115

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

αρχέτυπα που εμφανίζουν ένα κοινό άξονα σε σχέση με το «κατοικείν», ολοκληρώνοντας με αυτόν τον τρόπο το θεωρητικό κομμάτι της εργασίας. Η προσέγγιση του θέματος των υπόσκαφων οικισμών ξεκίνησε από την έννοια του εδάφους και τις διαφορετικές πτυχές της σχέσης του με την ανθρώπινη κατασκευή εντός του πλαισίου της οργανωμένης κατοίκησης που ονομάζεται «ανώνυμη αρχιτεκτονική». Οι περιπτώσεις που μπορούσαν να εξυπηρετήσουν τον σκοπό της έρευνας καταγράφηκαν και κατηγοριοποιήθηκαν. Η ανάλυση των ουσιαστικότερων περιπτώσεων υπόσκαφων οικισμών αποτέλεσε το τελικό στάδιο, προσεγγίζοντας το θέμα με μεγαλύτερη λεπτομέρεια και με περισσότερη ακρίβεια, και προσφέροντας παράλληλα στον αναγνώστη μια πιο ουσιαστική ματιά στον τρόπο με τον οποίο δομήθηκαν αυτά τα χωριά και οι πόλεις. Ο χωρισμός της ανάλυσης πραγματοποιήθηκε βάσει τριών περιπτώσεων έχοντας ως επίκεντρο αυτό που κρίθηκε ότι ήταν η σημαντικότερη διαφορά μεταξύ τους, δηλαδή το έδαφος στο οποίο εδράζονταν και πιο συγκεκριμένα η κλίση του. Το κεφάλαιο αυτό εστίασε αρχικά στους οικισμούς κατακόρυφης διάταξης, δηλαδή σε μια περίπτωση κατοίκησης σε απόκρημνες πλευρές του ανάγλυφου ενός τοπίου, όπου οι επί μέρους χώροι διαβίωσης είναι χωρισμένοι καθ’ ύψος της επιφάνειας των εκάστοτε φυσικών μορφών. Τα παραδείγματα σε περιοχές, όπως Καππαδοκία, Καντοβάν, Μετέωρα, και Περού, προσδίδουν μια τελείως διαφορετική οπτική σε σχέση με το πώς ο άνθρωπος μπορεί να εγκατασταθεί στο έδαφος, και αποτελούν ένα επιχείρημα ότι η κατοίκιση σε υπόσκαφα κτίσματα, υπό μια έννοια, μπορεί να επιτευχθεί σε ύψη αρκετά μεγαλύτερα από τη στάθμη του εδάφους. Οι κατακόρυφες κατασκευές κατά κύριο λόγο διαιρούνται σε πολλές στάθμες, γεγονός που πολλές φορές δημιουργεί θέματα

