Non-linear design systems

μη γραμμικά συστήματα σχεδιασμού

non-linear design systems

μη γραμμικά συστήματα σχεδιασμού

Ερευνητική Εργασία Φανή Δημοπούλου Πανεπιστήμιο Πατρών επιβλέπων καθηγητής: Πέτρος Μπαμπασίκας Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, 2014.

7

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

7.

Περίληψη

11.

Προοίμιο

ΑΦΕΤΗΡΙΑ

14.

0.

Αφετηρία

18.

1.

Εισαγωγή

ΤΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ

Διάγραμμα

26.

2.

το διάγραμμα ως νοητικό εργαλείο

36.

3.

η κορδέλλα Mobius ως διάγραμμα

ΛΟΓΙΚΕΣ ΣΧΕΔΙΑΣΗΣ

Ρίζωμα

48.

4.

ιεραρχικές και ριζωματικές δομές

51.

5.

η ορχιδέα και η σφήκα

Αναδυτικότητα- Emergence

58.

6.

η έννοια της αναδυτικότητας

60.

7.

οι κοινωνίες των μυρμηγκιών

Πτύχωση

8.

66.

η πτύχωση ως πολλαπλότητα

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ

72.

9.

Rebstockpark, Peter Eisenman

76.

10.

Yokohama International Port Terminal, FOA

80. 11.

86.

Συμπεράσματα

90.

Βιβλιογραφια

93.

Πηγές εικόνων

Brooklyn Pigeon Project, Aranda & Lasch

9 Περίληψη

Στόχος

της

ερευνητικής

εργασίας

είναι

η

διερεύνηση

των

λογικών σχεδίασης πίσω από την αρχιτεκτονική εφαρμογή. Με την αμφισβήτηση του Μοντέρνου και την ανάγκη της Αρχιτεκτονικής να ενταχθεί στους ρυθμούς της κοινωνίας της πληροφορίας και της σύγχρονης τεχνολογίας, η έρευνα αυτή προσπαθεί να προσεγγίσει τις λογικές με τις οποίες, έννοιες όπως η πολυπλοκότητα και η ετερογένεια, εντάσσονται στη συνθετική διαδικασία της Αρχιτεκτονικής.

Γίνεται πλέον λόγος για μια μη γραμμική θεώρηση του κόσμου

και της Αρχιτεκτονικής, η οποία αποφεύγει την αποδοχή των προκαθορισμένων ιεραρχιών και προκαλεί την ετερογένεια. Στα μη γραμμικά συστήματα δεν υπάρχει πλέον ένα προκαθορισμένο μορφικό αποτέλεσμα, δεν υπάρχει η μία και μοναδική λύση. Υπάρχει ένα εύρος λύσεων από τις οποίες θα επιλεγεί η βέλτιστη σύμφωνα με τις εκάστοτε παραμέτρους και συνθήκες.

Είναι προφανές οτι σε ένα τέτοιο σύστημα δεν χωράνε δομές, οι

οποίες προσφέρουν a priori λύσεις και αποτελέσματα. Τη θέση τους έρχονται να πάρουν λογικές σχεδίασης όπως αυτές του Ριζώματος, της Αναδυτικότητας, και της Πτύχωσης, οι οποίες μειώνουν την εξουσία του Αρχιτέκτονα, και επιτρέπουν την μορφογένεση και την ανάδυση συμβάντων που επιδρούν στην εξέλιξη της συνθετικής διαδικασίας. Είναι το περιβάλλον στο οποίο η μεταβαλλόμενη πληροφορία γίνεται διαχειρίσιμη, οριζόμενη ως παράμετρος στη διαδικασία σχεδιασμού.

Οι αρχιτέκτονες λοιπόν, καλούνται να αναπτύξουν όχι μόνο τις

γνώσεις και τις τεχνικές για να ανταποκριθούν στις νέες προκλήσεις των μη γραμμικών συστημάτων, και του νέου περιβάλλοντος σχεδίασης, αλλά και τα κατάλληλα νοητικά εργαλεία που θα τους βοηθήσουν να χειριστούν με ακρίβεια τις νέες δομές οργάνωσης των συστημάτων.

Ως τέτοιο νοητικό εργαλείο, η έρευνα αυτή μελετά το Διάγραμμα,

ως ερμηνευτή των σχέσεων και των αλληλεπιδράσεων των μονάδων που συνυπάρχουν και αποτελούν μια Ολότητα. Το νοητικό εργαλείο λειτουργεί ως συντονιστής και χωρίς να προκαθορίζει το τελικό αποτέλεσμα, δίνει μια πολλαπλότητα λύσεων, και οδηγίες δράσης για την επιλογή μιας εξ αυτών, έχοντας έτσι τον έλεγχο της συνθετικής διαδικασίας.

11 Abstract

The aim of this research is the exploration of the design strategies beneath architectural implementation. By challenging the principles of Modernism and by the need to integrate Architecture into the rythm of the society of information and of modern technology, this research tries to approach the strategies, with which concepts such as complexity and heterogeneity become part of the synthetic process of Architecture.

There is now talk of a non-linear worldview and a non-linear ar-

chitecture, which avoids accepting the predefined hierarchies and causes heterogeneity. In non-linear design systems is no longer a fixed output format, there is not the one-and-only solution. There is a range of options, from which to choose the best, according to specific parameters and conditions.

It is obvious that such a system does not fit hierarchical structures,

which offer a priori solutions and results. They are replaced by design strategies such as Rhizome, Emergence, and Folding, which reduce the Architect’s overall power and thus allow morphogenesis and the emergence of events that affect the development of the synthetic process. It is the environment in which the variables are manageable, defined as parameters in the design process.

The architects therefore have to develop not only their knowl-

edge and techniques to meet the new challenges of non-linear systems, and the new design environment, but also the appropriate conceptual tools that will help them deal with the new structures of organization systems accurately.

As such conceptual tool, this research studies the Diagram, as an

interpreter of the relations and interactions between units that coexist and form a whole. The conceptual tool plays the role of the coordinator without predefining the outcome but instead, offers a multiplicity of solutions as well as instructions for the selection of one of them, having thus the control of the synthetic process.

13

Προοίμιο

Κατά την εξέλιξη αυτής της εργασίας, πρόσωπα και καταστάσεις έπαιξαν καταλυτικό ρόλο στην πορεία της έρευνας. Καταστάσεις όπως το εργαστήριο “Διεπιφάνεια”, μέσα από το οποίο γνώρισα άτομα τα οποία με βοήθησαν να διευρύνω την αντίληψη μου για έννοιες πρωτόγνωρες για μένα μέχρι τότε, και αντίστοιχα, πρόσωπα, όπως ο κ. Πέτρος Μπαμπασίκας, του οποίου η καθοδήγηση στάθηκε καίρια, τις στιγμές που νόμιζα οτι βρισκόμουν σε αδιέξοδο. Ωστόσο, όπως και με κάθε στόχο, τίποτε δε θα είχε ολοκληρωθεί χωρίς το σωστό κίνητρο.

αφετηρία

16

αφετηρία

Αφετηρία

Η αιτιοκρατία (ντετερμινισμός) και ο θετικισμός είναι οι φιλοσοφικές

τάσεις που επηρέασαν ιδιαιτέρως την επιστημονική σκέψη από την αρχαιότητα μέχρι και σήμερα. Αποδέχονται την ύπαρξη της αιτιότητας, την καθολική αιτιώδη και νομοτελειακή συνάφεια όλων των φαινομένων.1 Σύμφωνα με τη Νευτώνεια- αιτιοκρατική λογική, το σύμπαν λειτουργεί βάση κάποιων νόμων, που αν κανείς τους ορίσει και τους συνδυάσει κατάλληλα, θα εξηγήσει όλα τα φαινόμενα που παρατηρούμε. Ο Peter Saunders στο άρθρο του “Nonlinearity.

What it is and why it matters”2 υποστηρίζει οτι με τη γραμμική λογική, ένα σύστημα μπορεί να περιγραφεί με απλές γραμμικές εξισώσεις τύπου (y=αx+β), όπου οι x και y δεν εκτίθενται σε κάποια δύναμη ψηλότερη της πρώτης και με μοναδικό -κάθε φορά- αποτέλεσμα, έναν πραγματικό αριθμό. Τα γραμμικά συστήματα έχουν το πλεονέκτημα οτι μπορούν να αναλυθούν εύκολα και να αναχθούν σε απλές πρωτοβάθμιες εξισώσεις. Επειδή ισχύει οτι το σύνολο είναι ίσο με το άθροισμα των επιμέρους, δηλαδή z=x+y (πράγμα που δεν ισχύει σε δευτεροβάθμιες εξισώσεις, δηλ. δεν ισχύει οτι z²=x²+y²), ένα πρόβλημα μπορεί να αναλυθεί σε μέρη, αυτά να επιλυθούν και τα αποτελέσματα να προστεθούν. Δηλαδή, ισχύουν βασικές παραδοχές οτι το Όλο είναι άθροισμα των μερών που το αποτελούν και οτι τα αποτελέσματα είναι ανάλογα των αιτιών τους. Τα ζητήματα που έχουμε να αντιμετωπίσουμε στην καθημερινότητα εξηγούνται επαρκώς με τη νευτώνεια μηχανική, γι αυτό και αυτή επηρέασε καταλυτικά για πάρα πολλά χρόνια και άλλες επιστήμες, όπως η βιολογία (ο Δαρβίνος θεωρείται ο Νεύτωνας της θεωρίας της εξέλιξης των ειδών), αλλά και τις κοινωνικές και πολιτικές επιστήμες.

Ωστόσο, επισημαίνει ο Saunders, πολλά φαινόμενα, τόσο από

τον κόσμο της φυσικής, όσο και της βιολογίας, της γεωλογίας και

1

Βικιπαιδεία, στο λήμμα “αιτιοκρατία”, προσβ. 17/06/14

2

Peters Saunders, “Nonlinearity. What it is and why it matters”, στο New Science =

New Architecture? ARCHITECTURA DESIGN PROFILE No 129, εκδ. Academy Group Ltd, Λονδίνο, σελ 52-57.

17

αφετηρία

της μετεωρολογίας ήταν αδύνατο να εξηγηθούν επαρκώς με τα μέχρι τότε εργαλεία. Ακόμη το γεγονός οτι μπορείς να διαγράψεις ένα κύκλο πάνω στην επιφάνεια μιας σφαίρας και να φτάσεις στο σημείο από όπου ξεκίνησες, δεν εξηγείται με απλές γραμμικές εξισώσεις.

Μερικές από τις ιδιότητες των μη γραμμικών συστημάτων έχουν

κατανοηθεί προ καιρού. Το 1890 ο γάλλος μαθηματικός Henri Poincaré, λίγο πριν τη διατύπωση της Θεωρίας της Σχετικότητας και αργότερα της ανάπτυξης της κβαντομηχανικής, έθεσε την αφετηρία για την αναζήτηση εργαλείων που να μπορούν να εξηγήσουν μη γραμμικά δυναμικά συστήματα.

Μεταβαίνοντας από πρωτοβάθμιες γραμμικές σε δευτεροβάθμιες

εξισώσεις, δύο πράγματα αλλάζουν, σύμφωνα με τον Saunders. Σε αντίθεση με την εξίσωση αx+β = 0 με α≠0, που έχει μια μοναδική λύση έναν πραγματικό αριθμό, η εξίσωση αx²+αx+β=0, έχει δύο ρίζες που μπορεί να είναι είτε πραγματικοί είτε μιγαδικοί αριθμοί. Επίσης, όπως είδαμε το τετράγωνο του αθροίσματος δύο πραγματικών αριθμών δεν ισούται με το άθροισμα των τετραγώνων τους, αφού z²=x²+y²+2xy. Διαφαίνεται από μια πρώτη προσέγγιση οτι τα μη γραμμικά συστήματα είναι πιο πλούσια από τα γραμμικά.3 Πράγματι, ενώ στα νευτώνεια μηχανιστικά μοντέλα το σύνολο είναι το άθροισμα των επιμέρους στοιχείων και η έμφαση δίνεται σε εξωγενείς παράγοντες-δυνάμεις (αίτια), όπως η βαρύτητα, που προκαλούν επιπτώσεις ανάλογα με το αίτιο, στα δυναμικά συστήματα ευθύνη έχει η κάθε αυτόνομη μονάδα και η έμφαση δίνεται στις ιδιότητες του συστήματος, που επηρεάζουν τη συμπεριφορά του.

3

Στο ίδιο, μτφρ. δική μου.

19

εισαγωγή

20

αφετηρία

1. Εισαγωγή

Ο φονξιοναλισμός, με το γνωστό δόγμα της “μορφής που ακο-

λουθεί τη λειτουργία”, οδήγησε τους αρχιτέκτονες να μελετούν και να αναλύουν τον τρόπο λειτουργίας των μηχανών, την αυστηρότητα, την οικονομία των μέσων, τη νομοτέλεια και την κατασκευαστική ακρίβεια, και κατά αναλογία να τον εφαρμόζουν στα κτίρια. Οι αναλυτικές μέθοδοι, προκειμένου να μελετήσουν είτε το χώρο είτε ένα αντικείμενο – όπως μια μηχανή- χρειάζονται ένα εργαλείο που θα επιτρέπει τη διάσπαση του αντικειμένου, του Όλου, σε επιμέρους συστατικά και θα αποτυπώνει τη σχέση μεταξύ των επιμέρους αυτών στοιχείων σε μια ιεραρχική (top down) δομή. Ως τέτοιο, το οργανόγραμμα , δηλαδή ένα διάγραμμα συσχετισμού των λειτουργιών ενός κτιρίου, τοποθετήθηκε στην αφετηρία της σχεδιαστικής διαδικασίας και σχεδόν ταυτίστηκε με την κάτοψη. Αφαιρετικά, οι χώροι εμφανίζονται σαν κουτιά που τα συνδέει η κίνηση και χαρακτηρίζονται από την προκαθορισμένη προγραμματική χρήση τους. Το “κτίριο-διάγραμμα” για το Μοντέρνο τονιζει την έλλειψη περιττών στοιχείων, την καθαρότητα των σχέσεων και αποτυπώνει το σωστό συνδυασμό των χώρων για τη βέλτιστη εξυπηρέτηση συγκεκριμένων λειτουργιών με τα ελάχιστα μέσα. Έπομένως, υλοποιώντας το οργανόγραμμα βήμα προς βήμα, είναι προφανές και επόμενο, η μορφή να ακολουθεί τη λειτουργία. Το διάγραμμα λοιπόν σε αυτήν την περίπτωση, οργανώνει τα δεδομένα, αλλά ουσιαστικά αποτελεί τη μία και μοναδική λύση που προκαθορίζει το τελικό μορφικό αποτέλεσμα. Αφού η διάταξη που προκύπτει από το οργανόγραμμα, προέρχεται από κανόνες συμμετρίας, γραμμικότητας, διαδοχής, αξονικά ή με άλλους ιεραρχικούς γεωμετρικούς τρόπους, είναι η ορθή, η αποδεδειγμένα καλύτερη και οικονομικότερη, είναι η μία και αληθινή, που δεν υπόκειται σε αμφισβήτηση ή επανεξέταση, επιβεβαιώνοντας τον ντετερμινιστικό χαρακτήρα του Μοντέρνου Κινήματος, για τον οποίο κατηγορήθηκε και ως κίνημα Ολοκληρωτικό.

Ο Jeffrey Kipnis επισημαίνει τα λάθη του Μοντέρνου και θέτει τις

21

αφετηρία

βάσεις για τη “Νέα Αρχιτεκτονική”4, τονίζοντας ότι δεν πρέπει ο αρχιτέκτονας να ακολουθεί το λογική του Μοντέρνου, που προωθούσε τη διαγραφή, την αφαίρεση (reductionism) και την αντικατάσταση στοιχείων του παρελθόντος, αλλά να ψάχνει για επανασυνδυασμούς μεταξύ υφιστάμενων καταστάσεων και αντικειμένων. Επιπλέον, πρέπει κατά το δυνατό να αποφεύγει την αποδοχή των προκαθορισμένων ιεραρχιών και των ομογενοποιημένων οργανώσεων που επέβαλε ο Μοντερνισμός, και να επιδιώκει την ετερογένεια. Ο ίδιος ο Kipnis μάλιστα, θεωρεί πως οι θέσεις του αντανακλούνται και πρεσβεύονται από το “μεταμοντέρνο”.

Με άλλα λόγια, η αναθεώρηση των αρχών του Μοντέρνου

κινήματος είναι δεδομένη. Σειρά λοιπόν έχει η ουσιαστική και έμπρακτη μετάβαση

από την επικρατούσα γραμμική, αναλυτική συνθετική

διαδικασία, όπου οι αποφάσεις για τη μορφή λαμβάνονται a priori, ο σχεδιασμός νοείται ως κλειστό, αυτόνομο, ντετερμινιστικό συστημα και ο αρχιτέκτονας έχει τον πλήρη έλεγχο του τελικού αντικειμένου, σε μια κατευθυνόμενη -αλλά όχι με προκαθορισμένα αποτελέσματα- διαδικασία σχεδιασμού, όπου το ενδιαφέρον εστιάζεται στην καθ’αυτή διαδικασία και στη μεθοδολογία, που θα οδηγήσει στο τελικό αποτέλεσμα και ο αρχιτέκτονας έχει το ρόλο του συντονιστή. Σε αντίθεση, λοιπόν με την ιεραρχική δομή (top down systems) της συνθετικής διαδικασίας του Μοντερνισμού, προτείνεται μια διαφορετική αντιμετώπισή της, αυτή της δυναμικής διαδικασίας σχεδιασμού, κατά την οποία ετερογενείς μοναδικότητες (singularities), συνυπάρχουν σε μια ενότητα/ πολλαπλότητα (multiplicity), που ως ενιαίο, συνεχές σύνολο, μεταβάλλεται δυναμικά διατηρώντας την ιδιαιτερότητα των επιμέρους στοιχείων που την αποτελούν (bottom up systems).

Αναμφισβήτητα, η προσπάθεια προσαρμογής της συνθετικής

διαδικασίας σε ένα εντελώς νέο περιβάλλον το οποίο χαρακτηρίζεται από αλληλεπιδράσεις δυνάμεων και μεταβλητών που επιδρούν στη μορφή κάνοντας την να μετασχηματίζεται και να εξελίσσεται στο χρόνο, έχει επιφέρει και αρκετές αστοχίες. Συχνό παράδειγμα, είναι η έλλειψη

4

Jeffrey Kipnis, “Towards a New Architecture” στο Folding in Architecture, ARCHI-

TECTURAL DESIGN no 102, εκδ. Academy Group Ltd., Λονδίνο, 1993, σελ. 42, μτφρ. δική μου

22

αφετηρία

τακτικής και ξεκάθαρων κριτηρίων για την επιλογή της πληροφορίας που τίθεται υπό επεξεργασία, καθώς και των στοιχείων που μεταβάλλονται και αυτών που παραμένουν σταθερά στη μεταβλητή. Για ακόμη μια φορά λοιπόν, η αρχιτεκτονική, στρέφεται στη φιλοσοφία, αλλά και σε επιστήμες όπως η γενετική, η φυσική, τα μαθηματικά και η βιολογία, που εστιάζουν στη μετάβαση από μια γραμμική- στηριζόμενη στη Νευτώνεια λογική- σε μια μη γραμμική θεώρηση του κόσμου, οπου η έννοια της πολυπλοκότητας ερευνάται θεωρητικά και δεν απορρίπτεται, προκειμένου να ανακαλυφθούν τα εργαλεία που θα επιτρέψουν στον αρχιτέκτονα να ανταποκριθεί και να χειριστεί την πολυπλοκότητα και τη μεταβαλλόμενη πληροφορία. Η αναγκη να εξηγηθούν πιο πειστικά η κοσμογένεση και ορισμένα περίπλοκα φυσικά φαινόμενα και δομές, ώθησε τους αρχιτέκτονες να μελετήσουν τη θεωρία της σχετικότητας, της πολυπλοκότητας, τις θεωρίες του χάους και της καταστροφής, τη μορφογένεση, την τοπολογική γεωμετρία και τις τεχνολογικές εξελίξεις υπολογιστών. Κοινός παρονομαστής αυτών των προσεγγίσεων είναι, όπως επισημαίνει και ο Greg Lynn, ότι εισάγουν τη διαδικασία της ομαλής μορφοποίησης, που έγκειται στη μίξη διαφορετικοτήτων και ετερόκλητων στοιχείων, σε ένα συνεχές αλλά ετερογενές σύστημα.

