Ergasia Georgiadi

3ο Γενικό Λύκειο Ηρακλείου

Μνημεία του Ηρακλείου: Ιστορία και Μνήμη Μηνάς Γεωργιάδης, η ζωή και το έργο του

Ομάδα εργασίας

Υπεύθυνοι Καθηγητές

Δακανάλης Μιχαήλ

Περράκη Λιάνα

Δοξαστάκης Αλέξανδρος

Τσαλουχίδης Κώστας

Λαντζουράκης Εμμανουήλ

Ηράκλειο, Δεκέμβριος 2011

1/14

Μ Μη ην νά άς ς Γ Γε εω ωρ ργ γιιά άδ δη ης ς Εισαγωγή Το Ηράκλειο είναι μια πόλη γεμάτη μνημεία προερχόμενα από διάφορες ιστορικές περιόδους. Τα μνημεία αυτά τα συναντούμε στο σημερινό ιστορικό κέντρο της πόλης μας, και ιδιαίτερα στο τμήμα της που περικλείεται από τα ενετικά τείχη. Όμως, παρά το γεγονός ότι καθημερινά κινούμαστε δίπλα τους, δεν γνωρίζουμε αρκετά γι’ αυτά και μόνο κάποιος συγκεκριμένος λόγος μπορεί να μας κάνει να τα προσέξουμε και να τα μελετήσουμε. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι η προτομή του Μηνά Γεωργιάδη, που βρίσκεται μέσα στο ομώνυμο πάρκο.

Οι

περισσότεροι άνθρωποι που το διασχίζουν πολύ λίγα έως και ελάχιστα γνωρίζουν για το ποιος ήταν ο άνθρωπος στον οποίο ο δήμος Ηρακλείου έστησε προτομή και ονόμασε προς τιμή του το πάρκο αυτό, που εγκαινιάστηκε το 1958. Με αφορμή λοιπόν τη συμμετοχή μας σε σχολική ερευνητική εργασία σχετική με την τοπική ιστορία, η ομάδα μας ανέλαβε να μελετήσει τη ζωή και το έργο του Μηνά Γεωργιάδη, και να ανιχνεύσει τους λόγους για τους οποίους θεωρείται σημαντικός για την πόλη μας1. Εικόνα 1: Η προτομή του Μηνά Γεωργιάδη

Η ΖΩΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ Ο Μηνάς Γεωργιάδης γεννήθηκε το 1887 κι έμεινε ορφανός από πατέρα απ’ τους πρώτους μήνες της ζωής του. Ο πατέρας του, Γεώργιος, καταγόταν από τη Χίο και ήταν συμβολαιογράφος. Η μητέρα του, Ασπασία το γένος Σκορδίλη – Πολυχρονίδη, ήταν δασκάλα.

Ο Μηνάς είχε άλλα τέσσερα αδέλφια τον Χριστόφορο (1878 -1916), τον

Αλέξανδρο (1879-1942), τον Τίτο (1882-1942) και τον Μανώλη (1882- 1942). Όταν τελείωσε το γυμνάσιο γράφτηκε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου, αλλά δεν πήρε το δίπλωμά του. Αντικατέστησε τον αδελφό του Μανώλη στην υπαλληλική του θέση στο κατάστημα των Αδελφών Ταλιάνη και λίγο αργότερα στράφηκε στο επάγγελμα των εμπορικών αντιπροσωπειών.

Ευχαριστούμε τον κύριο Μηνά Γεωργιάδη, εγγονό του αδελφού του δημάρχου, Αλέξανδρου, για τις πληροφορίες και το υλικό από το προσωπικό του αρχείο που μας έδωσε.