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

προσβασιμότητας, ενίοτε και ασφάλειας. Επιπλέον, είναι χαρακτηριστική η απουσία εξωτερικού χώρου, εξαιρουμένης της κατώτερης στάθμης. Παρ’ όλα αυτά, η έλλειψη στοιχείων κάλυψης των περισσότερων ανοιγμάτων πλην της κύριας εισόδου, έχει ως αποτέλεσμα την δημιουργία πολλών ημιυπαίθριων χώρων με άμεση επαφή με το εξωτερικό περιβάλλον. Σε δεύτερη φάση μελετήθηκαν οι οικισμοί σε κεκλιμένο έδαφος. Με μια πιο ορθολογική ματιά, θα μπορούσε να πει κανείς ότι όλοι οι υπόσκαφοι οικισμοί υπάγονται σε αυτή την κατηγορία, καθώς γίνεται λόγος για μια τομή σε σχέση με την κλίση του ανάγλυφου. Ακόμη και οι οικισμοί κατακόρυφης διάταξης που προαναφέρθηκαν βρίσκονται επί της ουσίας σε ένα τοπίο με πολύ απότομη κλίση. Αυτό δικαιολογεί το γεγονός ότι στην περίπτωση κεκλιμένων οικισμών παρουσιάζεται ένα μεγαλύτερο εύρος παραδειγμάτων, καθώς στην προκειμένη περίπτωση αυτή η κλίση δεν είναι τόσο απόλυτη, όπως απεικονίζεται και μέσω της σύγκρισης των οικισμών των Vardzia και Maymand. Οι οικισμοί υπό κλίση είναι πάντα προσανατολισμένοι προς μια κατεύθυνση και χαρακτηρίζονται από μια συνεργατική λογική σχεδίασης. Και στις κλιμακωτές και στις κεκλιμένες περιπτώσεις παρατηρείται μια συνειδητή αξιοποίηση του δώματος των κατοικιών είτε για έναν εξωτερικό χώρο των κατοίκων υπερκείμενων ζωνών, είτε για δημόσια περάσματα, κάτι που στις μέρες μας θα χαρακτηριζόταν ως μια ασάφεια μεταξύ των ορίων ιδιοκτησίας. Ακόμη, η κλίση επιτρέπει την λάξευση διαδρομών ανά τακτά διαστήματα, καθιστώντας την προσέγγιση, αλλά και την κατασκευή των υποσκάφων, πιο εύκολη. Ένας από τους κύριους στόχους της εργασίας ήταν η ανάδειξη του πλούτου και της ποικιλομορφίας της υπόσκαφης αρχιτεκτονικής πριν τελικά ολοκληρωθεί

116

117

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

με την τρίτη περίπτωση και τα παραδείγματα υπό της στάθμης του εδάφους, που προσεγγίζουν τον όρο subterranean. Οι οικισμοί οριζόντιας διάταξης είναι παρ’ όλα αυτά μια ακόμη ιδιαίτερη περίπτωση. Σε αντίθεση με τα υπόλοιπα παραδείγματα, οι συγκεκριμένοι οικισμοί είναι τοποθετημένοι σε ένα γενικά ομαλό έδαφος, που θα καθιστούσε οποιαδήποτε μορφή υπέργειας κατασκευής εφικτή. Στην περίπτωση αυτή, ωστόσο, η δυνατότητα που προσφέρεται λόγω της ποιότητας του εδάφους σε συνδυασμό με την ανάγκη προστασίας, καθιστά τους υπόγειους οικισμούς μια απαραίτητη συνθήκη κατοίκησης. Λόγω αυτής της ανάγκης προστασίας, το κύριο χαρακτηριστικό των οριζόντιων οικισμών είναι η αφάνειά τους, ειδικότερα στην περίπτωση των πλήρως υπόγειων πόλεων. Η έλλειψη επαφής με ξένους οικισμούς ήταν αποτέλεσμα μιας εσωστρέφειας, η οποία «διείσδυσε» και στον τρόπο σχεδίασης των χωριών, όπως είναι φανερό στη Ματμάτα και στην Κίνα και την κεντροβαρή τους οργάνωση γύρω από έναν πυρήνα, το υποβαθμισμένο αίθριο. Τέλος, η πιο χαρακτηριστική ομοιότητα που παρουσιάζουν όλα τα χωριά και οι πόλεις που σχολιάστηκαν, είναι η ευνοϊκή μορφολογία του εδάφους, που επιτρέπει την αφαίρεση υλικού από το τοπίο με ιδιαίτερη ευκολία. Στη σύγχρονη εποχή, η παράμετρος αυτή σπανίως λαμβάνεται υπόψη τοποθετώντας υπόσκαφες κατασκευές σε οποιοδήποτε σημείο, όπου, για να μπορέσουν να αντισταθούν στις δυνάμεις του υπεδάφους, είναι αναγκαία προϋπόθεση η δημιουργία υπερμεγεθών τοιχίων. Στους αναφερόμενους υπόσκαφους οικισμούς δε θα μπορούσε να ισχύσει κάτι τέτοιο, καθώς οι ίδιοι δεν αναπτύχθηκαν ανεξαιρέτως εδάφους. Αντιθέτως, αναπτύχθηκαν εξαιτίας του και σε συνεργασία με αυτό, σταδιακά, σε βάθος πολλών γενεών.

