Guðrún Kristín Magnúsdóttir
Saga Svaðilfara ......ótrúleg saga ..ég hugsa að þið trúið henni ekki
Ég skal muna, þegar ég fæðist sem maður, að málleysingjar hafa tilfinningar eins og menn.
Saga Svaðilfara
Söngur drengsins ómaði meðan hann lallaði á eftir beljunum með bandspotta í hendinni á gúmmískóm. Hann sat löngum við lækinn uppi í fjalli og söng, og fitlaði við ryðgaða nagla og fallegar steinvölur í vasanum. Síðan eru ár og dagar. Drengurinn söng af hjartans lyst. Hann söng hvar sem hann fór. Þetta var drengurinn Gumi á Svarrastöðum. Hann kunni margar vísur. Hann skáldaði líka margar vísur, hann skáldaði líka mörg lög, og stundum komst hann við af eigin skáldskap, en það fékk enginn að sjá.
-Þú hefur fallega rödd, sagði skógardísin. Silfurtær barnsrödd hans, tær eins og flúðirnar í læknum, var hluti fegurðarinnar, og hann hlustaði á maðkaflugurnar í sólskininu, vindinn í birkinu, -- og söng. Til dæmis söng hann um Tuma, sem fór á fætur við fyrsta hanagal, að sitja yfir ánum lengst inn'í Fagradal. Lét hugann líða svo langt um dal' og fjöll, því kóngur vild' hann verða í voða stórri höll. Og Snati hans var hirðfífl og hrútur ráðgjafinn, og Smalahóll var höllin, en hvar er drottningin? Það sem Gumi átti eftir að eiga, en vissi ekki þá, var frægðin, og ég, Svaðilfari, og drottningin, Vættur að nafni. Drottning, þótt ekki væri af kóngafólki, drottning, vegna þess að hún var goðumlík vera, fáguð, góð, yndisleg. Drottning vegna þess að hún elskaði Guma og Gumi elskaði hana.
Drottning vegna þess að hún elskaði mig og ég elskaði hana. Ég? Ég fæddist á afrétti. Móálótt meri kastaði í maí, og ég saug kaplamjólk, eins og önnur folöld, á hrjóstrugum heiðum frelsis, kyrrðar, bjartra sumarnátta, vetrarhörku, víðáttu, og lærði strax sem trippi miskunnarlausa goggunarröð stóðsins. Þessi móálótta meri, móðir mín, bar ekki nafn. Ég kallaði hana Þoku. Mér fannst það fallegt. Ég var undan blökkum stóðhelsti sem allir hlýddu: Frassa frá Svarrastöðum.
Ég lét minn hlut hvergi fyrir þeim sem minna máttu sín.
Kannski hefði ég orðið föðurbetrungur hefði ég ekki verið taminn á fjórða vetri. Í norðlenskum kafaldsbyl afréttanna hnappaði stóðið sig, og lifði af. Þá stóðum við saman sem einn maður. Þétt saman. Folöld og merar innst, sterkir gamlir jálkar yst. Hungrið svarf að, tíminn hætti að vera til. Sem hluti af vetrarríkinu hímdum við á höm, hjörtun slógu hægt og fæturnir dofnuðu. Norðurljós, stjörnur, máni hátt á himni skínandi, meðan börn kveiktu á jólakertum á bæjunum niðri í byggð og horfðu á hrannir og snjóskafla út um hrímaða glugga. Við reyndum að krafsa þegar veðrum slotaði, en djúpt var á gulnaða frostkalda sinu hrjóstrugra mela og afdala. Þegar loks sól hækkaði á lofti, Svartá beljaði fram mórauð í leysingum, tók ég sprett og fann að ég var svangur. Vor.
Hrossarétt er fyrir töffara sem drekka mikið, þurfa mikið að sýna sig, og vilja góða hesta. -- Hestamenn, kvæðamenn, kvennamenn, sögðu þeim með gorti, -- og ofstopamenn við vín. Það eru sannir Skagfirðingar. -tVennt er sem mig vantar mest og verð að fá mér bráðum, sungu þeir við raust, -graða konu og góðan hest og geta riðið báðum. Gumi var ekki neinn beljaki, en hann reyndi að sýnast eins og hinir. Þeir náðu mér sjö saman í réttinni. Ég braust um á hæl og hnakka, prjónaði, jós. Sparkaði af öllu afli þegar þeir hengu á mér allir. Einn lá í valnum eftir mig. Þeir báru hann frá og reyndu að lífga hann við. Ég braut kró í reiði minni. Ég var óstýrilátur foli. Gumi nefndi mig Svaðilfara. Ég hef ekki kafnað undir nafni.