5

Οι δομές και οι μορφές που προκύπτουν είναι ενιαίες και ανθεκτικές, αφού αποτελούνται από ξεχωριστά στοιχεία, τα οποία διατηρούν την ακεραιότητά τους. Αυτή η διαδικασία δίνει μια απάντηση στη διατήρηση, τόσο της συνέχειας και της συνεκτικότητας, όσο και της πολυπλοκότητας και της διαφοροποίησης.

Η μετάβαση στο νέο, μη γραμμικό, περιβάλλον της πολυπλοκότητας

και της μεταβαλλόμενης πληροφορίας, δημιούργησε, λοιπόν, την ανάγκη για νέα μη γραμμικά δυναμικά συστήματα σχεδιασμού. Στα δυναμικά συστήματα ευθύνη έχει η κάθε αυτόνομη μονάδα και η έμφαση δίνεται στις ιδιότητες του συστήματος, που επηρεάζουν την ίδια τη συμπεριφορά του. Η ειδοποιός διαφορά των γραμμικών από τα μη γραμμικά συστήματα έχει ως αποτέλεσμα τη μεταφορά της έμφασης από τη μεγάλη αυτόνομη μονάδα (υπολογιστική,

5

Greg Lynn, “Architectural Curvilinearity: The Folded, the Pliant and the Supple”

στο Folding in Architecture, ARCHITECTURAL DESIGN no 102, εκδ. Academy Group Ltd., Λονδίνο, 1993, σελ, 8, μτφρ. δική μου

23

αφετηρία

κατασκευαστική, κλπ) στις πολλές μικρές αλληλεξαρτώμενες μονάδες που σχηματίζουν ένα ολοκληρωμένο δίκτυο, του οποίου οι λειτουργικές δυνατότητες υπερβαίνουν αυτές του αθροίσματος των μονάδων του. Κατ’ επέκταση, η ταυτότητα του αντικειμένου δεν ορίζεται πλέον ως αθροιστικό σύνολο μονάδων ή ως συνύπαρξη αντιφάσεων, παρά ως ένα ενιαίο σύνολο αποτελούμενο από πολλαπλά και διαφορετικά συστήματα (“πολλαπλότητα”) που συμπεριφέρεται ως “μοναδικότητα” (singularity)6, ενώ η μορφή δε συλλαμβάνεται πλέον ως αυτόνομο αντικείμενο, παρά αναδύεται μέσα από την αλληλεπίδραση δυνάμεων και πεδίων. Με άλλα λόγια, η αρχιτεκτονική σκέψη, μεταβαίνει από αυστηρά ιεραρχικές οργανώσεις, όπου ο αρχιτέκτονας συντονίζει και καθορίζει τα πάντα εκ των πρωτέρων, σε ανοιχτά δικτυακά συστήματα, όπου ο αρχιτέκτονας πλέον θέτει τους κανόνες οργάνωσης και αποδέχεται την πρωτοβουλία των συνιστωσών. Οι Reiser + Umemoto στο βιβλίο τους Atlas of Novel Tectonics κάνουν λόγο για σχέσεις “από το μερικό στο όλο” και συστήματα όπου η ολότητα υπερβαίνει το απόλυτο άθροισμα των μερών της. Οι ίδιοι, αναφέρουν επίσης, επαναχρησιμοποιούν με διαφορετικό τρόπο τις ιδέες πίσω από τις topdown ιεραρχικές δομές του Μοντέρνου, το οποίο πιο συγκεκριμένα σημαίνει τη μετάβαση από δομές ιεραρχίας προσκολλημένες στην κλίμακα και αποστασιοποιημένες από κάθε εντολή που βρίσκεται πανώ ή κάτω από αυτήν, στη χρήση οργανωτικών αρχών που υποβοηθούν την επικοινωνία μεταξύ κλιμάκων, στις οποίες το επιμέρους είναι ικανό να επηρρεάσει το γενικό και αντίστροφα. Αυτό απαιτεί μεθοδολογία που περιλαμβάνει και top-down και bottom-up λογικές που λειτουργούν ταυτόχρονα με ανατροφοδοτούμενες επαναλήψεις (feedback loops). Αυτή η μεθοδολογία, σε αντίθεση με τε αναγωγικά μοντέλα του μοντερνισμού, καθιστούν δυνατή την ανάδυση νέων οργανώσεων και νέων αρχιτεκτονικών αποτελεσμάτων μέσα από ολότητες που δεν

6

Αν και η πιο συνήθης μετάφραση του όρου singularity είναι μοναδικότητα

(σύμφωνα με το WordReference English-Greek dictionary 2014, το Λεξικό Fytraki 2008) , υπάρχει και η εκδοχή της παραδοξότητας, καθώς και της ιδιομορφίας, ιδιαιτερότητας ή ανωμαλίας. Τελικά χρησιμοποιώ τον όρο μοναδικότητα έχοντας όμως υπόψη την ενότητα της τελικής μοναδας που περιγράφεται.

24

αφετηρία

μπορούν να μειωθούν στα επιμέρους κομμάτια τους7.

Αυτή η μείωση της εξουσίας του αρχιτέκτονα στη διαδικασία

σχεδιασμού, έχει ως αποτέλεσμα την περίπλοκη και μη προβλέψιμη συμπεριφορά του συστήματος. Προκειμένου να προβλέψει κανείς πώς θα συμπεριφερθεί το σύστημα πέρα από έναν περιορισμένο “χρονικό ορίζοντα”, χρειάζεται να προσδιορίσει τις αρχικές συνθήκες με μεγάλη ακρίβεια. Στην πράξη βέβαια, μπορούμε να προσδιορίσουμε τις αρχικές συνθήκες με περιορισμένη μόνο ακρίβεια. Έτσι μετά από ένα χρονικό διάστημα, το σύστημα μπορεί να συμπεριφέρεται με τρόπο εντελώς απρόβλεπτο. Μπορούμε λοιπόν να έχουμε βραχυπρόθεσμη προβλεψιμότητα, ενώ μακροπρόθεσμα, μόνον ορισμένα γενικά χαρακτηριστικά μπορούν να προβλεφθούν και όχι η συνολική διαδικασία. Είναι πάντως πιθανό η συμπεριφορά των μη γραμμικών συστημάτων να καταλήξει σε μια κατάσταση που το σύστημα να παρουσιάζει εσωτερική τάξη. Το φαινόμενο αυτό αποτελεί εκδήλωση αυτοοργάνωσης του συστήματος.

O Henri Poincaré έδειξε πως η μηχανική ανάλυση της κίνησης

έστω και τριών σωμάτων που συνδέονται με μία μοναδική σχέση -τη βαρύτητα- και αλληλεπιδρούν σε ένα απομονωμένο σύστημα, παρουσίαζε συμπερφορά τόσο πολύπλοκη που καμία διαφορική εξίσωση, γνωστή ή πιθανή , θα μπορούσε να το περιγράψει.8 Η θεωρία του Poincaré οδήγησε στο συμπέρασμα ότι τα εξελισσόμενα συστήματα, ακόμα και αυτά που έχουν ελάχιστες προκαθορισμένες παραμέτρους,

μπορούν

πολύ

γρήγορα

να

στερηθούν

τον

ντετερμινιστικό τους χαρακτήρα και να ξεκινήσουν να συμπεριφέρονται φαινομενικά ανεξάρτητα (τυχαία).

Αυτό σημαίνει οτι η ακολουθία

των σταδίων της φύσης δεν γίνεται κατά αναγκαιότητα αλλά κατά πρωτοβουλία. Ο xρόνος δηλαδή, ξαναεμφανίζεται στον κόσμο σαν κάτι πραγματικό, σαν αποσταθεροποιητικό αλλά δημιουργικό

7

Reiser + Umemoto, “Atlas of Novel Tectonics”, Princeton University Press, 2006,

σελ. 50, μτρφ. δική μου 8

Sanford Kwinter, “Landscapes of Change: Boccioni’s Stati d’animo as a General

Theory of Models”,Massachusetts Institute of Technology, 1992, σελ. 52, μτφρ. δική μου.

25

αφετηρία

περιβάλλον.

Thom,

9

εξηγεί

Η θεωρία της καταστροφής, που ανέπτυξε ο René τα

“τοπία

συμπεριφοράς”

τέτοιων

συστημάτων.

Ενώ ο κλασσικός λογισμός εξηγεί τη διαδοχική ανάπτυξη και τις ποσοτικές μεταβολές ενός σώματος που ανήκει σε ένα σύστημα και δεν ασχολείται καθόλου με τις μεταβολές που συμβαίνουν στο ίδιο το σύστημα, η δυναμική θεωρία της μορφογένεσης ασχολείται με μορφές που αναδύονται όταν όλο το σύστημα μεταβάλλεται, και μελετά την ποιοτική αλλαγή στη συμπεριφορά δυναμικών συστημάτων. Αυτό το είδος της τοπικής παραμόρφωσης λέγεται καταστροφή. Η καταστροφή δηλαδή περιγράφει τον τρόπο που ένα σύστημα μπορεί -ακόμη και με μια ελάχιστη διατάραξη- να “πηδήξει σε μια εντελώς” διαφορετική κατάσταση. Ένα ανοιχτό δυναμικό σύστημα χαρακτηρίζεται από ροή ενέργειας μέσα από αυτό, με αποτέλεσμα συνεχείς τοπικές μεταβολές και ολική δυναμική σταθερότητα. Η ροή ενέργειας συνεπάγεται τη μεταφορά ενέργειας (πληροφορίας) από έξω προς τα μέσα και αντίστροφα, προκαλώντας προσωρινή αποσταθεροποίηση. Η πληροφορία μεταδίδεται από κάποια τμήματαστοιχεία του συστήματος σε άλλα και όταν κάποιο από αυτά τα τμήματα απορροφήσει παραπάνω ενέργεια από όση επέτρεπε η προηγούμενη κατάσταση ισορροπίας, θα προκληθεί καταστροφή (μορφογένεση) και το σύστημα θα μεταπηδήσει σε νέα κατάσταση ισορροπίας. Εδώ αξίζει να παρατηρήσουμε πως ενώ η έννοια της μορφής ορίζεται σαν η κατάσταση ενός συστήματος μια δεδομένη χρονική στιγμή, στην πραγματικότητα, η μορφή δεν αναπαριστά κάτι απόλυτο, αλλά δομικά σταθερές στιγμές κατά την εξέλιξη ενός συστήματος. Παράλληλα η ανάδυση των μορφών προκύπτει από την υπέρβαση ποιοτικών ορίων, το οποίο, παραδόξως, σημαίνει στιγμές δομικής αστάθειας.10

9

Στο ίδιο, σελ. 52 μτρφ. δική μου.

10

Στο ίδιο, σελ. 59, μτφρ. δική μου.

27

το εργαλείο

28

το εργαλείο

2. το διάγραμμα ως νοητικό εργαλείο

Το νέο περιβάλλον, λοιπόν, στο οποίο ο αρχιτέκτονας καλείται να

συνθέσει, και πιο συγκεκριμένα να αντιμετωπίσει την οργάνωση της συνεχώς μεταβαλλόμενης πληροφορίας, δημιουργεί την ανάγκη νέων μηχανισμών χειρισμού ή αλλιώς νοητικών εργαλέιων (conceptual tool). Το νοητικό εργαλείο πραγματώνεται με διαφορετικό κάθε φορά τρόπο , ανάλογα με τις εκάστοτε συνθήκες και απαιτήσεις. Λειτουργεί ως συντονιστής και, χωρίς να προκαθορίζει το τελικό αποτέλεσμα, δίνει μια πολλαπλότητα λύσεων και οδηγίες δράσης για την επιλογή μιας εξ αυτών, έχοντας έτσι τον έλεγχο της συνθετικής διαδικασίας. Είναι μια θεωρητική κατασκευή δηλαδή, που αναζητά την ταυτότητα του αντικειμένου και των εσωτερικών κανόνων που διέπουν τη μορφή του (εμμενείς ιδιότητες/ αυτοποίηση), αλλά και τον τρόπο που υπόκειται σε μεταβολές μέσω της αλλοποιητικής του δραστηριότητας (ετεροκαθορισμός). Ο Peter Eisenmann αναφέρει εύστοχα, πως ο ρόλος του διαγράμματος έχει μεταβληθεί από αναλυτικό εργαλείο σε σημάδι σε ένα εννοιολογικό σύστημα διαφορετικοτήτων που δε σχετίζεται με τη λειτουργία ή την αισθητική, αλλά υποδεικνύει πολλαπλές- μη εκφρασμένες ακόμη- δυνατότητες οργάνωσης, κατά την εξέλιξη μιας διαδικασίας.11 Στις δύο πρώτες κατοικίες του , το διάγραμμα βασισμένο σε μια λογική διαδικασία, αντλεί από το γλωσσικό μοντέλο και επιχειρεί τον επανασυσχετισμό βασικών γεωμετρικών σχημάτων με κριτήρια πέραν της λειτουργικότητας και της αισθητικής.

Για τον Eisenman, το διάγραμμα ανιχνεύει και γράφει, και μπορεί

να ανιχνευτεί και να γραφτεί, μέσα στην αρχιτεκτονική. Ως τέτοιο το διάγραμμα μεσολαβεί μεταξύ της ιστορίας της αρχιτεκτονικής (διαγράμματα προτεραιότητας -diagrams of anteriority) και των τρόπων με τους οποίους αυτή ανιχνεύεται σε ένα πραγματικό κτίριο, και σε όλα τα πιθανα κτίρια που βρίσκονται μέσα σε αυτό (διαγράμματα εσωτερικότητας -diagrams of interiority). Τα διαγράμματα εξωτερικότητας, αυτά από την εξωτερική αρχιτεκτονική, ορίζονται σαν πράκτορες, από

11

Peter Eisenman,”Diagram: An Original Scene of Writing”, στο Diagram Diaries,

εκδ. Thames & Hudson, Λονδίνο, 1999, σελ. 63-64, μτφρ. δική μου

29

το εργαλείο

Εικ. 1. Peter Eisenman, House ΙI (1969-70, Hardwick, Vermont, υλοποιημένο) House

ΙIΙ (1969-71, Lakeville, Conecticut), & House ΙV (1971, Falls Village, Connecticut). Το διάγραμμα στις πρώτες αναζητήσεις του Eisenmann είναι αρχέτυπο, εικόνα σύμβολο και βοηθάει στη συγκρότηση της ταυτότητας του αντικειμένου (βλ. a), ενώ αργότερα λειτουργεί ως μεσολαβητής στη διαδικασία παραγωγής μορφής (βλ. b) και ως γενεσιουργός μηχανισμός (βλ. c).

30

το εργαλείο

το «συγκεκριμένο οικόπεδο, το πρόγραμμα, ή την ιστορία». Μέσα από την αντίληψή του για την «υπέρθεση» (superposition), οι θεωρίες του Eisenman για το διάγραμμα αποδεικνύουν στενή μελέτη της αποδόμησης του Derrida και άλλων μεταμοντέρνων, μεταστρακτουραλιστικών θεωριών του διαγράμματος, της γλώσσας, του κειμένου και της γραφής που όλες μαζί παρατάσσονται για να κρίνουν «την παραδοχή της προέλευσης της αρχιτεκτονικής σε παρουσία».12

Εν γένει, ένα διάγραμμα είναι μια γραφική στενογραφία. Αν και εί-

ναι ένα ιδεόγραμμα, δεν είναι αναγκαστικά μια αφαίρεση. Αναπαριστά κάτι που δεν είναι το ίδιο το αντικείμενο. Με αυτή την έννοια δεν μπορεί να βοηθήσει, αλλά να ενσωματωθεί. Δεν μπορεί να απελευθερωθεί από την αξία ή τη σημασιολογία, ακόμα και όταν προσπαθεί να εκφράσει σχέσεις σχηματισμού μορφής και τις διαδικασίες τους. Ταυτόχρονα ένα διάγραμμα δεν είναι ούτε δομή, ούτε αφαίρεση δομής. Ενώ εξηγεί τις σχέσεις σε ένα αντικείμενο, δεν είναι ισόμορφο με αυτο.

Το διάγραμμα δεν είναι μόνο μια εξήγηση, ως κάτι που έρχεται μετά,

αλλά, επίσης, δρα ως μεσάζων στη διαδικασία της παραγωγής για τον πραγματικό χώρο και χρόνο. Ως γεννήτορας δεν είναι απαραίτητο να έχει ένα-προς-ένα αντιστοιχία με την προκύπτουσα μορφή. Υπάρχουν πολλές περιπτώσεις, για παράδειγμα το Modulor του Le Corbusier, όπου το διάγραμμα είναι αόρατο στο κτίριο, αλλά εμφανίζεται ως επαναλαμβανόμενο στοιχείο που δρα σε πολλές διαφορετικές κλίμακες, και επαναλαμβάνεται από μικρά τμήματα των κατοικιών, μέχρι μεγάλα τμήματα των αστικών σχεδίων, αλλά είναι σπάνια μια σαφής μορφή.13

12

Στο ίδιο, σελ. 48 μτφρ. δική μου

13

Στο ίδιο, σελ. 49 μτφρ. δική μου

31

το εργαλείο

Το διάγραμμα, ως αφηρημένη μηχανή και οδηγός δράσης, μπορεί

να λειτουργήσει ως νοητικό εργαλείο στις δυναμικές διαδικασίες, επιτρέποντας στον αρχιτέκτονα να διατηρήσει τον έλεγχο επί της διαδικασίας κατά την οποία ετερογενείς μοναδικότητες συνυπάρχουν σε

μια

ενότητα/

πολυπλοκότητα,

που

μεταβάλλεται

δυναμικά,

δίνοντας κατά περίπτωση, τις κατάλληλες οδηγίες για τη μετάβαση από το ψηφιακό περιβάλλον και το χειρισμό της μεταβαλλόμενης πληροφορίας στην

παραγωγή μορφής και χώρου. Λειτουργεί ως

αφαιρετικός μηχανισμός, που οργανώνει την πληροφορία σε σύστημα και επιτρέπει τη μετάφρασή της -βάση συγκεκριμένων κανόνων- σε μορφή και υλικό αποτέλεσμα. Όπως επισημαίνει και Antoin Picon “η πρόσφατη γοητεία για το διάγραμμα, γοητεία που έχει τις ρίζες της πάλι στην παρατήρηση κάποιων επιστημονικών πρακτικών και στην προσπάθεια να ληφθούν ως πρότυπο μερικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα της επιστήμης, μπορεί κάλλιστα να προέρχεται από αυτήν την κατάσταση της αβεβαιότητας και της αμφιβολίας, με το διάγραμμα να ενεργεί ως πιθανό αντίδοτο. Ένα από τα σημαντικότερα ενδιαφέροντα της διαγραμματικής προσέγγισης είναι να δημιουργήσει μια εσωτερική ανάγκη στη διαδικασία σχεδιασμού. Σύμφωνα με τους υπερασπιστές του, το διάγραμμα εμφανίζεται ως αφηρημένη μηχανή ή ως πρόγραμμα, του οποίου το “ξετύλιγμα” είναι συνώνυμο με μια νέα ακαμψία”. Άρα το διάγραμμα ερευνάται ως μηχανισμός που ψάxνει την ταυτότητα του αντικειμένου και τους εσωτερικούς κανόνες, που διέπουν τη μορφή του, αλλά, ταυτόχρονα, ετεροκαθορίζεται και υπόκειται σε μεταβολές, που καθορίζει το περιβάλλον.

