I Praefātiō Dē sānctō Mārtīnō Turonēnsī 1. Mārtīnus fuit tertius episcopus cīvitātis Turonēnsis in Galliā iuxtā fluvium Ligerim sitae. Nātus est Sabāriae in Pannoniā
1. episcopus –ī m chrīst: pontifex vel antistes quī sacrīs alicuius urbis vel territōriī praeest Turonēnsis –is -e; cīvitās Turonēnsis, hodiē Tours Liger –eris m: hodiē Loire Sabāria –ae f: nōmen cīvitātis
(hodiē Hungāriā) annō 316 vel 317, dē quā rē māior pars ērudītōrum inter sē cōnsentit. Mortuus est annō 397 in Candacensī vīcō prope cīvitātem Turonēnsem.
2. Adhūc puer cum parentibus migrāvit in Italiam septentriōnālem, ubi doctrīnam Chrīstiānam cognōvit necnōn nārrātiōnēs dē vītā erēmītārum quī in parte orientālī imperiī Rōmānī habitābant.
3. Cīvis Rōmānus, honestō locō nātus, iuvenis fuit tribūnus mīlitum. Per XX annōs mīlitāvit, prīmum rēgnante imperātōre
ērudītus –a -um: doctus cōn-sentīre: convenīre, concordāre vīcus –ī [rūsticus] m: complūrēs vīllae et domūs rūsticae Candacēnsis vīcus, vel Canda –ae f, hodiē Candes-Saint-Martin
2. adhūc adv: etiamnunc, etiam ad hoc tempus migrāre: proficīscī [ad domicilium mūtandum] septentriōnālis –is –e ↔ merīdiānus; Germānia ad partēs septentriōnālēs spectat, Italia ad merīdiānās doctrīna -ae f: religiō necnōn adv: etiam erēmīta –ae m f: quī/quae in locīs dēsertīs et sterilibus sōlus -a habitat
3. honestus –a –um (˂ honor): honōre et dīgnitāte plēnus; honestus locus: honestī parentēs tribūnus –ī m; tribūnus mīlitum dūcit sextam partem legiōnis Rōmānae mīlitāre: mīles esse imperātor –ōris m; Augustus prīmus imperator imperiī Rōmānī fuit
vita sancti martini · 7
Cōnstantiō II (337-361), posteā sub nuncupāre: appellāre apostata –ae m: dēsertor; Iūliānus Apostata religiōnem Chrīstianam relīquit
imperātōre Iūliānō, Apostatā nuncupātō
4. quondam adv: ōlim, quōdam tempore vigilia –ae f ↔ somnus; vigiliās agere ↔ dormīre; mūnus mīlitis est vigiliās agere Ambiānēnsis –is –e ˂ Ambiānum, hodiē Amiens mendīcus –ī m: quī pecūniam ab praetereuntibus petit algēre alsisse - : frīgus patī porta –ae f: porta moenium, porta cīvitātis dīmidium –ī n: media pars chlamys –dis f: vestis mīlitāris aperta et ab umerīs pendēns misericordia –ae f: miserātiō, compassiō, trīstitia ex miseriā alterīus im-pellere -pulisse -pulsum: commovēre, īnstīgāre somnium –ī n: vīsum vel speciēs nōbīs dormientibus appārēns catēchūmenus –ī: quī sē praeparat ad baptismum Chrīstiānum con-tegere -tēxisse -tēctum: tegere; Mārtīnus mendīcum veste contegit, nē nūdus frīgus patiātur 5. paulō post: paulō posteā baptizāre chrīst: sacrāmentō baptismī aliquem, aquā aspersā, in Ecclēsiam Chrīstī admittere iam dūdum: iam diū Pictāviēnsis –is –e: pertinēns ad cīvitātem Pictāvam, hodiē Poitiers cōn-sīdō –sēdisse –sessum: cōnsistere, post migrātiōnem domicilium collocāre monachus –ī m chrīst: quī in monastēriō vīvit religiōnī dēvōtus exorcista –ae m: quī spīritūs malīgnōs expellit fīnis –is m; fīnēs: terra, regiō
4. Mārtīnus mīles quondam extrā urbem
8·
vita sancti martin
(361-363).
Ambiānēnsem vigiliās agēbat; ibi, mendīcō algentī et nūdō, quem ante portam vīderat, misericordiā impulsus, dīmidium chlamydis suae dedit. Nocte īnsequentī in somniīs Chrīstum eō dīmidiō chlamydis vestītum vīdit, et eum sīc loquentem audīvit: “Mārtīnus adhūc catēchūmenus hāc mē veste contēxit.”