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

ΕΠΙΛΟΓΟΣ Είναι γεγονός ότι κατά τη διάρκεια της εκπόνησης της εργασίας ξεδιπλώνονταν όλο και περισσότερες πτυχές της κατοίκησης στο υπέδαφος. Πρόκειται για ένα φάσμα οικισμών με πολλές διαφορές μεταξύ τους, που υφίστανται σε πολλά διαφορετικά βάθη, υπό διαφορετικές κλίσεις, εδαφικές ποιότητες, κλιματολογικές συνθήκες αλλά και σε διαφορετικά ποσοστά ανθρώπινης παρέμβασης, για να αναφερθούν μερικά παραδείγματα. Για να υπάρξουν πανομοιότυπες περιπτώσεις πρέπει αντίστοιχα να υφίστανται και πανομοιότυπα προβλήματα. Οι περιπτώσεις οργανωμένης υπόσκαφης κατοίκησης είναι αποτέλεσμα εκατοντάδων ή και χιλιάδων χρόνων κατά τους οποίους οι κάτοικοι της εκάστοτε περιοχής αναζητούν την απάντηση σε μια εξίσωση πολλών και ταυτοχρόνως διαφορετικών παραμέτρων. Στους υπόσκαφους οικισμούς τίποτα δεν είναι περιττό και όλες οι κατασκευαστικές αποφάσεις αφορούν τη σταθερότητα και λειτουργικότητά τους. Εκεί βρίσκεται η «ομορφιά» τους, ολοκληρώνοντας το τρίπτυχο του Βιτρούβιου, Firmitas, Utilitas, Venustas. Ο σκοπός της κατηγοριοποίησης των οικισμών είναι κυρίως μια προσπάθεια συγκρότησης της υπόσκαφης κατοίκησης σε ένα ερευνητικό πλαίσιο, από το οποίο θα μπορούν να εξαχθούν καίρια συμπεράσματα, σχετικά τόσο με τις ομοιότητες όσο και τις διαφορές μεταξύ τους, αλλά και να εξάψουν το ενδιαφέρον γι’ αυτόν τον τύπο έργων. Ερωτήματα που απασχολούν ιδιαίτερα την σύγχρονη αρχιτεκτονική κοινότητα, όπως είναι η ένταξη στο τοπίο και οι βιοκλιματικές αρετές μιας κατασκευής, βρίσκουν απάντηση σε αυτούς τους οικισμούς και ίσως μπορέσουν να δώσουν έναυσμα για περαιτέρω διερεύνηση.

88

Μάρκος Βιτρούβιος, Δέκα Βιβλία. (Κομοτηνή: Εκδόσεις Παρατηρητής, 1998)

118

119

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Το ερώτημα που γεννάται είναι κατά πόσο θα μπορούσε κανείς να μιλήσει γι’ αυτούς τους οικισμούς και τη διαφοροποίησή τους σε σχέση με το τι είναι αυτό που θα ονομάζαμε τοπίο. Από την άλλη πλευρά, για να απαντηθεί αυτό το ερώτημα πρέπει να γίνει κατανοητό, όπως επισημάνθηκε και στην προκείμενη εργασία, ότι ο άνθρωπος δε σχεδιάζει μόνος του. Ο αναγνώστης πρέπει να κάνει ένα βήμα πίσω και να αντιληφθεί τη σημασία του τοπίου στην αρχιτεκτονική, περισσότερο δε στους υπόσκαφους οικισμούς. Σύμφωνα με τον T. Ingold, όπως η ανθρώπινη ζωή, έτσι και το τοπίο είναι μια διαδικασία που σχετίζεται με το πέρασμα του χρόνου, δεν είναι κάτι το σταθερό, αλλά αφηγείται – ή μάλλον είναι – μια ιστορία. Αυτή η ιστορία, ακόμη και αν δεν είναι αντιληπτή με το γυμνό μάτι, είναι εξελισσόμενη. Όπως αναφέρει και ο F. Inglis «το τοπίο είναι απλά η πιο στέρεη εμφάνιση στην οποία μια ιστορία μπορεί να δηλωθεί». Στην πραγματικότητα, ο άνθρωπος αποτελεί μόνο ένα πολύ μικρό μέρος αυτής της αφήγησης, ενώ το τοπίο που συνεχώς διαμορφώνεται για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια έχει τον πρωταρχικό λόγο. Για παράδειγμα, το πορώδες ανάγλυφο της Καππαδοκίας δημιουργήθηκε πριν εκατομμύρια χρόνια από ηφαιστειογενείς εκρήξεις και έκτοτε συνεχίζει να διαμορφώνεται σταδιακά μέσω της σεισμικής δραστηριότητας και της διάβρωσης. Ο άνθρωπος έλαβε μέρος σε αυτή την διαδικασία μόνο τις τελευταίες δύο χιλιετίες, εξευγενίζοντας το τοπίο στα μέτρα του, χωρίς όμως αυτό να σταματά να διαμορφώνεται. Ίσως πρέπει να αντιμετωπίζουμε την υπόσκαφη αρχιτεκτονική όχι ως την αρχιτεκτονική μέσα στο τοπίο, αλλά την αρχιτεκτονική που δημιουργείται σε συνεργασία με το τοπίο.

