Preview Acht Eeuwen Eindhoven

Acht Eeuwen Eindhoven

de ziekte en de wijze waarop deze zich verspreidt.

gegaan bij stadsbranden in latere jaren. Wat vast-

Het is vooral een gesel Gods en dus worden de

staat, is dat de stad in 1340 al is omwald. Willem

heiligenbeelden van hun sokkel gebeden. Men

van Milberg (?-1413), heer van Eindhoven, ver-

vermoedt dat de ziekte zich door de lucht ver-

sterkt de vesting gedurende de Brabants-Gelrese

plaatst en dat kan inderdaad een oorzaak zijn,

Oorlogen in 1388, omdat Willem van Gelre met een

ofschoon niet de belangrijkste. In sommige plaat-

leger ruiters en voetknechten de Meierij bedreigt.

sen worden de beerputten geopend om de kwalijke

De versterkte plaats Eindhoven is van bovenlokaal

geuren van de pest met nog kwalijker luchten te

belang vanwege de ligging aan een kruispunt van

bestrijden. Dokters die pestpatiënten behande-

interlokale wegen. De stad verkoopt een deel van

len, dragen een lang zwart gewaad en dito hoed

de hei onder Stratum om de kosten van de verde-

en een masker in de vorm van een vogelkop met

digingswerken te kunnen betalen. Een prima inves-

een lange snavel. Die is gevuld met welriekende

tering, want in 1398 kan Eindhoven een aanval van

kruiden die de kwalijke dampen moeten tegen-

Karel van Gelre afslaan. Eindhoven wordt in deze

houden. Het wil allemaal niet helpen, want de

periode omkranst door dubbele wallen en een dub-

belangrijkste verspreiders zijn vlooien. Uiteindelijk

bele stadsgracht. Midden vijftiende eeuw is daar

heeft het allemaal met hygiëne te maken. Het

nog een enkele wal met enkele gracht van over.

gebrek aan hygiëne is oorzaak van meer epidemische ziekten. Hongersnoden en de pest leiden

De versterking bevat drie stenen poorten: de

tot een groot aantal armen en ontheemden (ZIE

Woenselse (aan de noordzijde van de Demer), de

PAGINA 22: MEDISCHE ZORG IS UITERMATE PRIMITIEF).

Stratumse (over de Dommel) en de Vijkstraatsteeg (aan de Kleine Berg). De aldaar gelegen bruggen

Schaarse feiten

zijn houten constructies. De brug over de Dommel

Over de eerste eeuwen na de verheffing door

vergt zoveel aan onderhoud dat tol wordt geheven,

hertog Hendrik zijn slechts wat schaarse feiten

waarvan de inwoners van de stad zijn vrijgesteld.

bekend. Veel documenten, die een beeld hadden

De slechts veertien kilometer lange beek de Gender

kunnen schetsen over deze periode, zijn verloren

stroomt ter hoogte van de Emmasingel deels in de

De Woenselse Poort omstreeks 1450, tekening van Paul Beckx.

20

Periode I 1203-1813

Marcus van Eindhoven Tussen maart 2005 en augustus 2006 vindt grootschalig archeologisch onderzoek plaats op het plein voor de St.-Catharinakerk. In die periode worden het koor van de middeleeuwse kerk en een deel van het omringende kerkhof opgegraven. Daarbij worden honderden skeletten blootgelegd. Het grote onderzoek gebeurt nadat bij een kleinschalig onderzoek in 2002 interessante ontdekkingen worden gedaan. Zo worden skeletresten van een tienjarig kind aangetroffen. Aan de hand van DNA-onderzoek kan worden vastgesteld dat het om een jongetje gaat. Op zijn doodskleed wordt een Venetiaans muntje met een afbeelding van San Marco aangetroffen. Op grond daarvan krijgt hij de naam Marcus van Eindhoven. Marcus leefde omstreeks het jaar 1300. De vondst van zijn overblijfselen is zo bijzonder dat wordt besloten zijn gezicht door een fysisch antropoloog te laten reconstrueren. Met een dusdanig verrassend resultaat dat Marcus van Eindhoven het icoon van het middeleeuwse Eindhoven is geworden.

Skeletten worden blootgelegd gedurende een onderzoek in 2005/06.

Stadsarcheoloog Nico Arts met Marcus van Eindhoven.

