Issuu

GMINA TUROŚL

WYDAWCA OCHOTNICZA STRAŻ POŻARNA W TUROŚLI UL. JANA PAWŁA II 49 18-525 TUROŚL tel. 86 278 62 67 zpioc@turosl.pl

WSTĘP Dziedzictwo kulturowe to niezwykle ważny czynnik życia i działalności każdego człowieka. Stanowi ono dorobek materialny i duchowy poprzednich pokoleń, jak również dorobek naszych czasów. Oznacza wartość określającą tożsamość człowieka i jego miejsce w świecie. Zawiera w sobie wszystkie skutki środowiskowe wynikające z interakcji pomiędzy ludźmi a otoczeniem na przestrzeni dziejów. Dziedzictwo materialne uzupełnia dziedzictwo niematerialnie, które łączą się tworząc kontekst kulturowy. Z takim zjawiskiem mamy do czynienia w przypadku zwyczajów Bożego Narodzenia. Na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej święta te miały szczególny charakter. Skupiały się nie tylko na wytworach kultury materialnej, ale przede wszystkim na ludziach, ich uczuciach, wierzeniach i wzajemnych relacjach. Ochotnicza Straż Pożarna w Turośli przy współpracy z Gminnym Ośrodkiem Kultury w Turośli będącym depozytariuszem niematerialnego dziedzictwa kulturowego Kurpiowszczyzny, mając misję poznawania i objaśniania przeszłości oraz edukowania młodych pokoleń zorganizowały wydarzenie „Wigilia Kurpiowska” promujące obszar LSR. Jego celem było podtrzymywanie i pielęgnacja tradycji i zwyczajów bożonarodzeniowych. Zespoły Śpiewacze z Turośli i Nowej Rudy przygotowały program tradycyjnych pieśni i kolęd okresu Bożego Narodzenia. Akompaniowała im Kapela Kurpiowska Janka Kani z Turośli. Pochodząca z Turośli wokalista jazzowa Alicja Serowik zaprezentowała kolędy i pieśni kurpiowskie we współczesnej aranżacji jazzowej. To ciekawe doświadczenie artystyczne łączenia różnych nurtów muzycznych spotkało się z dużym zainteresowaniem słuchaczy. Bardzo pozytywnie odebrano występy artystów młodego pokolenia – zespołu chłopców grających na harmoniach pedałowych, Dziecięcego Zespołu Folklorystycznego „Turoślanie” oraz szkolnego chóru działającego przy Szkole Podstawowej w Turośli. Jednocześnie Koła Gospodyń Wiejskich z Lemana, Nowej Rudy, Kruszy i Cieloszki wystąpiły z pokazem wyrobu tradycyjnych kurpiowskich potraw wigilijnych, które następnie można było spróbować. Twórcy ludowi wykonywali ozdoby świąteczne z koronki, papieru, bibuły i innych materiałów naturalnych, używanych niegdyś na wsi. Zgodnie z tradycją uczestnicy spotkania podzielili się opłatkiem, złożyli sobie życzenia i razem z artystami śpiewali kolędy. Impreza cieszyła się dużym zainteresowaniem mieszkańców nie tylko Turośli, ale i całej gminy. Zintegrowała miejscową społeczność, uświadamiając wspólne korzenie kulturowe i więź lokalną. Przedsięwzięcie umożliwiło miejscowym twórcom ludowym prezentację swojego dorobku artystycznego a jednocześnie przyczyniło się do promocji obszaru LGD Kraina Mlekiem Płynąca.