89 90

Tim Ingold, “The Temporality of the Landscape” (World Archaeology 25, no. 2, 1993), 152 Fred Inglis, “Nation and Community: a Landscape and its Morality” (Sociological Review, 25,1977)

ΤΟ ΥΠΟΣΚΑΦΟ: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ

Οι οικισμοί που μελετήθηκαν ανήκουν άραγε στην κατηγορία του κτίσματος ή σε αυτήν του τοπίου; Ή μήπως αυτές οι δύο κατηγορίες όταν αναφέρονται στο υπόσκαφο γίνονται μία; Επιστρέφοντας στην αρχή της εργασίας και στα λόγια του Heidegger, «Το να χτίζεις είναι ήδη να κατοικείς». Συνεπώς, το τοπίο είναι πάντα μια «εργασία σε εξέλιξη» και μαζί με τον άνθρωπο, σχεδιάζουν ένα κόσμο που, όμως, ποτέ δε θα ολοκληρωθεί.

91

Martin Heidegger, Κτίζειν, Κατοικείν, Σκέπτεσθαι (Αθήνα: Εκδόσεις Πλέθρον, 2009), 141-152

120

121

«Το τοπίο δεν είναι ποτέ ολοκληρωμένο: ούτε «χτισμένο» ούτε «άκτιστο», είναι διαρκώς υπό κατασκευή. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η συμβατική διχοτόμηση μεταξύ φυσικών και τεχνητών – «ανθρωπογενών» – στοιχείων του τοπίου είναι τόσο προβληματική. Ουσιαστικά εξ ορισμού, ένα τεχνούργημα είναι ένα αντικείμενο που διαμορφώνεται σε μια προσχεδιασμένη εικόνα που οδήγησε την κατασκευή του και «ολοκληρώνεται» στο σημείο που προσαρμόζεται σε αυτήν την εικόνα. Αυτό που του συμβαίνει πέρα από αυτό το σημείο υποτίθεται ότι ανήκει στη φάση της χρήσης παρά στην κατασκευή, στην κατοικία και όχι στην κατασκευή. Αλλά οι μορφές του τοπίου δεν είναι προσχεδιασμένες για να ζήσουν οι άνθρωποι - ούτε από τη φύση ούτε από τα ανθρώπινα χέρια - γιατί είναι στη διαδικασία της κατοικίας που συγκροτούνται αυτές οι μορφές.»