21

Periode II 1813-1919

Van rustig marktplaatsje naar levendig industriestadje Na de verloren Slag bij Leipzig in 1813 keren de in de Nederlanden gelegerde troepen van keizer Napoleon zo snel ze kunnen terug naar Frankrijk. De prins van Oranje, zoon van stadhouder Willem V, maakt vanuit zijn ballingsoord Engeland eind november de overtocht naar Scheveningen. Voor het eerst in achttien jaar zet hij voet op Nederlandse bodem. Willem is symbool en drager van de nieuwe onafhankelijkheid. Op 1 december 1813 treedt hij aan als soeverein vorst van de samengevoegde noordelijke en zuidelijke Nederlanden. Een week na zijn aankomst neemt hij de regering van het Algemeen Bestuur over. Willem I roept zichzelf op 16 maart 1815 uit tot koning der Verenigde Nederlanden, hetgeen wordt bevestigd door het Congres van Wenen later dat jaar. De Nederlanden zijn niet langer een verzameling losse gewesten, maar zijn tot een eenheid gesmeed met Brabant als een gelijkberechtigde provincie.

Marktdag in 1895.

Wie denkt dat de nieuwe staatsvorm tot nieuwe inzichten en maatschappelijke hervormingen zal leiden, komt bedrogen uit. Weinigen in en rond Eindhoven hebben overigens hoge verwachtingen.

Het koninkrijk is de vierde staatsvorm in een paar decennia en in die periode is weinig of niets ten goede gekeerd. Zeker, er is kiesrecht ingevoerd als prille start van democratie, maar dat recht is uiterst beperkt en voorbehouden aan mannelijke welvermogenden.* De inrichting van het stadsbestuur is veranderd sinds 1795. In 1811 is de burgerlijke stand ingevoerd en moeten mensen - als ze die nog niet hebben - kiezen voor een

maar de gemiddelde burger merkt er in zijn

achternaam. Gelijktijdig is er een begin gemaakt

dagelijkse beslommeringen maar weinig van.

met de bevolkingsadministratie. De oude schepenbanken zijn vervangen door een landelijk stelsel

Uitgeputte regio

van rechtbanken in verschillende gradaties. Het

Bij het aantreden van Willem I als vorst is Brabant

kleine Eindhoven heeft als arrondissementshoofd-

een arme, uitgeputte regio. De dorpen rond

plaats een vredesgerecht toegewezen gekregen.

Eindhoven leven praktisch geheel van de land-

Allemaal tekenen van bestuurlijke vooruitgang,

bouw, vaak in combinatie met huisnijverheid bij

Het Stratumseind in 1889 op een foto van Johannes Adrianus Baart.

* Kiesgerechtigd zijn uitsluitend mannen die een bepaald minimumbedrag aan belasting betalen. Ondanks een aanpassing van het censuskiesrecht in 1848 mogen drie jaar later in Eindhoven niet meer dan 148 mannen naar de stembus.

71

Acht Eeuwen Eindhoven

zich jaarlijks laat informeren over de toestand

ontstaat in Eindhoven in januari 1850 tijdens een

van de armen. Met die informatie wordt vervol-

cholera-epidemie en zal meer dan een eeuw de

gens niets gedaan (ZIE PAGINA 119: ARMENZORG

eerste viool in de armenzorg spelen. De behoefte

ZIET MEN NIET ALS EEN TAAK VAN DE OVERHEID).

aan ondersteuning is immens. Op een totale bevolking van 3164 zielen worden in Eindhoven in

Landelijke politiek

1854 liefst 742 personen bedeeld, bijna een kwart

De landelijke politiek in de negentiende eeuw is

van de totale bevolking (ZIE PAGINA 102: KWART

conservatief/liberaal getint. Die sluit goed aan

VAN DE BEVOLKING BEHOEFT ONDERSTEUNING).

bij het aloude standpunt dat de confessionelen huldigen ten aanzien van de armenzorg. Dat is

Mijlpaal

in de eerste plaats een morele zaak en daarom

Een mijlpaal in de bereikbaarheid van Eindhoven

voorbehouden aan de kerken of particulier ini-

is de voltooiing van de steenweg van ’s-Hertogen­

tiatief op geestelijke grondslag. Zo is het in de

bosch naar Luik. Vrachtvervoer is er een stuk

eerste Armenwet van 1854 ook geregeld. De

makkelijker op geworden.* Diligences rijden met

overheid komt pas als laatste instantie in beeld. In

ratelende wielen over de Belgische greskeien van

Eindhoven zijn het de rooms-katholieke, protes-

Demer, Rechtestraat en Stratumseind. Ze brengen

tantse en joodse armbesturen, maar vooral de op

vreemdelingen naar de stad die handel genereren,

parochiebasis gestructureerde conferenties van de

maar die ook het laatste nieuws uit andere stre-

St.-Vincentiusvereniging (voor mannen) en St.-

ken overbrengen. De Eindhovenaar wordt wat dat

Elisabethvereniging (voor vrouwen) die zich met

laatste betreft minder afhankelijk van reizigers,

armenzorg bezighouden. De Vincentiusvereniging

als vanaf 25 februari 1857 bij drukkerij M.F. van Piere de Meierijsche Courant gaat verschijnen. Een bescheiden krantje, bestaande uit slechts enkele pagina’s op royaal A4-formaat, met vooral sensationele berichten van heinde en ver en stichtelijke verhalen, dat enkele keren per week verschijnt.