5. Paulō post baptizātus est, quod iam dūdum optābat. Mīlitiā relictā in cīvitāte Pictāviēnsī cōnsēdit, ubi prīmum discipulus sānctī Hilariī fuit, deinde monachus et exorcista. Annīs īnsequentibus intrā fīnēs Galliae hūc illūc migrābat, ut Sul-
picius Sevērus explicat, mīrācula faciēns. Deinde, licet invītus, episcopus ecclēsiae Turonēnsis annō 371 ēlēctus est; quiētem vērō et sōlitūdinem dēsīderāns in vīcīniā, prope fluvium Ligerim, Māius Monastērium condidit, quō interdum sē recipiēbat, ut tamquam erēmīta vīveret. Nōnnūlla itinera faciendō per Galliam, quae adhuc pars imperiī Rōmānī erat, ut fidem prōpāgāret, multum ad religiōnem Chrīstiānam corrōborandam contulit; quīn etiam templa pāgāna dīruenda cūrāvit, ut eōrum locō ecclēsiae aedificārentur. Anno 386 Mārtīnus, iam prōvectiōre aetāte,
hūc illūc: nunc hūc nunc illūc, in dīversās partēs ex-plicāre -plicāvī/plicuī -plicātum: explānāre mīrāculum –ī n chrīst: portentum, prōdigium; mīrācula facere, e.g.: Iēsus mīrācula fēcit licet coniūnc: quamquam invītus –a -um: nōn libēns, nōlēns ecclēsia –ae f chrīst: templum ubi Deus colitur ē-ligere –lēgisse –lēctum: sēligere; ex candidātīs optimum ēligere quiēs –ētis f: tranquillitās sōlitūdō –dinis f: condiciō eius quī sōlus vīvit dēsīderāre: optāre vīcīnia –ae f: propinquitās; vīcīnia eius: loca quae eum circumdant monastērium –ī n chrīst: locus in quō monachī vīvunt; Māius Monastērium, hodie Marmoutier condere -didisse -ditum: aedificāre, īnstituere, facere sē recipere: recēdere, sēcēdere prō-pāgāre: extendere, prōferre cor-rōborāre: firmāre, cōnfirmāre cōn-ferre contulisse collātum: contribuere, praestāre quīn etiam: immō, immō etiam pāgānus –a –um ↔ Chrīstiānus dī-ruere -ruisse –rutum: ēvertere, dēmolīrī, dēlēre
Maximum aliquamdiū morātur, ubi
prōvectus –a –um (< prōvehere: prōmovēre); aetāte prōvectiōre: vetustior, senior Augusta –ae f Trēverōrum: hodiē Trier morārī: manēre
Prīscilliānum, episcopum ante imperātōrem
Prīscilliānus –ī m
haeresis accūsātum, dēfendit; sed frūstrā:
haeresis –is f: doctrīna sectae cuiusdam, doctrīna ab commūnī fidē vel opīniōne abhorrēns capitis aliquem damnāre/ condemnāre: aliquem morte pūnīre
Augustae Trēverōrum apud imperātōrem
Prīscilliānus enim capitis tandem damnātur.
vita sancti martini · 9
6. venerārī: adōrāre, colere peregrīnus –ī m f: quī extrā patriam et prōvinciam suam versātur; chrīst viātor quī ad loca sāncta proficīscitur
6. LXXXI ferē annōs nātus mortuus est Mārtīnus. Ut corpus venerārentur, peregrīnī in cīvitātem Turonēnsem, ubi sepultum erat, mox venīre coepērunt; chlamys
numerus –ī m: seriēs, genus; in numerō reliquiārum: inter reliquiās reliquiae –ārum f: pauca illa quae ex aliquā rē relicta sunt; chrīst reliquiae hominis cōnsecrātī Merovingius –a –um: pertinēns ad gentem Merovingiōrum Merovingius –ī m: nōmen proprium habēre: putāre, exīstimāre stirps -pis f: gēns, familia
patrōnus –ī m: quī aliquem dēfendit et tuētur
eius in numerō reliquiārum apud rēgēs Merovingiōs habita est, quae stirps ab saeculō V ūsque in saeculum VIII in Galliā rēgnāvit. Gentibus rēgum īnsequentium Mārtīnus sānctus patrōnus fuit; etiam hodiē patrōnus Galliae inter sānctōs maximōs
nātiō –ōnis f: populus, gēns numerāre: exīstimāre, iūdicāre
illīus nātiōnis numerātur, ut patrōnus pau-
cāritās –ātis f chrīst: amor ergā proximum, amor Chrīstiānus
perum et sīgnum misericordiae cāritātisque Chrīstiānae.
7. fēstus –a –um: sacer, sollemnis; diēs fēstus: diēs quō aliquis vel aliquid [fēstīvē] celebrātur nōmināre: dēsīgnāre, ad aliquem honōrem dēligere sepelīre sepelīvisse sepultum; mortuum sepelīre: mortuum in sepulcrum īnferre
10 ·
vita sancti martin
7. Diēs fēstī sānctī Mārtīnī sunt diēs IV mēnsis Iūliī, quō diē episcopus nōminātus est, et diēs XI mēnsis Novembris, quō sepultus est.