T. Ingold, The Temporality of The Landscape

122

123

124

Β Ι Β Λ Ι Ο Γ ΡΑΦ Ι Α Βιβλία Αρτινός, Αποστόλης. Η Ετεροτροπία της Καλύβας. Αθήνα: Εκδόσεις Σμίλη, 2014 Bachelard, Gaston. Η Ποιητική του Χώρου. 8η Έκδοση. Μετάφραση από Ελένη Βέλτσου και Ιωάννα Δ. Χατζηνικολή. Αθήνα: Εκδόσεις Χατζηνικολή, 1982 Benjamin, Walter. Σαρλ Μπωντλαίρ: Ένας Λυρικός στην Ακμή του Καπιταλισμού. Επιμέλεια από Κώστα Λιβιεράτο, Μετάφραση από Γιώργο Γκουζούλη. Αθήνα: Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 1994 Βιτρούβιος, Πολλίων Μάρκος. Δέκα Βιβλία. Μετάφραση από Στέλιο Χ. Ζερέφο. Κομοτηνή: Εκδόσεις Παρατηρητής, 1998 Brockman, Norbert C. Encyclopedia of Sacred Places. Oxford: Oxford University Press, 1999 Carlin, George. Brain Droppings. New York: Hachette Books, 1998 Golany, Gideon. Chinese Earth-Sheltered Dwellings: Indigenous Lessons for Modern Urban Design. Honolulu: University of Hawaii Press, 1992 Heidegger, Martin. Κτίζειν, Κατοικείν, Σκέπτεσθαι. Μετάφραση από Γιώργο Ξηροπαΐδη. Αθήνα: Εκδόσεις Πλέθρον, 2009 Ingold, Tim. The perception of the environment: Essays on livelihood, dwelling and skill. London: Routledge, 2000 Kempe, David. Living Underground: A History of Cave and Cliff Dwelling.

London: Herbert Press, 1988 Κωνσταντινίδης, Άρης. Για την Αρχιτεκτονική: Δημοσιεύματα σε Εφημερίδες, σε Περιοδικά και σε Βιβλία 1940-1982. Αθήνα: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2011

125

Laugier, Marc – Antoine. An Essay On Architecture. Los Angeles: Hennessey & Ingals, Inc, 2009 Λέφας, Παύλος. Αρχιτεκτονική: Μια Ιστορική Θεώρηση. Αθήνα: Εκδόσεις Πλέθρον, 2013 Levi, Carlo. Ο Χριστός σταμάτησε στο Έμπολι. Μετάφραση από Ζέρβου Φωτεινή. Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκη, 2006 Moore, Jerry D. The Prehistory of Home. Berkeley: University of California press, 2012 Norberg-Schulz, Christian. Το Πνεύμα του Τόπου, για μία Φαινομενολογία της Αρχιτεκτονικής. Μετάφραση από Φραγκόπουλο Μίλτο. Αθήνα: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις ΕΜΠ, 2009 Rapaport, Amos. Ανώνυμη Αρχιτεκτονική και Πολιτιστικοί Παράγοντες. Μετάφραση από Φιλιππίδη Δημήτρη. Αθήνα: Εκδόσεις Μελίσσα, 2010 Rudofsky, Bernard. Architecture without Architects: an Introduction to NonPedigreed Architecture. New York, The Museum of Modern Art, 1964 Rykwert, Joseph. On Adam’s House in Paradise: Τhe Idea of the Primitive Hut in Architectural History. Cambridge: MIT Press, 1981 Tucker, Hazel. Living with Tourism: Negotiating Identities in a Turkish Village.

London: Routledge, 2003 Utidjian, Édouard, and Daniel Bernet. Architecture et urbanisme souterrains.

Paris: Robert Laffont, 1966 Vernant, Jean-Pierre. Μύθος και Σκέψη στην Αρχαία Ελλάδα. Μέρος Α’. Μετάφραση από Γεωργούδη Στέλλα. Αθήνα: Εκδόσεις Δαίδαλος, 1989 Wilde, Oscar. The Decay Of Lying. Λονδίνο: Penguin Books, 2020

126

Επιστημονικές δημοσιεύσεις / Συνέδρια Asadi, Rokhsare, and Hasan Abbasi. “An Investigation into the Historical Village of Maymand in Attractive Tourism Aspects”. Iran: Geographic Space, Volume:8, Issue: 21, 2008 Ghobadian, Vahid. “Climatic Analysis of the Iranian Traditional Buildings”.