Een verandering met vergaande gevolgen is de afscheiding van België in 1830. Het kleine Eindhoven met nog geen drieduizend inwoners ligt niet langer in het hart van Brabant in het centrum van de Nederlanden, maar in het zuidoosten van de provincie Noord-Brabant niet ver van de grens van het nieuwe buurland. De scheiding heeft negatieve economische gevolgen aan beide zijden van de grenslijn.

Aantrekkingskracht Inmiddels is ook het Eindhovensch Kanaal aangelegd en in de jaren zestig volgt de aansluiting op het spoorwegnet (ZIE PAGINA 154: EINDHOVEN BETER BEREIKBAAR MET EIGEN KANAAL) . Dat

oefent aantrekkingskracht uit op fabrikanten

* Er is overigens al vanaf 1797 sprake van een geregeld transport tussen Den Bosch en Eindhoven. De zogenaamde ‘tour- of wisselkar’ vertrekt drie dagen per week vanaf het huis van Abr. Schutjes aan de Rechtestraat en vervoert zowel passagiers als vracht. Verder is Eindhoven halteplaats op de al langer bestaande postkoetsdienst tussen Den Bosch en Maastricht.

74

Periode II 1813-1919

Karren en handelswaar voor de deur van café Diligentia aan het Stationsplein omstreeks 1895.

Vrachtvervoer over de Kerkstraat omstreeks 1908.

tratumseind gezien in S de richting van Stratum.

De Rechtestraat omstreeks 1900.

De Grote Berg met links een paardenstalling annex stalhouderij omstreeks de eeuwwisseling.

De Demer in noordelijke richting in 1909.

75

Acht Eeuwen Eindhoven

malaise dan de textielsector. In de laatste jaren van

1830). Het arbeidsloon in de fabrieken ligt er mid-

de negentiende eeuw is er sprake van enig herstel.

den negentiende eeuw veertig procent onder het landelijk gemiddelde. Een werkman in het zuiden

Lange dagen

van het land verdient ongeveer twee kwartjes per

De industrialisatie brengt aanvankelijk armoede

dag, waar dat elders een paar dubbeltjes meer

van de meest vernederende soort. Arbeiders

is. In Holland worden lonen tot een gulden per

maken zonder uitzondering zeer lange dagen.

dag betaald. De Eindhovense arbeider stelt zich

Uitgezonderd de zon- en feestdagen wordt in de

blijkbaar tevreden met bescheiden inkomen. Ook

fabrieken op alle dagen van de week gewerkt. In

dat is een interessant gegeven voor ondernemers

de zomer begint men al om half zes in de mor-

die op zoek zijn naar een plek van vestiging.

gen en stopt men pas om acht uur ’s avonds. In de loop van de dag heeft de arbeider drie keer

Levensonderhoud

pauze met een totaal van tweeënhalf uur. Blijven

Het dagloon verandert niet of nauwelijks tussen

nog twaalf uren van hard werken over. Want de

1820 en 1850, maar de kosten van levensonder-

dagen zijn niet alleen lang, de heren werkgevers

houd stijgen wel. De toch al verarmde bevolking

verlangen ook productie. In de winterperiode is de

levert dus jaar na jaar in. Linnenfabrikant Joseph

werkdag wat korter, maar nog minstens tien uur.

Elias betaalt zijn wevers in 1853 40 tot 75 cent per dag. In 1856 is het maximum nog maar 60 cent. In

De verdiensten van de Eindhovense arbeider zijn

1857 variëren de lonen van dagloners en fabrieks-

laag, zeker in absolute zin, maar ook relatief (ZIE

arbeiders in Eindhoven van 30 tot 70 cent per dag

PAGINA 94: LONEN IN DE EINDHOVENSE INDUSTRIE IN

met uitschieters van een kwartje als minimum

De sigarenfabriek van Mignot & De Block aan de Kanaalstraat in 1905.

De directie, vertegenwoordigers en kantoorpersoneel van Mignot & De Block bij de viering van het vijftigjarig bestaan van de onderneming in 1918. Zittend Remi, Adriaan en Adolphe Mignot.