1

2/14

Αρχικά, σε συνεργασία με άλλους Ηρακλειώτες, δημιούργησε αργότερα

μια

βιοτεχνία

ασχολήθηκε

με

ζυμαρικών. τη

Λίγο

βιομηχανική

επεξεργασία καπνού και τσιγάρων. Παράλληλα, κατά τη

δεκαετία του 1920, κερδίζοντας τους

σχετικούς διαγωνισμούς, εισάγει από τη Γαλλία και την Ιταλία, τόνους οικοδομικών υλικών για τα έργα στο λιμάνι του Ηρακλείου. Ο Μηνάς Γεωργιάδης μεγάλωσε με ανθρωπιά και συναίσθημα, δεν ξέχασε ποτέ τις δικές του στερήσεις,

τις

δικές

του

δυσκολίες

στην

προσπάθειά του να προοδεύσει. Γι’ αυτό και τις όποιες επιτυχίες, κατακτήσεις στον οικονομικό και επαγγελματικό τομέα δεν τις κράτησε για τον εαυτό του, αλλά τις μοιράστηκε με τους άλλους.

Εικόνα 2: Ο Μηνάς Γεωργιάδης

Εργάστηκε περισσότερο για την κοινωνία της πόλης του, για τον τόπο του, διαλέγοντας να τον

υπηρετήσει

συμμετέχοντας στους

ενεργά

τομείς

της

οικονομίας,

του

πολιτισμού και στο θεσμό της

τοπικής

αυτοδιοίκησης. Ασχολήθηκε για πρώτη φορά με τα κοινά στην ηλικία

των

είκοσι

τεσσάρων ετών. Κι οι συνάδελφοί

του

τον

τίμησαν εκλέγοντάς τον Γενικό

Γραμματέα

του

Συλλόγου Εμποροϋπαλλήλων Ηρακλείου. Τρία χρόνια Εικόνα 3: Ιδιόχειρη αίτηση του Μηνά Γεωργιάδη (1914)

αργότερα,

το

1914,

ορίζεται Γραμματέας του

Διοικητικού Συμβουλίου του Μουσικού Συλλόγου «ο ΑΠΟΛΛΩΝ». Ιδιαίτερα δυναμική ήταν η συμμετοχή του στη Λιμενική Επιτροπή Ηρακλείου την περίοδο 1924-1926, περίοδο 3/14

κρίσιμη, γιατί συνδέεται με όλα τα μεγάλα έργα που έγιναν τότε στο λιμάνι του Ηρακλείου, από το Λιμενικό Ταμείο και τη βρετανική Εταιρεία Μακ Αλπάι. Στο

ζήτημα του ηλεκτροφωτισμού της πόλης,

που σχετιζόταν τόσο με τη Λιμενική

Επιτροπή όσο και με το Δήμο Ηρακλείου, είχε προτείνει

την ίδρυση μιας Ανώνυμης

Μετοχικής Εταιρείας Λαϊκής Βάσης, που με τα χρήματα που θα συγκέντρωνε θα εξαγόραζε από τη Λιμενική Επιτροπή τις μηχανές και τον εξοπλισμό παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος και από το Δήμο το δίκτυο διανομής του. Έτσι θα εξασφάλιζε και στη Λιμενική Επιτροπή το απαιτούμενο για τα λιμενικά έργα ρεύμα και στο Δήμο την αναγκαία

ποσότητα

για

το

δημοτικό

ηλεκτροφωτισμό, ενώ θα αναλάμβανε την εκμετάλλευση όλων των εγκαταστάσεων.

H ενασχόλησή του με τα κοινά κι η κοινωνική του δράση είχε σαν αποτέλεσμα να δεχτεί το 1925 πολλές προτάσεις από φίλους και συμπολίτες του προκειμένου να διεκδικήσει

το

αξίωμα

Ηρακλείου.

Παρά

τις

του Δημάρχου πιέσεις

αυτές

αρνήθηκε, λόγω της πολιτικής αστάθειας την

περίοδο

Βενιζέλου

της

αλλά

διακυβέρνησης

και

του

του

προσφυγικού

προβλήματος.