Tehran: Tehran University Publications, 1998 Guida, Antonella, Antonello Pagliuca, and Gianluca Rospi. “Underground Spaces and Indoor Comfort: The Case of “Sassi di Matera” ”. Italy: Università degli Studi della Basilicata, 2008 Inglis, Fred. “Nation and Community: a Landscape and its Morality”. Sociological Review, 25: 489-514, 1977 Ingold, Tim. “The Temporality of the Landscape”. World Archaeology 25, no.

2: 152–174 , 1993 Mahlabani Gorji, Yousef, and Elmira Sanaee. “Compatible Architecture Survey with Kandovan Village Climate”. Iran: Housing and Rural Environment, Volume: 29, Issue 129, 2010 Mamdouh, Mohamed Sakr. “Learning Lessons from Matmata”. Jordan: SB10 Amman: Sustainable Architecture and Urban Development: 283-296, 2010 Monica, Luca, and Luca Bergamaschi. “From the Thirties to Post-War Reconstruction. The Land Reclamation Consortia and Rural Architecture in Italy”. Italy: Politecnico di Milano, Università IUAV di Venezia, 2019 Ponce, Victor Miguel. “The Necropolis of Otuzco, Northern Peru”. South American Explorer, Edition No.89, Winter, 2009 Rykwert, Joseph. House and Home. Baltimore: The John Hopkins University Press: 51-62, 1992

127

Stasinopoulos, Thanos. “The Four Elements of Santorini Architecture Lessons in Vernacular Sustainability». PLEA2006 – The 23rd Conference on Passive and Low Energy Architecture. Geneva, 2006 Τερζόγλου, Νικόλαος-Ίων. “Η Έννοια της Κατοικίας: Οίκος και Οικία”. Αθήνα: Περιοδικό του ΣΑΔΑΣ-ΠΕΑ | Τεύχος 68: 65-66 – Περίοδος Β, 2008 Τερζόγλου, Νικόλαος-Ίων. “Η Ιδέα της Αρχέτυπης Κατοικίας στη Σύγχρονη Εποχή: Αρχιτεκτονικός Χώρος και Φιλοσοφικός Λόγος”. Αθήνα: Περιοδικό του ΣΑΔΑΣ-ΠΕΑ | Τεύχος 77: 28-29 – Περίοδος Β, 2009 Wittgenstein, Ludwig. Tractatus Logico-Philosophicus. Αθήνα: Περιοδικό ∆ευκαλίων, Τρίμηνη Έκδοση για τις Επιστήμες του Ανθρώπου, Τ. 7/8, 1971 Ερευνητικές Εργασίες/Διδακτορικές Διατριβές Ανδρουλάκη, Μαρία. “Οι Υπόσκαφοι Οικισμοί της Καππαδοκίας”. Αθήνα: Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ, 2014 Aydan, Ömer, and Ulusay Reşat. “Geotechnical and geoenvironmental characteristics of man-made underground structures in Cappadocia, Turkey”. Japan: Tokai Univeristy. Ankara:, Hacettepe University, 2003 Βεκρής, Νικήτας. “Προς μια Υπόσκαφη Αρχιτεκτονική: Ένα Δοκίμιο για τον Υπόσκαφο Χώρο και τα Ψυχολογικά Εμπόδια”. Χανιά: Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Πολυτεχνείου Κρήτης, 2020 Γιαννακοπούλου Καραμούζη, Ίρις. “Η «πρωτόγονη καλύβα» ως «παραδειγματική δομή»: Αρχέτυπο και Σύμβολο στην Αρχιτεκτονική”. Αθήνα: Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ, 2013 Emge, Andus. “Old Order in New Space: Change in the Troglodytes’ Life in Cappadocia”. Change in Traditional Habitat; Traditional Dwellings and Settlements Working Paper Series, Vol. 37. Berkeley: University of California, 1992

128

Gökhan, Sevindi. “Joint Analysis in the Rock Settlements of Cappadocia”. Turkey: The Middle East Technical University, 2003 Okhovat, Hanie, Mastaneh Nejati Dolagh, and Mohammad Reza Nasrolahi.