Το διάγραμμα αποτελεί, επίσης, το μέσο έκφρασης για αφηρημένα

μοντέλα υλικότητας. Ένα τέτοιο διάγραμμα μπορεί να προέρχεται από οποιοδήποτε δυναμικό σύστημα, σε οποιαδήποτε κλίμακα. Ο υπαινιγμός που προκύπτει για δυνατότητα κλιμάκωσης της υλικής συμπεριφοράς έχει εκτενείς επιπτώσεις για την αρχιτεκτονική. Ένα μοντέλο υδροφόρου ορίζοντα, της δεκετίας του ‘60, που προσεγγίζεται από δίκτυα αντιστάσεων και τρανζίστορ, είναι ένα παράδειγμα αναλογικού μοντέλου μικρής κλίμακας με ιδιότητες μεγάλης. Οι πρώτες δοκιμές αντλιών έγιναν σε διαστήματα ενός τετραγωνικού μιλίου, και υπολόγιζαν μέσες τιμές χωρητικότητας και ροών για τον υδροφόρο ορίζοντα. Αυτές οι τιμές αντιπροσωπεύονται από αντιστάσεις και

32

το εργαλείο

τρανζίστορ σε ένα ηλεκτρικό πεδίο. Η συπεριφορά της ύλης στη μία κλίμακα επιτρέπει στους επιστήμονες να προβλέψουν τη συμπεριφορά της σε άλλη.14

Εξετάζοντας κανείς δυναμικά συστήματα, και καταγράφοντας

τιμές για διάφορες παραμέτρους (θερμοκρασία, πίεση, ταχύτητα αέρα, κλπ), μπορεί να χαρτογραφήσει σε ένα δυναμικό πεδίο (gradient field), αποκομμένο από την αρχική του πηγή, την υλική υπόσταση και την κλίμακα των επιμέρους στοιχείων του. Ένα διάγραμμα σχέσεων, και όχι κλίμακας, αναδύεται. Ή πιο συγκεκριμένα, το διάγραμμα το ίδιο είναι ένα πεδίο σχέσεων, που αναμένει κλίμακα και υλικότητα. Αυτό το ελαστικό αλλά ακριβές διάγραμμα, μπορεί επομένως να αποκτήσει άλλα υλικά συστήματα όπως η αρχιτεκτονική, και έχει τη δυνατότητα να επηρεάσει αυτά τα συστήματα με τρόπους σχετικούς μόνο με την αρχιτεκτονική. Το διάγραμμα περιγράφει τόσο αυτές τις σχέσεις, όσο και τις άλλες που εξελισσονται κατά τη διάρκεια του έργου και έχουν να κάνουν με τη διάδραση του κτιρίου με τον αστικό ιστό, τη συνδεσιμότητα των μερών του κτιρίου μεταξύ τους και με το σύνολο. Όπως λοιπόν τα σχέδια, με τη βοήθεια των ψηφιακών μέσων, μπορούν να εξελίσσονται ταυτόχρονα με την κατασκευή και να μην εκφράζουν μια παγιωμένη κατάσταση, έτσι και το διάγραμμα, υποστηρίζουν οι Reiser + Umemoto, οφείλει να είναι ανοικτό και να εξελίσσεται ταυτόχρονα με τη διαδικασία.

Όσον αφορά την επιλογή του διαγράμματος στα περισσότερα

έργα των Reiser+ Umemoto επιλέγεται με διαφορετικά κάθε φορά κριτήρια, και είναι το μέσο που διαμορφώνει μια ευέλικτη κατάσταση, ικανή

να

ενσωματώνει

μελλοντικά

συμβάντα

στην

παρούσα

δραστηριότητα του κτιρίου. Το κέλυφος στα πιο πολλά έργα τους είναι αυτό που παραμένει σταθερό και αμετάβλητο, ενώ το πρόγραμμα έχει τη δυνατότητα να καταλάβει το χώρο που κάθε φορά χρειάζεται, φιλοξενώντας δραστηριότητες που μεταβάλλονται. Άρα το διάγραμμα είναι ικανό να υποδεχτεί τη μεταβολή και να τη συνδυάσει με τα στοιχεία του κελύφους που παραμένουν αμετάβλητα.

Οι ίδιοι μέσα από το έργο τους τονίζουν οτι η αρχιτεκτονική κρίνεται

κάθε φορά από τις συγκεκριμένες συνθήκες και από τη σχέση της

14

Reiser + Umemoto, “Atlas of Novel Tectonics”, Princeton University Press, 2006,

σελ. 116, μτρφ. δική μου

33

το εργαλείο

γεωμετρίας με την υλικότητα. Δίνουν έμφαση στον κτισμένο χώρο που παραμένει ανοικτός σε συνεχείς αλλαγές και επαναπροσδιορισμούς, από τη φάση του σχεδιασμού, μέχρι και την υλοποίηση του έργου. Στις πιο πρόσφατες δουλείες τους ενδιαφέρονται κυρίως για τις ενυπάρχουσες ιδιότητες των υλικών που αναδύονται, και εστιάζουν στις έννοιες της διάδρασης και του παραμετρικού σχεδιασμού, αλλά και σε μεθόδους παραγωγής που οδηγούνται από προγραμματιζόμενη πληροφορία (mass customization). Θεωρούν το χρόνο αναπόσπαστο συστατικό του σχεδιασμού, αλλά και σημαντική παράμετρο που καθορίζει τις ιδιότητες του δομημένου (κτισμένου) χώρου που γίνεται κατανοητός μόνο σε σχέση με το χρόνο. Αργότερα θέσπισαν και τον όρο built time (κτισμένος χρόνος) για να εξηγήσουν τη θεωρία τους πως ο χώρος μένει ανοιχτός για την εισαγωγή προγράμματος, οτι δηλαδή το μέλλον εξαρτάται από την παρούσα κατάσταση, άρα οτι δύο διαφορετικές χρονικότητες συνυπάρχουν στο ίδιο αντικείμενο. Ο χρόνος δηλαδή είναι έννοια άμεσα συνυφασμένη με τη δραστηριότητα του κτιρίου. Ο χώρος είτε παραμένει άμορφος, για την υποδοχή του προγράμματος, είτε μορφώνεται ασαφώς επιτρέποντας την ενσωμάτωση μελλοντικών συμβάντων στην παρούσα δραστηριότητα του κτιρίου, που οδηγούν στην εμφάνιση απροσδόκητων επεισοδίων, στην αλλαγή, στο νεωτερισμό, και σε μια πολυπλοκότητα άμεσα συνδεδεμένη με την αμφίδρομη εξάρτηση και τη συνεχή ανανέωση μορφής και λειτουργίας. Η μορφή δεν ακολουθεί τη λειτουργία, αλλά ορίζει τη δυνατότητα αλλαγής μέσα από τη λειτουργία- μέσα από τη δραστηριότητα του αντικειμένου.15 Με αυτήν την θεώρηση, οτι ο χώρος παραμένει ανοικτός, επιτρέποντας την εισχώρηση μελλοντικών συμβάντων, είναι δυνατό να ληφθεί υπόψη η χρήση του κτιρίου χωρίς όμως να προκαθοριστεί.16 Επίσης σημαντική είναι και η συμμετοχή του ίδιου του αντικειμένου στην αυτο-δημιουργία του. Σε τελική ανάλυση, η λειτουργία είναι αυτό που επιδιώκει το αντικείμενο να πραγματώσει,

15

Andrew Benjamin, “Opening Resisting Forms” στο Reiser+Umemoto. Recent

Projects, εκδ. Academy Editions, Μ. Βρετανία, 1998, σελ 8- 29. μτφρ. δική μου 16

Στο ίδιο ο Benjamin επισημαίνει πως δεν χρησιμοποιεί τον όρο λειτουργία

με τη μοντερνιστική έννοια που του έχει αποδοθεί, αλλά περισσότερο ως χρήσηοικειοποίηση ου χώρου.

34

το εργαλείο

η λειτουργία είναι αναπόσπαστο κομμάτι της αυτο-πραγμάτωσης του αντικειμένου.17

Όσον αφορά την ενεργοποίηση του διαγράμματος ως αφηρημένη

μηχανή, δίνεται έμφαση στις τοπικές συνθήκες για την πραγμάτωση του δυνητικού. Το διάγραμμα δε δίνει μόνο οδηγίες δράσης κατά τη διάρκεια του σχεδιασμού, αλλά επιπλέον, κατά την πραγμάτωσή του, αποδίδει εκ νέου στο εκάστοτε στιγμιότυπο κλίμακα και υλικότητα, ανάλογα με τις συνθήκες και την ιδιαίτερη πραγματικότητα κάθε έργου. Στις πιο σύγχρονες αναζητήσεις τους οι Reiser + Umemoto επιμένουν και εξετάζουν εκ νέου τη σημασία της υλικότητας στην αρχιτεκτονική, υπενθυμίζοντας οτι υπάρχει σοβαρή μετάβαση από τη μορφή, που ορίζεται με συντεταγμένες σε ένα τρισδιάστατο προκαθορισμένο περιβάλλον, στην αρχιτεκτονική που αναδύεται ως υλικότητα, στον υλικό χώρο. Επιπλέον δίνουν έμφαση στη δράση της μονάδας ως μέρος ενός συνόλου, ενός δικτύου από αλληλεξαρτώμενες μονάδες. Δεν απαρνούνται, όπως επισημαίνουν, το μετρικό καθολικό χώρο (universal space), απλά ισχυρίζονται “ότι ο χώρος δεν είναι μόνο συντεταγμένες, χωρίς ποιοτική διάσταση, αλλά ένα υλικό πεδίο με πανταχού παρούσα τη διαφοροποίηση”.18 Νέα εργαλεία και μέσα καθώς και νέες τεχνικές που επιτρέπουν την υλοποίηση ψηφιακών μοντέλων ενίσχυσαν τις θέσεις τους σχετικά με τη διάδραση του υπό σχεδιασμό και κατασκευή αντικειμένου με το χρήστη, καθώς και σχετικά με την αμφίδρομη σχέση της ύλης με το αρχιτεκτόνημα και τη λειτουργία του. Παράλληλα όμως τα νέα εργαλεία βοήθησαν να αναπτυχθεί η τάση της κατανομής της υπολογιστικής ισχύος σε επιμέρους μικρότερες μονάδες, όπου το αντικείμενο απαρτίζεται από αλληλεξαρτώμενες μονάδες σε δίκτυο. Θεωρώντας λοιπόν τα μόρια ενός υλικού ως μονάδες που αποτελούν δίκτυο, οι Reiser + Umemoto υιοθετούν την ανάλυση του De Landa και την αναφορά του στους Deleuze – Guattari για την ενεργή συμμετοχή των ίδιων των υλικών με τις αναδυόμενες συμπεριφορές τους στην αυτοπραγμάτωση του αντικειμένου, εστιάζοντας σε εκείνες που ενυπάρχουν στο σύστημα ως δυνητική πληροφορία και

17

Στο ίδιο, μτφρ. Δική μου.

18

Reiser + Umemoto, “Atlas of Novel Tectonics”, Princeton University Press, 2006,

σελ. 46, μτρφ. δική μου

35

το εργαλείο

ενεργοποιούνται/ αναδύονται στις κατάλληλες συνθήκες. Αντιτίθενται στην παραγωγή της προσχεδιασμένης μορφής που επιβάλλεται εξωγενώς, όπου τα υλικά πρέπει να υπακούουν σε προκαθορισμένες συμπεριφορές και προτιμούν να δουλεύουν σε συνεργασία με τα υλικά. Καταλήγουν λοιπόν οτι τα υλικά με αναδυόμενεες συμπεριφορές μπορούν να μετέχουν ενεργά στη δημιουργία της μορφής και στη δυνατότητα μεταβολής της. Το αντικείμενο δεν συλλαμβάνεται πλέον ως μια ολότητα αλλά ως υλικότητα που επηρεάζεται από τη συμπεριφορά του συνόλου-πληθυσμού των μορίων της ύλης του. Το διάγραμμα σε αυτές τις πιο πρόσφατες αναζητήσεις των Reiser + Umemoto, αποτελεί το κατάλληλο εργαλείο για τη μελέτη της συμπεριφοράς των υλικών.19 Παραμένει ανοιχτό σε μεταβολή και ελέγχει κυρίως τους κανόνες συμπεριφοράς των μονάδων που απαρτίζουν ένα σύστημα (για παράδειγμα των μορίων ενός υλικού), καθιστώντας εφικτή τη συνέχεια μεταξύ σχεδιασμού – κατασκευής και χρήσης.

Το διάγραμμα ως νοητικό εργαλείο, χρησιμοποιήθηκε και από

τους UNStudio. Οι UNStudio (Ben van Berkel & Caroline Bos) ερευνούν πώς η αρχιτεκτονική προσδιορίζεται από τους συμμετέχοντες στη σύνθεση και την παραγωγή, είναι δηλαδή καταρχήν αλλοποιητική. Οι συνθήκες κάτω από τις οποίες δρα σήμερα ο αρχιτέκτονας και καλείται να εφαρμόσει την αρχιτεκτονική, είναι αυτές που καθιστούν απαραίτητο ένα μέσο επικοινωνίας και όχι αναπαράστασης. Αντιλαμβάνονται και αυτοί την αρχιτεκτονική όχι ως σύνθεση προκαθορισμένων μορφών, αλλά ως αποτέλεσμα συνεχών προσαρμογών και διορθώσεων, όπου αστάθμητοι παράγοντες, οι οποίοι αλλάζουν με το χρόνο, γίνονται αντικείμενο έρευνας και συστατικό στοιχείο σχεδιασμού. Κατ’ επέκταση, θεωρούν οτι είναι απαραίτητος ο διάλογος και η συνεχής ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ των εμπλεκόμενων ομάδων, όπως ο πελάτης, ο χρήστης, ο χορηγός, ο τεχνικός σύμβουλος, και στοιχείων όπως στατιστικές, ροές δεδομένων, τεχνολογίες. Οι

UNStudio προτείνουν

την εργασία σε δίκτυο συνεργασίας μεταξύ ομάδων, μέσω της χρήσης τεχνολογίας. Ο αρχιτέκτονας καλείται να συλλέγει πληροφορίες, να τις οργανώνει σε δομή, να τις μετατρέπει, να τις προσαρμόζει στα νέα μεταβαλλόμενα δεδομένα και να δημιουργεί ένα σύστημα σχέσεων

19

Στο ίδιο, σελ. 116, μτρφ. δική μου

36

το εργαλείο

μεταξύ των επιμέρους στοιχείων, που θα δώσουν και τις παραμέτρους του έργου. Τις σχέσεις αυτές, μεταξύ ανεξάρτητων πληροφοριών, πρέπει ο αρχιτέκτονας να τις παρουσιάσει σε μια εικόνα (vision), χρησιμοποιώντας τα κατάλληλα μέσα επικοινωνίας. Ως καταλληλότερο εργαλείο για αυτό το σκοπό, δηλαδή για να φέρει κανείς σε επικοινωνία φορείς με διαφορετικές αρμοδιότητες και να τους παρουσιάσει, με τη μορφή οπτικού υλικού, πληροφορίες με ιδιαίτερες σχέσεις μεταξύ τους, οι οποίες αλλάζουν κατά την εξέλιξη της μελέτης, οι UNStudio θεωρούν το διάγραμμα. Το διάγραμμα, δηλαδή, δεν είναι μέσο αναπαράστασης ενός τελικού άκαμπτου αποτελέσματος, το οποίο είτε εγκρίνεται είτε απορρίπτεται, αλλά ένας οδηγός δράσης, που προσφέρει πολλαπλότητα επιλογών. Έτσι, το βάρος της μελέτης δε δίνεται στο τελικό αποτέλεσμα, αλλά στη διαδικασία της ανάλυσης. Με τη χρήση και την παραγωγή διαγραμμάτων

πετυχαίνεται

ο

ζητούμενος

στους εμπλεκόμενους φορείς. Για τους

διάλογος

ανάμεσα

UNStudio το διάγραμμα

είναι ο μηχανισμός που διαχειρίζεται την πληροφορία μεταξύ των συμμετεχόντων και είναι ένα επιχειρησιακό μέσο για τη δημιουργία νέων σχέσεων και καταστάσεων. Εισάγει έτσι μια σύνδεση του αντικειμένου με το περιβάλλον του, δηλαδή με εξωγενείς παράγοντες. Έχει τρία στάδια: της επιλογής (selection), της εφαρμογής (application), και της λειτουργίας (operation). Για ακόμη μια φορά λοιπόν, το διάγραμμα αφού περιγράψει τις σχέσεις μεταξύ των εμπλεκόμενων στοιχείων στο έργο, και αφού ορίσει μια πολλαπλότητα δράσεων, διαφυγών και δυνατοτήτων, ενεργοποιείται ανάλογα με τις τοπικές, εκάστοτε συνθήκες, και οδηγεί σε μια πραγμάτωση του δυνητικού, σε ένα στιγμιότυπο.20 Όσον αφορά την επιλογή του διαγράμματος, οι UNStudio αντλούν τα θέματά τους από τεχνικά εγχειρίδια, αναπαραγωγές ζωγραφικών πινάκων, αλλά και από τυχαίες φωτογραφίες, που υπάρχουν στις συλλογές τους. Επιπλέον ερευνούν διάφορες επιστήμες, όπως τα μαθηματικά, τις τέχνες και τη γλώσσα. Όλες αυτές οι αφορμές διαβάζονται σαν χάρτες κίνησης, άσχετα από την προέλευση τους

20

Van Berkel, Ben & Bos, Caroline, “Diagrams: Interactive Instruments in Opera-

tion” στο Diagram Work, ANY 23, εκδ. Anyone Corporation, Νέα Υόρκη,1998, μτφρ. Δική μου.

37

το εργαλείο

και χρησιμοποιούνται κατά την εφαρμογή του διαγράμματος, ως πολλαπλασιαστές για να ξεδιπλώσουν στη διαδικασία της σύνθεσης νέες ερμηνείες.