Εικόνα 4 Ο Μ. Γεωργιάδης με τον Ελ. Βενιζέλο

Τέσσερα όμως χρόνια αργότερα (1929) ο Βενιζέλος θα είναι και πάλι πρωθυπουργός σ' ένα κλίμα πολιτικής σταθερότητας, γεγονός που οδήγησε το Γεωργιάδη στην απόφαση να είναι υποψήφιος στις δημοτικές εκλογές. Παρά τις μακρόχρονες και δοκιμασμένες σχέσεις του πρωθυπουργού με την οικογένεια Γεωργιάδη, στις δημοτικές εκλογές του 1929, το Κόμμα των Φιλελευθέρων αλλά και το προσφυγικό στοιχείο της πόλης, δεν στήριξαν την υποψηφιότητά του. Όμως ο Μηνάς Γεωργιάδης κατέβηκε στις εκλογές ως «αντάρτης» και σημείωσε μεγάλη ηθική νίκη, αφού έχασε μόνο με 77 ψήφους διαφορά από τον αντίπαλό του, τον πρόσφυγα, Α. Παπαδόπουλο, ο οποίος είχε την επίσημη υποστήριξη των βενιζελικών. Στις εκλογές του 1934 είναι και πάλι υποψήφιος, έχοντας όμως αυτή τη φορά και το χρίσμα των Φιλελευθέρων. Στις 6 Φεβρουαρίου 1934 έγινε μια μεγάλη συγκέντρωση υποστήριξης του Γεωργιάδη στο Ηράκλειο. Το «θέατρο Πουλακάκη» δεν ήταν αρκετό για να χωρέσει το πλήθος των ανθρώπων που είχαν κατακλύσει και τον εξωτερικό χώρο της Πλατείας των Τριών Καμαρών. Ο πολιτικός λόγος του υποψηφίου δημάρχου ήταν συναινετικός, ώριμος και ουσιαστικός, χωρίς ύβρεις και συκοφαντίες για τους αντιπάλους του. Στο συγκεντρωμένο πλήθος βρίσκονταν άνθρωποι από όλες τις κοινωνικές ομάδες 4/14

και τάξεις, αλλά κυρίως πρόσφυγες. Το αποτέλεσμα ήταν να νικήσει ο Γεωργιάδης τον ως τότε δήμαρχο, Α. Παπαδόπουλο, με 2.212 ψήφους διαφορά. Στη συνέχεια, λόγω των πολιτικών αναταραχών, η κεντρική κυβέρνηση τον έπαυσε δυο φορές από τα δημαρχιακά του

καθήκοντα:

Δεκέμβριο

του

το 1935,

οπότε και επανήλθε μετά τις αντιδράσεις του λαού ένα μήνα αργότερα∙ τον Αύγουστο

του

παύθηκε επειδή

1940

οριστικά, αρνήθηκε

συμμετάσχει

να στους

εορτασμούς

της

δικτατορίας του Μεταξά. Λίγο Ιουνίου

πριν, του

στις

16

1940,

παντρεύτηκε την Ιασμή Μεταξά. Από το γάμο Εικόνα 5: Ο Μηνάς Γεωργιάδης με το δημοτικό συμβούλιο