Dē temporibus sānctī Mārtīnī Migrātiōnēs populōrum: 1. Saeculum IV post Chrīstum nātum, quō vīxit sānctus Mārtīnus, valdē turbulen-
1. migrātiō –ōnis f ˂ migrāre; migrāre: ēmigrāre saeculum –ī n: C annī turbulentus –a –um ↔ tranquillus
tum fuit. Iam inde ā saeculō III Rōmānī cognōverant nōnnūllōs populōs Germānōs, ē partibus septentriōnālibus prōvenientēs, saepe nītī imperium invādere. Causa erat, quod populī gentēsque quae in partibus orientālibus Eurōpae habitābant, ā tribubus Asiāticīs nomadum prōpellēbantur. Quī nomadēs ex oriente adversus Eurōpam proficiscēbantur, ita ut Germānīs opus esset in regiōnēs ad occidentem spectantēs migrāre. Quā dē causā Rōmānīs necesse fuit līmitēs imperiī, quī plūs minusve
partēs: regiōnēs septentriōnālis –is –e (↔merīdiānus): ad e.g. Germāniam spectāns e.g.: exemplī grātiā prō-venīre: prōdīre, appārēre, ēmergere nītī nīsum: strēnuē ācriterque cōnārī in-vādere –vāsisse –vāsum: aggredī, irrumpere in causa erat quod Eurōpa –ae f tribus –ūs f: pars populī Asiāticus –a -um nomas –adis m f: quī/quae cum grege ovium aut aliōrum animālium migrat prō-pellere –pulisse –pulsum: expellere, in fugam vertere adversus + acc: ad opus est: necesse est; opus est + acc cum inf
līmes –itis m: fīnis -ve: vel; plūs minusve: plūs aut minus
fluviōs Rhēnum Dānuviumque sequēbantur, ācrius dēfendere. Ad quam rem facien-
ācrius adv comp ˂ ācriter: strēnuē, vīribus magnīs
dam tot mīlitibus novīs opus erat, ut etiam
vita sancti martini · 11
cōn-scrībere; hominēs cōnscrībere: hominēs cōgere et eōrum nōmina scrībendō mīlitēs facere oriundus –a –um: ortus, orīginem dūcēns
Germānōs nōnnūllōs cōnscrīberent. Hīs autem mīlitibus ē Germāniā oriundīs Rōmānī agrōs colendōs in imperiō sitōs,
ab-solvere –solvisse –solūtum; bellum absolvere: bellum fīnīre praemium –ī n
2. Visigothus –ī m; Visigothī, populus Germānicus, etiam appellantur Gothī occidentālēs
bellīs fēlīciter absolūtīs, prō praemiō dōnābant.
2. Annō 348 gregī cuidam Visigothōrum (vel Gothōrum occidentālium) ex partibus Orientis Eurōpae prōvenientī licuit, ut in
Moesia –ae f, prōvincia Rōmānae Thrācia –ae f, prōvincia Rōmānae
Moesiā et Thrāciā (quae regiōnēs hodiē inter Bulgāriam, Serbiam et Graeciam
cōn-sīdere –sēdisse –sessum: cōnsistere, domicilium condere
dīviduntur) cōnsīderent; quō factō reliquī Visigothī annō circiter 370 secūtī sunt.
rēs novae: rērum [publicārum] commūtātiō, rebelliō
Turbulentī et cupīdī rērum novārum annō 395 in Graeciam prōfectī sunt, unde Italiam invāsērunt.
3. Hunnus –ī m Mongolicus –a –um: ad Mongolōs attinēns Urālis –is -e trāns-gredī –gressum: ultrā gradī, trānsīre
12 ·
vita sancti martin
3. Hunnī autem - populus Mongolicus nomadum – annō 375 Urālēs montēs trānsgressī in eam partem Eurōpae quae
hodiē est Russia merīdiāna intravērunt, ubi Ostrogothōs (vel Gothōs orientalēs) subiugavērunt et Visigothōs expulērunt. Hunnī deinde in planitiē Pannonicā (hodiē Hungāricā) sēdem fixērunt, unde per LXXV annōs īnsequentēs iūgiter populīs Europaeīs imminēbant.
4. Cum hae omnēs commigrātiōnēs fierent,
merīdiānus –a –um ↔ septentriōnālis Ostrogothus –ī m sub-iugāre (˂ sub + iugum): subigere, domāre, sub imperium [alicuius] redigere ex-pellere –pulisse –pulsum: ēicere, prōpellere plānitiēs –ēī f: locus plānus, loca plāna Pannonicus –a –um Hungāricus –a –um sēdēs –is f: domicilium; regiō, patria fīgere fīxisse fīxum: impingere, firmāre, aptāre; sēdem fīgere: domicilium sibi cōnstitūere, cōnsīdere īn-sequor: sequor iūgiter adv: continuē, sine intermissiōne, sine pausā im-minēre - - + dat: impendēre, astāns minārī, bellum prōmittere 4. commigrātiō –ōnis f: migrātiō
haud mīrum est Germānōs quī in mediā Eurōpā habitābant, versus terrās ad occidentem et ad merīdiem vergentēs prōficiscī.