“The Study of the Principles and Methods of Architectural Design in the Protected Context of Meymand Historic Village”. Iran: University of Tehran, 2019 Σουρίλα, Ελεωνόρα, και Τρίμμη Άννα. “Τρογλωδυτικές Κατοικίες στην Ελλάδα: Μετεξέλιξη τους, Κατασκευαστικές Διαφορές, Αποτύπωση, Αίτια Ανάπτυξης τους (Κοινωνικά - Οικονομικά”. Πειραιάς: Τ.Ε.Ι Πειραιά, Τμήμα Πολιτικών Δομικών Έργων, 2009 Ιστοσελίδες Atlas Obscura, “Sassi di Matera: Matera, Italy”. 2017 https://www.atlasobscura.com/places/sassi-di-matera European Commission, “2019 European Capitals of Culture: Plovdiv and Matera”. 2019 https://ec.europa.eu/commission European Heritage Awards, “Vardzia Rock-Cut Complex”. 2021 https://www. europeanheritageawards.eu/winners/vardzia-rock-cut-complex/ Iran Data Portal. “2016 Census”. The Statistical Center of Iran, 2016. https:// irandataportal.syr.edu/census Palazzo degli Abati. “The SASSI of Matera”. 2017 http://www.palazzodegliabati.it/en/the-sassi-of-matera/ Rethinking The Future. “Pit Houses of China: Yaodong”. https://www.re-thinkingthefuture.com Shuttle Matera, “The Rupestrian Churches of Matera” https://www.shuttlematera.com/en/sassi-matera-hystory/rupestrian-churches/ Silk Road Explore, “Vardzia: The Story of an Ancient City”. 2021 https://silkroadexplore.com/blog/vardzia-the-story-of-an-ancient-city/

129

Silva, Jason. “The Evolution of Shelter | Origins: The journey of Humankind”, National Geographic. April 16, 2017, https://www.youtube.com/ watch?v=G1G1eUgd5zs Σύλλογος Διαφύλαξης και Ανάδειξης Αγιομετεωρίτικης Κληρονομιάς. “Το σπηλαιώδες ασκητήριο του Αγίου Γρηγορίου στα Μετέωρα”. 2014 https://meteoronlithopolis.gr UNESCO World Heritage Centre, “Göreme National Park and the Rock Sites of Cappadocia”. 2018 https://whc.unesco.org/en/list/357/ UNESCO World Heritage Centre, “The Sassi and the Park of the Rupestrian Churches of Matera”. https://whc.unesco.org/en/list/670/ UNESCO World Heritage Centre, “Syracuse and the Rocky Necropolis of Pantalica”. https://whc.unesco.org/en/list/1200 Λεξικά Lidell, Scoot, Jones. Ancient Greek Lexicon. https://lsj.gr Μπαμπινιώτης, Γεώργιος. Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας. Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας ΕΠΕ, 2008

130

ΠΗΓΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΕΙΚ 1: Boza Malko, AA School of Architecture (2018) https://architecturebora. blogspot.com/2018/06/building-dwelling-thinking-heidegger.html ΕΙΚ 2: Filarete, “Trattato di Architectura” (1465) ΕΙΚ 3: Cesare Cesariano, “L’eta aurea” (1621) ΕΙΚ 4: Filarete, “Trattato di Architectura” (1465) ΕΙΚ 5: Jeff Pachoud, Getty Images (2012) https://www.gettyimages.com ΕΙΚ. 6: Gregory Blair, Chapter Two of my Dissertation https://www.gregoryblair.com | Προσωπική επεξεργασία σε μορφή κολάζ ΕΙΚ. 7: Marc – Antoine Laugier, Essai sur l’architecture (1753) ΕΙΚ. 8: Notre Dame OpenCourseWare (2012) http://ocw.nd.edu ΕΙΚ. 9: Allan Wexler, Breaking Ground (2011-2014) http://www.allanwexlerstudio.com/projects/breaking-ground-2011-2014 ΕΙΚ. 10: PxFuel https://www.pxfuel.com/en/free-photo-elotq ΕΙΚ. 11: Vyacheslav Argenberg, Wikimedia Commons (2007) https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ellora_Caves,_India,_Kailasanatha_Temple_2. jpg | Ασπρόμαυρη επεξεργασία ΕΙΚ. 12: Sir William Chambers, “Treatise on Civil Architecture” (1759) ΕΙΚ. 13: Fernando Martín Godoy, Works on Paper (2015) http://www.fernandomartingodoy.com | Ασπρόμαυρη επεξεργασία ΕΙΚ. 14: Schvets Anna, Pexels (2019) https://www.pexels.com/el-gr/photo/2563602/ | Ασπρόμαυρη επεξεργασία ΕΙΚ. 15: Προσωπικό έργο (Μορφή Peri Bacalari)