38

το εργαλείο

3. Η κορδέλα Moebius ως διάγραμμα

Εικ. 2. Moebius Band. Η κορδέλα Moebius ή Mobius είναι μια επιφάνεια με μία μόνο πλευρά και μία συνιστώσα ορίου. Έχει τη μαθηματική ιδιότητα του μη προσανατολισμένου αντικειμένου, και μπορεί να υλοποιηθεί ως γραμμωτή επιφάνεια. Ανακαλύφθηκε ανεξάρτητα από τους Γερμανούς μαθηματικούς August Ferdinand Möbius και Johann Benedict Listing το 1858.

i.

UNStudio, Moebius house, Ολλανδία (1993-98, υλοποιημένο)

Οι UNStudio πιστεύουν οτι το διάγραμμα μπορεί να αλλάξει ριζικά την πορεία ενός έργου, μεταβάλλοντας και απελευθερώνοντας την ίδια την αρχιτεκτονική. Στην κατοικία αυτή, 5500 τετ. ποδιών, στα περίχωρα της Ουτρέχτης, που προορίζεται για ένα εργαζόμενο ζευγάρι και τα δύο παιδιά τους, μπόρεσαν να πειραματιστούν με διαγραμματικές τεχνικές και να ξεφύγουν από τα γνωστά πρότυπα του κτιρίου κατοικίας. Η κορδέλα Moebius, μια συνεχής τοπολογική επιφάνεια χωρίς αρχή και τέλος (βλ. Εικ. 2), χρησιμοποιήθηκε ως διάγραμμα για την οργάνωση δύο αλληλοπλεκόμενων τροχιών- διαδρομών, αυτές του ζευγαριού που μένει μαζί, αλλά και χώρια στο ίδιο σπίτι (βλ. Εικ. 3α). Η ιδέα δύο οντοτήτων με ξεχωριστή τροχιά, που συμπίπτουν σε συγκεκριμένα σημεία, ορίζοντας τους κοινούς χώρους του σπιτιού, διατρέχει όλες τις φάσεις του έργου, από τη σύλληψη ως την κατασκευή.21 Πρόγραμμα, κίνηση και κατασκευή συνδυάζονται σε μια χειρονομία συνέχειας. Σε ένα ενιαίο κέλυφος, οργανώνονται οι χώροι με βάση τις δραστηριότητες του ζευγαριού στη διάρκεια ενός εικοσιτετραώρου: εργασία, κοινωνική ζωή, οικογενειακή ζωή και προσωπικός χρόνος ξεδιπλώνονται σε μια συνεχή κίνηση (loop). Η γραφική αναπαράσταση αυτών των δραστηριοτήτων σε ένα εικοσιτεττράωρο, καθιστούν απαραίτητη την εισαγωγή μιας διάστασης χώρου- χρόνου, έτσι επιλέχτηκε το διάγραμμα του moebius band (βλ. Εικ. 3β). Η εσωτερική οργάνωση αυτής της δομής χρησιμοποιήθηε για να ενώσει τα τέσσερα τμήματα του οικοπέδου, με διαφορετικό χαρακτήρα το καθένα, έτσι η ζωή μέσα στο σπίτι μετατράπηκε σε έναν περίπατο στο τοπίο (βλ. Εικ. 4 ). Το μαθηματικό μοντέλο του moebius band δεν μεταφέρεται ένα προς ένα στη μορφή της κατοικίας, αλλά καθοδηγεί την οργάνωση των χώρων σε όλα τα επίπεδα από το σχεδιασμό ως το τελικό υλοποιημένο αντικείμενο: από την κίνηση, την επίλυση των κατόψεων και τομών ως τη διαχείρηση του φωτός και των υλικών (τοίχοι από σκυρόδεμα της εξωτερική όψης γίνονται έπιπλα και τα υαλοστάσια γίνονται χωρίσματα). Η ιδιότητα της κορδέλας, να μπορεί κανείς να προσεγγίσει όλα τα σημεία της, εσωτερικά και εξωτερικά στην ίδια πορεία, μεταφέρθηκε στο σπίτι και καθόρισε τη

21

Στο ίδιο, σελ. 78, μτφρ. Δική μου.

40

το εργαλείο

διαδοχή των χώρων, τη σχέση ανοιχτού- κλειστού και του μέσα- έξω. Οι δύο τροχιές που μπλέκονται, διασταυρώνονται και απομακρύνονται, σχηματίζοντας χώρους συνεύρεσης και χώρους απομόνωσης, είναι το μόνο αρχικό έναυσμα: η αρχιτεκτονική απελευθερωμένη από προκαθορισμένο λεξιλόγιο και παραδοχές ανακαλύπτει νέες σχέσεις και δυνατότητες οργάνωσης χώρου (βλ. Εικ.4 )

Εικ. 3a UNStudio, Moebius house, Ολλανδία (1993-98, υλοποιημένο): O Χώρος και χρόνος είναι έννοιες άρρηκτα συνδεδεμένες με την ιδέα ενός σπιτιού. Το διάγραμμα οργανώνει τα διαπλεκόμενα μονοπάτια δύο ανθρώπων που κινούνται στις δικές τους τροχιές, αλλά μοιράζονται ορισμένες στιγμές, και χαρτογραφεί τον 24-ωρο κύκλο του ύπνου, εργασίας και της διαβίωσης. Ως αναπαράσταση των 24 ωρών της οικογενειακής ζωής, ο δακτύλιος αποκτά χωρο- χρονική διάσταση, και ενοποιεί το πρόγραμμα, την κυκλοφορία και τη δομή απρόσκοπτα.

Εικ. 3b UNStudio, Moebius house, Ολλανδία (1993-98, υλοποιημένο): η κορδέλα Moebius

41

το εργαλείο

ως διάγραμμα. Η κορδέλα Moebius χρησιμοποιήθηκε ως διάγραμμα για την οργάνωση δύο αλληλοπλεκόμενων τροχιών- διαδρομών, αυτές του ζευγαριού που μένει μαζί, αλλά και χώρια στο ίδιο σπίτι.

Van Berkel, Ben & Bos, Caroline, L’ ARCHITECTURE D’ AUJOURD’ HUI, τεύχος 321, εκδ.

Diffusion, Παρίσι, Μαρτιος1999

Εικ. 4. Προγραμματικό διάγραμμα.

42

το εργαλείο

ii. Peter Eisenman, Moebius house- 11a (1978-79, μη υλοποιημένο) Το house 11a ανήκει στην εποχή που ο Eisenman μόλις έχει αρχίσει να πειραματίζεται με την τοπολογία και μελετά το οικόπεδο και το τοπίο ως εξωτερικούς παράγοντες, που μορούν να επηρεάσουν το σχεδιασμό. Το αποτέλεσμα είναι εντελώς διαφορετικό από αυτό των UNStudio, γιατί χειρίζονται και με εντελώς διαφορετικό τρόπο το διάγραμμα. Η επιθυμία του ιδιοκτήτη (“όταν είμαι μέσα θέλω να κοιτάω τον κόσμο σαν να είμαι απέξω και όταν είμαι έξω θέλω να νιώθω σα να είμαι μέσα στο σπίτι”) οδήγησε τον Eisenmann στην εισαγωγή της τοπολογικής επιφάνειας Moebius ως διάγραμμα. Εστίασε ακριβώς σε αυτή την ιδιότητα της οτι κινούμενος κανείς πάνω της, σε μια συνεχή κίνηση, δεν αναγνωρίζει διαφοροποίηση μεταξύ του μέσα και του έξω, είναι ταυτόχρονα μέσα και έξω (στοιχείο που χρησιμοποιούν με τελείως διαφορετικό τρόπο οι UNStudio). Δημιούργησε στο πιο “εσωτερικό” τμήμα της κατοικίας ενα “απροσπέλαστο κενό”, ένα δωμάτιο χωρίς πόρτες και παράθυρα, κάνοντας έτσι το πιο εσωτερικό τμήμα εξωτερικό, αφού είναι άβατο. Η κορδέλα διαγραμματικά τοποθετείται μισή κάτω από το έδαφος και μισή επάνω. Το κάτω τμήμα περιέχει τους χώρους διαβίωσης και το πάνω το κενό (βλ. Εικ. 5).22

a.

22

Peter Eisenman,”Diagram: An Original Scene of Writing”, στο Diagram Diaries,

εκδ. Thames & Hudson, Λονδίνο, 1999, σελ. 176, μτφρ. δική μου.

43

το εργαλείο

b.

Εικ. 5a & 5b Peter Eisenman, Moebius house eleven a, 1978-79, μη υλοποιημένο

44

το εργαλείο

Συμπερασματικά, στο παράδειγμα των UNStudio, το τοπολογικό

διάγραμμα χρησιμοποιείται ακριβώς για να εκφράσει την οργάνωση των αλληλοπλεκόμενων τροχιών- του ζευγαριού που μένει μαζί και χώρια και οδηγεί σε εντελώς διαφορετικό αποτέλεσμα από το αντίστοιχο διάγραμμα του Eisenman, που εκφράζει την επιθυμία του ιδιοκτήτη (“όταν είμαι μέσα θέλω να κοιτάω τον κόσμο σαν να είμαι απέξω και όταν είμαι έξω θέλω να νιώθω σα να είμαι μέσα στο σπίτι”). Ενώ και στις δύο περιπτώσεις οι μελετητές αξιοποιούν την ιδιότητα της κορδέλας, οτι δηλαδή δεν υπάρχει σαφής διαφοροποίηση του μέσα και του έξω, στην κατοικία των UNStudio η οργάνωση των τροχιών δίνει οδηγίες για την οργάνωση των χώρων και για τη σχέση του κλειστού με την ύπαιθρο, ενώ στην κατοικία του Eisenman, ουσιαστικά πραγματοποιείται μια αντιστροφή του μέσα με το έξω, αφού το πιο εσωτερικό σημείο της κατοικίας μένει απροσπέλαστο. Το γεγονός οτι το ίδιο διάγραμμα οδηγεί σε δύο εντελώς διαφορετικά κτίρια, με άλλες αρχιτεκτονικές ποιότητες και εντελώς άλλη υφή, ενισχύει την άποψη οτι το διάγραμμα λειτουργεί σαν οδηγός και νοητικό εργαλείο, ενώ η εφαρμογή του και η ερμηνεία του εξαρτώνται από τον μελετητή και τις τοπικές συνθήκες.

Περνώντας την περίοδο αμφισβήτησης της εσωτερικότητας της

αρχιτεκτονικής, «όταν τα διαγράμματά του θεωρούσαν την εσωτερικότητα μια εκ των πρωτέρων συνθήκη αξιών, δηλαδή ήταν μια σταθερή ομάδα από γεωμετρικά σχήματα»23 ο Eisenman, ξεκίνησε να πειραματίζεται με την τοπολογική γεωμετρία. Διαπίστωσε οτι χωρίς να εγκαταλείπει τη γεωμετρία, στην οποία στηρίζεται η αρχιτεκτονική, δεν ήταν απαραίτητο το διάγραμμα να προκύπτει από προυπάρχουσες γεωμετρίες ούτε να στηρίζεται αποκλειστικά και μόνο σε διαδικασίες μετασχηματισμών. Οδηγήθηκε έτσι στα διαγράμματα εξωτερικότητας (diagrams of exteriority), τα οποία εισήγαγαν εξωγενείς έννοιες στη συνθετική διαδικασία. Στην πιο πρόσφατη και πιο επιστημονικά φάση του Eisenman λοιπόν, το διάγραμμα γίνεται μέσο κατανόησης σχέσεων,

παραγόντων

και

εμπλεκόμενων

φορέων

εξωτερικών

από την αρχιτεκτονική, αφού εισάγει έννοιες όπως η αστάθεια και η πολυπλοκότητα και μελετά κείμενα, στατιστικά δεδομένα, μαθηματικές συναρτήσεις και εξισώσεις φυσικής. Γίνεται οδηγός δυνατοτήτων,

23

Στο ίδιο, σελ 28, μτφρ, δική μου.

45

το εργαλείο

εστιάζει στη διαδικασία και στη δομή των εγχειρημάτων και απέχει από την εικόνα- σύμβολο. Το μοντέλο που ακολουθεί, όπως φαίνεται από τα έργα του, είναι η ανάλυση μιας μεταβαλλόμενης κατάστασης, στην οποία παρεμβαίνει σε μια δεδομένη στιγμή και τη σταθεροποιεί.

47

λογικές σχεδίασης

49

ρίζωμα

50

λογικές σχεδίασης

4. Ιεραρχικές και ριζωματικές δομές

Οι Gilles Deleuze και Felix Guattari έχουν δώσει με τη σειρά τους και

αυτοί, έναυσμα στους αρχιτέκτονες για τη διερεύνηση ακριβώς εκείνων των δομών, που αποτελούνται από ετερογενή στοιχεία, οργανωμένα σε ένα συνεχές μείγμα. Οι δύο θεωρητικοί ονομάζουν αυτές τις δομές Rhizomes και Strata και τις συγκρίνουν με δενρικές δομές που συναντούν στη φύση, στην κοινωνία και σε άλλους επιστημονικούς κλάδους.

Οι έννοιες των ριζωμάτων και των δενδρικών δομών,

συναντούνται συχνά σε αρχιτεκτονικούς προβληματισμούς. Oι ίδιοι κάνουν αναφορά στο Manuel De Landa και το βιβλίο του A Thousand Years of Non-Linear History, ο οποίος με βάση τους όρους “ιεραρχίες και δίκτυα” (hierarchies and meshworks)24, που στηρίζονται στους όρους “δέντρο και ρίζωμα”, των Deleuze/ Guattari στο Thousand Plateaus, αναλύει δομές οργάνωσης (κοινωνικές, πολεοδομικές, βιολογικές και γεωλογικές) που χαρακτηρίζονται, περισσότερο ή λιγότερο ως ιεραρχικές ή ριζωματικές.

Στην περίπτωση των ιεραρχικών δομών, τα διαφορετικά στοιχεία

που τις αποτελούν, οργανώνονται σε ομοιογενείς στρώσεις, ενώ, στις ριζωματικές δομές συνδέονται και αλληλεπιδρούν μεταξύ τους άμεσα. Ωστόσο, και στις δύο περιπτώσεις εμφανίζονται ετερογενή στοιχεία που με τη βοήθεια εξωτερικών αλλά και εσωτερικών παραγόντων, οργανώνονται σε δομές συνεχείς και ανθεκτικές και όχι αποσπασματικές και αποδομημένες, χωρίς να χάνεται η ιδιαίτερη ταυτότητα των επιμέρους συστατικών. Οι Deleuze/ Guattari αναγνώρισαν επίσης πως οι ιεραρχικές δομές δημιουργούν “γραμμωτό/ εγχαραγμένο χώρο” (Striated Space), ενώ οι ριζωματικές δομές δημιουργούν “λείο χωρο” (Smooth Space). Aυτές οι δύο τυπολογίες στην πράξη δεν είναι διακριτές, παρά συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν, και παράλληλα

24

αναπτύσσονται

αλληλοτροφοδοτούμενες.

Ο

λείος

Ο De Landa έχει δανειστεί τον όρο “meshworks” από το Random Grammars: A

New Class of models for Functional Integration and Transformation in the Biological, Neural and Social Sciences του Stuart Kaffman (1990). Από το De Landa, Manuel, Χίλια χρόνια μη γραμμικής ιστορίας, εκδ. Κριτική ΑΕ, 2002

51

λογικές σχεδίασης

χώρος μεταφράζεται συνεχώς σε γραμμωτό/ εγχαραγμένο χώρο και διασχίζεται από αυτόν, ενώ ανάλογα, ο γραμμωτός/ εγχαραγμένος χώρος αντιστρέφεται και επιστρέφει στην κατάσταση του λείου χώρου.25

Μελετώντας το μαθηματικό μοντέλο αυτού του διπόλου,μπορούμε

να αναφερθούμε και πάλι σε δύο διακριτούς τρόπους οργάνωσης. Οι “πολλαπλότητες” του μαθηματικού μοντέλου, όπως τις αναφέρει ο Riemann ανάγοντας τον όρο από το επίθετο “πολλαπλός”, χωρίζονται σε μετρικές και μη μετρικές, και χαρακτηρίζουν τους ιεραρχικά δομημένους χώρους και τους ριζωματικά δομημένους χώρους, αντίστοιχα. Για παράδειγμα, το μέγεθος μιας οριζόντιας γραμμής μεταξύ δυο σημείων, μπορεί να συγκριθεί με το μέγεθος μιας κάθετης γραμμής μεταξύ δύο άλλων σημείων. Είναι ξεκάθαρο ότι η πολλαπλότητα σε αυτήν την περίπτωση είναι μετρική και επιτρέπει στον εαυτό της να γραμμωθεί/ εγχαραγθεί έχοντας μεγέθη ώς προδιαγραφές. Από την άλλη, δύο ήχοι ίδιας συχνότητας και διαφορετικής έντασης δεν μπορούν να συγκριθούν με δύο ήχους ίδιας έντασης αλλά διαφορετικής συχνότητας. Σε αυτήν την περίπτωση μόνο δύο τοποθετήσεις μπορούν να συγκριθούν, αν το ένα είναι κομμάτι του άλλου, καθώς και το αν κρίνουμε ότι το τελευταίο είναι “λιγότερο” από το πρώτο, χωρίς να είμαστε σε θέση να καθορίσουμε το κατα πόσο. Οι πολλαπλότητες στο δεύτερο παράδειγμα είναι μη μετρικές και μπορούν να εγχαραγθούν και να μετρηθούν μόνο με έμμεσους τρόπους, στους οποίους συνεχώς αντιστέκονται .

Συνοπτικά, στην περίπτωση των ιεραρχικών δομών, αυτές αποτε-

λούνται από ομογενή στοιχεία (στοιχεία κατανεμημένα κατά όμοια είδη), χαρακτηρίζονται από δραστηριότητες, όπου η λήψη των αποφάσεων γίνεται κεντρικά και η υλικότητά τους θα μπορούσε να περιγραφεί ως σταθερή και άκαμπτη. Η ομοειδής κατανομή συγκροτείται με συγκεκριμένα κριτήρια και είναι σταθερή στο χρόνο. Αυτές τις δομές οι Deleuze/ Guattari τις αποκαλούν γραμμωτές ή εγχαραγμένες, και τις αξιώνουν για τη δημιουργία μετρικού χώρου με ακέραιο αριθμό

25

Gilles Deleuze and Felix Guattari, A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizo-

phrenia,εκδ. University of Minnesota Press, 2011, μτφρ. στα Αγγλικά από τον Brian Massumi, 1987, σελ.474, μτφρ. δική μου

52

λογικές σχεδίασης

διαστάσεων και καθορισμένες σταθερές κατευθύνσεις.

Όσον αφορά τις ριζωματικές ή δικτυωματικές δομές, αυτές απο-

τελούνται από ετερογενή στοιχεία, που συνυπάρχουν σε ένα κοινό σύστημα σε ισορροπία, η λήψη των αποφάσεων είναι αποκεντρωμένη και αυθόρμητη και η υλικότητα τους θα μπορούσε να περιγραφεί ως ανθεκτική και ευέλικτη με αντοχή σε εξωγενείς παράγοντες και στο χρόνο. Οι ριζωματικές δομές για να συγκροτηθούν χρειάζονται έναν καταλύτη που θα αναταράξει την ευαίσθητη ισορροπία της εσωτερικής οργάνωσης των ετερογενών στοιχείων και θα ωθήσει το σύστημα σε μια νέα ισορροπία.