Þótt Gumi hafi farið í mútur, var rödd hann enn falleg. Hann hlaut að verða kynþroska eins og aðrir. Þegar maður hættir að vera folald og verður graður, opnast veldi af sjálfstrausti og óvissu í senn. Öryggið að vera aðeins sonur móður sinnar, hverfur manni. Stoltið yfir að standa nú á eigin fótum getur byrgt manni sýn á þá ábyrgð sem maður axlar við að vera orðinn fullgilt karldýr. Manndómurinn. Gumi var hættur að syngja vísur eins og: „hann Tumi fer á fætur...“, en hann söng í stóðrétt (við sitt undurfagra lag): En hann söng í stóðrétt (við sitt undurfagra lag): Ég vaknaði fyrir viku síðan, er vetrarnóttin ríkti hljóð, og sá þá standa Blakk minn brúna í bleikri þorramánans glóð. Svo reisti hann allt í einu höfuð með opinn flipann og hneggjaði hátt og tók síðan stökk með strok í augum og stefndi heim -- í norðurátt.
Sú leið er erfið, gamli garpur, þú getur ei sigrað þau reginfjöll, þó stælt sé þín bringa og fætur fimir, þín frægðarsaga er nú öll. Á grýttum mel þar sem geisar stormur með grimmdarfrost og hríðarkóf, ég sé hvar þú liggur, klárinn karski, með klakaðar nasir og sprunginn hóf. Þú skildir mig einan eftir, Blakkur, því enginn vinur nú dvelst mér hjá, og enginn hlustar á elliraus mitt um æskustöðvarnar norðurfrá. En í mínu brjósti býr eirðarleysi, eykur og magnar sína glóð. Mitt úlfgráa höfuð hátt ég reisi og held í norður -- í þína slóð. (höf.ljóðs:Jónas Árnason) Ægifagurt og tilfinningarikt er lagið við þessar vísur. Ég legg til að þið hafið uppá því. Sumir urðu klökkir, sumir misstu tár niður kinn. Gerði það vínið, eða þráðu þeir enn að hafa fæðst hestar? Gumi söng einn þessar vísur. Aðrir hlustuðu. -Hann hefur fallega rödd, sögðu menn.
Ég hneggjaði þegar Þoka fylgdi stóðinu aftur til fjallanna. Ég þandi nasir, hlustaði sperrtum eyrum á svar hennar, augu mín myrk. Mamma. mamma. Ég stóð á hljóðunum lengi lengi. Klakaklárar víðáttunnar, sem ekkert eiga nema frelsið, þutu með þandar bringur, hringaða makka, framgripið meira en nokkru sinni, aftur upp á afrétt. Kviðsítt fax vambþaninna stóðmera, sem fæstar báru nokkurt nafn, sveiflaðist eins og hár sjálfrar Freyju. Glóðafeykir glotti í logarauðri nætursól úr norðri. Ég hengdi haus. Ungur stinnur foli sviptur frelsi. Þoku sá ég aldrei aftur. En, ég hafði Guma og Gumi hafði mig. Við runnum saman í eina veru. Hestur og maður. Vinir. Ég heyrði þrá hans ósagða, ég heyrði tilfinningar hans leyndar. Hann mínar. Ungur maður og ungur hestur.
Graður hestur. Óaðskiljanlegir. Gagnkvæm virðing. Ekki húsbóndi og þjónn. Jafningjar. Afinn á Svarrastöðum dó. Faðir Guma var löngu tekinn við búinu. Þetta breytti aðeins því að öll systkinin áttu nú jörðina. Faðir Guma bjó eftir sem áður. Kona af Króknum heyrði Guma syngja við jarðarför afa. Hún sagði: -Þú hefur fallega rödd. Hvers vegna lærirðu ekki að syngja? Ég skal hjálpa þér ef þú hefur ekki efni á námi. En mér skilst að drjúgur sé folatollurinn af honum Svaðilfara þínum. Skrýtið, að enginn af öllum þessum erfingjum afa þíns og ömmu skuli vilja búa. Pabbi þinn sá eini af systkinunum, þú sá eini af öllum þessu sæg af barnabörnum, sem tollir í sveitasælunni. Gumi fór suðrí lönd að læra að syngja. En hann kom heim aftur til mín, Svaðilfara frá Svarrastöðum, hins karska graðfola. Ég var stolt hans. Hann kom ekki einn. Vættur kom líka. Suðrí löndum í tvö ár gerðist margt og það gerðist hratt. Tækni, ögun, draumar sem rættust, vonbrigði, sigrar, og það varð að standa sig,
gefast ekki upp, æfa, aga, sigrast á mótlæti. Sviti, skalar, æfingar, konsertar, -- Gumi hafði fallega rödd. – Sumir kennarar vita hvernig á að syngja og þannig skal það gert. Skólun, þjálfun, tækni; vinna, vinna, vinna. Taka á honum stóra sínum, svitna, gera eins og kennarinn sagði, æfa, æfa, æfa.