GMINA TUROŚL – HISTORIA I TRADYCJA Turośl jest malowniczą wsią gminną położoną na północnowschodnich rubieżach Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Osadnictwo na tym terenie jest stosunkowo późne, gdyż trudno dostępne podmokłe lasy, poprzecinane licznymi bagnami skutecznie odstraszały potencjalnych mieszkańców. Większość wsi wchodzących w skład gminy Turośl powstała w XVIII wieku, jakkolwiek ślady działalności ludzi zajmujących się szeroko pojętym przemysłem leśnym obserwujemy już od początku XVII wieku. W 1630 roku bartnik nowogrodzki Jakub Łazarz posiadał kilka drzew bartnych nad rzeką Turośl i w Kierzkowicach. Z kolei w 1635 roku starosta bartny nowogrodzki Mikołaj Mściwujewski sprzedał bartnikowi Janowi Piekło sosnę nad Kruszą, a Jan Miński trzymał dwie sosny bartne nad Turoślą. W połowie XVII wieku obserwujemy pierwsze próby stałego osadnictwa na tym terenie. W 1661 roku księgi sądów bartnych w Nowogrodzie odnotowały bartnika Jakuba z Budzisk, a dwa lata później rudę, tj. zakład wytapiający i obrabiający żelazo, Lemana. W tym samym czasie Jurek Serafin posiadał pszczoły w okolicach Wanacji, a Walenty Jeglejka sprzedał w Ptakach sosnę z trzema barciami Stanisławowi Kosakowi. Na początku XVIII wieku, powstała kolejna kuźnica żelaza, którą, dla odróżnienia od tej w Lemanie, nazwano Nową Rudą. Świadczy o tym zapis z 1726 roku sprzedaży łąki bartnej przez wspomnianego Grzegorza Łazarza Walentemu Walczykowi, która znajdowała się w „Łazonce pod Nową Rudą”. Powstające rudy przyciągały ludzi, którzy osiadali na stałe. W połowie XVIII wieku powstały prawdopodobnie wsie Cieciory i Łacha, gdyż ich przedstawiciele uczestniczyli w rozprawie między gromadami wsi leśnictwa kupiskiego a Antonim Sułkowskim, posesorem tegoż leśnictwa, która miała miejsce przed sądem referendarskim koronnym w Warszawie w 1782 roku. Mieszkańcy oskarżyli dzierżawcę o podwyższanie czynszów i danin oraz zmuszanie do darcia desek, wożenia drzewa, kopania rowów i palenia popiołu. Ponadto Kazimierz Herubin z Łączek oskarżył Sułkowskiego o pobicie żony wójta swojej wsi. Z kolei mieszkańcy wsi Nowa Ruda płacili do 1799 roku czynsz i dziesięcinę do dworu, którą uiszczali do seminarium w Pułtusku. Turośl, nazywana jeszcze pod koniec XIX wieku Bączkami, powstała pod koniec XVIII wieku jako osada leśniczego. Prawdopodobnie była pierwotnie dzielnicą Bączek, jednak z nieznanych powodów zdominowała macierzystą wieś, przejmując jej funkcje. Nazwę nadano jej od nazwy rzeki Turośl, która jest odnotowywana w źródłach już pod koniec XVI wieku. W 1805 roku dzięki staraniom Michała Szaniawskiego zbudowano na wzgórzu drewniany kościół, który był filią parafii Kolno. Mieszkańcy okolicznych wsi: Ciecior, Charubina, Cieloszki, Kruszy, Lemana, Nowej Rudy, Pieklika, Pupek, Potasi, Popiołek, Serafina, Trzcińskich i Wanacji zobowiązali się łożyć 300 zł na utrzymanie księdza oraz dostarczać 39½ korca żyta, 30 korców jarzyny oraz siano. W 1827 roku Turośl liczyła tylko 3 domy i 21 mieszkańców, podczas gdy Cieciory 28 domów i 290 mieszkańców, Cieloszka 32 domy i 193 mieszkańców, a Leman 59 domów i 348 mieszkańców. W 1849 roku w Turośli została erygowana parafia pw. Św. Jana Chrzciciela, a w latach 1871-1873 roku staraniem ks. J. Ekstowicza pobudowano nowy kościół na planie krzyża łacińskiego.

Podczas powstania styczniowego doszło do potyczki w okolicach Łączek, gdzie w nocy 14/15 lutego oddział por. Władysława Kazigrodzkiego ps. „Nowina” rozproszył patrol rosyjski. Natomiast pod Lemanem zaborcy rozstrzelali trzech polskich powstańców wziętych do niewoli po bitwie pod Gątarzami. Pod koniec XIX wieku Turośl była siedzibą gminy w skład, której wchodziły wsie: Adamusy, Bączki, Cieciory, Cieloszka, Jurki, Ksebki, Klękor, Krusza, Leman, Łączki, Łacha, Nowa Ruda, Podgórze, Podpiłki z osadą leśną Olszynka, Piekło, Pupkowizna, osiedle Pudełko, Potasie z osiedlem Ciaki, Świnia z osiedlem Czarny Bród, Serafin, Szablaki Puszczańskie, Trzcińskie, Wanacya, Wyżega, Zimna i Zejfred. W Turośli funkcjonował urząd gminy, sąd gminny i szkoła początkowa. W październiku 1905 roku mieszkańcy wsi Leman i Turośl wystąpili przeciw szkole carskiej i zażądali nauczania w języku polskim.

Urząd Gminy Turośl

Centrum parkowe w Turośli

Kościół w Turośli

Szkoła Podstawowa w Turośli

W czasie wojny polsko-bolszewickiej doszło do bitwy pod Lemanem 25 sierpnia 1920 roku między III Korpusem Kawalerii Gaja Gaj Bżiszkjana a batalionem Strzelców Kowieńskich dowodzonym przez majora Zygmunta Żabę. Poprzedniego dnia batalion podzielił się i jego połowa pod dowództwem por. Obuchowicza wyruszyła do Wincenty, zaś druga z mjr. Żabą na czele udała się do Lemana. Pod Wincentą wywiązała się potyczka, w wyniku której wyparto sowietów na terytorium Niemiec, a oddział Obuchowicza zabłądził i zamiast połączyć się w Lemanie z resztą batalionu, wrócił na noc do Wincenty. Następnego dnia w godzinach rannych pod Lemanem pojawiły się pierwsze oddziały sowieckiej kawalerii. Major Zygmunt Żaba, mimo posiadania połowy batalionu podjął działania obronne. Pierwsze natarcie kawalerii, co prawda nie przyniosło sukcesu, jednak polski dowódca, widząc przeważające siły wroga wydał rozkaz odwrotu. W Lemanie pozostał jedynie pluton osłonowy liczący 55 żołnierzy, który pozwolił na wycofanie się batalionu, ponosząc druzgocące straty. W nocy 59 PP zaatakował kozaków pod Lemanem, zdobywając 4 działa i 30 karabinów maszynowych. Sowieci wyparci na teren Prus Wschodnich kontynuowali ostrzał, w wyniku którego po stronie polskiej zginęło kilkudziesięciu żołnierzy, w tym dwóch dowódców kompanii. O świcie 26