100

Anthonie De Block (links)en Adolphe Mignot, oprichters van Mignot & De Block.

Periode II 1813-1919

Foto’s van de sigarenfabriek Van Mignot & De Block aan de Kanaalstraat. Ze werden tussen 1895 en 1905 gemaakt. Vanaf linksboven met de klok mee: een productieafdeling met uitsluitend vrouwelijke sigarenmakers, de kistenmakerij, (mogelijk) voorbereidende werkzaamheden, een afdeling met sigarenmakers en de inpakafdeling.

101

Acht Eeuwen Eindhoven

Philips viert zilveren jubileum met volksspelen Op vrijdag 2 en zaterdag 3 juni 1916 viert de inmiddels tot een naamloze vennootschap omgevormde Philipsonderneming haar 25-jarig bestaan. Het hele personeel, ruim 3700 personen, treedt ’s morgens op de binnenplaats aan en klimt voor het maken van een groepsfoto zelfs op de daken. ’s Middags is er kermis met carrousels, schiettenten, danstenten, poffertjeskramen en variété in de openlucht. Voor de liefhebbers zijn er voor die tijd typische ‘volks’spelen gehouden als biggen vangen, tonsteken en koekhappen.

Het volledige personeelsbestand van Philips verzameld ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van de onderneming in 1916.

Dat soort activiteiten wordt op zaterdagmorgen

de meisjes zijn er vooral nuttige geschenken

voortgezet. Op dezelfde dag trekt een gekostu-

als tassen en naaidozen. In totaal worden

meerde optocht door de stad met onder

er liefst 335 prijzen uitgereikt. Eigenlijk valt

meer negen praalwagens en 650 deelnemers.

iedereen in de prijzen, want de firma deelt

Voor, door eigen personeel uitgevoerde, ont-

200.000 bonnen voor gratis consumpties uit.

werpen worden fraaie prijzen uitgeloofd. Voor

De feestelijkheden worden in de loop van de

de mannen en jongens zijn er onder meer

zaterdagavond afgesloten met een schitterend

horloges, kistjes sigaren en voetballen. Voor

vuurwerk.

140

Periode II 1813-1919

Tegeltableau

Een textielwinkel speelt handig in op het jubileumfeest van Philips in 1916.

Ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van de Philipsfabrieken biedt de burgerij van Eindhoven en omgeving een tegeltableau aan aan de heren Philips. Het 1,65 x 1,05 metende kunstwerk is ontworpen door Leon Senf (18601940) en bestaat uit 77 tegels van vijftien bij vijftien centimeter. De tegels worden gemaakt bij De Porceleyne Fles in Delft. Centraal staat het complex aan de Emmasingel. Verder zijn onder meer het eerste fabriekje en de glasfabriek op het tegeltableau afgebeeld.

Ter gelegenheid van het jubileum stichten Gerard Philips en zijn vrouw het Philips-Van der Willigenfonds met als doel geldelijke steun te verlenen aan de studie van kinderen van werknemers die zelf de kosten niet kunnen dragen. Aan de oprichting van dat fonds gaat de instelling van een Philips Ondersteuningsfonds vooraf dat steun verleent in gevallen waarin leden van het personeel buiten hun schuld in financiële moeilijkheden raken.

Bij gelegenheid van het 25-jarig bestaan van Philips werd onder meer een optocht met praalwagens georganiseerd. Hier draait zo’n wagen vanaf de Parallelweg de Emmasingel in.

Op de achtergrond het spoor­ wegemplacement.

Omslag van het programmaboekje van de Philips jubileumfeesten in 1916.

141

Acht Eeuwen Eindhoven

waterlast en het water dringt de huizen bin-

den hervat. Het centrum van Eindhoven heeft

nen. Uit vrees voor verzakking of instorting gaat

regelmatig last van een overstroomde Dommel.

men over tot stutten van de meest bedreigde

De oorzaak ligt in een te smalle bedding van de

woningen. Het slachthuis is onbereikbaar en

rivier bij Boxtel. Het probleem wordt opgelost

wordt noodgedwongen gesloten. Slagers wor-

door de aanleg van een afwateringskanaal.

den naar het slachthuis in Geldrop verwezen, maar mogen ook aan huis slachten. Na een paar

Brand

dagen is het ergste achter de rug. Het duurt ech-

De stad is in de jaren dertig twee keer in de ban

ter nog een maand, voordat het treinverkeer op

van branden. In korte tijd breekt er in 1931 op

het baanvak Eindhoven-Valkenswaard kan wor-

vijftien plaatsen in Strijp brand uit. Verscheidene

In de jaren twintig en dertig was er vaak overlast door een buiten hun oevers getreden Dommel en Gender. Vooral in 1926 was het raak. Er moesten bijzondere voorzieningen worden getroffen om voetgangers te behoeden voor natte voeten.