vergere: inclīnārī; ad... vergere: spectāre ad
Spērābant enim, līmitibus imperiī Rōmānī
im-pellere –pulisse –pulsum: pellere, incitāre
trānscēnsīs, sē repertūrōs esse agrōs ad colendum aptōs et quī bellō nōn dēvāstārentur. Bis mentiō invāsiōnum Germānōrum fit in Vītā sānctī Mārtīnī: in capitulīs IV et XVIII sermō dē ”barbarīs” est.
trān[s]-scendere –scendisse –scensum: ascendendō trānsgredī, trānsīre reperīre repperisse repertum: invenīre aptus –a –um: idōneus dē-vastāre: ignī ferrōque cōnsūmere bis adv: duābus vicibus mentiō –ōnis f: mentiōnem facere + gen: commemorāre, loquī dē invāsiō –ōnis f ˂ invādere
vita sancti martini · 13
Imperium Rōmānum et religiō Chrīstiāna 1. incursiō –ōnis f: impetus; incursiōnem facere: aggredī
1. Dioclētiānus imperātor (275 – 305) imperium Rōmānum, incursiōnibus Germānōrum
col-lābī –lapsum: corruere, concidere, [grādātim] lābī
atque aliīs causīs magis magisque collābēns,
īnstitūtum –ī n: lēx, ūsus, mōs mūnus –eris n: officium, honor, magistrātus penitus adv: funditus, ā fundō stabilīre: firmāre, mūnīre
īnstitūtīs mūneribusque pūblicīs penitus mūtātīs, cōnātus est stabilīre, ita ut imperium, in partēs quattuor dīvīsum, inter quattuor imperātōrēs dīviderētur, duōs
Augustus –ī m: imperātor māior vel senior Caesar –is m: imperātor iūnior, quī post imperium minōris mōmentī per XX annōs gestum, aut imperātōre Augustō mortuō, Augustus fierī poterat imperium –ī n: ius imperandī, potestās, auctōritās mōmentum –ī n (˂ movēre): pondus, gravitās; minōris mōmentī: levis, quod nōn multum valet attamen adv: nihilō minus, tamen īnstitūtum: regimen Tetrarchia –ae f: regimen quattuor imperātōrum manēre mānsisse mānsum: permanēre, vigēre tetrarchēs –ae m: imperātor socius Tetrarchiae col-ligere -lēgisse –lectum: legere, conquīrere, in ūnum locum cōgere caput –itis n; caput imperiī: urbs maximī momentī Bȳzantium –ī n Cōnstantīnopolis –is f nihilō minus: attamen quippe quī + ind/subiūnc : cum + subiūnc (causale)
14 ·
vita sancti martin
Augustōs et duōs Caesarēs. Attamen hoc īnstitūtum, nōmine Tetrarchia, haud diū mānsit: iam annō 306 imperātōrēs, IV tetrarchae, bellum inter sē gerēbant; annō autem 324 Cōnstantīnus Magnus (306 – 337) apud sē imperium integrum collēgerat. Quō factō caput imperiī annō 330 ē Rōmā in Bȳzantium, cui posteā nōmen datum est Cōnstantīnopolis, trānstulit; nihilō minus etiam temporibus posteriōribus Rōma magnī mōmentī mansit, quippe quae sēdēs erat
administrātiōnis partis occidentālis imperiī,
occidentem vergentī.
administrātiō –ōnis f ˂ administrāre necnōn: etiam Pāpa –ae m chrīst: Summus Rōmānus Pontifex patriarcha –ae m chrīst; in principiō erant V patriarchae, vel episcopī principēs quā rē: eā rē vīs vim - - vī vīrēs vīrēs vīrium vīribus vīribus f: potestās, rōbur spīritālis –is –e (˂ spīritus): spīrituālis opēs –um f pl: dīvitiae fastīgium –ī n: altus status dignitātis et fortūnae, culmen
2. Quamquam Cōnstantīnus annō 313
2. pār paris: aequālis
necnōn sēdēs Pāpae, patriarchae maximī honōris tōtīus Ecclēsiae Chrīstiānae. Quā rē vīrēs spīritālēs et opēs Ecclēsiae Rōmānae ad tantum fastīgium crēvērunt in Eurōpā ad
religiōnem Chrīstiānam parem inter aliās agnōverat, pugnae erant inter cultōrēs veteris religiōnis Rōmānae et eōs quī doctrīnam
agnōscere agnōvisse agnitum: cognōscere et approbāre cultor –ōris m: quī colit
Chrīstiānam sequēbantur. Etiam erant quī mystēria e. g. Mithrae vel Īsidis sequerentur. Praesertim dē quaestiōne utrum ūnus Deus esset an plūrēs, certābātur. Quīn etiam
mystērium –ī n: rēs sacra et arcāna/ sēcrēta Mithrās –ae m: deus Persicus Īsis –idis f: dea Aegyptia praesertim adv: praecipuē, in prīmīs certāre: pūgnāre, contendere, disputāre
intrā doctrīnam Chrīstiānam orta est secta,
secta –ae f: schola religiōsa vel philosophica
nōmine Ariāna (vel Arriāna), cuius auctor
Ariānus/Arriānus –a –um auctor –ōris m: quī movet/auget/ firmat
erat quīdam sacerdōs Aegyptius, Arius, quī docēbat, sī Iēsus fīlius Deī esset, Deum et Iēsum duo nūmina inter sē disparia esse.