sierpnia zlikwidowano resztki wrogich wojsk na terytorium Polski, a Niemcy wreszcie rozbroili kozaków w Prusach. Bitwa dobiegała końca. Na placu boju pozostały zwłoki 45 żołnierzy Kowieńskiego Pułku Strzelców. Zginęli od kul i białej broni (szabli i bagnetów). Istnieje hipoteza, że kozacy III Korpusu Kawalerii, rekrutujący się głównie z niesubordynowanych szumowin społecznych, znęcali się nad jeńcami. Zwłoki przewieziono uroczyście do Kolna i złożono na cmentarzu parafialnym, a dwie osoby wyznania mojżeszowego pochowano na kirkucie. Na początku lat 20. XX wieku rozpoczęto w gminie Turośl tzw. komasację, czyli scalanie gruntów, co było ważne dla rozwoju rolnictwa na tym terenie. W lutym 1924 roku sejmik powiatowy w Kolnie, z inicjatywy starosty kolneńskiego Stanisława Brzęczka, uchwalił podatki pogłówny i podymny. Miały być płacone od liczby mieszkańców oraz od domów z oknami i kominami. Wpływy z zaplanowanych podatków przeznaczono na pokrycie kosztów utrzymania szpitala i budowę gimnazjum. Inicjatywa spotkała się z dezaprobatą ludności wiejskiej. W celu uzyskania informacji i wyjaśnień do Kolna skierowano delegację złożoną ze: Stanisława Krupki z Zimnej, Władysława Kulisia z Potasi, Franciszka Naturalisty z Nowej Rudy, Józefa Rudnickiego z Kruszy oraz Franciszka Madraka z Lipnik. Pomimo przedstawionych postulatów, by podatek uzależnić od wielkości gospodarstwa, urzędy gminne rozesłały nakazy płatnicze. Spotkało się to z bojkotem chłopów, w wyniku czego władze wysłały do gromad sekwestratorów i policję. Do pierwszego starcia doszło 10 marca 1924 roku w Nowej Rudzie, gdzie ludność zmusiła poborców do opuszczenia wsi. Podobny przebieg miały akcje w Cieciorach i innych wsiach. W rezultacie władze użyły większej siły i 15 marca poborcy wrócili do Nowej Rudy, wygonili mieszkańców poza obręb wsi i zaczęli zajmować ich mienie, łącznie z ubraniami i pościelą. Na pomoc ruszyły grupy chłopów z Ksebek, Lemana, Zimnej, Adamusów, Szablaków, Ciecior i Kruszy, w wyniku czego policja wycofała się, zabierając zajęte mienie, które umieszczono w budynku urzędu gminy w Turośli. Następnego dnia chłopi udali się pod budynek i zażądali zwrotu swojej własności. Doszło do burzliwych wystąpień, w rezultacie czego obito kijami wójta Makarewicza i sekretarza gminy Deptułę oraz jego pomocnika Lipińskiego, odbierając mienie. Podobnie wyglądało egzekwowanie podatku w innych częściach powiatu kolneńskiego. Efektem był masowy marsz chłopów na Kolno 11 kwietnia 1924 roku, który zorganizowali wspomniani wcześniej delegaci z gminy Turośl. Tłum uzbrojony w siekiery, drągi i widły stoczył w nocy walkę z policją kolneńską, zajmując urzędy i niszcząc akta. W następnych dniach aresztowano kilkunastu uczestników marszu i osadzono w łomżyńskim więzieniu. Co prawda odbyły się trzy procesy, w wyniku których cztery osoby skazano na okres od sześciu miesięcy do jednego roku więzienia, ale bezprawnie nałożone podatki zostały cofnięte, a starosta Stanisław Brzęczek usunięty ze stanowiska. W 1931 roku główny bohater marszu chłopów na Kolno Stanisław Krupka z Zimnej wszedł w skład Rady Naczelnej Stronnictwa Ludowego. W następnym roku rozwiązano powiat kolneński i gmina Turośl została przyłączona na powiatu ostrołęckiego. W tym czasie w Turośli sekretarzem urzędu gminy był Augustyn Zachalski, a po jego wyjeździe do Łysych w 1933 roku, Stanisław Mierzejewski, któremu pomagał Władysław Dudziec. Funkcję woźnego w urzędzie pełnił Bolesław Banach z Kruszy. W Turośli znajdował się posterunek Policji Państwowej, którego komendantem, w latach 1929-1933, był Alfons Hoffman oraz Posterunek Straży Granicznej, którym zawiadywał Julian Styra. W miejscowej szkole uczyli nauczyciele, którzy czasowo mieszkali w Turośli: Eugenia Kucharek z Warszawy, Kazimierz Nowosad