Στα κεντρικά συστήματα των ιεραρχικών δομών οι Deleuze/ Guat-

tari αντιτείνουν ά-κεντρα δίκτυα από αυτόματα, όπου η επικοινωνία των γειτόνων γινεται μέσω καναλιών που δεν προυπάρχουν, όλες οι μονάδες είναι ανταλλάξιμες (interchangeable) και ορίζονται μόνο από την κατάστασή τους μια δεδομένη χρονική στιγμή. Ενάντια στα κεντρομόλα συστήματα με ιεραρχική οργάνωση και προαποφασισμένους συσχετισμούς, το ρίζωμα είναι ένα άκεντρο, μη ιεραρχικό σύστημα, χωρίς οργανωτική μνήμη και κέντρο το οποίο ορίζεται απλώς και μόνο από μια κυκλοφορία καταστάσεων.26 Ίσως θα μπορούσαμε να πούμε οτι ενώ με τις ιεραρχικές δομές και σε γραμμωτούς χώρους επιτυγχάνεται η εξέλιγξη, με το ρίζωμα και το λείο χώρο έχουμε να κάνουμε με όλους τους δυνατούς τρόπους του “γίγνεσθαι”.27

26

Στο ίδιο, σελ.21, μτφρ. δική μου

27

Στο ίδιο, σελ.486, μτφρ. δική μου

53

λογικές σχεδίασης

5. Η ορχιδέα και η σφήκα

Στο παράδειγμα που οι Deleuze/ Guattari δίνουν ως μορφή

ριζώματος, η ορχιδέα και η σφήκα αποτελούν ετερογενή στοιχεία που

οργανώνονται

ριζωματικά.

“Πως

ειναι

δυνατόν

κινήσεις

αποεδαφικοποίησης28 και διαδικασίες επανεδαφικοποίησης να μην είναι σχετικές, πάντα συνδεδεμένες και παγιδευμένες η μία μέσα στην άλλη;” Η ορχιδέα αποεδαφικοποιείται σχηματίζοντας μια εικόνα, μια ιχνηλασία της σφήκας. Όμως η σφήκα επανεδαφικοποιεί αυτή την εικόνα. Ωστόσο η σφήκα είναι αποεδαφικοποιημένη, γινόμενη μέρος του αναπαραγωγικού μηχανισμού της ορχιδέας, αλλά την επανεδαφικοποιεί μεταφέροντας τη γύρη της. Έτσι λοιπόν, η σφήκα και η ορχιδέα όντας ετερογενή στοιχεία, σχηματίζουν ένα ρίζωμα. Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί, πως η ορχιδέα μιμείται τη σφήκα, αναπαράγωντας την εικόνα της με σημασιολογικό τρόπο (απομίμηση, δέλεαρ, κλπ). Ταυτόχρονα συμβαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό: δεν είναι ούτε στο ελάχιστο απομίμηση, παρά η σύλληψη του κώδικα, η πλεονάζoυσα αξία του κώδικα, μια αύξηση σθένους, η πραγματική διαδικασία του “γίγνεσθαι”, το “γίγνεσθαι-σφήκα” της ορχιδέας και το

28

Ο όρος “αποεδαφικοποίηση” πρωτοεμφανίστηκε στη γαλλική ψυχοαναλυτική

θεωρία, και αναφερόταν γενικά στη ροική και σπάταλη φύση της ανθρώπινης υποκειμενικότητας στους σύγχρονους καπιταλιστικούς πολιτισμούς (Deleuze & Guattari 1972). Οι ίδιοι χρησιμοποιούν τον όρο αποεδαφικοποίηση (deterritorialization) στο βιβλίο τους Anti-Oedipus, για να ορίσουν την απελευθέρωση της εργατικής δύναμης από συγκεκριμένα μέσα παραγωγής. Γενικότερα ο όρος αποεδαφικοποίηση μπορεί να περιγράψει οποιαδήποτε διαδικασία αποπλαισιώνει ένα σύνολο σχέσεων, καθιστώντας τα εικονικά και προετοιμάζοντας τα για μια πιο αποστασιοποιημένη πραγματοποίηση. Πιο συγκεκριμένα στο βιβλίο τους A Thousand Plateaus, ξεχωρίζουν τη σχετική αποεδαφικοποίηση, που συνοδεύεται πάντα από την εδαφικοποίηση, από την απόλυτη αποεδαφικοποίηση, από την οποία προκύπτει το επίπεδο εμμένειας (Plane of Immanence). Και στις δύο εκδοχές της αποεδαφικοποίησης, ωστόσο, η ιδέα του φυσικού εδάφους παραμένει απλά μια ιδέα και ένα σημείο αναφοράς. Ο όρος “επανεδαφικοποίηση” αφορά την κατάσταση, όπου οι ίδιοι οι άνθρωποι μιας χώρας παράγουν μια άποψη του λαικού πολιτισμού, στο πλαίσιο της τοπικής τους κουλτούρας, με αποτέλεσμα να την οικειοποιούνται.

54

λογικές σχεδίασης

“γίγνεσθαι-ορχιδέα” της σφήκας. Το καθένα από τα “γίγνεσθαι”, επιφέρει την αποεδαφικοποίηση του ενός στοιχείου και την επανεδαφικοποίηση του άλλου. Τα δύο “γίγνεσθαι” διασυνδέονται και σχηματίζουν κανάλι σε μια κυκλοφορία εντάσεων, προωθώντας την αποεδαφικοποίηση.29

Ανακεφαλαιώνοντας τα χαρακτηριστικά ενός ριζώματος, αντίθετα

με τα δέντρα ή τις ρίζες τους, το ρίζωμα συνδέει οποιοδήποτε σημείο με κάποιο άλλο, και τα χαρακτηριστικα του γνωρίσματα δεν συνδέονται απαραίτητα

με

ομοειδή

τους.

Χρησιμοποιεί

πολύ

διαφορετικά

σημειολογικά καθεστώτα, ακόμα και μη-σημειολογικές καταστάσεις. Το ρίζωμα δεν μπορεί να μειωθεί, ούτε στη Μονάδα, ούτε στο πολλαπλό. Δεν είναι το Ένα που γίνεται Δύο, ή ακόμα, απευθείας τρία, τέσσερα, πέντε, κλπ. Δεν είναι το πολλαπλό που προέρχεται από τη Μονάδα, ή στο οποίο προστίθεται η Μονάδα (ν+1). Δεν συντίθεται από μονάδες, αλλά από διαστάσεις, ή καλύτερα κατευθύνσεις στην κίνηση. Δεν έχει ούτε αρχή ούτε τέλος, αλλά πάντα έχει ένα μέσο (milieau) από το οποίο αναπτύσσεται, και το οποίο υπερπληθαίνει. Συνθέτει γραμμικές πολλαπλότητες με ν διαστάσεις -χωρίς να έχει υποκείμενο ή αντικείμενο-, οι οποίες μπορούν να οριστούν σε ένα επίπεδο συνοχής (plane of consistensy) και από τις οποίες η Μονάδα πάντα αφαιρείται (ν-1). Όταν μια τέτοια πολλαπλότητα αλλάζει διάσταση, τότε αναγκαστικά αλλάζει και το είδος της, υφίσταται μεταμόρφωση. Σε αντίθεση με μια δομή που ορίζεται από ένα σύνολο σημείων και θέσεων, με δυαδικές σχέσεις μεταξύ των σημείων και biunivocal30 σχέσεις μεταξύ των θέσεων, το ρίζωμα αποτελείται μόνο από γραμμές: γραμμές τμηματικότητας (segmentarity) και διαστρωμάτωσης, στο ρόλο των διαστάσεών του, και τη “γραμμή της πτήσης” ή αλλιώς την επανεδαφικοποίηση ως μέγιστη τιμή τους έπειτα από την οποία, η πολλαπλότητα υφίσταται μεταμόρφωση, αλλαγή στη φύση της. Σε αντίθεση με το δέντρο, το ρίζωμα δεν είναι το αντικείμενο αναπαραγωγής (reproduction): ούτε

29

Gilles Deleuze and Felix Guattari, A Thousand Plateaus: Capitalism and schizo-

phrenia,εκδ. University of Minnesota Press, 2011, μτφρ. στα Αγγλικά από τον Brian Massumi, 1987, σελ.10, μτφρ. δική μου 30

Ο όρος “biunivocal” προέρχεται από τη μαθηματική θεωρία, και χαρακτηρίζει

ένα είδος σχέσης που συνδέει αποκλειστικά δύο όρους μεταξύ τους, στο πλαίσιο της κυριαρχίας (ή στην βάση) του ενός από τα δύο.

55

λογικές σχεδίασης

εξωτερικής αναπαραγωγής σαν εικόνα-δέντρο, ούτε εσωτερικής αναπαραγωγής σαν δεντρο-δομή. Το ρίζωμα είναι αντιγενεαλογικό.

Εικ. 6. Αριστερά: ορχιδέα Δεξιά: σφήκα

56

λογικές σχεδίασης

Το Ρίζωμα λοιπόν, αποτελεί μια ανοικτή διαδικασία με ασαφή

χαρακτηριστικά, που συνεχώς επεκτείνεται προς πολλαπλά εδάφη. Οι Deleuze/ Guattari χαρακτηριστικά παρομοιάζουν το ρίζωμα με τα ποντίκια και τα λαγούμια: “Τα ποντίκια είναι ρίζωμα. Και τα λαγούμια επίσης, σε όλες τους τις λειτουργίες, όπως το καταφύγιο, η τροφοδοσία, η κίνηση, η διαφυγή και το ξεμπλοκάρισμα.31 Στη συνέχεια εξηγούν τη διαφορά μεταξύ χαρτογράφησης και ιχνηλασίας, υπονοώντας μια σχέση μεταξύ χαρτών και ριζώματος. Περιγράφουν τους χάρτες ως ανοιχτούς, συνδέσιμους,και ως “πειραματισμούς με το πραγματικό”, ενώ την ιχνηλασία ως επαναληπτικό πλεονασμό, που πάντα επιστρέφει “στα ίδια”, και κατά συνέπεια την αναγνωρίζουν ως ιεραρχική δομή που περιορίζει κάθε ελπίδα καινοτομίας. Φτάνουν λοιπόν στο συμπέρασμα, οτι, η ανοιχτή δομή των χαρτών, τους χαρακτηρίζει ριζωματικούς, καθιστώντας τους ικανούς να έχουν διάφορες εισόδους, εξόδους και “γραμμές πτήσης”, ιδιότητες οι οποίες επιτρέπουν πληθώρα αναγνώσεων χρήσεων και επιδράσεων. Ο James Corner στο άρθρο του The Agency Of Mapping αναγνωρίζει και αυτός τη χαρτογράφηση ως ριζωματική διαδικασία και υποστηρίζει ότι κάθε επινόηση, κάθε σχεδιασμένο σύστημα συλλογής και παράταξης δεν μπορεί να είναι κλειστό. Πρέπει να παραμένει ανοιχτό, περιθάλπτοντας ατελείωτες αλυσίδες δυνατοτήτων και διορατικότητας. Αντί να περιορίζει την πραγματικότητα, ο ριζωματικός χάρτης, την οδηγεί σε ένα νέο πλήθος δυνατοτήτων.32 Οι χάρτες ως εκτενή και ριζωματικά σύνολα από πεδία λειτουργιών, επισπεύδουν, ξεδιπλώνουν και υποστηρίζουν κρυμμένες καταστάσεις, επιθυμίες και δυνατότητες, που είναι ένθετες σε ένα “περιβάλλον” (milieu). Εδώ το ενδιαφέρον εστιάζεται, όχι τόσο στο σχεδιασμό της μορφής και τον χώρο αυτό καθ’ αυτό, αλλά περισσότερο στη συμμετοχή, την επιτάχυνση και τη δικτύωση των διαδράσεων μεταξύ των δυνάμεων στο χρόνο. Αντί για το σχεδιασμό σχετικά κλειστών συστημάτων τάξης, οι ριζωματικοί

31 Gilles Deleuze and Felix Guattari, A Thousand Plateaus: Capitalism and schizophrenia,εκδ. University of Minnesota Press, 2011, μτφρ. στα Αγγλικά από τον Brian Massumi,

1987, σελ.27-28, μτφρ. δική μου 32

James Corner, “The Agency of Mapping”, στο Mappings, επιμ. Denis Cosgrove,

εκδ, Reaktion Books, 1999, σελ. 244-45, μτφρ. δική μου.

57

λογικές σχεδίασης

χάρτες προσφέρουν μια ατέρμονη σειρά από συνδέσεις, διακόπτες, επιβραδυντές και κυκλώματα για την ενεργοποίηση της ύλης και της πληροφορίας. Έτσι η χαρτογράφηση ως ανοικτή και περιεκτική διαδικασία αποκάλυψης και ενεργοποίησης, έρχεται να αντικαταστήσει την υποβίβαση του σχεδιασμού (planning).33

33

Στο ίδιο, σελ. 250, μτφρ. δική μου.

59

αναδυτικότητα /emergence

60

λογικές σχεδίασης

6. Η έννοια της αναδυτικότητας

Η έννοια της αναδυτικότητας (emergence) είναι ένας αμφιλεγό-

μενος όρος από το πεδίο της επιστήμης της πολυπλοκότητας και τη φιλοσοφία της επιστήμης. Η επιστήμη της πολυπλοκότητας μελετά συστήματα που αποτελούνται από ένα μεγάλο αριθμό αλληλεπιδρόντων μερών, τα οποία συχνά παρουσιάζουν σειρά (order) στη μέση μη γραμμικών, ανατροφοδοτούμενων διαδικασιών, και/ ή χαοτικών μηχανισμών. Κατά τις διαδικασίες αυτο-οργάνωσης σε πολύπλοκα συστήματα αναδύονται νέες, καινοφανείς δομές με συνοχή και ενότητα και με ιδιότητες που ενώ δεν απαντώνται μεμονωμένα σε κανένα από τα επιμέρους στοιχεία του συστήματος, ανήκουν στα χαρακτηριστικά του συστήματος. Αυτές οι λεγόμενες “αναδυόμενες συμπεριφορές” (emergent behaviors) δεν μπορούν συνήθως να εξηγηθούν ή να προβλεφθούν από τις παραδοσιακές επιστημονικές αναγωγιστικές μεθόδους. Η επιστήμη της πολυπλοκότητας, εν μέρει, προσπαθεί να

εξηγήσει την έννοια της αναδυτικότητας.34

Αν και πολλοί επιστήμονες, πολύ εύκολα αναφέρονται σε διάφορες ιδιότητες σχετικές με την πολυπλοκότητα, ως αναδυόμενες, η έννοια της αναδυτικότητας είναι ένα ακανθώδες φιλοσοφικό προόβλημα που προηγείται της τρέχουσας σκέψης για τα πολύπλοκα συστήματα. Συχνά η αναδυτικότητα ορίζεται επιπόλαια ίσως σε σχέση με την εμφάνιση της “έκπληξης” ή των “απρόβλεπτων” χαρακτηριστικών που δεν υπάρχουν στις συνιστώσες ενός συστήματος. Μπορεί όμως αυτή η τοποθέτηση να προσδώσει οντολογική ακεραιότητα στην έννοια της αναδυτικότητας; Η αναδυτικότητα είναι πραγματική ή απλά μια επιστημολογική θεώρηση που λέει περισσότερα για την ανθρώπινη συνείδηση παρά για την εξωτερική πραγματικότητα;

Η αναδυόμενη συμπεριφορά στα λογισμικά μέσα, συνήθως

ορίζεται ως η συμπεριφορά που δεν αποδίδεται σε κάθε παράγοντα ξεχωριστά, αλλά είναι ένα συνολικό αποτέλεσμα του συντονισμού των παραγόντων. Αυτός ο ορισμός τονίζει οτι η αναδυόμενη συμπεριφορά

34

Philip Galanter, What Is Emergence, http://philipgalanter.com/downloads/

ga2004_what_is_emergence.pdf

61

λογικές σχεδίασης

είναι συλλογική. Υπάρχουν και άλλοι ορισμοί όπως: ”αναδυόμενη συμπεριφορά είναι αυτή που δεν μπορεί να προβλεφθεί από την ανάλυση σε κάποιο επίπεδο απλούστερο από αυτό του συστήματος σαν ολότητα...”, ”Η αναδυόμενη συμπεριφορά, εξ ορισμού, είναι αυτό που μένει όταν όλα τα υπόλοιπα εξηγηθούν”.35 Αυτός ο ορισμός τονίζει τη δυσκολία που έγκειται στην πρόβλεψη και την εξήγηση αναδυόμενων συμπεριφορών. Αν η συμπεριφορά είναι προβλέψιμη και εξηγήσιμη, τότε δεν θεωρείται αναδυόμενη και διάφορες προσεγγίσεις θα μπορούσαν να σχεδιαστούν για το χειρισμό των συμπεριφορών.

Η αναδυτικότητα επίσης ορίζεται ως η διαδικασία συνδυασμού

απλών κανόνων για την παραγωγή σύνθετων αποτελεσμάτων.36 Αυτός ο ορισμός δηλώνει πως οι κανόνες που εφαρμόζονται στα άτομα/ παράγοντες, μπορεί να είναι αρκετά απλοί, αλλά η συλλογική συμπεριφορά της ομάδας μπορεί να αποδειχθεί αρκετά πολύπλοκη και απρόβλεπτη. Ενώ είναι αλήθεια οτι η όλη συμπεριφορά προέρχεται από ιδιώτες, οι αλληλεπιδράσεις είναι αυτές που κάνουν τα πράγματα δύκολα στην κατανόηση. Η αναδυόμενη συμπεριφορά είναι ουσιαστικά οποιαδήποτε συμπεριφορά ενός συστήματος που δεν συναντάται στις ιδιότητες των μερών του, και αναδύεται λόγω των αλληλεπιδράσεων μεταξύ των συνιστώσεών του.

35

Dyson & George B., Darwin Among the Machines:The Evolution of Global Intelli-

gence, Perseus Book Group,1997, σελ. 21, μτφρ. δική μου.

36

Andrew Rollings & Ernest Adams, Andrew Rollings and Ernest Adams on Game

Design, New Riders, 2003, σελ.423 μτφρ. δική μου.