131

ΕΙΚ. 16: Betonbabe blog https://betonbabe.tumblr.com/post/29193788405/ ΕΙΚ. 17: Pitero Columba, Wikimedia Commons (2011) https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pantalica_le_tombe.jpg | Σε ασπρόμαυρη επεξεργασία ΕΙΚ. 18: Victor Miguel Ponce “The Necropolis of Otuzco, Northern Peru” (2009) | Ασπρόμαυρη επεξεργασία ΕΙΚ. 19: Digging Dog: Life & Travel Blog. Meteora - The hidden secret (2018) https://www.diggingdog.eu | Προσωπική επεξεργασία σε μορφή κολάζ ΕΙΚ. 20: Προσωπικό έργο ΕΙΚ. 21: Gorji Yousef Mahlabani, Elmira Sanaee, “Compatible Architecture Survey with Kandovan Village Climate” (2010) | Προσωπική επεξεργασία ΕΙΚ. 22: Teresa Moller και Chloe Humphreys, Punta Pite (2005) https://divisare.com/projects/326893-teresa-moller-chloe-humphreys-punta-pite ΕΙΚ. 23: α) Luca Monica και Luca Bergamaschi, “From the Thirties to PostWar Reconstruction. The Land Reclamation Consortia and Rural Architecture in Italy” (2019) β) Luca Micheli, 2018, σε ασπρόμαυρη επεξεργασία https://unsplash.com/photos/42fS8_aq5oQ ΕΙΚ. 24: Masi, Pexels (2022) https://www.pexels.com/el-gr/photo/17000128/ | Ασπρόμαυρη επεξεργασία ΕΙΚ. 25: Jimmy Teoh, Pexels (2015) https://www.pexels.com/el-gr/photo/1010654/ ΕΙΚ. 26: Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (2015) http://5a.arch.ntua.gr ΕΙΚ. 27: α) Ben Van Der Ploeg, Wikimedia Commons (2006) https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vardezia_city_cave,_Georgia.jpg | Προσωπική επεξεργασία. β) Atlas Obscura (2015) https://www.atlasobscura.com/places/ maymand | Προσωπική επεξεργασία ΕΙΚ. 28: Walter Pichler, The Seating Pits (1971)

132

ΕΙΚ. 29: Ανακτήθηκε από https://uk.trip.com | Ασπρόμαυρη επεξεργασία ΕΙΚ. 30: Ανακτήθηκε από https://www.researchgate.net/publication/337819751 ΕΙΚ. 31: SocksStudio, Living Inside the Earth: the Yaodong, cave buildings in China (2021) https://socks-studio.com | Προσωπική επεξεργασία ΕΙΚ. 32: Προσωπικό έργο ΕΙΚ. 33: α) BigThink, Derinkuyu: Mysterious underground city in Turkey found in man’s basement (2022) https://bigthink.com β)Aydan, Ömer και Ulusay Reşat. “Geotechnical and geoenvironmental characteristics of manmade underground structures in Cappadocia, Turkey” (2003) | Προσωπική επεξεργασία ΕΙΚ. 34: Ανακτήθηκε από http://johnsnotes.com | Προσωπική επεξεργασία

Σημείωση Οι πίνακες (1,2,3) και χάρτες (1,2,3,4) που παρουσιάζονται στην εργασία είναι απεικονίσεις προσωπικής δημιουργίας.