z Przytuł, Czesław Mierzejewski z Ostrołęki, Aurelja Piesiewiczówna z Jasła i Józef Sakowski z Wilanowa. Było trzech piekarzy: Stanisław Nowacki, Zygmunt Ciszewski i Abram Chaim Gingras oraz rzeźnik Hieronim Modzelewski. W Turośli nie było lekarza, a jedynie dwie akuszerki – Stanisława Kuncewicz i Cecylia Dąbrowska. W latach 30. XX wieku proboszczem parafii Turośl był ks. Jan Bronowicz z Łomży, a następnie ks. Mieczysław Makowski z Dzierzbi. W Turośli mieszkał także emerytowany ksiądz Stanisław Jastrzębski, który przybył w 1931 roku z Borkowa, a zmarł w 1938 roku. W czasie II wojny światowej na terenie powiatu kolneńskiego aktywnie działała Armia Krajowa. Jedną z większych potyczek była akcja odwetowa, za pacyfikację wsi Krasowo-Częstki w powiecie wysokomazowieckim. W nocy z 14 na 15 sierpnia 1943 roku do miejscowości Mittenheide (pruska Turośl) w Prusach Wschodnich wkroczył oddział Stanisława Karolkiewicza „Szczęsnego”, zlikwidował Herberta Opitza, nadleśniczego i funkcjonariusza NSDAP, a następnie spalił i zabił kilkanaście osób, w tym również cywilów. Aresztowania w gminie Turośl w 1944 r. były następstwem akcji Karolkiewicza . W dniach od 30 czerwca do 2 lipca 1944 r. Niemcy aresztowali 11 osób, w tym pięciu żołnierzy AK. W czasie transportu do więzienia w Szczytnie, zostali odbici przez oddział NSZ Romualda Kozła ps. „Łużyca”, przy wsparciu 5 żołnierzy AK z kompanii Kazimierza Borzęckiego ps. „Ryś. Zabito wówczas czterech konwojujących ich niemieckich żandarmów. W odwecie 8 lipca 1944 r. Niemcy przeprowadzili obławę w rejonie wsi Kozioł, Szablaki, Turośl, Cieloszka, Leman, Nowa Ruda, Wanacja, Cieciory, Popiołki. Aresztowali wtedy około 400 osób z gm. Turośli, które w większości wywieziono do obozów koncentracyjnych KL Stutthof, KL Działdowo i innych skąd większość nigdy nie wróciła. Po zakończeniu wojny ówczesne władze zaczęły tworzyć struktury nowej administracji. W 1947 roku wójtem został Jan Bączek, a na czele Gminnej Rady Narodowej stanął Aleksander Bączek. Członkami Rady Narodowej byli m.in. Feliks Banach, Stanisław Kozłowski, Stanisław Bugnacki, Bolesław Śląski, Franciszek Jabłoński, Ignacy Drężek, Bolesław Lemański, Bronisław Bączek, Aleksander Szmigiel, Stanisław Gwiazda, Józef Cichy, Józef Gołaś Czesław Ksebka i Aleksander Grajek. Odbudowa gminy po zniszczeniach wojennych przyświecała pierwszym posiedzeniom Rady. Dyskutowano przede wszystkim nad odbudową szkół i ich wyposażeniem. W 1948 roku rozebrano zniszczony budynek szkoły w Turośli, przeznaczając drewno na ogrodzenie urzędu gminy, a szkole w Łączkach dodano dodatkowy grunt poniemiecki po Ludwiku Echcie. Palącym problemem była też kadra nauczycielska, w związku z czym zwrócono się o stworzeniu pomieszczeń mieszkalnych w szkołach. Podjęto uchwałę o stworzeniu biblioteki i zakupie książek, na co przeznaczono 10.000 zł. Przystąpiono do odbudowy mostów i zwrócono się do poszczególnych gromad o dostarczenie robotników do szarwarku. W 1948 roku reaktywowano powiat kolneński i gmina Turośl z powrotem znalazła się w jego obrębie.

Pomnik upamiętniający mieszkańców wsi Nowa Ruda wywiezionych do obozów koncentracyjnych

Pomnik Żołnierzy Polskich Poległych w Bitwie pod Lemanem 1920r.

Uroczystości rocznicowe Bitwy pod Lemanem – rekonstrukcja

Uroczystości rocznicowe Bitwy pod Lemanem

Pomnik upamiętniający zamordowanych w obozach koncentracyjnych w latach 1939 – 1945 mieszkańców gminy Turośl

Gmina Turośl znajduje się w północnowschodniej części Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Jednego z najciekawszych i najbardziej zachowawczych regionów etnograficznych w Polsce. Na tym terenie tradycyjna kultura ludowa przetrwała nie tylko w budownictwie, stroju, gwarze, folklorze, ale także w obrzędowości rodzinnej, a zwłaszcza dorocznej. W obrzędowości dorocznej na pierwszy plan wysuwają się wiosenne Święta Wielkanocne. Po okresie Wielkiego Postu, czas przygotowań świąt otwierała Palmowa Niedziela, podczas której święcono palmy na pamiątkę wjazdu Jezusa do Jerozolimy. Palmę kurpiowską wykonywano z młodego drzewka sosny o kształtnej, symetrycznej koronie. Ubierano w zimozielone rośliny: borówki, bukszpan, sosnę, jałowiec i zegleń oraz ozdabiano kolorowymi kwiatami wykonanymi z papieru. Z niego też robiono długie, karbowane wstążki u nasady korony. Palmy, po poświęceniu, stawiano w rogu izby i tak czekały do następnej wiosny. Palmami uderzano wypędzane po raz pierwszy po zimie bydło, wierząc, że w ten sposób można je ochronić od chorób. Wielki Tydzień upływał na przygotowywaniu się do świąt, sprzątano chałupy i obejścia, sporządzano jedzenie i malowano jajka. Na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej pisanki wykonywano metodą batikową, tzn. pisząc po jajku woskiem, a następnie gotując w koloryzującym wywarze. Kolor brązowy osiągano przy pomocy łupin z cebuli, zie-