Hér heima leið tíminn á sínum venjulega hraða. Lóan kom og lóan fór. Haustregn á bárujárnsþaki, þegar öllu heyi hefur verið náð inn, er loforð forsjónarinnar um líf.
Suðrí löndum rigndi á götusteina á veturna. Karlar og konur þustu um götur. Enginn virtist þekkja annan. Hver var með sínar hugsanir í sjálfum sér. Þar var Gumi einn. Einn af ótal mörgum sem stikuðu um steinlagðar stéttar, en ekki einn af þeim.
Í sendiráðinu var jólaboð fyrir Íslendingana. Þar hitti Gumi drottninguna sína: Vætti. -Drottninguna okkar. Hún talaði mörg tungumál. Hún hafði komið til Íslands í sumarfrí. Foreldrar hennar þekktu enn sína jafnaldra á Íslandi: Foreldrar hennar sögðu alltaf „heim til Íslands“. En Vættur var alltaf gestur „heima“ á Íslandi. Hennar vinir voru suðrí löndum. Hún hafði verið kynnt fyrir frændum og frænkum á Fróni. Heima á Íslandi kallaði hún sig Vætti Hjörsdóttur. Suðrí löndum var hún kölluð Vetti Thorisson.
Ég var á beit útí nýrækt, þegar hún, hin goðumlíka vera, fáguð og fögur, sté út úr bílnum með Guma. Gumi vinur minn, loksins, stóð þarna á hlaðinu. Kominn heim. Gyðjan honum við hlið. Og hann kyssti heimafólk. Hún var kynnt fyrir öllum. Ég sperrti eyrun, hætti að tyggja, hlustaði á þessa rödd sem ég þekkti, hneggjaði á vin minn með fullan munninn af grængresi. Og það freyddi. Ég brokkaði af stað. Fór á stökk og skvetti.
Skvetti af eintómri ánægju. Hann fagnaði mér með tárum: -Svaðilfari ! Svaðilfari ! Mikið ertu fallegur. Vættur, þetta er hesturinn minn, Svaðilfari. Hún hrökk við þegar ég frýsaði. En hló svo. Hún var vön að taka í hendur fólks af háum stigum, tignum ættum, í hendur kóngum og drottningum, í fínum veislum. Nú heilsaði hún hesti með stinna bringu, eld í augum; hesti, titrandi af fögnuði yfir að heimta vin sinn heim. Hvít hönd hennar snerti flipann. Rakur tíður andardrátturinn úr nösum mér eftir sprettinn sendi heitan straum í hverja taug hennar, og roði færðist í kinnar henni. Hún horfði sem bergnumin í augu mér. Ég hringaði makkann og drúpti höfði í lotningu. Gumi klappaði mér á makkann, klóraði mér undir ennistoppnum, strauk mér yfir bakið, á lendarnar, á bringuna og ég óhreinkaði fína jakkann hans, sem hann fékk suðrí löndum, þegar ég rak í hann grasfreydda snoppuna sem fagnaðarhót.
Vættur Hjörsdóttir strauk ofurljúft á nefið á mér með þremur grönnum fingrum. Faxið og ennistoppurinn fuku til og hár hennar um leið, því þurr hlý landáttin var að rífa sig upp.
Þau gengu inn í bæ og fólkið talaði mikið. Ég stóð þarna á hlaðinu, vinur minn kominn heim, og með honum dísin fagra, komin til að vera. Vera heima á Íslandi. Vera hjá honum og mér. Hamingja hríslaðist um stælta vöðva. Faxið feyktist til, augun tindruðu. Ég krafsaði. Ég krafsaði af eintómri ánægju. Ég hneggjaði af eintómri ánægju. Drottningin.
Lóan fór og lóan kom. Hún fór suðrí lönd, þar sem sportveiðimenn skjóta lóur. Hún kom aftur því vorið er ein hinna römmustu tauga sem draga föðurtúna til. Á haustin rigndi á hlöðuþök úr bárujárni.