αυτό απέκτησε μια κόρη την Ασπασία, η οποία

πέθανε σε ηλικία μικρότερη των δύο ετών, το 1942, λίγες μέρες μετά την εκτέλεση του πατέρα της. Λίγους μήνες μετά την ανάληψη των καθηκόντων του δήλωνε ότι η κατάσταση στο Δήμο Ηρακλείου δεν ήταν καλή. Ο ίδιος την απέδιδε στην έλλειψη προγραμματισμού και συνοχής. Γι’ αυτό το πρώτο πράγμα που άλλαξε ήταν το ανθρώπινο δυναμικό. Ήξερε πως τίποτα δεν μπορούσε ν' αλλάξει, χωρίς συνεργασία του δημοτικού συμβουλίου και των δημοτικών υπαλλήλων. Αυστηρός αλλά και δίκαιος, εργασιομανής αλλά και βαθιά δημοκράτης και ανθρωπιστής, κατάφερε να εμπνεύσει συνεργάτες και υφισταμένους. Δίπλα στο δόγμα του «ο Δήμαρχος για το Δήμο και όχι ο Δήμος για τον Δήμαρχο», βάζει, ήδη από το λόγο της ορκωμοσίας του, κι ένα δεύτερο: «ο υπάλληλος δεν πρέπει να εργάζεται διότι μισθοδοτείται, αλλά πρέπει να μισθοδοτείται διότι εργάζεται και εργάζεται μετά περισσοτέρας προθυμίας, όταν αισθάνεται ότι η εργασία του εκτιμάται δεόντως και ότι αμείβεται δι’ αυτήν». Στη συνέχεια προβαίνει στην κατάρτιση ενός νέου Οργανισμού εσωτερικής υπηρεσίας του Δήμου, και τροποποιεί τον κανονισμό συντάξεων των δημοτικών υπαλλήλων για να τους εξομοιώσει με τους συναδέλφους τους στο Δημόσιο. Παράλληλα, οι υπηρεσίες του δήμου προχωρούν στη σύνταξη νέου Κτηματολογίου και νέου Δημοτολογίου.

5/14

Ο εμφανιζόμενος ως οικονομικά ισχυρός δήμος Ηρακλείου βρισκόταν το 1934 σε οικονομική αθλιότητα, από τα μεγάλα χρέη του στις διάφορες Τράπεζες, ιδίως την Κτηματική και την Εθνική, και - το σημαντικότερο - με έναν ανεπαρκή και αναποτελεσματικό εισπρακτικό μηχανισμό. Εξακολουθούσαν να ισχύουν φορολογίες που στηρίζονταν σε νόμους του 1911, με τις οποίες επιβαρύνονταν περισσότερο τα μικρά εισοδήματα, οι φτωχοί και άποροι πολίτες και λιγότερο τα μεγάλα εισοδήματα

και οι

πλούσιοι δημότες. Άμεσα λοιπόν η δημοτική αρχή την περίοδο 1934-1938 τροποποίησε και εκσυγχρόνισε το φορολογικό σύστημα, για να κατανεμηθούν πιο δίκαια οι φόροι. Τροποποίησε επίσης το σύστημα είσπραξης των τελών υδροληψίας, φωτισμού και καθαριότητας, ενώ κατήργησε μια σειρά φόρων εισαγωγής αγροτικών προϊόντων από την ενδοχώρα στην πόλη, φόρων που ίσχυαν από την εποχή της Ενετοκρατίας και της Τουρκοκρατίας,