lony z młodego owsa, czerwony z buraków a czarny z kory dębu. Pisanki robiono też metodą wydrapywania wzorów na pomalowanym już jajku. W okresie międzywojennym w Wielki Czwartek praktykowano zwyczaj „wypędzania Judasza”, podczas którego chłopcy biegając po wsi z terkotkami i kołatkami czynili niesamowity hałas. W Wielki Piątek palono ogniska na cmentarzach, a w sobotę święcono jadło, którego niezwykle ważnym elementem były przygotowane wcześniej pisanki. Drugi dzień świąt to tradycyjny Śmingus Dyngus, czyli kurpiowskie oblewki. Polanie wodą wróżyło zdrowie i dostatek, a dziewczynom zamążpójście. Boże Narodzenie w obrzędowości ludowej było świętem szczególnym. Skupiało się, bowiem przede wszystkim na relacjach międzyludzkich. Najważniejszym dniem była Wigilia, która stanowiła niezwykle ważny wstęp do świąt. Tego dnia ubierano podłaźniczkę, którą w XIX wieku zastąpiła choinka, czyli ozdobnie ubrany świerk. Dziś kupuje się szklane bombki i błyszczące łańcuchy. Dawniej ozdoby robiono we własnym zakresie – były to papierowe aniołki, małe jabłuszka, orzechy, wyroby ze słomy czy łańcuchy wykonywane z kolorowego papieru. Przygotowywano wieczerzę, na którą składały się tylko i wyłącznie postne potrawy, takie jak kapusta z grzybami, śledzie w saforku, kluski z makiem raz barszcz z czerwonych buraków. Teoretycznie potraw powinno było być 12, tyle ile miesięcy, po to by w całym nadchodzącym roku nie zabrakowało jedzenia. Stół nakrywano obrusem, pod który kładziono garstkę siana, na pamiątkę narodzin Jezusa w betlejemskiej stajence. Zawsze pamiętano o zostawieniu wolnego nakrycia na stole, jak wierzono, dla niespodziewanego gościa. Wigilia zaczynała się od wspólnej modlitwy i podzielenia się opłatkiem. Dawniej był nim przaśny chleb, a w trudnych czasach wojny stanowił go nawet zwykły domowy wypiek. Dzieląc się opłatkiem ludzie składali sobie życzenia zdrowia, pomyślności i doczekania następnej Wigilii. Istniał przesąd, że przy stole nie powinna siadać parzysta liczba gości, bowiem nieparzysta wróżyła rychłą śmierć jednego z uczestników. Przestrzegano tego, by zjeść, lub choćby spróbować, każdej potrawy, by w nadchodzącym roku nie ominęło człowieka szczęście. Wieczór wigilijny był szczególny, bowiem tego dnia można było poznać przyszłość, wróżąc sobie z wyciąganego spod obrusa siana - proste, długie przepowiadało zdrowie i dostatek, a złamane – choroby i nieszczęście. Podobnie podchodzono do zjawisk astronomicznych, gdyż rozgwieżdżone niebo dawało nadzieję na obfitość jajek, a zachmurzone zwiastowało dostatek mleka w nadchodzącym roku. Przy wigilijnym stole panowała poważna i dostojna atmosfera, wspominano zmarłych i śpiewano kolędy. Pszczelarze wychodzili do pscolnikow i pukając w ule, informowali pszczoły, że narodził się Pan, a gospodarze dawali krowom resztki opłatka. Wigilię kończył wspólny wyjazd do kościoła na pasterkę, przy czym i tu próbowano odgadywać przyszłość, gdyż wierzono, że ten, który pierwszy wróci do domu, będzie miał najlepsze plony. Pierwszy dzień Świąt Bożego Narodzenia spędzano w domu, w rodzinnej atmosferze, natomiast drugiego dnia, po nabożeństwie w kościele, podczas którego sypano z chóru grochem, na pamiątkę ukamienowania św. Szczepana, odwiedzano rodzinę i znajomych. Od drugiego dnia świąt do Święta Trzech Króli obserwowano aurę, gdyż każdy dzień przepowiadał pogodę w kolejnych dwunastu miesiącach nowego roku. W tym czasie przestrzegano tzw. świętych wieczorów, nie należało wtedy szyć, tkać, cerować, zwłaszcza z starego materiału, gdyż groziło to wieloma nieszczęściami dla ludzi i hodowanych zwierząt. Na Nowy Rok robiono ciasto obrzędowe, tzw. Nowe latka, było to pszenne lub razowe ciasto uformowane w schematyczną postać pasterza otoczonego gęsiami, parzone a następnie pieczone. W podobny sposób wykonywano, tzw. byśki, czyli postacie

zwierząt domowych: koni, krów, owiec a nawet psów. Ciasto obrzędowe miało znaczenie magiczne, w ten sposób zaklinano zdrowie i dostatek w nadchodzącym roku. Po Nowym Roku zjawiali się we wsi kolędnicy. Byli to ludzie ze wsi, niecodziennie przebrani za diabła, cygana, żyda i śmierć, którzy wędrowali od domu do domu robili psikusy, pouczali mieszkańców a nawet napominali. Otrzymywali za to datki, najczęściej w postaci żywności. Dla jednych i dla drugich ten rodzaj teatru był znakomitą zabawą, wpisaną w rytuał świąteczny.