Foto linksboven: het Stratumseind wordt overstroomd door de Dommel.

Foto’s rechtsboven en onder: de Gender veroorzaakt overlast in Strijp en in de St.-Catharinastraat.

256

Periode III 1920-1940

groot feest. Het huis is versierd met guirlandes en schilden en in de avonduren is het elektrisch verlicht. De harmonie brengt een aubade. De eeuweling geniet er zeer van, want ondanks haar hoge leeftijd is mevrouw Van Gestel nog buitengewoon vlug ter been en beschikt ze over een uitstekend geheugen.

Als in juli 1925 de weduwe Maria Christina van Hooff-Loots aan de Tongelresestraat 21 de mijlpaal bereikt, is dat landelijk nieuws, evenals haar overlijden een half jaar later. Veel aandacht trekt in 1936 de eerste mannelijke honderdjarige: Strijpenaar Pietje van den Broek.

Eeuweling Pietje van den Broek Op 22 november 1936 bereikt Strijpenaar Pietje van den Broek de respectabele leeftijd van 100 jaar. Hij is niet de eerste Eindhovenaar die de eeuw volmaakt, maar het is een mijlpaal die nog zo zelden wordt bereikt dat er zeer ruimschoots aandacht aan wordt besteed. Er wordt zelfs een programmaboekje uitgegeven, waarin onder meer wordt vermeld dat Pietje op 96-jarige leeftijd zijn luchtdoop onderging. Zijn oud-werkgever Jo Elias (de feesteling heeft 56 jaar bij de textielfabrikant gewerkt) is voorzitter van een erecomité dat uit liefst 22 personen (onder wie Anton Philips) bestaat. Er wordt een vierstemmige H. Mis gezongen en een tulpenboom door de jubilaris geplaatst. Na de receptie trekt een lange optocht door Strijpse straten met harmonieën, gilden, diverse verenigingen en de jarige zelf met andere leden van het Strijps Catharinagilde.

Op 22 november 1936 wordt (waarschijnlijk op het Theresiaplein) een tulpenboom geplant ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van Pietje van den Broek (voorgrond tweede van links).

Feestgids ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van Pietje van den Broek.

boerderijen branden tot de grond toe af. Men haalt

kapel van Sancta Ursula, die als raadszaal func-

opgelucht adem als twee verdachten worden

tioneert, de lucifersfabriek en V&D (ZIE PAGINA

opgepakt, die spoedig bekennen. Vijf jaar later is

258: BRANDSTICHTER OP HETERDAAD BETRAPT) .

het raak in het centrum van Eindhoven. In korte tijd branden het Chicago Theater, de uloschool aan

Moord

de Keizersgracht en de Volksbond af. In de nacht

Van tijd tot tijd wordt de stad wordt opgeschrikt

van 22 op 23 mei 1936 staat de Abonné sigaren-

door een gruwelijke moord. Zoals op 12 febru-

fabriek in lichterlaaie. Verscheidene objecten in

ari 1932 als er sprake is van een dubbele moord

de stad worden onder zware bewaking gesteld.

met zelfmoord, een drama dat volgens het

Het gaat om panden als de goeddeels houten

Eindhovensch Dagblad door geen enkel geval der

257

Acht Eeuwen Eindhoven

Melkman Harry Holman met vrouw en zoon in de Ruurlostraat in 1936.

Slagerij Bannenberg aan de Kleine Berg in 1930.

Melkslijter P. Bouman in de Hendrik de Keyzerlaan in 1937.

Broodbezorgers van de coöperatie Helpt Elkander.

Een ijscokar op het Hemelrijken.

Kaashandel Van Deventer aan het Theresiaplein in 1935.

284

Periode III 1920-1940

dient het portiek van buurman N.V. Meubilering v/h L. Stultiëns & Zn als verzamelplaats. Na jaren van overlast doet de firma haar beklag (ZIE PAGINA 291: WERKLOZEN IN EINDHOVEN IN DE CRISISJAREN).

Ontspanning Met twee keer stempelen is de dag niet gevuld.