επιβαρύνοντας

δυσανάλογα

τους

φτωχούς

παραγωγούς

και

δυσκολεύοντας την ανάπτυξη του τοπικού, χερσαίου εμπορίου. Αναφερόμενος στη ρυμοτομία της πόλης, ο Γεωργιάδης καυτηρίαζε το πρωτοφανές φαινόμενο ότι αν και το Ηράκλειο είναι παραθαλάσσια πόλη, ωστόσο δεν «βλέπει» θάλασσα και υποστήριζε ότι ήταν ανεπίτρεπτο να μην υπάρχει σχέδιο πόλης. Γι’ αυτό στη διάρκεια της θητείας του και με τη επιμονή που τον διέκρινε ολοκληρώθηκαν οι εργασίες εκπόνησης του σχεδίου πόλης, το οποίο εγκρίθηκε οριστικά με νομοθετικό διάταγμα. Το σχέδιο αυτό προέβλεπε μεταξύ των άλλων την ανέγερση Δημοτικής Αγοράς, Δημοτικών λουτρών κλπ. Παράλληλα, σημαντικές ρυμοτομικές παρεμβάσεις, διανοίξεις, ασφαλτοστρώσεις και πλακοστρώσεις δρόμων έγιναν στο ιστορικό κέντρο και στα προάστια. Για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής, της δημόσιας υγιεινής, αλλά και για την βιομηχανική και οικονομική ανάπτυξη της πόλης έγιναν σημαντικότατες παρεμβάσεις, τόσο στον κατασκευαστικό τομέα, όσο και σε διοικητικό πλαίσιο, στα τέσσερα βασικά αστικά δίκτυα: ύδρευσης, αποχέτευσης, ηλεκτρισμού και συγκέντρωσης απορριμμάτων. Δηλαδή αντικαταστάθηκαν τα απαρχαιωμένα τμήματα των δικτύων που υπήρχαν και ταυτόχρονα επεκτάθηκαν σε νέες περιοχές και οικισμούς, ιδιαίτερα σε αυτούς που φιλοξένησαν τους νέους δημότες της πόλης, τους πρόσφυγες. Τοποθετήθηκαν υδρόμετρα, έγινε δίκτυο αποχέτευσης από Ακ-Τάμπια (σημερινή περιοχή Ανάληψης) έως Βίγλα και στην περιοχή Νέων Βρυούλων (Κατσαμπά), προστέθηκαν 950 νέα μέτρα μεταφοράς ρεύματος, επεκτάθηκε το δίκτυο διανομής από τη Χανιώπορτα ως τον Τάλω και από τη Χρυσοπηγή ως Μπεντεβή Πατέλες και Κατσαμπά, δόθηκε φθηνό ρεύμα κίνησης στη βιομηχανία και αγοράστηκαν για πρώτη

φορά

απορριμματοφόρα,

ενώ

τοποθετήθηκαν

και

κάδοι

περισυλλογής

απορριμμάτων. Επίσης ολοκληρώθηκε η ανοικοδόμηση του μεγαλύτερου μέρους του Δημαρχείου, της ενετικής Λότζιας, μίας νέας πτέρυγας του Πανανείου Δημοτικού Νοσοκομείου, προστέθηκαν άλλα 12.000 τ.μ. στο Δημοτικό Κοιμητήριο, μαζί με υδατοδεξαμενή και το 6/14

Οστεοφυλάκιο και ανοικοδομήθηκαν τα νέα δημοτικά σφαγεία, που καταστράφηκαν κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής. Η εκτέλεση όλων αυτών των δημοτικών έργων είχε ως αποτέλεσμα να βρουν εργασία πολλοί άνθρωποι που αντιμετώπιζαν το πρόβλημα της ανεργίας εξαιτίας της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης. Την περίοδο της δημαρχίας του έγινε για πρώτη φορά καταγραφή των απόρων. Τα ποσά που δαπανήθηκαν για την ενίσχυσή τους, και γενικά για φιλανθρωπικούς σκοπούς και για φιλανθρωπικά ιδρύματα και σωματεία, αυξήθηκαν θεαματικά. Η ριζική ανακαίνιση του εξοπλισμού του Πανανείου Νοσοκομείου σε συνδυασμό με την οικοδόμηση της νέας πτέρυγάς του, για τη στέγαση νέων κλινικών και τμημάτων του, αλλά και η καθιέρωση των νέων,