nūmen –inis n: vīs deī, voluntās deī, deus dispār disparis ↔ pār paris
vita sancti martini · 15
catholicus –ī m: Chrīstiānus
Haec secta doctrīnam catholicōrum dē ūnō tantum Deō oppūgnāns valdē crēvit
cōn-ferre: comparāre
(cōnfer capitulum 6.4-6.7 Vītae sānctī Mārtīnī), ita ut certīs mōmentīs tempo-
vincere: superāre
ris vidērētur victrīx esse. Cōnstantīnus,
contrōversia –ae f: pūgna, disputātiō con-tinuāre ↔ interrumpere
quī hanc contrōversiam continuārī nōluit,
im-petrāre: [petendō] cōnsequī, obtinēre concilium –ī n: conventus [hominum dēlīberandī causā in ūnum locum convocātōrum] Nīcaea –ae f : oppidum in Bīthȳniā situm celebrāre: administrāre, facere; concilium celebrāre: concilium ā multīs frequentātum solemniter administrāre cōn-stituere: statuere, censēre īdem… ac fautor –ōris m ˂ favēre
impetrāvit ut annō 325 in conciliō Nīcaeae celebrātō episcopī cōnstituerent Iēsum eiusdem nātūrae esse ac patrem. Quamquam sine dubiō victī erant Ariānī, et vīcerant catholicī, fautōrēs Ariī suam doctrīnam prōpāgāre, Mārtīnō oppugnante, nōn
inter-mittere: dēsinere, dēsistere
intermittēbant.
3. īn-sectārī: persequī
3. Rēgnante imperātōre Iūliānō Apostatā (361 – 363), Rōmānī Chrīstiānōs dēnuō īnsectātī sunt, sed Theodosius imperātor (379 – 395) Chrīstiānismum annō 380 religiōnem publicam tōtīus imperiī Rōmānī fēcit, quā rē Ecclēsia nunc ab imperātōre
16 ·
vita sancti martin
lēgibusque prōtegebātur. Annō 395 Impe-
prō-tegere –tēxisse –tectum: dēfendere, cōnservāre
rium Rōmānum in partēs duās dīvīsum est: partem occidentālem quā continēbantur Italia, Hispānia, Gallia, Britannia et Africa septentriōnālis, Aegyptō exceptā, et partem orientālem paenīnsulam Balcānicam, Āsiam, Syriam et Aegyptum continentem.
Balcānicus –a –um: Balcānia –ae f et Balcānicus, vōcēs ex orīgine Turcicā, saeculō XVIII exstitērunt Aegyptus –ī f
vita sancti martini · 17
Dē vītā Sulpiciī Sevērī 1.quōnam?: quō?
1. Quōnam annō nātus sit Sulpicius Sevērus,
satis cōn-stāre: prō certō scīrī probābiliter adv (˂ probābilis): crēdibiliter, vērīsimiliter probābilis –is –e; probābile: quod crēdī potest [sīve falsum, sīve vērum]
nōn satis cōnstat, sed probābiliter ante an-
vertere -tisse -sum: trānsferre
Sacram in linguam Latīnam vertit, aliquō
num 355. Neque annus mortis eius prō certō scītur; sed sānctus Hierōnymus, quī Bibliam
locō dīcit Sevērum etiam annō 407 vīvere; ēl�cēre: clārē vidērī, patēre
ex quōdam quidem opere Sevērī ēlūcet eum adhūc annō 410 vīvere.
2. ars rhētorica: ars bene loquendī
2. Sevērus nōbilī genere nātus est in Aquītāniā, ūnā ex quattuor tunc partibus
Burdigala -ae f: hodiē Bordeaux
Galliae. Artī rhētoricae Burdigalae stu-
caput –itis n: Rōma est caput Italiae
duit, quae urbs erat caput Aquītāniae et
sēdēs –is f (˂ sedēre): domicilium, locus praestāns –ns –ns: excellēns ērudītiō –ōnis f: doctrīna, scientia, sapientia
sēdēs praestantissima ērudītiōnis illīus
Nōla –ae f: cīvitās Italiae nihil obstat quōminus: nihil impedit nē; nihil obstat quōminus coniciāmus: conicere possumus
Paulīnus, posteā episcopus Nōlae. Nihil
18 ·
vita sancti martin
regiōnis. Etiam Ausonius poēta ibi docēbat; inter discipulōs eius erat amīcus Sevērī,
obstat quōminus coniciāmus etiam Sevērum audītōrem Ausoniī fuisse.