De gemeente onderkent het probleem en trekt tienduizend gulden uit voor ontspanning. Wel erg veel, vinden sommigen die constateren dat er werklozen zijn die drie middagen per week zitten te kienen. Maar daarmee zijn ze wel van de straat, zeggen anderen. Werklozen kunnen verder terecht in zaaltjes, waar consumpties tegen gereduceerde prijzen worden verstrekt. Bioscopen verdelen vrijkaartjes onder arbeidslozen voor wie ook gratis toneelvoorstellingen worden georganiseerd. Voor de rest is er weinig te vieren. Wegens de benarde tijdsomstandigheden wordt de herdenking van het 700-jarig bestaan van Eindhoven in 1932 uitgesteld tot betere tijden en de kermis in hetzelfde jaar geschrapt. Velen kunnen zich de extra uitgave voor vermakelijkheden niet veroorloven en zij mogen - vinden de gemeentebestuurders - ook niet in de verleiding worden gebracht. De gemeente derft een fors bedrag aan vermakelijkheidsbelasting.

Het pand van V&D op de hoek van de Vrijstraat en de Rechtestraat in 1935.

Begin 1932 zegt burgemeester Verdijk dat de eco-

voerbaar verklaard. Zij heeft de levensomstandig-

nomische inzinking de samenleving heeft aan-

heden van duizenden in onze stad verslechterd

gegrepen en helaas ook over Eindhoven veel zorg

en drijft die verslechtering - evenredig aan haar

en kommer heeft gebracht. “De crisis heeft vele

duur - voort in steeds breder kring.” Ondanks alles

mooie en doelmatig opgezette plannen onuit-

blijft de burgemeester optimistisch en spreekt hij

naar schatting 30.000 gulden aan staangeld en

de hoop uit dat 1932 het eind van de crisis zou Interieur van warenhuis V&D in 1930.

doen zien. Daar ziet het voorlopig niet naar uit. In mei moeten gezien de situatie de salarissen van gemeenteambtenaren met drie procent worden verlaagd. Het college van B&W is solidair en kort zijn wedde met eenzelfde percentage. De raadsleden nemen genoegen met twee gulden minder presentiegeld, een kwart van hun vergoeding.

De overheid grijpt in 1932 in in de CAO voor de bouwsector en verlaagt de lonen van bouwvakkers met tientallen procenten. Het totale bestand aan fabriekspersoneel bij Picus - zo’n 450 man wordt tijdelijk ontslagen. Het houtverwerkende bedrijf heeft problemen met de invoertarieven van

285

Acht Eeuwen Eindhoven

Eindhovenaar sneuvelt op de Grebbeberg Hoe gebrekkig de nieuwsvoorziening is, moge blijken uit het feit dat pas een kleine twee weken na de inval van de Duitsers bekend wordt dat een Eindhovenaar op de Grebbeberg is gesneuveld. Het betreft de 26-jarige mr. Marcel Mignot, kornet bij de Bereden Artillerie, telg uit het geslacht van sigarenfabrikanten.

invloed van de bezetter is vanaf het begin pregnant. Men spreekt van “Duitse tijd” (een van de eerste maatregelen van de Duitsers is het verEen trein met Nederlandse vrijwilligers van de Waffen-SS vertrekt in de zomer van 1941 vanaf station Eindhoven richting oostfront.

zetten van de wijzers van torenklokken naar de Middel-Europese tijd), de wisselkoers van de D-mark is van het hoogste belang en Duitse

lieleden elders in het land (ZIE HIERONDER:

termen raken in zwang. De Eindhovenaren zullen

EINDHOVENAAR SNEUVELT OP DE GREBBEBERG).

moeten wennen aan de nieuwe omstandigheden.

Geldcirculatie

In de eerste weken van de bezetting betalen Duitse

Vanwege de grote ongewisheid dreigt in de eer-

militairen hun aankopen en consumpties met

ste oorlogsdagen de geldcirculatie te stokken. In

Duits geld. De winkeliers en andere neringdoen-

Eindhoven neemt de Kamer van Koophandel het

den zijn genoodzaakt dit aan te nemen, maar

initiatief voor overleg met verschillende groepe-

kunnen er zelf niks mee. Eind mei 1940 worden

ringen uit het bedrijfsleven, waardoor deze toch

de mensen in de gelegenheid gesteld zich van

wordt verzekerd. Een kleine week lang blijven de

dit niet gangbare geld te ontdoen. Er wordt voor

Eindhovenaren verstoken van nieuws via hun

ruim RM 27.000,- ingeleverd. Een week of zes later

krant. Pas op 17 mei komt het Eindhovensch

kan de tegenwaarde in Nederlands geld worden

Dagblad “dankzij de welwillende medewerking

opgehaald. Nadien hoeven de winkeliers Duits

van de Ortskommandantur” met een editie van

geld niet meer te accepteren. Naast Nederlands

twee pagina’s. De meeste kolommen worden

geld zijn uitsluitend Reichskreditkassenscheine

ingenomen door bekendmakingen van de bezet-

als wettig betaalmiddel aangewezen. Handel en

ter. Veel zaken worden verboden of beperkt.