62

λογικές σχεδίασης

7. Οι κοινωνίες των μυρμηγκιών

Ο Steven Johnson στο βιβλίο του “Emergence. The connected

lives of ants, brains, cities, and software” παραθέτει το παράδειγμα των κοινωνιών των μυρμηγκιών σαν μια μορφή οργάνωσης με χαρακτηριστικές αναδυόμενες συμπεριφορές. Η λογική του σμήνους, οπως ο ίδιος την αποκαλεί: δέκα χιλιάδες μυρμήγκια – το κάθε ένα περιορίζεται σε ένα πενιχρό λεξιλόγιο φερομονών και ελάχιστες γνωστικές δεξιότητες- συμμετέχουν συλλογικά σε διαφοροποιημένες και αυτοσχεδιαστικές επιλύσεις προβλημάτων. Μια θεριζοαλωνιστκή αποικία μυρμηγκιών στο χώρο, όχι μόνο θα εξακριβώσει το συντομότερο δρόμο προς μια πηγή τροφίμων, αλλά θα βάλει προτεραιότητες στις πηγές τροφής, με βάση την απόσταση και την ευκολία πρόσβασης. Σε απάντηση στις μεταβαλλόμενες εξωτερικές συνθήκες, τα μυρμήγκια εργάτες, επικεντρώνονται είτε στην ανοικοδόμηση φωλιών, είτε στην αναζήτηση τροφής, είτε στην αύξηση των μυρηγκιών νυμφών. Το ταλέντο τους στη μηχανική και τον κοινωνικό συντονισμό, μπορεί να είναι εντελώς τρομακτικό, ιδιαίτερα επειδή κανένα μεμονωμένο μυρμήγκι δεν είναι πραγματικά “υπεύθυνο” για τη συνολική λειτουργία.37 Το Τοπικό (Local) αποδεικνύεται οτι είναι ο όρος-κλειδί για την κατανόηση της δύναμης της λογικής του σμήνους. Βλέπουμε αναδυόμενη συμπεριφορά σε συστήματα όπως η αποικία των μυρμηγκιών, όταν οι επιμέρους παράγοντες του συστήματος δίνουν προσοχή στους άμεσους γείτονές τους αντί να περιμένουν εντολές από τα πάνω. Σκέφτονται τοπικά και δρουν σε τοπικό επίπεδο, αλλά η συλλογική τους δράση παράγει καθολική συμπεριφορά. Ας πάρουμε για παράδειγμα τη σχέση τροφοληψίας και μεγέθους αποικιών. Οι θεριζοαλωνιστικές αποικίες των μυρμηγκιών προσαρμόζουν συνεχώς τον αριθμό των μυρμηγκιών που είναι ενεργά στην αναζήτηση τροφής, ανάλογα με μια σειρά μεταβλητών: το συνολικό μέγεθος της αποικίας (και συνεπώς στόματα που πρέπει να ταϊστούν), ποσότητα τροφίμων που είναι αποθηκευμένη στη φωλιά, ποσότητα τροφίμων που διατίθεται στο περιβάλλον, ακόμα και η παρουσία άλλων αποικιών στη γύρω

37

Steven Johnson, Emergence. The connected lives of ants, brains, cities, and

software, Scribner-Reprint Edition, 2002, σελ.74, μτφρ. δική μου.

63

λογικές σχεδίασης

περιοχή. Ωστόσο κανένα μυρμήγκι δεν μπορεί να εκτιμήσει αυτές τις μεταβλητές από μόνο του.38 Ο αντιληπτός κόσμος ενός μυρμηγκιού με άλλα λόγια είναι περιορισμένος στο επίπεδο του δρόμου. Δεν υπάρχει εναέρια άποψη της αποικίας, ούτε τρόποι για να γίνει αντιληπτό ολόκληρο το σύστημα, και πράγματι, δεν υπάρχει ούτε γνωστικός μηχανισμός που θα μπορούσε να κάνει αισθητή μια τέτοια άποψη. Η ικανότητα του να “βλέπεις το σύνολο”, είναι τόσο αντιληπτική όσο και εννοιολογική αδυναμία για κάθε μέλος του μυρμηγκικού είδους.

Αυτή η τοπική ανατροφοδότηση μπορεί να αποδειχθεί το μυστικό

της αποκεντρωμένης οργάνωσης του κόσμου των μυρμηγκιών. Ένα μεμονωμένο μυρμήγκι δεν έχει κανένα τρόπο να γνωρίζει πόσοι συλλέκτες τροφής, ή οικοδόμους φωλιών, ή συλλέκτες σκουπιδιών, εργάζονται

μια

δεδομένη

χρονική

στιγμή,

αλλά

μπορούν

να

παρακολουθούν, πόσα μέλη της κάθε ομάδας συναντούν τυχαία μπροστά τους στις καθημερινές τους μετακινήσεις. Με βάση αυτήν την πληροφορία- το σήμα δηλαδή της φερομόνης αλλά και τη συχνότητά του στην πάροδο του χρόνου- μπορούν να προσαμόσουν τη

συμπεριφορά

τους

αναλόγως.

Οι

αποικίες

παίρνουν

ένα

πρόβλημα που οι ανθρώπινες κοινωνίες θα έλυναν με ένα σύστημα εντολών (ένα είδος εκπομής από τον έλεγχο της αποστολής, που θα ανακοίνωνε τον υπερμεγέθη αριθμό των συλλεκτών τροφής) και αντί αυτού το λύνουν με τη χρήση στατιστικών πιθανοτήτων. Δεδομένου του μεγάλου αριθμού μυμηγκιών που κινούνται τυχαία στα πλαίσια ενός πεπερασμένου χώρου-διαστήματος, η αποικία είναι σε θέση να κάνει μια ακριβή εκτίμηση της συνολικής ανάγκης για οικοδόμους φωλιών ή συλλέκτες τροφής. Φυσικά, υπάρχει πάντα η πιθανότητα ένα μεμονωμένο μυρμήγκι να συναντήσει ένα δυσανάλογο αριθμό συλλεκτών τροφής και έτσι να υπερεκτιμήσει την συνολική κατάσταση συλλογής τροφής της αποικίας και να αλλάξει τη συμπεριφορά του ανάλογα. Παρ’ όλα αυτά, επειδή η διαδικασία λήψης της απόφασης μοιράζεται σε χιλιάδες μεμονωμένα μυρμήγκια, το περιθώριο λάθους είναι απειροελάχιστο. Για κάθε μυρμήγκι που τυχαίνει να υπερεκτιμά τον αριθμό των συλλεκτών που βρίσκονται σε καθήκον, υπάρχει ένα άλλο που τον υποτιμά. Σε μια αρκετά μεγάλη αποικία, τα δύο αυτά σταδιακά

38

Στο ίδιο, σελ.75, μτφρ. δική μου.

64

λογικές σχεδίασης

θα αλληλοεξουδετερωθούν και μια ακριβής εκτίμηση θα αναδυθεί. η πτύχωση ως πολλαπλότητα

Δεν υπάρχει καλύτερος τρόπος για να απεικονίσει κανείς το πώς

η πολυπλοκότητα αναδύεται από τις διάφορες τοπικές διαδραστικές αποφάσεις παρά με τη λογική του σμήνους (flocking). Τα μεμονωμένα στοιχεία μπορεί να είναι φυτά ή ζώα ενός οικοσυστήματος, οχήματα στην κυκλοφοριακή συμφόρηση, ή άνθρωποι στο πλήθος, όπως υποστηρίζουν οι Aranda & Lasch στο βιβλίο τους

Tooling. Αν

θεωρήσουμε την πόλη, μια δυναμική στην οποία τα συστήματα ροών -όπως η κυκλοφοριακή κίνηση, η κυκλοφορία των αγαθών, ή η συμπεριφορά του πλήθους- μπορούν να εφαρμοστούν στον όποιο αστικό μετασχηματισμό, τότε η λογική του σμήνους παρέχει ένα μοντέλο ζωτικής σημασίας, του πολύπλοκου συντονισμού που περιγράφει αυτές τις υλικές μετατοπίσεις.39

Από όλους τους τρόπους της ανθρώπινης μεταφοράς, η κίνηση

των οχημάτων είναι αυτή που πλησιάζει εν δυνάμει πιο κοντά στη λογική του σμήνους, εξηγούν οι Aranda & Lasch για το πείραμά τους Traffic Flocks. Η συμφόρηση που συνήθως περιγράφει, δεν είναι παρά η μία πλευρά της ισορροπίας, αυτή της στασιμότητας. Παρ’ όλα αυτά, με προσαρμογές στο οδόστρωμα (απαλειφή λωρίδων) και τα οχήματα τεχνολογίας (αποφυγή σύγκρουσης), η κυκλοφοριακή συμφόρηση μπορεί να μετατραπεί σε παραγωγική ενότητα. Σμήνη που αποδίδουν σχηματισμούς κανόνων προσδεμένα στην ακμή του ελέγχου. Μελέτες πάνω στην κυκλοφοριακή λογική του σμήνους δείχνουν προς την κατευθυνση συστημάτων μαζικής κλίμακας, τα οποία λειτουργούν σύμφωνα με την αρχή της “κατά προτεραιότητα εξυπηρέτησης του προηγηθέντος” (first come/ first served), στα οποία οι επιθυμίες για μετακίνηση, αγορά και παιχνίδι, συγχωνεύονται σε ένα μοναδικό, αυτοοργανωμένο επίπεδο αμοιβαίας συνεργασίας.40

39

Benjamin Aranda, Chris Lasch, στο Pamphlet Architecture 27: Tooling, εκδ. Princ-

eton Architectural Press, 2005, σελ.64, μτφρ. δική μου.

40

Στο ίδιο, σελ.66, μτφρ. δική μου.

65

λογικές σχεδίασης

67

πτύχωση

68

λογικές σχεδίασης

8. Η πτύχωση ως πολλαπλότητα

Ο Deleuze αναπτύσσει την ιδέα του για την «πτύχωση» (fold, le

Pli), ως φιλοσοφική έννοια, στο βιβλίο του «the Fold: Leibniz and the Baroque», το οποίο για μερικούς αποτέλεσε σταθμό στην εξέλιξη της αρχιτεκτονικής σκέψης. Η συνεισφορά της «πτύχωσης» μέσα από το έργο του Deleuze, είναι οτι θέτει τη βάση για τη διέξοδο από τα δύο στρατόπεδα στα οποία είχαν χωριστεί θεωρητικοί και αρχιτέκτονες εκείνης της εποχής. Από τη μία εμφανίζεται η ανάγκη για μετάβαση από τη γλωσσική και αναπαραστατική εστίαση του Μεταμοντέρνου και της αποδόμησης του Derrida, στα χωρικά, εικαστικά και μαθηματικά μοντέλα των Deleuze, Foucault, και ταυτόχρονα από την άλλη παρουσιάζεται ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τα επιστημονικά μοντέλα πολυπλοκότητας, κυρίως με αφορμή τη δουλειά του Rene Thom. Ανοίγει το κατάλληλο πεδίο για να μελετηθούν διαδικασίες ομαλής εξέλιξης και μορφοποίησης, δηλαδή «συνεχούς εναλλαγής και ανάπτυξης μορφής»41 Σε αντίθεση με τις αναζητήσεις του Derrida και των υπόλοιπων θεωρητικών της αποδόμησης, στόχος του Deleuze, αλλά και του Guattari, όπως επισημαίνουν, δεν είναι η αποδόμηση και αποσύνθεση των μορφών, αλλά η συνεχής εναλλαγή αποσυναρμολόγησης και συναρμογής.

Αυτό που έχει ενδιαφέρον στην «πτύχωση» είναι οι έννοιες της

επ’ άπειρον επανάληψης, της πολλαπλότητας και της συνεχούς ομαλής εξέλιξης. Γι αυτό και ο Deleuze μελετά τις αναζητήσεις του γάλλου μαθηματικού- φιλοσόφου Leibniz, αλλά και έργα του Μπαρόκ, μιας περιόδου που βασική της συνθήκη θεωρείται η ατέρμονη παραγωγή πτυχώσεων. Το Μπαρόκ κατά τον Deleuze, παράγει ασταμάτητα πτυχώσεις από την Ανατολή, Ελληνικές, Ρωμαικές, Ρομανικές, Γοτθικές και Κλασσικές πτυχώσεις. Τις παραμορφώνει κατ’ επανάληψη, καταλήγοντας σε απειρία, πτυχή πάνω σε πτυχή. Η πτύχωση αναδιπλώνεται μέσα σε μια πτύχωση, όπως μια σπηλιά

41

Gilles Deleuze and Felix Guattari, A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizo-

phrenia,εκδ. University of Minessota Press, 2011, μτφρ. στα Αγγλικά από τον Brian Massumi, 1987, σελ.486, μτφρ. δική μου

69

λογικές σχεδίασης

περιέχει μια άλλη σπηλιά. Η μονάδα της ύλης είναι η πτύχωση.42 Ο Leibniz υποστηρίζει την καμπυλότητα του σύμπαντος μέσα από τρεις εννοιολογικές προσεγγίσεις: την ελαστικότητα των σωμάτων, τη ρευστότητα της ύλης και το πνεύμα ως κινητήριο μηχανισμό. Συμπληρωματικά υποστηρίζει πως ένα ελαστικό σώμα συνεχίζει να έχει συνεκτικά μέρη, που σχηματίζουν πτυχώσεις/ αναδιπλώσεις, με τρόπο ώστε να μη μπορούν να χωριστούν σε τμήματα που να αποτελούνται από μικρότερα τμήματα, αλλά διαιρούνται απείρως σε όλο και μικρότερες πτυχώσεις, που διατηρούν τη συνοχή τους. Η διαίρεση του συνεχούς δεν νοείται ως χωρισμός της άμμου σε κόκκους, αλλά ως μια επιφάνεια χαρτιού ή ένα κομμάτι ύφασμα, που αναδιπλώνεται με τρόπο που να παράγονται άπειρες πτυχώσεις, χωρίς το σώμα να διαλύεται σε σημεία ή να ανάγεται σε ελάχιστα. Διαφαίνεται λοιπόν ξανά μέσα από το λόγο του Leibniz, η έννοια της «πολλαπλότητας» (multi-plicity). Στην «πολλαπλότητα», όπως αναλύει ο John Rajchman, αυτό που ενδιαφέρει δεν είναι το κάθε στοιχείο ξεχωριστά, αλλά τι υπάρχει ανάμεσα στα επιμέρους στοιχεία. Η «πολλαπλότητα» δεν αποτελείται από αποσπάσματα ενός χαμένου «Όλου», παρά δίνει τη δυνατότητα της διαφορετικότητας σε μια ενότητα. Όπως το θέτει ο ίδιος ο Deleuze: «Το πολλαπλό δεν είναι αυτό που αποτελείται από πολλά μέρη, είναι αυτό που διπλώνεται με πολλούς τρόπους»43. Η πολυπλοκότητα έτσι απελευθερώνεται και συνδέεται με το «ενδιάμεσο» με την «ελεύθερη διαφοροποίηση» και με τη «συνεχή και απρόβλεπτη επανάληψη». Για να προσεγγίσει κανείς την πληροφορία που κρύβεται στην πολλαπλότητα της πτύχωσης πρέπει να ακολουθήσει την αντίστροφη διαδικασία, του «ξεδιπλώματος- αναπτύγματος». Το ανάπτυγμα δεν είναι το αντίθετο της πτύχωσης, αλλά η συνέχειά της.44 Μετά το ξεδίπλωμα ακολουθεί η «αναδίπλωση», δηλαδή η όλη διαδικασία περιγράφεται ως «πτύχωση/

42

Gilles Deleuze, The Fold: Leibniz and the Baroque, εκδ. Les editions de Minuit,

Παρίσι, 1988, μτφρ. στα αγγλικά Tom Conley, Athlone, Λονδίνο, 1993, σελ.5, μτφρ. δική μου.

43

Στο ίδιο σελ. 5 μτφρ. δική μου.

44

John Rajchman, “Out of the Fold” στο Folding in Architecture, ARCHITECTURAL

DESIGN PROFILE Νο 102, εκδ. Academy Group Ltd., Λονδίνο, 1993, σελ 60, μτφρ. δική μου.

70

λογικές σχεδίασης

δίπλωση, ξεδίπλωμα/ ανάπτυγμα, αναδίπλωση» (folding, unfolding, refolding)45. Το ζήτημα της εσωτερικής ευελιξίας σε ένα σύστημα απασχόλησε επίσης εκτενώς τους Deleuze/ Guattari. Η έννοια της ευκαμψίας (pliancy), υπονοεί ακριβώς την ιδιαίτερη σημασία που έχει η σχέση μεταξύ των πραγμάτων, οι τοπικές συνδέσεις και οι εξωγενείς παράγοντες που τις επηρεάζουν. Στο ενδιάμεσο (milieu)46, είναι που συμβαίνει η πτύχωση, που αναδύεται η πολυπλοκότητα και γεννιούνται τα συμβάντα.47 Όσον

αφορά

την

αρχιτεκτονική,

ο

όρος

πρωτοεμφανίζεται

συγκροτημένα το 1993. Διαφαίνονται δύο βασικοί τρόποι οικειοποίησης της έννοιας πτύχωσης στην αρχιτεκτονική. Μια πρώτη ομάδα ενδιαφέρεται για την αναδίπλωση ως τρόπο χειρισμού μιας επιφάνειας, ενώ η δεύτερη δε θεωρεί καθήκων των αρχιτεκτόνων να μεταφράσουν την έννοια του “pli” απλά σε ένα σύνολο από διπλωμένες φιγούρες, αλλά

χρησιμοποιεί

την

πτύχωση

ως

φορέα

κωδικοποιημένης

μεταβαλλόμενης πληροφορίας, που τους δίνει τη δυνατότητα να προσεγγίσουν την πολυπλοκότητα μέσω της ευκαμψίας (pliancy) και να οδηγηθούν σε νέες μορφές δυναμικής σταθερότητας, ως ένα βαθμό απρόβλεπτες, πετυχαίνοντας συγχώνευση πολλαπλών και ετερόκλητων δραστηριοτήτων σε ένα σύστημα.

45

Gilles Deleuze, The Fold: Leibniz and the Baroque, εκδ. Les editions de Minuit,

Παρίσι, 1988, μτφρ. στα αγγλικά Tom Conley, Athlone, Λονδίνο, 1993, σελ.188, μτφρ. δική μου 46

«Ο όρος milieu είναι γαλλικός και σημαίνει «περιβάλλον», «μέσο», και «μέση». Ο

όρος milieu δεν έχει ούτε αρχή ούτε τέλος, αλλά περιβάλλεται από άλλα μέσα (middles), σε ένα πεδίο συνδέσεων, σχέσεων, επεκτάσων και δυνατοτήτων.» βλ.

James Corner, “The Agency of Mapping”, στο Mappings, επιμ. Denis Cosgrove, εκδ, Reaktion Books, 1999, σελ. 224, μτφρ. δική μου.

47

Gilles Deleuze, The Fold: Leibniz and the Baroque, εκδ. Les editions de Minuit,

Παρίσι, 1988, μτφρ. στα αγγλικά Tom Conley, Athlone, Λονδίνο, 1993, σελ.61, μτφρ. δική μου.

71

λογικές σχεδίασης

73

αρχιτεκτονικές εφαρμογές

74

αρχιτεκτονικές εφαρμογές

9.

REBSTOCK PARK, PETER EISENMAN, Φρανκφούρτη, 1992, μερικώς υλοποιημένο.