3. Studiīs ad fīnem perductīs iūriscōnsultus
con-icere –iō –iēcisse –iectum: ex signīs conclūdere, coniectūrā āssequī, dīvīnāre audītor –ōris m: discipulus
3. iūriscōnsultus –ī m: iūris et lēgum perītus
factus est Sevērus; omnia parāta erant, ut magistrātus esset sequēns cursūm honōrum. Uxōrem dūxit mulierem ex familiā senātōriā oriundam, quae autem iuvenis mortua est.
4. Fortasse hōc damnō affectus, fortasse auctōritāte amīcī Paulīnī Nōlānī, Sevērus annō 393 vel 394 Mārtīnum convēnit. In capitulō XXV Vītae Mārtīnī narrat dē tem-
cursus –ūs m ˂ currere; cursum honōrum facit is quī quaestor, aedīlis, praetor etc creātur honor –ōris m: magistrātus, mūnus dūcere mulierem in mātrimōnium senātōrius –a –um ˂ senātor oriundus –a –um: nātus
4. damnum –ī n: rēs vel persōna āmissa, iactūra af-ficere –ciō –fēcisse –fectum (˂ ad+ facere): commovēre auctōritās –ātis f: potentia [spīritālis], gravitās, dīgnitās Nōlānus –a –um: ad Nōlam pertinēns con-venīre aliquem: aliquem adīre/ vīsere [colloquendī causā]
pore quod cum illō cōnsūmpsit.
5. Exemplō Mārtīnī adductus Sevērus vītam profānam repudiāvit et possessiōnēs suās vendidit, praediō nōmine Prīmuliacō exceptō, ubi cum Bassulā, socrū suā,
5. ad-dūcere: incitāre profānus –a –um: nōn Chrīstiānus re-pudiāre: repellere possessiō –ōnis f ˂ possidēre; possessiōnēs: agrī, prāta, vīllae vendere –didisse –ditum ↔ emere praedium –ī n: vīlla cum agrīs, possessiō rūstica Prīmuliacus –a -um ex-cipere –iō –cēpisse –ceptum: exclūdere; praediō exceptō: praediō nōn venditō socrus –ūs f: māter uxōris vel marītī
vita sancti martini · 19
societās –ātis f (< socius): commūnitās fundāre: cōnstituere, condere paupertās –ātis f: condiciō pauperis
societātem parvulam fundāvit hominum quī in paupertāte religiōsā vīverent. Ibi Sevērus Vītam Mārtīnī scrīpsit (annō 396 vel 397);
dialogus –ī m: genus sermōnis, colloquium in librō agitur dē: liber est dē cōn-servāre ↔ āmittere
etiam trēs epistulae et trēs dialogī Sevērī,
praecipuē adv: in prīmīs, potissimum
sunt. Sōlum opus eius in quō nōn praecipuē
in quibus dē Mārtīnō agitur, cōnservātī
dē sānctō Mārtīnō agitur, est Historia ūniversālis –is –e: omnium hominum chronica –ōrum n pl: historia complūrium gentium, historia mundī mundus –ī m: mundus est caelum, terra, mare et āēr; universum creāre: facere, gignere orīgō –inis f: initium
Ūniversālis (vel Chronicōrum Librī Duō),
6. doctus –a –um: ērudītus cēnsēre: exīstimāre, arbitrārī
6. Sunt doctī quī cēnseant Sevērum esse
scrīptor –ōris m: quī scrībit, auctor Antīquitās Classica trānsitus –ūs m: locus quā trānsīrī potest, hīc: ubi Antīquitās in Aevum Medium lābitur aevum –ī n: tempus [longum, immēnsum]; Aevum Medium: tempus quod fuit inter saecula V et MCD
ultimum scrīptōrem Antīquitātis Classicae;
7. praefātiō –ōnis f: intrōductiō
7. In praefātiōne Vītae sānctī Mārtīnī, in
ēditiō –ōnis f: ēmissiō librī, liber
hāc ēditiōne nōn inclūsā, quae cuidam frātrī
Dēsīderius –ī m: nōmen proprium frāter –tris m chrīst: monachus īn-scrībere: dēdicāre mendōsus –a –um: errōribus plēnus lāmentārī: vōce querulā tristīque ōrātiōne dolōrem ac damnum suum testārī
Dēsīderiō īnscrīpta est, Sevērus gramma-
20 ·
vita sancti martin
quae ab mundō creātō orīginem dūcit et annō 410 fīnit.
certum est eum in transitū esse inter mundum antīquum et Aevum Medium.
ticam suam mendōsam lāmentātur: licēre
Dēsīderiō librum legere, quia tam saepe hoc rogāverit, sed nūllō modō aliīs mōnstrāre.
mōnstrāre: prae-bēre
Sī nihilō minus liber ā multīs legātur, hōs lēctōrēs meminisse oportēre rēgnum Deī nōn ēloquentiā, sed fidē cōnstāre. Per īrōnīam autem Sevērus fidem ostendit nōn sine illā ēloquentiā, quam iuvenis Burdigalae didicerat. Mōs autem erat apud auctōrēs Chrīstiānōs illōrum temporum hanc mode-
lēctor –ōris m: is quī legit - meminisse –: recordārī rēgnum –ī n: possessiō rēgis, terra rēgis ēloquentia –ae f: facultās dīcendī appositē ad rem dē quā agitur īrōnīa –ae f auctor –ōris m: quī [librōs] scrībit modestia –ae f: moderātiō, temperantia colere –uisse cultum; aliquam rem colere: cūram habēre alicuius reī
stiam colere.