industrie ondervinden snel de gevolgen van de

Reizen wordt aan banden gelegd, samenscholin-

oorlogstoestand. Al in augustus 1940 wordt in drie

gen verboden, staken wordt bestraft en luisteren

horecagelegenheden aan de Markt een driedaagse

naar niet-Duitse zenders is niet toegestaan. De

noodbeurs gehouden die de contacten tussen handeldrijvenden moet bevorderen. Blijkbaar

Bijzondere collectie De foto’s op de pagina hiernaast zijn afkomstig uit de nalatenschap van Jacques Hermans (1906-1966), die onder de naam Het Kruispunt een drogisterij annex fotozaak dreef aan de Strijpsestraat 184. Hij ontwikkelde negatieven voor Duitse soldaten en maakte af en toe ook afdrukken voor zichtzelf. De zaak van Hermans was het centrum van de Partizanen Actie Nederland (PAN) in Strijp en een haard van verzet. De drogist/fotohandelaar was onder meer betrokken bij het vervalsen van papieren en hulp aan onderduikers. Na de bevrijding was hij commandant van de lijfwacht van prins Bernhard in Brussel.

voorziet de beurs in een behoefte, want binnen een jaar worden er nog eens vier gehouden.

Dreigend tekort Post-, telefoon- en telegraafverkeer worden vrij spoedig hersteld. Een dreigend tekort aan kolen wordt afgewend door transporten met vrachtwagens te regelen. De aan- en afvoer van grondstoffen en gereed product worden verzekerd door vrachtdiensten over weg, water en spoor in te

380

Periode IV 1940-1944

D uitse soldaten in ontspannen sfeer rond een stuk afweergeschut op een gebouw waarschijnlijk op complex Strijp-S.

Een troep soldaten bij de Ventoseflat en hotel Victoria aan de Mathildelaan.

Duitse soldaten in Eindhoven. Van boven naar beneden: - Een detachement soldaten passeert slagerij Jos van Stratum op de Willemstraat.

- Gedurende de oorlogsjaren stonden er altijd Duitse soldaten naast de Philipsbewakers aan de fabriekspoorten.

- Een stuk tentdoek biedt wat beschutting aan soldaten op het dak van een Philipsgebouw op Strijp-S. - Duitse soldaten staan aangetreden bij het patronaats­ gebouw De Ark in Strijp.

Soldaten op het dak van het Klokgebouw.

381

Acht Eeuwen Eindhoven

Evoluon: nieuw symbool van Eindhoven In de zomer van 1963 begint Philips met de bouw van een futuristische constructie in de vorm van een vliegende schotel op een bijna zes hectare groot terrein aan de Noord-Brabantlaan. Het is een geschenk aan de stad ter gelegenheid van het in het verschiet liggende 75-jarig bestaan van de onderneming in 1966. Het gebouw moet onderdeel van een complex gaan vormen waar Philips een elektronisch centrum wil vestigen met onder meer demonstratieruimten. De constructie zal bekend worden onder de naam Evoluon.

Het Evoluon.

Het pand exclusief inrichting gaat ruim twintig miljoen gulden kosten, een bedrag dat kan worden betaald door bezuinigingen in de bedrijfsvoering. Voorts ziet Philips voorlopig af van kostbare deelnames aan wereldtentoonstellingen. De gemeente schenkt de grond.

Constructie De door Louis C. Kalff (1897-1976) met medewerking van Leo L.J. de Bever (1930-2015) ontworpen constructie krijgt een inhoud van 60.000 kubieke meter en een koepel met een doorsnee van 77 meter. De V-vormige palen, waarop de constructie zweeft, hebben een immense last te torsen.

484

Het Evoluon ongeveer een jaar voor de opening.

Periode V 1944-1970

Dwarsdoorsnede van het Evoluon.