Występ młodzieży szkolnej podczas Wigilii Kurpiowskiej

Warsztaty etnograficzne

Wystawa kurpiowskiej sztuki ludowej

Dziecięcy Zespół Folklorystyczny Turoślanie

Widowisko „Sylwestrowe psoty” w wykonaniu Zespołu Śpiewaczego z Turośli

GMINA TUROŚL – OCHOTNICZA STRAŻ POŻARNA Na terenie gminy Turośl funkcjonują trzy jednostki Ochotniczych Straży Pożarnych. Należą do nich OSP w Turośli, Łasze i Lemanie. Dwie z nich włączone są do Krajowego Systemu Ratowniczo – Gaśniczego: OSP Turośl od 1995 r. oraz OSP Leman od 2009 r. Te trzy jednostki zrzeszają w swoich szeregach 79 strażaków - ochotników (OSP Leman - 19; OSP Łacha - 21 i OSP Turośl - 39). Wszystkie jednostki posiadają strażnice murowane i ogrzewane. Wyposażenie Jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych Gminy Turośl pozwala na podjęcie działań w zakresie ratowniczo – gaśniczym w czasie gaszenia pożarów, ratownictwa technicznego i drogowego, ratownictwa powodziowego i nawodnego, ratownictwa medycznego, ratownictwa wodnego, poszukiwawczo – ratowniczym oraz innych zdarzeń losowych i klęsk żywiołowych. Jednostki w sumie posiadają sześć pojazdów strażackich, łódź ratowniczą oraz sprzęt potrzebny do podjęcia działań ratowniczo – gaśniczych. W ostatnich latach najwięcej wyjazdów Jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych odnotowanych jest do tzw. innych miejscowych zagrożeń. Pożary stanowią mniejszość wszystkich wyjazdów, są to jednak z reguły duże pożary i to głównie budynków i lasów. Strażacy gminy Turośl poza działalnością ratowniczo – gaśniczą biorą również udział w organizowanych zawodach sportowo – pożarniczych na szczeblu gminnym, powiatowym oraz wojewódzkim a także w ćwiczeniach na obiektach. Strażacy uczestniczą również w uroczystościach kościelnych, współpracują przy organizacji imprezach plenerowych o charakterze patriotycznym oraz rozrywkowym organizowanych w Gminie Turośl.

Powiatowe Zawody Sportowo-Pożarnicze Ochotniczych Straży Pożarnych Powiatu Kolneńskiego w Turośli

GMINA TUROŚL – KULTURA I OŚWIATA Organizacja życia kulturalnego mieszkańców Gminy Turośl skupia się wokół działalności instytucji kultury prowadzących w miejscowości Turośl. Należą do nich Gminny Ośrodek Kultury w Turośli oraz Biblioteka Publiczna Gminy Turośl. Obecnie obie instytucje zlokalizowanie są w zabytkowym spichlerzu, który został przystosowany do prowadzenia działalności przez obie instytucje. Gminny Ośrodek Kultury w Turośli rozpoczął swoją działalność 19 grudnia 1987 roku przyjmując obowiązki po Klubie Rolnika. Do głównych zadań GOK-u należy edukacja kulturalna i wychowanie przez sztukę, tworzenie warunków dla rozwoju amatorskiego ruchu artystycznego oraz zainteresowania wiedzą i sztuką, gromadzenie, dokumentowanie, tworzenie, ochrona i udostępnianie dóbr kultury, tworzenie warunków dla rozwoju kultury, folkloru, a także rękodzieła ludowego i artystycznego, edukacja kulturalna dzieci, młodzieży i dorosłych. Edukacja w Gminnym Ośrodku Kultury jest prowadzona w wieloraki sposób. Ośrodek jest organizatorem warsztatów sztuki ludowej oraz konkursów wiedzy o regionie i tradycji. Corocznie wspólnie z Wójtem Gminy Turośl organizuje imprezę plenerową, która uznawana jest za jedną z największych imprez w regionie prezentującą m. in. folklor kurpiowski. Bardzo duży udział w promowaniu i edukowaniu z zakresu kurpiowskiej kultury ludowej odgrywają działające przy ośrodku Zespoły Śpiewacze z Turośli i Nowej Rudy. Ważnym miejscem w edukacji kulturalnej jest Centrum Edukacji Kulturalnej zlokalizowane w Wiatraku Koźlaku znajdującym się przy budynku Gminnego Ośrodka Kultury w Turośli. W zasobach Centrum znajduje się ponad 500 eksponatów. Są to dawne sprzęty gospodarstwa domowego, wyroby z ceramiki, szkła, meble, rzeźbione figury świętych, wyroby sztuki ludowej. Jednym z najciekawszych eksponatów są kamienne żarna sprzed 3 tysięcy lat. Biblioteka Publiczna Gminy Turośl powstała w 1949r. w ramach ogólnopolskiej akcji rozwijania sieci bibliotecznej w mniejszych miasteczkach i wiejskich gminach. Na przestrzeni lat biblioteka kilkakrotnie zmieniała lokum, by ostatecznie w 1987 roku umiejscowić się w odremontowanym zabytkowym spichlerzu. Obecnie w skład sieci bibliotecznej BPG Turośl wchodzą 2 filie biblioteczne: Filia Biblioteczna w Lemanie na całym etacie i Filia Biblioteczna w Łasze. Oprócz działalności podstawowej biblioteka zajmuje się upowszechnianiem książki i czytelnictwa w środowisku. Cyklicznie, od 1994 roku - w miesiącu maju, organizowany jest konkurs recytatorski „Kurpie Zielone w literaturze” dla uczniów szkół podstawowych. Konkurs ma na celu upowszechnianie wśród dzieci i młodzieży literatury poświęconej Ziemi Kurpiowskiej, ukazującej przebogate tradycje historyczne, ludzi i pejzaż, uwrażliwienie na piękno poezji oraz doskonalenie umiejętności recytatorskich i artystycznych. W konkursie rokrocznie bierze udział około 100 uczestników ze wszystkich szkół z terenu Gminy Turośl. W miesiącu maju odbywa się również pasowanie uczniów klas pierwszych na czytelnika. Imprezie nadaje się uroczystą, a zarazem artystyczną oprawę. Gmina Turośl na swoim terenie prowadzi pięć placówek oświatowych. Należą do nich Szkoła Podstawowa z Oddziałami Integracyjnymi im. ks. Jana Twardowskiego w Turośli, Szkoła Podstawowa w Łasze, Szkoła Podstawowa im. Stanisława Krupki w Lemanie, Szkoła Pod-