Gumi og Vættur eignuðust óskabörn. Dreng og stúlku. Gumi hélt tónleika. Hann söng fyrir sunnan. Hann söng á Króknum. -Mikið hefur maðurinn fallega rödd. Æfingar, tónleikaferðir, sýningar fyrir sunnan. Oft fór Vættur með honum. Hann átti vini og hún kynntist þeim. Hann átti samstarfsmenn. Hún var kynnt fyrir þeim. Það þurfti líka að segja henni söguna af Loka sem fór í merarlíki, og þursinum sem átti Svaðilfara. Og það þurfti að segja henni af Sleipni, sem hvert skólabarn á Íslandi þekkir. Hún kom úr annarri menningu. Hún var útlendingur þar. Hún var útlendingur hér. Glóðafeykir glotti í fölri vetrarbirtu úr suðri. Hann verður aldrei foli sviptur frelsi fjallana. Hann verður aldrei ung kona sem er útlendingur alls staðar. Hann er örlöglaus og skilur ekki þrá manna og málleysingja eftir fótfestu.
Ef til vill skiljum við það ekki sjálf. Ef til vill kom Vættur til mín, og strauk makka minn og höfuð, þegar hún þurfti að gráta. Ef til vill hlakkaði ég til þegar Gumi fór suður, því þá kom hún til mín, og lagði höndina undir faxið. Þar er heitt. Ef til vill var hún svipt einhverju sem hún átti í bernsku sinni. Þótt mér væru langar vetrarnætur í blóð bornar, þar sem eina birtan var mjöllin köld, var henni veturinn ef til vill regn á upplýstum strætum, veislur og mannfagnaðir, koparrauðir laufskógar eða umferðarniður stórborga á hraðbrautum sem sveigjast milli ævafornra skrautlegra kirkna og konungshalla, sigurboga með veðruðum styttum og dýrindis upplýstra gosbrunna Ef til vill var ég henni sú orðlausa huggun sem móðirin ein getur veitt. Ef til vill var hún ein hér, svo undarlega alein, meðal framandi fólks. Ég fann huga hennar. Við runnum saman í eitt. Kona og hestur. Gagnkvæm virðing. Ást. Ef til vill var hún mér það sem nafnlaus móðir mín var mér. Manndómurinn er dýrkeyptur. Móðurmissirinn, frelsismissirinn. Horfin bernskan. Þráin. Römm er sú taug.
-Svaðilfari, hvíslaði hún. -Mjúki, heiti Svaðilfari. Svo lét hún höfuð sitt falla á faxið mitt.
Pabbi hans Guma dó. Gumi söng við jarðarför hans. Hann söng fallega. Systkinin vildu skipta. Enginn vildi búa. Það logaði allt í illdeilum og málaferlum. Það voru seldar sumarbústaðalóðir. Fólk með útvarp, strákar með fótbolta, flöskur, dollur, sígarettustubbar, útigrill. Lóan átti í vök að verjast. Söngur fuglanna var yfirgnæfður af hávaðamengun menningarinnar. Heyið komst í hlöðu. Regnið kom. Köld hafáttin með hraglanda. Það hefði þurft að mála bárujárnsþökin í sumar. Það komst ekki í verk.
Líka komu fallegir dagar gullins lyngs og svartra berja, þegar gránað hafði í svörðinn en tók upp við septembersólbráð. Gumi reið upp að læk. Ég var vanur að hlaupa með hann upp að þessum læk nærri því daglega. En síðan voru ár. Síðan voru ár og dagar. Hann hafði ekki oft tíma til að skreppa á bak núorðið. Haustvindurinn bærði sinu og þyrlaði þurri mold. Hemað eftir næturfrost. Jörðin hörð. Flugurnar voru sofnaðar svefninum langa, sumarbústaðafólkið farið í hitaveituna, lóan flokkaði sig, fjarlægðist sumarból, hvarf til heitari landa, þar sem hann lærði að syngja og þar sem hún deyr. Gumi stóð við lækinn, hélt í tauminn. Silfurtær barnsrödd hljómaði ekki lengur við lækjarnið. Síðan það var voru ár. Skógardísin sagði fyrir löngu: -Þú hefur fallega rödd.