8. Sevērus vērō librum sine mentiōne scrīptōris in lūcem ēdere potuisset – nīl modestius fuisset. Attamen hoc significāvisset lēctōrēs prō salūte et vītā aeternā scrīptōris ōrāre nōminātim nōn posse. Sevērus
8. mentiō –ōnis f; mentiōnem facere alicuius: loquī dē aliquō in lūcem ēdere: in vulgus ēmittere, dīvulgāre modestus –a –um: auream mediōcritātem colēns, sine iactātiōne attamen adv < at tamen sīgnificāre: indicāre aeternus –a –um: perpetuus nōminātim: mentiōne nōminis
mentiōnem huius reī nōn facit; multī scrīptōrēs mediaevālēs autem faciunt.
mediaevālis –is –e: pertinēns ad Aevum Medium
vita sancti martini · 21
Dē textū Vītae sānctī Mārtīnī Ūsī sumus librō quī apud The Latin Library rēte –is n: rēte [electrōnicum] omnium gentium perpaucī –ae –a: paucissimī mūtātiō –ōnis f: conversiō corrēctiō –ōnis f < corrigere
in rētī invenītur, perpaucīs mūtātiōnibus vel corrēctiōnibus factīs, praesertim post
pūnctum –ī n: sīgnum interpūnctiōnis: . māiuscula [littera] ↔ minuscula [littera] orthographicus –a –um: ars orthographica est ars rectē verba scrībendī interpūnctiō –ōnis f: signa interpūnctiōnis sunt: . , : ? etc
pūncta māiusculis positīs, aliquibus errātīs
praefātiō –ōnis f: intrōductiō
tulum prīmum (1.1 – 1.9), praefātiōnem
o-mittere: praetermittere, abicere, neglegere
auctōris continēns, quod omīsimus.
22 ·
vita sancti martin
orthographicīs ēmendātīs et paucīs sīgnīs interpūnctiōnis mūtātīs. Textus Sulpiciī Sevērī hīc integer praebētur praeter capi-
Dē linguā Vītae sānctī Mārtīnī 1. Latīnitās Sulpiciī Sevērī eadem est, quā
1. Latīnitās –ātis f: sermō Latīnus, lingua Latīna
ūsī sunt Cicerō Vergiliusque, Suētōnius Senecaque; aliquot tamen sunt indicia quae mōnstrant auctōrem huius Vītae in fīne antīquitātis classicae scrīpsisse, cuius lingua ā philologīs Latīnitātī sēriōrī vel posteriōrī annumerātur. Aetās linguae Latīnae sēriōris
philologus –ī m: doctus litterīs et linguīs sērus –a –um: tardus, posterior aetās –ātis f: tempus, tempora
fuit ā ferē saeculō III ūsque ad saeculum VI vel VII. Ecce aliquot līneāmenta Latīnitātis
līneāmentum –i n; līneāmenta: prīncipia, elementa
Sulpiciī Sevērī:
2. ― Praesertim verba inveniuntur quae ad
2. praesertim adv: imprīmīs
religiōnem Chrīstiānam pertinent: sīgnum
per-tinēre ad: attinēre ad, spectāre ad
crucis, monachus, diabolus, sānctus,
diabolus –ī m: adversārius Deī
Chrīstus, misericordia, angelus, mīrāculum, clēricus, peccāre, crēdere, gentīlitās etc.
misericordia -ae f: miserātiō, compassiō angelus –ī m: nūntius Deī clēricus –ī m: sacerdōs peccāre: contrā lēgem Deī vel religiōnis agere crēdere: crēdere in Deum gentīlitās –ātis f: alia doctrīna religiōsa, nōn Chrīstiāna
vita sancti martini · 23
3. ― Praepositiō dē saepe appāret ubi
3.
grammatica Cicerōnis genitīvō cāsū aut ex ūtēbātur: ”nēmō dē frātribus” prō: ”nēmō frātrum” vel ”nēmō ex frātribus”. ― Tempus verbī perfectum vōcis fōrma –ae f: fōrma verbī ad-hibēre: ūtī cōn-struere –strūxisse –strūctum: struere, facere, compōnere substitūtiō –ōnis f: restitūtiō auxiliāris –is –e < auxilium; verbum auxiliāre Latīnum est: esse
passīvae saepe hīs formīs adhibitīs cōnstruitur: ”fuī, fuistī, fuit etc” prō ”sum, es, est etc”; similis substitūtiō temporis verbī auxiliāris (fueram prō eram, fuerō prō erō, etc) etiam in cēterīs temporibus vōcis passīvae invenītur, e.g. ”Et forte Mārtīnus
in-gredī: intrāre
iam ecclēsiam fuerat ingressus” (16.4), ubi fuerat prō erat stat.
sententia –ae f [complēta]: verbum cum subiectō complētus –a –um: plēnus
― Coniūnctiō quod, cum sententiā complētā, interdum accūsātīvum cum īnfīnītīvō substituit: ”Cōnfīdō enim quod per tē reddenda sit [fīlia] sānitātī”, ut scrībit Sulpicius (16.4), prō: ”Cōnfīdō enim per tē [fīliam] reddendam esse sānitātī”.