stawowa w Ksebkach oraz Szkoła podstawowa im. Marii Konopnickiej w Ptakach. Wszystkie placówki oprócz podstawowych zadań związanych z edukacją dzieci aktywnie działają organizując lub wspierając zadania mające na celu aktywizację społeczeństwa lokalnego. Szkoły podstawowe w Ptakach, Łasze, Lemanie oraz Ksebkach na swoim terenie posiadają kompleksy boisk do gry w piłkę nożną, natomiast szkoła podstawowa w Turośli posiada boisko sportowe ogólnodostępne składające się z 4-torowej bieżni okrężnej o długości 300 m i nawierzchni z poliuretanu, bieżni 4-torowej prostej o długości 120 m, skoczni do skoku w dal, skoczni do skoku wzwyż, rzutni do pchnięcia kulą. Przy wszystkich placówkach zlokalizowane są również Otwarte Strefy Aktywności, czyli ogólnodostępne plenerowe miejsca sportu, rekreacji i odpoczynku, w skład których wchodzą urządzenia siłowni zewnętrznej.

Centrum Edukacji Kulturalnej Gminnego Ośrodka Kultury w Turośli

Gminny Ośrodek Kultury w Turośli i Biblioteka Publiczna Gminy Turośl

Zespół Śpiewaczy z Turośli

Zespół Śpiewaczy z Nowej Rudy

Kapela Jana Kani z harmonistami

Alicja Serowik z zespołem – występ podczas Wigilii Kurpiowskiej

Gminny Dzień Pamięci w Szkole Podstawowej w Turośli

Kompleks boisk przy Szkole Podstawowej w Turośli

Gminny Dzień Sportu - Festyn Rodzinny „Z rodziną weselej”

Otwarcie Kompleksu Boisk Sportowych Ogólnodostępnych przy Szkołach Podstawowych w Ptakach, Łasze, Lemanie i Ksebkach

Otwarcie kompleksu boisk przy Szkole Podstawowej w Turośli

GMINA TUROŚL - SPOŁECZNA DZIAŁALNOŚĆ MIESZKAŃCÓW Idea Kół Gospodyń Wiejskich sięga ponad 150 lat. Najważniejszą cechą obecnie działających organizacji jest to, że potrafią funkcjonować ponad podziałami. To, co robią kobiety zrzeszone w KGW, jest doceniane zarówno przez społeczność, jak i lokalne władze. Idea istnienia KGW była zawsze bliska ludziom i zawsze potrzebna. Widać to szczególnie teraz, w okresie dożynek, kiedy prezentują się poszczególne wsie, lokalne grupy działania, w których prym wiodą koła gospodyń wiejskich. Ponad 150 lat istnienia KGW to również ważny element będący skarbnicą doświadczeń oraz płaszczyzną łączenia nowoczesności z tradycją. Rozwój działalności KGW w Gminie Turośl zapoczątkowało utworzenie pierwszego Koła Gospodyń Wiejskich w Lemanie. Następnie w Gminie Turośl swoją działalność rozpoczęły Koło Gospodyń Wiejskich „Cieloszczanki”, Koło Gospodyń Wiejskich w Kruszy oraz Koło Gospodyń Wiejskich w Nowej Rudzie.

KOŁO GOSPODYŃ WIEJSKICH W LEMANIE Koło Gospodyń Wiejskich w Lemanie powstało w lipcu 2013 roku. Jego działalność swoim zasięgiem obejmuje nie tylko lokalną społeczność, ale także wykracza poza nią. Koło w swoim dotychczasowym dorobku oprócz wykonywania tradycyjnych potraw regionalnych, rękodzieła ludowego prezentowanego podczas licznych wydarzeń zajmuje się również przygotowywaniem występów artystycznych oraz uczestniczy w konkursach kulinarnych. Do najważniejszych nagród zdobytych przez członkinie koła należy pierwsze miejsce za potrawę Kurpiowski Smalczyk w kategorii „ Przystawka” w ramach konkursu Smaki Podlasia w Białymstoku w 2014 roku. Kolejnym sukcesem było drugie miejsce w konkursie „Smaki Zamknięte w Szkle” w 2018 roku w Olsztynie za przygotowaną konfiturę. W 2019 r. KGW otrzymało Nagrodę Specjalną Marszałka Województwa Podlaskiego w konkursie „Tradycyjny Stół Wielkanocny „ w Korycinach. Działalność KGW w Lemanie to także integracja lokalnej społeczności. Od początku istnienia KGW jest organizatorem uroczystości z okazji Dnia Kobiet. To jedno z licznie organizowanych wydarzeń przez KGW, podczas których osoby biorące w nich udział mają okazje degustacji potraw kulinarnych oraz obejrzenia występów artystycznych w wykonaniu członków koła. Działalność KGW w Lemanie to również pasja do rękodzieła ludowego co uwidacznia się w kreatywnym i pełnym pomysłów wykonaniu kwiatów z bibuły, palm wielkanocnych, kart i stroików świątecznych.