Ég greip ekki niður. Eitthvað óhugnanlegt og þrúgandi lá í loftinu. Ég vissi hvað hann var að hugsa: -Ég verð að láta vana þig, Svaðilfari. Við verðum áfram vinir. Það er einmanalegt að vera graddi. Þú þarft ekki að vera lokaður inni í girðingu lengur. Þú þarft ekki að vera lokaður inni í fjósi. Hver ætlar svo að taka við búinu? Hver ætlar að gera allt sem gera þarf? Ég heyrði hugsanir hans. Hann hafði ekki lengur tíma til að eiga stóðhest. Ég yrði í hagabeit með hestunum úti á Engjamel, þar sem heyi er fleygt í þá þegar jarðbannið er. Geltur. Flipinn varð stífur. Eyrun sperrtust aftur á við. Nasirnar þöndust. Hugarvíl þaut um hverja taug mína. Ég yrði fjarri Vætti. Hún kæmi ekki á kvöldin til að leggja hvíta hönd undir faxið þar sem hlýjan er.
Hún og drengurinn og telpan kæmu ekki vappandi út í graddagirðingu með afgang af rúgbrauði. Drottningin mín.
Ég yrði úti á Engjamel. Þangað færi hún ekki að leita mín. Ég fann að Gumi hafði tekið ákvörðun. Svipur hans var fjarrænn er hann lagði tauminn yfir höfuð mitt. Hann klappaði mér á bringuna, tók eftir reiði minni, en horfði í norður þar sem ískalt dimmt hafið var svo óendanlega óhagganlegt. Eyjarnar risu myrkar úr dimmum sæ.
Hann sté í ístaðið og sveiflaði sér á bak. Reiði mín magnaðist. Manndómi var ógnað. Vinur særði vin. Og svo, það sem enginn skildi og enginn vissi: Drottningin mín yrði ein án mín. Alein. Einmana. Þá gerðist það sem fær samvisku mína til að loga: Ég tók sprett niður brekkur og klappir, ég fann hvern vöðva stífna, ég spyrnti í grjótið svo gneistaði.
Hugarangur vinar míns hafði ef til vill gott af þeysireið. En ég var ekki að gleðja hann. Ég hljóp ekki af heimfýsi. Ég hljóp í reiði. Hefndin blossaði og logaði. Vinur hafði sært vin. Brugðist trausti. Ég hljóp hraðar og hraðar, hraðar og hraðar, yfir lyng og börð, urð og klappir, niður snarbrattar brekkur. Augun loguðu svo ég sá aðeins sorta. Hraðar. Hraðar. Ganaði. Á stórgrýttri melbungu skvetti ég.
Fallið var hrikalegt. Lengi lá ég án þess að mér tækist að rísa á fætur. Ég var illa til reika. Ég leitað að vini mínum. Vininum sem ætlaði að svíkja mig.
Hann lá hreyfingarlaus. Ég ýtti við honum með snoppunni. Ég stóð yfir honum drykklanga stund. Hann andaði með opinn munninn, en augun voru hálfopin, sljó.
Kviður minn var stinnur, mæðin þandi mig og kvaldi, ég gat ekki kyrr verið. Gekk í hringi kringum vin minn, Guma, sem lá í grjótinu, augun hálfopin, sljó, munnurinn opinn, andadrátturinn óhugnanlega hryglandi.
Ég, stóðhesturinn Svaðilfari, haltraði heim á bæ, með snúinn hnakk og slitið beisli. Löðrandi í svitastorku um allan stælta skrokkinn.
Ég frýsaði á hlaðinu. Einhver kom út í glugga. Fólkið kom út. Menn fóru í úlpur og stígvél. Menn voru áhyggjufullir á svip. Þeir eltu mig fótgangandi upp brekkur og urðir. Þar lá hann enn og andaði með opinn munninn. Augun sljó. Ég drúpti höfði.
Hann var fluttur á börum. Hann var fluttur á sjúkrahús. Vættur horfði á manninn sinn sem lá rænulaus. Engin von? En samt gat hann ekki dáið. Blessuð litlu börnin hennar.
Ég beið hennar. Hún kom aftur heim. Ég beið konunnar sem hafði hvergi rætur og átti ekkert sitt heima. Ég var hestur sem elskaði konu. Nú höfðum við hvort annað á dimmum kvöldum. Sameinuð sorg okkar. Enginn vissi. Enginn skildi.
Vinur minn, Gumi, lá rænulaus á sjúkrahúsi. Gat hvorki lifað né dáið. Engin von? Ég var henni tákn um kraft, um von, um tryggð, um víðáttu, tækifæri, traust, frelsi. Hvernig gat nokkur skilið?
Í vor myndi hún rölta út í graddagirðingu með rúgbrauð. Sár mín voru að gróa. En logandi samviska mín brennir, brennir.
Hún kom til mín. Lagði aðra höndina undir faxið, hina yfir hálsinn minn. Höfuð hennar féll til hliðar og ég fann hve höfugt það var. Drottningin mín.
-- oo 00 O 00 oo --