24 ·
vita sancti martin
Dē linguā praefātiōnis et explicātiōnum vocābulōrum In praefātiōne et explicātiōnibus nostrīs semper in animō habuimus Latīnitāte ”aeta-
in animō habēre: velle, appetere, quaerere
tis classicae” vel ”aureā” ūtī; tamen, praesertim cum dē saeculō IV post Chrīstum nātum et dē religiōne Chrīstiānā agitur, interdum vōcēs adhibuimus quae neque
vōx –ōcis f: verbum, vocābulum
saeculīs Cicerōnis neque Senecae eōdem sēnsū adhibēbantur vel quae novae erant.
sēnsus –ūs m: significātiō
Hās vērō vōcēs et dictiōnēs apud auctōrēs
dictiō –ōnis f: locutiō, modus loquendī, fōrmula auctor –ōris m: scrīptor ex-stāre: esse, darī com-probāre: probāre, cōnfirmāre
posteriōrēs exstāre comprobāvimus. Annotātiō: ut exemplī gratiā verbum ”mīlitāre” explicēmus, praetulimus
annotātiō –ōnis f: nota brevis quā aliquid explicātur prae-ferre: malle; aliquid alicuī reī praeferre
dictiōnem vel locūtiōnem ”mīles esse”, tīrōnibus fortasse clāriōrem, dictiōnī ”mīlitem esse”, quam grammatica classica
tīrō –ōnis m: quī prīma elementa [litterārum] discit clārus –a –um: facilis ad intellegendum, plānus, perspicuus
māluisset.
vita sancti martini · 25
Dē methodō Orbergiānā methodus –ī f: via et ratiō docendī
Hanc methodum in vocābulīs
com-pōnere: cōnficere, facere
praefātiōneque compōnendīs secūtī exīstimāmus Vītam sānctī Mārtīnī ab
lēctor –ōris m: quī legit
eīs lēctōribus legī posse quī librum
Orbergiānus –a –um: quod ad Hans Henning Ørberg pertinet titulus –ī m: nōmen [librī]
Orbergiānum, cuius titulus est Fami-
saltem adv: utique, certē, quidem
lia Rōmāna, et saltem alium librum vel auctōrem Latīnum lēgerint. Interdum vērō aliquod vocābulum quod in Familiā Rōmānā invenītur in vocābulīs explicāmus, sī minus frequēns est.
26 ·
vita sancti martin
II Textus Sulpiciī Sevērī:
Vīta sānctī Mārtīnī (circiter annō 316 aut 317 nātus et mortuus annō 397)
2 (1) Igitur Mārtīnus Sabāriā Pannoniārum oppidō oriundus fuit, sed intrā Italiam Tīcīnī altus est, parentibus secundum saeculī dīgnitātem nōn īnfimīs, gentīlibus tamen. (2) Pater eius mīles prīmum, post tribūnus mīlitum fuit. Ipse armātam mīlitiam in adulēscentiā secūtus inter scholārēs ālās sub rēge Cōnstantiō, deinde sub Iūliānō Caesare mīlitāvit; nōn tamen sponte, quia ā prīmīs ferē annīs dīvīnam potius servitūtem sacra illūstris puerī spīrāvit īnfantia. (3) Nam cum
2 (1) Sabāria –ae f: oppidum Pannonicum, nunc Szombathely, in Hungariā situm Pannoniae pl: Pannonia (-ae f) erat dīvīsa in partēs trēs oriundus –a –um (˂orīrī): nātus Tīcīnum –ī n: oppidum nunc Pavia alere aluisse altum/alitum: nūtrīre; ēducāre secundum + acc: in ōpiniōne [alicuius] saeculum -ī n: mundus īnfimus –a –um: humillimus gentīlis –is -e: nōn Chrīstiānus parentibus nōn īnfimīs 2 (2) post adv: posteā tribūnus mīlitum: quī cohortī mīlitum praeest sequī secūtum; secūtus: sequēns scholāris –is -e: pertinēns ad cohortem praetōriānam āla -ae f: turma equitum, equites rēx Cōnstantius: Cōnstantius II, imperātor Augustus 337-361 Iūliānus Caesar: Iūliānus Apostata, Caesar 355-361 nōn sponte: nōn volēns, nōlēns, invītus ferē adv: paene; ferē ā prīmīs dīvīnam... īnfantia: sacra īnfantia illūstris puerī spīrāvit potius dīvīnam servitūtem spīrāre dīvīnam servitūtem: appetere dīvīnam servitūtem, studēre dīvīnae servitūtī
eques
vita sancti martini · 27