Het schaaldak weegt 2500 ton, het gewicht van

van de expositie te kostbaar. Na 1989 is het met

de koepel bedraagt 12.500 ton, dat van het gehele

de publieksfunctie van het Evoluon gedaan. Sinds

gebouw 21.000 ton. De koepel, die bij elkaar wordt

1996 is het congres- en evenementencentrum.

gehouden door 169 kilometer spankabel, bevat

In 2018 verkoopt Philips het pand aan een pro-

6000 vierkante meter tentoonstellingsruimte

jectontwikkelaar, die nieuwe ideeën heeft wat

verdeeld over drie ringen. Het Evoluon mag in

betreft de bestemming van het iconische gebouw.

een periode met schaarste aan bouwvakkers uitsluitend worden gebouwd als Philips belooft enige tientallen van hen minder in de industriële bouw in te zetten. Het Evoluon wordt in september 1966 in gebruik genomen tijdens de viering van het 75-jarig bestaan van Philips.

In de eerste jaren van zijn bestaan is het Evoluon ingericht als expositie waarin de technische vooruitgang en diens invloed op de samenleving wordt getoond. De tentoonstelling is buitengewoon populair, vooral onder scholieren die van heinde en ver komen toegestroomd. Het aantal bezoekers wordt aanvankelijk voorzichtig geschat op honderdduizend per jaar en door optimisten op het dubbele. Na tien jaar staat de teller op vijf miljoen. In de jaren tachtig lopen de bezoekers-

Tentoonstelling in het Evoluon in de eerste jaren na de opening.

aantallen echter terug en wordt de actualisering

485

Acht Eeuwen Eindhoven

Smaakbedervend

De blaasinstrumentenfabriek van Schenkelaars begin jaren tachtig.

Veel films, die in wijk- en patronaatsgebouwen worden vertoond, zijn officieel wel toegelaten voor jonge kijkers maar ronduit smaakbedervend.

Men is daarom blij met een op jongeren afgestemde filmcyclus. Moeders kunnen gerust zijn dat hun kroost op een veilige manier een middag geborgen is. Er zitten bekende Eindhovenaren met een culturele achtergrond in de werkgroep, dat moet wel goed komen. In het voorprogramma van de Eindhovense bioscopen draait begin februari 1956 enkele weken “een journaalfilmpje” met louter Eindhovens nieuws. Het is de eerste editie van het Stadsjournaal dat tot op de dag van vandaag belangrijke momenten in de geschiedenis van Eindhoven vastlegt.

Muziekinstrumenten

Gilden uit heel Zuid-Nederland, België en

In de jaren zestig beleven twee Eindhovense

Duitsland, 2500 gildebroeders in getal, presente-

producenten van muziekinstrumenten hun

ren zich tijdens Landjuweel 1955 in Eindhoven.

glorieperiode. Het betreft de firma Egmond, die

Niemand kan nog twijfelen aan het bestaans-

internationaal furore maakt met gitaren en de

recht van de schuttersgilden en niemand hoeft

firma Schenkelaars die tot ver over de gren-

nog bevreesd te zijn voor het voortbestaan.

zen blaasinstrumenten weet af te zetten. Het

Hoogtepunten van de manifestatie: de gildenmis

is Harry Schenkelaars die in 1928 aan de Kleine Berg begint met de productie van trompetten, trombones enzovoorts. Het bedrijf is leverancier van verschillende stafmuziekkorpsen van het Nederlandse leger. Eind jaren veertig wordt verhuisd naar de Bleekstraat en midden jaren vijftig wordt nieuwbouw aan de Ruysdaelbaan in gebruik genomen. Na de topjaren zestig komt er de klad in. Japanse concurrentie is eind jaren tachtig de oorzaak van een faillissement.

Gerard van Egmond is in de jaren dertig de grondlegger van een fabriek voor gitaren. De operatie wordt pas na de Tweede Wereldoorlog een echt een succes. Egmond groeit uit tot Europa’s grootste fabriek van gitaren. In 1956 levert het bedrijf de eerste elektrische gitaar af die betaalbaar is voor een grote schare afnemers. Daaronder bevinden zich tal van Nederlandse popsterren als Peter Koelewijn en Rob de Nijs, maar ook beroemdheden als George Harrison en Paul McCartney. Ook Een jonge Paul McCartney met een in Eindhoven vervaardigde Egmondgitaar.

Egmond wordt eind jaren zeventig slachtoffer van de Japanners, die gitaren nog goedkoper weten te produceren.

582

Periode V 1944-1970

et Duitse tieneridool H Conny Froboess samen met de Eindhovense zangeres Anneliese de Graef (‘de Nederlandse Conny’) begin jaren zestig in de Nieuwstraat op weg naar platenzaak Van Leest. rits Ritmeester - beter F bekend als Frits Spits - werd in oktober 2019 verkozen tot belangrijkste radiomaker van de eeuw.

O rkest en dansgroep onder leiding van Hub Musch.

De leden verzorgden in de jaren vijftig optredens tot in Frankrijk en Algerije.

583