Stoisko promocyjne podczas imprezy plenerowej

Stoisko KGW z Lemana podczas Wigilii Kurpiowskiej

KOŁO GOSPODYŃ WIEJSKICH W KRUSZY Koło Gospodyń Wiejskich w Kruszy rozpoczęło swoją działalność od marca 2019 roku. Koło Gospodyń Wiejskich ma na celu m. in. prowadzenie działań na rzecz rozwoju wsi Krusza, integrację społeczności mieszkańców wsi, a także kultywowanie i promowanie tradycji i kultury kurpiowskiej. Koło Gospodyń Wiejskich aktywnie działa i prężnie się rozwija. Gospodynie regularnie spotykają się, wspólnie spędzają czas, zajmują się rękodziełem, omawiają i planują działalność Koła. W ramach dotychczasowej działalności KGW zorganizowało dla mieszkańców kilka spotkań integracyjnych m. in. z okazji Świąt Wielkanocnych, Dnia Matki, Świąt Bożego Narodzenia czy Festyn Rodzinny. KGW w Kruszy brało udział w nagraniach dla Polskiego Radia Białystok oraz TVP Białystok, gdzie prezentowało swoją działalność oraz przygotowywało tradycyjne potrawy. Koło Gospodyń Wiejskich w Kruszy uczestniczyło również w wydarzeniach kulturalnych organizowanych na terenie naszej gminy oraz reprezentowało gminę i parafię Turośl na uroczystościach kościelnych. Do najważniejszych wydarzeń należy zaliczyć: Kurpiowskie Prezentacje Kulturalne w Ptakach, Dożynki na Kurpiach w Lelisie, Dożynki parafialne w Turośli, II Ogólnopolskie Święto Wdzięczni Polskiej Wsi w Kolnie, Dożynki Diecezjalne w Wąsewie, Dożynki Wojewódzkie w Tykocinie oraz Wigilię Kurpiowską w Turośli.

Stoisko KGW w Kruszy podczas Ogólnopolskiego Święta Wdzięczni Polskiej Wsi w Kolnie

Wieniec dożynkowy KGW w Kruszy

Festyn rodzinny przygotowany przez KGW w Kruszy

KOŁO GOSPODYŃ WIEJSKICH „CIELOSZCZANKI” Koło Gospodyń Wiejskich „Cieloszczanki” powstało w styczniu 2018 roku. Głównym celem działalności koła jest integracja lokalnej społeczności oraz upowszechnianie kultury i tradycji ludowej wśród młodego pokolenia. W ramach dotychczasowej działalności KGW aktywnie uczestniczyło w gminnych, powiatowych oraz wojewódzkich wydarzeniach kulturalnych, podczas których prezentowały się ze stoiskiem z tradycyjnym jadłem kurpiowskim oraz rękodziełem ludowym. Członkinie koła w 2019 roku uczestniczyły m. in. w II Ogólnopolskim Święcie „Wdzięczni Polskiej Wsi” w Kolnie, 25-leciu ARiMR w Łomży, Kurpiowskich Prezentacjach Kulturalnych oraz XIX edycji konkursu kulinarnego „Nasze Kulinarne Dziedzictwo”. KGW „Cieloszczanki” w ramach swojej działalności organizują spotkania integracyjne oraz wycieczki dla lokalnej społeczności. Należą do nich cyklicznie organizowane Pikniki Rodzinne, Mikołajki, bale dla dzieci i młodzieży, oraz związany z tradycją ludową na naszym terenie „Boży Obiad”. Od grudnia 2019 roku Koło Gospodyń Wiejskich „Cieloszczanki” swoje działania może rozwijać w nowo wybudowanej świetlicy wiejskiej, która powstała w ramach zadanie pod nazwą „Centrum Aktywności Lokalnej w Cieloszce” realizowanego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Podlaskiego na lata 2014-2020, Osi Priorytetowej VIII Infrastruktura dla usług użyteczności publicznej, Działania 8.6. Inwestycje na rzecz rozwoju lokalnego.

Koło Gospodyń Wiejskich Cieloszczanki

KOŁO GOSPODYŃ WIEJSKICH W NOWEJ RUDZIE Koło Gospodyń Wiejskich w Nowej Rudzie działa od grudnia 2018 roku. Inicjatorkami założenia koła były miejscowe kobiety, którym przyświecał cel zintegrowania sąsiadów, propagowania działań na rzecz środowiska oraz kultywowania starych tradycji kurpiowskich i zwyczajów naszych ojców. W dotychczasowej działalności swoje umiejętności kulinarne oraz wytwarzania rękodzieła ludowego KGW prezentowało podczas Kurpiowskich Prezentacjach Kulturalnych w Ptakach, konkursach: „Najpiękniejszy stół wielkanocny” w Korycinach oraz „Najpiękniejsze stoisko dożynkowe” w Tykocinie oraz uczestniczyło w spotkaniu opłatkowym mieszkańców gminy Turośl, podczas którego przygotowało stoisko z potrawami wigilijnymi. Do tradycyjnych potraw wykonywanych przez KGW w Nowej Rudzie należą: babka ziemniaczana, fafernuchy, żurek, pasztet z królika, smalec, pieczywo swojskie. Ponadto koło jest organizatorem spotkań integracyjnych, wycieczek i wyjazdów integracyjnych, warsztatów rękodzieła ludowego, Dnia Babci i Dziadka, Dnia Matki, Dnia Dziecka oraz Andrzejek. Przy współpracy z Radiem Białystok KGW miało możliwość prezentacji regionalnych potraw wykonanych według własnych przepisów na portalach informacyjnych radia. W ramach swojej działalności koło współorganizowało uroczystość poświęconą odsłonięciu pomnika upamiętniającego poległych mieszkańców wsi Nowa Ruda podczas II wojny światowej a także włączyło się w działania charytatywne pozyskując środki finansowe z wykonywanego rękodzieła.

Występ Koła Gospodyń Wiejskich w Nowej Rudzie

Stoisko KGW z Nowej Rudzie podczas Wigilii Kurpiowskiej

Dzień Dziecka zorganizowany przez KGW w Nowej Rudzie