Από τα πρώτα έργα που στηρίζονται στον προβληματισμό που

αναπτύχθηκε στην εφαρμογή της πτύχωσης στην αρχιτεκτονική και στη δημιουργία λείων μορφών, είναι ο διεθνής διαγωνισμός για το σχεδιασμο στο Rebstock Park στη Φρανκφούρτη του Peter Eisenman ο οποίος κέρδισε το πρώτο βραβείο, αναθεωρώντας τις μέχρι τότε προσεγγίσεις του και την αποσπασματική θεωρία της αποδόμησης. Ο Eisenman πιστεύει πως για να γίνουν κατανοητές οι πολυπλοκότητες της πόλης, πρέπει να γίνει μια ανάγνωσή της πέρα από τα όρια της «στατικής πολεοδομίας» (static urbanism), μέσα από το πρίσμα της κίνησης, του ρυθμού και της ταχύτητας, όπως καθίσταται δυνατό μέσω των μέσων μεταφοράς και μετακίνησης. Η πόλη δεν είναι ένα κολάζ από διαφορετικά στοιχεία, ενταγμένα σε κάναβο, σε έναν οριοθετημένο χώρο, αλλά μια συνύφανση ανομοιοτήτων. Η ανάγνωση της πολυπλοκότητας, δηλαδή, είναι μια προσπάθεια να ανακαλυφθεί μια μη προφανής ενότητα που συγκρατεί εμφανώς αντίθετα στοιχεία. Ο κάναβος ήταν πάντα βασικό εργαλείο στις αναζητήσεις του Eisenman και στο Rebstock Park, ούτε εξαφανίζεται, ούτε αγνοείται. Η τακτική είναι να βρεθεί κάτι που εμπλέκεται στο αυστηρό πλέγμα της πόλης και μάλιστα ξεφεύγει από τα στενά όρια του κανάβου και του πλαισίου, αλλά και του προγράμματος που ντιστοιχεί σε αυτό το πλαίσιο. Μέσα από τη θεωρία της πτύχωσης/ αναδίπλωσης είναι δυνατό να αναγνώσει κανείς στην πόλη κάτι που δεν φαίνεται με γυμνό μάτι, που «δεν είναι ήδη εκεί», αλλά υπάρχει ως επικέιμενη «ριζωματική» ενέργεια. Σκοπός δεν είναι η αντικατάσταση του ήδη υπάρχοντος, όπως θα έκανε το Μοντέρνο, ούτε η ένταξη με σεβασμό στο ήδη υπάρχον, όπως θα έκανε ο Ιστορικισμός, ούτε η αντίθεση και η ανοιχτή αντιπαράθεση με αυτό μέσω γραμμικών αλληλεπιθέσεων (linear superimpositions), όπως θα έκανε η αποδόμηση. Σκοπός είναι η μορφή να προκύψει ως μορφογένεση, μέσα από την ίδια την τρισδιάστατη αναδίπλωση του ήδη υπάρχοντως πλαισίου. Η αναδίπλωση δεν είναι μορφολογική, είναι η αναδίπλωση του αστικού ιστού, που παράγει εκ νέου πολυπλοκότητες και δυνατότητες για νέα συμβάντα, μέσα στην υπάρχουσα

75

αρχιτεκτονικές εφαρμογές

υλικότητα και πραγματικότητα.48

Συγκεκριμένα, για το σχεδιασμό του Rebstock Park, μιας έκτασης

σαράντα

εκταρίων

για

κατοικίες

και

εμπορικές

χρήσεις,

στον

περιμεντρικό δακτύλιο τηας Φρανκφούρτης, μεταξύ αεροδρομίου και ιστορικού κέντρου, που ολοκληρώθηκες το 1992, μελετήθηκε αρχικά το τυπικό οικοδομικό τετράγωνο με χρήση κατοικίας- καταστημάτων στη Γερμανία. Στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα, το τυπικό οικοδομικό τετράγωνο οριζόταν ως ο συμπαγής όγκος, στον οποίο είχαν λαξευτεί οι δρόμοι και οι εσωτερικές αυλές, με αποτέλεσμα το κενό να νοείται ως θετικός χώρος και το πλήρες να αγκαλιάζει περιμετρικά το κενό. Από τα μέσα του 19ου αιώνα με τη διάνοιξη μεγάλων λεωφόρων και τη γραμμική τυπολογία να κυριαρχεί, εμφανίστηκε μια νέα τυπολογία κτιρίου, όπου η μπροστινη και πίσω όψη ήταν ίδιες, και τα κτίρια ήταν προσβάσιμα και από τις δύο όψεις, με αποτέλεσμα όλοι οι υπαίθριοι χώροι να είναι «αυτό που μένει» και η κτιριακή μονάδα να χάσει την ξεχωριστή τη ταυτότητα. Το αντικείμενο- κτιριακό μέτωπο, δηλαδή, (figure) έμοιαζε να πλέει αποκομμένο από το ανενεργό πλέον έδαφος-υπόβαθρο (ground). Στην μεταπολεμική Γερμανία η τυπολογία αυτή δεν ήταν επαρκής και η τάση προς την επιστροφή στον περιμετρικό τύπο με την αυλή στο κέντρο ήταν εμφανής και εξέφραζε ουσιαστικά την ανάγκη για επανάληψη μιας ξεχωριστής μονάδας.49 Η πρόταση επιδιώκει μια νέα ανάγνωση, που βγάζει στην επιφάνεια υποβόσκουσες αστικές συνθήκες, οδηγώντας είτε σε νέες τυπολογίες, είτε στον επαναπροσδιορισμό των υπαρχότων, αλλά όχι στην κατάργησή τους. Το καινούριο έτσι δεν αντιτίθεται στο παλιό, παρά βρίσκεται ελαφρώς μετατοπισμένο σε σχέση με το υπάχον, υπάρχει δηλαδή μια θολότητα, μια σύγχυση στη διάκριση των ορίων του παρόντος με το παρελθόν. Αυτή η συνθήκη του «μετατοπισμένου» νέου πάνω στο παλιό, συγκροτεί μια ολότητα που μπορει να εκφραστεί

48

Peter Eisenman, “Folding in Time: The Singularity of Rebstock” στο Folding in

Architecture, ARCHITECTURE DESIGN PROFILE No 102, εκδ. Academy Group Ltd., Λονδίνο, 1993, σελ. 23-26, μτφρ. δική μου.

49

Peter Eisenman, “Rebstock Masterplan” στο Folding in Architecture, ARCHITEC-

TURE DESIGN PROFILE No 102, εκδ. Academy Group Ltd., Λονδίνο, 1993, σελ. 27-28, μτφρ. δική μου.

76

αρχιτεκτονικές εφαρμογές

μέσα από η διαδικασία της αναδίπλωσης. Η αναδίπλωση δεν είναι ούτε αντικείμενο- μορφή, ούτε εδαφος- υπόβαθρο, παρά βρίσκεται στο εδιάμεσο, διατηρώντας χαρακτηριστικά από τη φύση του καθενός. Αφορά εξίσου την κάτοψη και την τομή και προασπίζει την έννοια της μοναδικότητας, καθώς καμία πτύχωη δεν είναι ίδια στο χώρο και στο χρόνο, είναι ένα ξεχωριστό κάθε φορά συμβάν. Η έκταση του πάρκου, περιορίζεται από ένα ορθογώνιο κέλυφος, όπως αυτό που ορίζεται από έναν ευρύτερο κάναβο. Αναδιπλώνοντας αυτό το πλαίσιο και τον ευρύτερο κάναβο στην περίμετρο του πάρκου και, ομοίως, αναδιπλώνοντας τμήματα του εσωτερικού κανάβου στις ακμές του (βλ. εικ. 6), προκύπτουν νέες σχέσεις μεταξύ των πτυχώσεων και της αρχικής τους εκτεταμένης μορφής, που δίνουν διάσταση και ουσία στην ακμή και το μέτωπο. Τα αυστηρά όρια της περιοχής αλλάζουν μορφή, και τα «εγχαραγμένα» τμήματά του, γίνονται τμήμα ενός συνεχούς «ομαλού» πλέγματος- ιστού. Αλλά και η εσωτερική πλευρά προς το πάρκο διαβάζει ως ιστός με αναδιπλωμένες - στον εαυτό τους και στη περίμετρο- επιφάνειες διαφόρων διαστάσεων και αναλογιών, που ξεφεύγουν από τον αρχικό τους προσανατολισμό. Η τυπολογία του περιμετρικού οικοδομικού τετραγώνου συνδυάζεται με την τυπολογία του γραμμικού κτιριακού μετώπου, δημιουργώντας μια νέα μεικτή υποκατηγορία (βλ. εικ. 7). Η ιδέα της πτύχωσης λοιπόν χρησιμοποιήθηκε για να επανεξεταστούν οι υπάρχουσες κοινωνικές συνθήκες, οσον αφορά τη σχέση νέου- παλιού, ανοιχτού- κλειστού, χώρων κίησης- χώρων στάσης, εμπορίου και κατοίκησης και να ενταχτούν νέες, που να ευνοούν την υποδοχή απρόβέπτων συμβάντων. Ο χώρος που προκύπτει είναι λείος, αναδιπλωμένος παρά γραμμωτός/ εγχαραγμένος, ως αποτέλεσμα κολάζ, ή καλύτερα, είναι ο λείος χώρος μέσα στο γραμμωτό/ εγχαραγμένο.

77

αρχιτεκτονικές εφαρμογές

Εικ.7 Rebstock park

Εικ.8 Rebstock park

Εικ.9 Rebstock park

78

αρχιτεκτονικές εφαρμογές

10.

YOKOHAMA INTERNATIONAL PORT TERMINAL, FOA, Ιαπωνία, 1995, υλοποιημένο

Οι FOA (Foreign Office Architects), αποτελούμενοι από τους

αρχιτέκτονες Alejandro Zaera Polo και Farshid Moussavi, κέρδισαν το πρώτο βραβείο στο διεθνή διαγωνισμό για την προβλήτα του λιμανιού στην πόλη Yokohama. Το μήκος του κτιρίου είναι 450 μ. και βασική επιθυμία των αρχιτεκτόνων ήταν να διαβάζει ως μια συνεχής επιφάνειαμεσολαβητής μεταξύ του κήπου- τοπίου και λιμανιού και, ταυτόχρονα, να λειτουργεί και ως μηχανισμός μετάβασης από το δημόσιο χώρο της πόλης στο χώρο ροής των επισκεπτών. Στόχος ήταν η απαιτούμενη ενέργεια για το πέρασμα από τη μία κατάσταση στην άλλη να είναι η μικρότερη δυνατή. Κατά συνέπεια, ο χώρος θα έπρεπε να υποστηρίζει την ομαλή μετάβαση.

Οι μεταβλητές που μελετήθηκαν αφορούσαν το σύστημα κυκλο-

φορίας, όπως αυτό επηρεάζεται από περιβαλλοντικούς παράγοντες, συγκεντρώσεις πληθυσμού, είδη πληθυσμιακών μονάδων κατοίκησης του χώρου (επισκέπτες, επιβάτες, συνοδοί, εργαζόμενοι, περιπατητές, αγοραστές) και ταχύτητες κίνησης της κάθε ομάδας (στεθερός ρυθμός, στάση, βιάση). Η διανομή του προγράμματος ακολούθησε τη λογική της συνεχούς ροής και κίνησης και δεν αναπτύχθηκε ως διαδοχή χώρων με αυστηρά όρια, αλλά οργανώθηκε και αρθρώθηκε σε

διακλαδώσεις

κατά

μήκος

του

συστήματος

κυκλοφορίας,

χαρίζοντας δύο ιδιαίτερες χωρικές ποιότητες: από τη μία τη συνοχή των εξωτερικών χώρων με τους εσωτερικούς, και από την άλλη τη συνέχεια των διαφορετικών επιπέδων του κτιρίου. Η τυπολογία των κτιρίων μεταφορών επιβάλει έναν εξαιρετικά σαφή προσανατολισμό με αρχή, μέση και τέλος. Ο χρήστης εισέρχεται από το σημείο εισόδου, διασχίζει τον χώρο μέχρι το σημείο επιβίβασης και είτε επιβιβάζεται σε ένα πλοίο, είτε επιστρέφει πίσω. Ακριβώς αυτή τη χαρακτηριστική γραμμική κυκλοφορία προσπάθησαν να ανατρέψουν οι αρχιτέκτονες, με την κεντρική ιδέα του διαγράμματος ‘χωρίς επιστροφή’, μια δομή από βρόγχους, που συνυφαίνονται δημιουργώντας πολλαπλές πορείες. Οι διακλαδώσεις του διαγράμματος αντιμετωπίσθηκαν ως σημεία μετάβασης από τον έναν χώρο στον άλλο, συνδέοντας μεταξύ τους

79

αρχιτεκτονικές εφαρμογές

τα διαφορετικά προγράμματα. Αποτέλεσμα είναι η δημιουργία ενιαίων χώρων με πολλαπλές κατευθύνσεις και η ανατροπή της τυπολογίας του συμβατικού κτηρίου μεταφορών, με τις καθορισμένες ροές και τον σαφή προσανατολισμό.»50

Εικ.10 Yokohama International Port Terminal

Εικ.11 Yokohama International Port Terminal_διάγραμμα ροών

50

Οι πληροφορίες αντλήθηκαν από το:

http://www.farshidmoussavi.com/flash/index.html#/projects/465 και http://azpml. com/#/projects/465

80

αρχιτεκτονικές εφαρμογές

Πιο αναλυτικά, για να γίνει εφικτή αυτή η συνέχεια των χώρων, έπρεπε η ίδια η επιφάνεια να εξελίσσεται με τρόπο ώστε να αποδίδει όλα τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά, όπως δομή, σχέση κλειστού- ανοικτού, σχέση χώρων κίνησης και στάσης. Με συνεχείς αναδιπλώσεις της επιφάνειας στον εαυτό της, πιο πυκνές σε κάποιες περιοχές και λιγότερο σε άλλες και με τη χρήση «τομών», που επιτρέπουν τη διακλάδωση και το διαχωρισμό των ειδών κίνησης, δίνεται η δυνατότητα για τη δημιουργία συμβάντων κατά τη χρήση του χώρου. Κατασκευαστικά, οι αναδιπλώσεις και διακλαδώσεις της κυματιστής επιφάνειας υποστηρίζονται από ένα προφίλ από ατσάλι, επαναλαμβανόμενο ανά τακτά διαστήματα. Σε αυτή τη φάση, γίνεται χρήση της τεχνικής του sweep animation. Σε δεδομένες χρονικές στιγμές (keyframes), ορίζονται παράγοντες που θα επηρεάσουν τη μεταβολή στο σχήμα του προφίλ, που αναπροσαρμόζεται συνεχώς σε σχέση με την προηγούμενη μορφή του, μέσω αλγορίθμων, και όχι ως προς το μηδενικό σημείο ενός καρτεσιανού συστήματος συντεταγμένων. Ανάλογα με το χρονικό διάστημα που θα ορίσει ο μελετητής, για το οποίο θα λάβει χώρα η διαδικασία του ομαλού αυτού μετασχηματισμού και ανάλογα με τα στιγμιότυπα που θα επιλέξει να χρησιμοποιήσει, η συνεχής επιφάνεια θα έχει είτε πιο ομαλή είτε πιο απότομη παραμόρφωση και τα προφίλ στήριξης θα είναι περισσότερα ή λιγότερα.51 Οι μελετητές πειραματίζονται με την τεχνική του sweep animation

εντάσσοντας τον παράγοντα

χρόνο στο σχεδιασμό και παρακολουθώντας την ομαλή εξέλιξη ενός κατασκευαστικού στοιχείου, ανάλογα με τις παραμέτρους που αυτοί ρυθμίζουν. Η τελική επιλογή του πλήθους των φερόντων στοιχείων και της απόστασής τους εξαρτάται τόσο από τις απαιτήσεις της στατικής μελέτης, όσο και από την προσαρμογή του προγράμματος στους χώρους- δηλαδή γίνεται με καθαρά αρχιτεκτονικά κριτήρια.

51

Οι πληροφορίες αντλήθηκαν από το:

1,

Foreign Office Architects, “Yokohama international Port Terminal” στο New

Science = New Architecture? ARCHITECTURAL DESIGN PROFILE No129.εκδ. Academy Group Ltd., Λονδίνο, 1997, σελ. 68-73, μτφρ. δική μου.

2,

Charles Jencks, “Landform Architecture: Emergent in the Nineties” στο New

Science = New Architecture? ARCHITECTURAL DESIGN PROFILE No129.εκδ. Academy Group Ltd., Λονδίνο, 1997, σελ. 23, μτφρ. δική μου.

81

αρχιτεκτονικές εφαρμογές

Εικ.12 Yokohama International Port Terminal_layering

82

αρχιτεκτονικές εφαρμογές

THE BROOKLYN PIGEON PROJECT, Aranda & Lasch, Νέα Υόρκη, 2004,

Το Brooklyn Pigeon Project των Aranda & Lasch στο οποίο

αναπτύσσουν ένα δορυφόρο που καταγράφει την πόλη έτσι όπως τη βλέπει ένα σμήνος πουλιών. Χρησιμοποιώντας εκπαιδευμένα πουλιά, η ομάδα του έργου εξοπλίζει περιστέρια που πετούν σε τακτά σπειροειδή σχήματα πάνω από περιοχές του Μπρούκλυν, με ασύρματες βιντεοκάμερες και μικρόφωνα. Δεμένα με αυτές τις προσαρμοσμένες κάμερες και με μικρές μπαταρίες, τα πουλιά γίνονται δορυφόροι που κουβαλούν εξοπλισμό “γαιο-αισθητήρων” (“earth-sensing”) που ροφοδοτεί την αρχική τοποθεσία με εικόνες και ήχους από την πόλη. Η διαδρομές που διαγράφουν τα περιστέρια αιχμαλωτίζουν πρωτότυπες εικόνες τόσο της πόλης χαμηλά, όσο και της κίνησης του σμήνους. Αυτός ο μοναδικός τρόπος να δει κανείς το Μπρούκλυν, έρχεται σε άμεση αντίθεση με το πως η πόλη ολοένα και περισσότερο καταγράφεται και αναπαρίσταται σήμερα. Η έλευση της τεχνολογίας της γεωγραφικής πληροφορίας, και η ανάπτυξη των διαδικτυακών πρωτοκόλλων, έχουν καταφέρει να μεταφέρουν εικονικά όλες τις αστικές απεικονίσεις και τα απομακρυσμένα συστήματα ανίχνευσης “στον κάναβο”. Χρησιμοποιώντας το σμήνος των πουλιών σαν ένα εξάρτημα μιας συσκευής απεικόνισης, το έργο αυτό των Aranda & Lasch προσπαθεί να έρθει αντιμέτωπο με τα όρια αυτού του κανάβου, δημιουργώντας μια εξίσου πλούσια αποκάλυψη της πόλης: την εικόνα της πόλης όπως απαθανατίζεται από ένα σμήνος πουλιών.

Τα ίχνη των κινήσεων των πουλιών μέσα σε ένα σμήνος,

επιβεβαιώνουν πως, διακριτές και μερικές φορές αντιτιθέμενες κινήσεις υπάρχουν ένθετες στην όλη διαδικασία. Η διαδρομή ενός πουλιού στη μία μεριά του σμήνους είναι διαφορετική από τη διαδρομή ενός πουλιού σε μια άλλη μεριά. Ακόμη πιο εντυπωσιακές είναι η έντονες διαφορές. Αντί να παρουσιάζουν μικρές παραλλαγές, οι τροχιές μπερδεύονται και διασταυρώνονται. Αυτή η απόκλιση αποδεικνύει οτι ο κανόνας του διαχωρισμού ήταν δυνατότερος από τον κανόνα της συνοχής. Τόσο δυνατός, για την ακρίβεια, που μερικά πουλιά φαίνονταν να αποκολλούνται τελείως από το σώμα του σμήνους. Το φαινόμενο

83

αρχιτεκτονικές εφαρμογές

αυτής της “αποκόλλησης” είναι σημαντικό στην κατανόηση της δυναμικής του σμήνους. Περιγράφει μια στιγμή μερικής αποσύνθεσης, μια σχισμή σε έναν κινούμενο ιστό. Τα πουλιά παίρνουν γρήγορες και τοπικές αποφάσεις, βασισμένες στο τι κάνουν τα γειτονικά πουλιά. Η λογική λοιπόν λέει, πως αν ένα πουλί ακολουθεί ένα άλλο, την ίδια στιγμή αναγκαστικά απομακρύνεται από κάποιο άλλο.52

Εικ. 13 Brooklyn Pigeon Project

52

Οι πληροφορίες αντλήθηκαν από το:

Benjamin Aranda, Chris Lasch, στο Pamphlet Architecture 27: Tooling, εκδ.

Princeton Architectural Press, 2005, σελ.64, μτφρ. δική μου.

αρχιτεκτονικές εφαρμογές

Εικ. 14 χαρτογράφηση των επιμέρους διαδρομών του σμήνους

Εικ. 15 η πόλη όπως τη βλέπει το σμήνος

Εικ. 16 χαρτογράφηση των πεδίων κίνησης του σμήνους

Τα περιστέρια είναι ευαίσθητα σε μια ποικιλία περιβαλλοντικών ερεθισμάτων. Ακόμα, εκτός από το να προσανατολίζονται με τον ήλιο και με διακριτά σημεία, αποκρίνονται σε ήχους, σε μυρωδιές που κουβαλούν οι επικρατούντες άνεμοι, ακόμα και στο μαγνητικό πεδίο της γης. Η παραπάνω εικόνα είναι ένας χάρτης της ατμόσφαιρας των περιστεριών πάνω από την περιοχή Williamsburg, Brooklyn, NY. Απεικονίζει τα πεδία στα οποία κινούνται τα περιστέρια της γειτονιάς. (Εικ. 15)

Εικ. 16 εξοπλισμός περιστεριών

συμπεράσματα

88

συμπεράσματα

11. Συμπεράσματα

Η μετάβαση από τη συνθετική διαδικασία που στηρίζεται στην

πρόβλεψη όλων των αναγκών του χρήστη, στην επιλογή της βέλτιστης αντικειμενικά λύσης με ορθολογικά κριτήρια και, τελικά, στον πλήρη έλεγχο της διαδικασίας από το σχεδιασμό στην υλοποίση, σε δυναμικές διαδικασίες σχεδιασμού που δέχονται τη συνύπαρξη διαφορετικοτήτων σε ένα συνεχές σύστημα, που οδηγούν σε πολλαπλότητα λύσεων, ανάλογα με τις εκάστοτε συνθήκες και αποδέχονται σε ένα βαθμό το απρόβλεπτο, είναι λογικό να δημιουργεί πολλά ερωτήματα προς επίλυση και να εγείρει αντιρρήσεις. Οι μελετητές που ασχολούνται με τις δυναμικές διαδικασίες αντιμετωπίζουν σημεία αμηχανίας, παρουσιάζουν ενίοτε ασάφεια στο λόγο τους ή ασυνέπεια στα έργα τους σε σχέση με το λόγο τους. Οι αρχιτέκτονες, τις τελευταίες δεκαετίες, προκειμένου να κατανοήσουν και να χειριστούν την πολυπλοκότητα και την πολυμορφία, στράφηκαν σε επιστήμες όπως η φυσική, τα μαθηματικά και η βιολογία, που ερευνούν τη μη γραμμική θεώρηση του κόσμου και την έννοια της πολυπλοκότητας, μέσα από τις θεωρίες του χάους και της καταστροφής. Όμως πολλά και συχνά είναι τα παραδείγματα που παρουσιάζουν άλματα κατά τη μετάβασή τους από τις θετικές επιστήμες και τη φιλοσοφία, στην αρχιτεκτονική εφαρμογή. Τα θεωρήματα της φυσικής ή των μαθηματικών και των βιολογικών ή γεωλογικών ερευνών αλλά και φιλοσοφικές έννοιες, συχνά

μεταφέρονται

απλοϊκά

στην

αρχιτεκτονική

πρακτική,

με

αυτούσιο μετασχηματισμό εικόνων, που συνοδεύουν την ύλη που μελετάται, σε χώρο και υλικό αποτέλεσμα. Όπως ακόμη, φιλοσοφικές και επιστημονικές έννοιες λειτουργούν ενίοτε όχι ως εφαλτήριο για νέες ανακαλύψεις και συγρότηση αρχιτεκτονικού λόγου, που αργότερα θα βρει εφαρμογή μέσα από την κατάλληλη συνθετική διαδικασία, σε υλικό έργο, αλλά για να προστεθεί εκ των υστέρων γόητρο και επιστημονικό κύρος σε μια πρόταση. Με άλλα λόγια, λείπει η διαδικασία κατανόησης των δομών και των συστημάτων που περιγράφονται στις θετικές επιστήμες , και η εμβάθυνση στις φιλοσοφικές έννοιες, με αποτέλεσμα οι αρχιτέκτονες να παρουσιάζουν κενά στο λόγο τους και στην πορεία από τη θεωρία στην πράξη.

89

συμπεράσματα

Έχει πλέον προκύψει η ανάγκη για σχεδιασμό σε δυναμικό περι-

βάλλον, καθώς η εξοικείωση με κάποια γνωρίσματα της τοπολογικής γεωμετρίας που ενδιαφέρεται για «μοντέλα αφηρημένης οργάνωσης», για το είδος του δεσμού μεταξύ των στοιχείων που αποτελούν το σύνολο και για τις ιδιότητες εκείνες που παραμένουν αμετάβλητες, όταν η μορφή υπόκειται σε παραμορφώσεις, επιτρέπει το χειρισμό των μορφών που μεταλλάσσονται και διαφοροποιούνται ομαλά και σε συνέχεια, δίνει τη δυνατότητα στους αρχιτέκτονες να επανεξετάσουν το ρόλο τους στη συνθετική διαδικασία και το ζήτημα του ελέγχου, αντιμετωπίζοντας το χρόνο ως δυναμικό παράγοντα σχεδιασμού. Το γεγονός αυτό, μαζί με το ενδιαφέρον που έχει δημιουργηθεί για τις μη ιεραρχικές διαδικασίες σχεδιασμού (bottom-up λογικές), και για τη χρήση ψηφιακών τεχνολογιών, ωθούν τους αρχιτέκτονες να σχεδιάζουν σε νέα περιβάλλοντα, όπου σε κάθε περίπτωση ο αρχιτέκτονας καλείται να αντιμέτωπίσει την οργάνωση της συνεχώς μεταβαλλόμενης πληροφορίας. Έχει την ανάγκη ενός νοητικού εργαλείου, που ανάλογα με τις εκάστοτε συνθήκες και απαιτήσεις, αποκτά διαφορετική έκφραση, ρόλο και σχέση με τη δυναμική κατάσταση, πραγματώνεται δηλαδή με διαφορετικό κάθε φορά τρόπο.

Στις πιο σύγχρονες μελέτες, προστίθεται ένα νέο στοιχείο πάνω

στις δυναμικές διαδικασίες αχεδιασμού, και αυτό δεν είναι άλλο από τις αλγοριθμικές τεχνικές, που ακολουθούν διαδοχικά βήματα προκειμένου να εξηγήσουν και να αναπαράγουν τους κανόνες και την εσωτερική λογική που χαρακτηρίζει μια φυσική δομή. Μάλιστα, ο Sanford Kwinter κάνοντας μια σύντομη αναδρομή στην ιστορία του αλγορίθμου, υποστηρίζει πως η πρωτοποριακή σύλληψη της ιδέας του αλγορίθμου, έγινε από τον Goethe, ο οποίος είχε την ικανότητα να ανγνωρίσει τις ενεργές γενετικές διαδικασίες που ενυπάρχουν στο εσωτερικό των μορφών, και τις οποίες ονόμασε “Ur-forms”. Η ιδέα των Ur-forms δεν έγινε ποτέ σωστά και πλήρως αντιληπτή με αποτέλεσμα να παγιδευτεί στις αναγωγιστικές προκαταλήψεις της ρομαντικής φιλοσοφίας. Ο όρος επανήλθε στη General Systems Theory το 1920 και το ‘30 οι Alonso Church και Alan Turing, προχώρησαν την έρευνά τους σχετικά με τον αυτοματισμό των αριθμών σε διάφορες λειτουργίες

90

συμπεράσματα

και ανακάλυψαν τον αλγόριθμο.53

Εξελίσσοντας τους προγενέστερους δικούς του προβληματισμούς,

ο Kwinter συνοψίζει: “ο σχεδιασμός δεν πρέπει να επικεντρώνεται σε πρωτογενείς κανονιστικές διαδικασίες (first order regulatory processes), αλλά μάλλον στο δευτερογενή έλεγχο, που ρυθμίζει/ ελέγχει τις κανονιστικές διαδικασίες”. 54

Το διάγραμμα λοιπόν, που μελετά αυτή η έρευνα ως νοητικό

εργαλείο

και

αφηρημένη

μηχανή,

που

λειτουργεί

ως

οδηγός

δράσης για να οδηγήσει στην παραγωγή μορφής, μέσα από μια μεταβαλλόμενη δυναμική κατάσταση, ελέγχοντας πρωτογενώς τη διαδικασία, ίσως να μη μπορεί πλέον να ανταποκριθεί στις σύγχρονες ανάγκες του σχεδιασμού της μεταβολής και του δευτερογενούς ελέγχου. Ταυτόχρονα οι σύγχρονες αναζητήσεις εστιάζουν σε θέματα πρακτικής εφαρμογής, στη μελέτη της συμπεριφοράς των υλικών ενός αντικειμένου, καθώς και σε μεθόδους κατασκευής, κάνοντας χρήση του κώδικα που γραφει ο μελετητής, και διαφόρων αλγοριθμικών τεχνικών. Ο αρχιτέκτονας λοιπόν έχει ανάγκη πρακτικών εργαλείων για την ψηφιοποίηση των δεδομένων, κατάλληλων μέσων για το χειρισμό των αλγοριθμικών τεχνικών και συγκεκριμένων τρόπων που θα τον βοηθήσουν να θέσει τα όρια και τους κανόνες της διαδικασίας.

Τέλος σημαντικό στοιχείο φαίνεται να είναι και η ανάγκη ύπαρξης

περισσότερων

του

ενός

εργαλείων

χειρισμού,

με

πιο

τοπικό,

περιορισμένο ρόλο, που να λειτουργούν σε συνεργασία, πιθανόν και σε δίκτυο. Άρα, το διάγραμμα χάνει τον καθολικό του ρόλο, που το καθιστούσε τον μοναδικό υπεύθυνο για τη διατήρηση της συνοχής και της ενότητας ενός συνόλου αποτελούμενου από ετερόκλητα στοιχεία. Προκύπτει λοιπόν ένα σύγχρονο επιχειρησιακό ερώτημα, που αφορά τη σύλληψη ενός νοητικού εργαλείου που, χωρίς να είναι πλέον συνολικό εργαλείο σχεδιασμού, αλλά αποτελούμενο από πλήθος συνεργαζόμεων εργαλείων με τεχνικό, “χειριστικό”, πρακτικό και τοπικό χαρακτήρα, θα εξελίσσεται ταυτόχρονα με τη διαδικασία, θα

53 Sanford Kwinter, στον επίλογό του στο Tooling (Benjamin Aranda, Chris Lasch, Pamphlet Architecture 27: Tooling, εκδ. Princeton Architectural Press, 2005), σελ.92, μτφρ. δική μου.

54 Στο ίδιο, σελ.93, μτφρ. δική μου.

91

συμπεράσματα

θέτει τους κανόνες του παιχνιδιού και τα όρια και θα οδηγεί, ανάλογα με τα εκάστοτε δεδομένα, στην ανάδυση της βέλτιστης λύσης και στη συνεχή εξέλιξη αυτής.

92

Βιβλιογραφία

1.

Steven Johnson, Emergence. The connected lives of ants, brains,

cities, and software, Scribner-Reprint Edition, 2002, 2. Jeffrey Kipnis, “Towards a New Architecture” στο Folding in Architecture, ARCHITECTURAL DESIGN no 102, Academy Group Ltd., Λονδίνο, 1993 3. Sanford Kwinter, “Landscapes of Change: Boccioni’s Stati d’animo as a General Theory of Models”, Massachusetts Institute of Technology, 1992 4. Reiser + Umemoto, “Atlas of Novel Tectonics”, Princeton University Press, 2006 5. Peter Eisenman, Diagram Diaries, Thames & Hudson, Λονδίνο, 1999 6. Gilles Deleuze and Felix Guattari, A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia, University of Minnesota Press, 2011, μτφρ. στα Αγγλικά από τον Brian Massumi, 1987 7. Gilles Deleuze, The Fold: Leibniz and the Baroque, Les editions de Minuit, Παρίσι, 1988, μτφρ. στα αγγλικά Tom Conley, Athlone, Λονδίνο, 1993 8. James Corner, “The Agency of Mapping”, στο Mappings, επιμ. Denis Cosgrove, Reaktion Books, 1999 9. Benjamin Aranda, Chris Lasch, στο Pamphlet Architecture 27: Tooling, Princeton Architectural Press, 2005 10. Andrew Benjamin, “Opening Resisting Forms” στο Reiser+Umemoto. Recent Projects, Academy Editions, Μ. Βρετανία, 1998

93

11. Van Berkel, Ben & Bos, Caroline, “Diagrams: Interactive Instruments in Operation” στο Diagram Work, ANY 23, Anyone Corporation, Νέα Υόρκη,1998 12. Andrew Rollings & Ernest Adams, Andrew Rollings and Ernest Adams on Game Design, New Riders, 2003 13. Dyson & George B., Darwin Among the Machines:The Evolution of Global Intelli gence, Perseus Book Group,1997 14. John Rajchman, Constructions, MIT Press, 1998 15. Stan Allen, Points + Lines, Princeton Architectural Press, 1999 16. Manuel De Landa, Χίλια Χρόνια Μη Γραμμικής Ιστορίας, ΚΡΙΤΙΚΗ, 2002 17. Manuel De Landa, Philosophy and Simulation: The Emergence of Synthetic Reason, Bloomsbury Academic, 2011 18. Stan Allen και Marc McQuade, Landform Building -Achitecture’s New Terrain, Lars Muller Publishers, 2011 19. Nikolaos Patsavos- Yannis Zavoleas, Surface, futura, Athens, 2013 20. Sophia Vyzoviti, Folding Architecture, Spatial, Structural and Organizational Diagrams, Bis Publishers, 2012 21. John Frazer, An Evolutionary Architecture: Themes VII, Architectural Association Publications, 1995 22. Achim Menges, Michael Hensel, Michael Weinstock, Techniques and Technologies in Morphogenetic Design, Academy Press, 2002 23. Peters Saunders, “Nonlinearity. What it is and why it matters”, στο

94

New Science = New Architecture? ARCHITECTURA DESIGN PROFILE No 129, Academy Group Ltd, Λονδίνο 24. John Rajchman, “Out of the Fold” στο Folding in Architecture, ARCHITECTURAL DESIGN PROFILE Νο 102, Academy Group Ltd., Λονδίνο, 1993 25. Greg Lynn, “Architectural Curvilinearity: The Folded, the Pliant and the Supple” στο Folding in Architecture, ARCHITECTURAL DESIGN no 102, Academy Group Ltd., Λονδίνο, 1993 26.

Peter Eisenman, “Folding in Time: The Singularity of Rebstock”

στο Folding in Architecture, ARCHITECTURE DESIGN PROFILE No 102, Academy Group Ltd., Λονδίνο, 1993 27. Peter Eisenman, “Rebstock Masterplan” στο Folding in Architecture, ARCHITECTURE DESIGN PROFILE No 102, Academy Group Ltd., Λονδίνο, 1993 28. Foreign Office Architects, “Yokohama international Port Terminal” στο New Science = New Architecture? ARCHITECTURAL DESIGN PROFILE No129, Academy Group Ltd., Λονδίνο, 1997 29. Philip Galanter, What Is Emergence, http://philipgalanter.com/ downloads/ga2004_what_is_emergence.pdf 30.

Γεωργία Γκοτσοπούλου, Το νέο έδαφος, Ερευνητική εργασία,

Πανεπιστήμιο Πατρών, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Πάτρα, 2012

95 Πηγές Εικόνων εικ.1

http://quizlet.com/7672062/architectural-history-1960-70-flash-cards/

http://galleryhip.com/peter-eisenman-house-ii.html

http://www.pinterest.com/pin/532409987170905894/ http://cypresstrees.blogspot.gr/2007/11/house-2.html

http://conversations.aaschool.ac.uk/peter-eisenman/

http://galleryhip.com/peter-eisenman-house-vi-diagrams.html

πρόσβαση : 17.04.14

εικ.2

http://himanshudamle.blogspot.gr/2012/07/moebius-film.html

πρόσβαση : 24.04.14

εικ.3

http://www10.aeccafe.com/blogs/arch-showcase/files/2012/01/MH_Time-

Use.jpg

http://www10.aeccafe.com/blogs/arch-showcase/files/2012/01/MH_Mobi

us-band.jpg

πρόσβαση : 24.04.14

εικ.4

http://photos1.blogger.com/hello/133/6247/1024/c.11.jpg

http://www.lnkall.com/projects/house11A.html

Peter Eisenman, Diagram Diaries, Thames & Hudson, Λονδίνο, 1999

πρόσβαση : 27.05.14

εικ.6

http://www.groundcondition.com/projects-and-competitions/deleuzeand-

guattari-the-orchid-and-the-wasp/

πρόσβαση : 24.04.14

εικ. 5

πρόσβαση : 04.06.14

εικ.7

RE: WORKING EISENMAN, Academy Editions, Μεγάλη Βρετανία, 1993,επιμέλεια

επιμέλεια Andrew Benjamin.

εικ.8

Στο ίδιο.

εικ.9

Στο ίδιο.

εικ.10

http://another29.exblog.jp/6662874

πρόσβαση : 28.09.14

εικ.11

http://c1038.r38.cf3.rackcdn.com/group1/building1231/media/4c235b 890d9c80.24433383.jpg

πρόσβαση : 28.09.14

96

εικ.12

http://cargocollective.com/yashika/Foreign-Office-Architects

πρόσβαση : 28.09.14

εικ.13

http://3.bp.blogspot.com/-Plq07hCWW9E/T0K82r1RiWI/AAAAAAAAHXk/ a94LrXAWbMQ/s1600/pidgeon+project+%25280%2529.jpg

πρόσβαση : 15.10.14

εικ.14

http://disturbedsites.files.wordpress.com/2010/10/brooklyn_pigeon_proj ect.jpg

πρόσβαση : 15.10.14

εικ.15

http://2.bp.blogspot.com/-XIoM68dnEa0/T0K9TRVv8GI/AAAAAAAAHYM/ wsse4X4bCEM/s1600/pidgeon+project+%25285%2529.jpg

πρόσβαση : 15.10.14

εικ.16

http://boiteaoutils.blogspot.gr/2009/09/swarm-brooklyn-pigeon-project. html

πρόσβαση : 15.10.14

-Τα σχέδια που παρεμβάλλονται στις ενότητες των κεφαλαίων είναι δικά μου-

97