πρωτοποριακών

θεσμών

νοσοκομειακής

περίθαλψης,

δηλαδή

των

λαϊκών

εξωτερικών ιατρείων και της δωρεάν ιατρικής περίθαλψης σε απόρους, ανακούφιζαν όλες τις κοινωνικές τάξεις και ιδιαίτερα τα ασθενέστερα οικονομικά στρώματα. Επίσης σε συνεργασία με τη Νομαρχία, ο Δήμος είχε υποβάλει στο αρμόδιο Υπουργείο σχέδιο πολεοδομικού οργανισμού για τη στέγαση χιλίων άστεγων οικογενειών, αλλά και στέγασης των σταφιδεργατών, που έρχονταν στην πόλη εποχικά για να εργαστούν στα εργοστάσια της σταφίδας. Η κατασκευή δημοτικού θεάτρου στο κέντρο της πόλης, στην Πλατεία Καλλεργών, γυμναστηρίου και γηπέδου στίβου σε οικόπεδα έξω από τη Χανιώπορτα, δημόσιων λουτρών, τα περίπτερα στη Βίγλα για τους προσκόπους και στο Αγροκήπιο για το Σώμα Ελλήνων Οδηγών, ήταν κάποια από τα έργα κοινωνικής πολιτικής που προωθήθηκαν στα χρόνια της δημαρχίας του. Στην πλατεία Δασκαλογιάννη ονειρευόταν να κτίσει τη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών της Πόλης, που με πυρήνα τη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, θα ήταν το κέντρο κάθε πνευματικής εκδήλωσης. Επίσης εμπλούτισε τη Βικελαία βιβλιοθήκη με 1.500 νέους τόμους βιβλίων, παρέλαβε οριστικά το Τούρκικο Αρχείο και προσέλαβε τον πρόσφυγα Νικόλαο Σταυρινίδη για να αρχίσει το μεγάλο μεταφραστικό του έργο. Επίσης χρηματοδότησε και επιβράβευσε ηθικά φιλολογικές εκδόσεις και καλλιτεχνικές εκθέσεις και, το σημαντικότερο, ύστερα από απόφαση του δημοτικού συμβουλίου, συγκρότησε Επιτροπή Εφορείας της Βιβλιοθήκης, με πρόεδρο, τον Πρόεδρο του Δημοτικού Συμβουλίου και πρωταρχικό σκοπό την προκήρυξη διαγωνισμού για την ανέγερση του κτηρίου στέγασης της Βικελαίας, που θα ήταν η νέα Στέγη των Γραμμάτων και των Τεχνών στο Ηράκλειο. Τα σχέδια δυστυχώς καταστράφηκαν με τους γερμανικούς βομβαρδισμούς του 1941. Και δεν ήταν μόνο τα σχέδια της βιβλιοθήκης. Ο πόλεμος ανέτρεψε όλο το σχεδιασμό του για την πόλη Απ’ την αρχή της κοινωνικής του ζωής έδειξε πως δεν ήταν συνηθισμένος άνθρωπος. Ήξερε να δημιουργεί φίλους και να προκαλεί αγάπη, είχε την εξαιρετική δύναμη να κατακτά τους άλλους. Πάντα πρόθυμος, έκανε φίλους όλους τους ανθρώπους, χωρίς εξαιρέσεις. Προικισμένος με αντίληψη εξαιρετική και με ερευνητικό πνεύμα, κατόρθωνε 7/14

να πετυχαίνει για το Ηράκλειο πολλές κυβερνητικές παραχωρήσεις και συχνά ανέλπιστες χορηγίες. Ως δήμαρχος Ηρακλείου ήταν ενωτικός και ακομμάτιστος, παρά τις πολιτικές εντάσεις αυτής της περιόδου σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο. Προώθησε επαναστατικές αλλαγές στο δήμο και αναδημιούργησε την πόλη και τα προάστιά της. Επίσης ήξερε ότι ένα από τα πρώτα του καθήκοντα ήταν να δημιουργεί φίλους της πόλης, γι’ αυτό και δεν άφηνε μικρό ή μεγάλο ξένο χωρίς να τον «κατακτήσει» με τις περιποιήσεις του και να τον κάνει θερμό φίλο του Ηρακλείου χρησιμοποιώντας κάθε είδους μέσο για να κάνει την πόλη αγαπητή στους ξένους. Απλοχέρης όπως ήταν, δεν λογάριαζε τα έξοδά του για δώρα, αλλά πάντα έβρισκε κάτι εκλεκτό και κάτι που

Εικόνα 6: Επιστολή του Νίκου Καζαντζάκη στο Μηνά Γεωργιάδη

ταίριαζε στον ξένο, όσο απαιτητικός κι όσο δύσκολος και να ήταν ο ξένος αυτός. Έτσι δημιούργησε πολλούς φίλους του Ηρακλείου επίσημους και μη, αρχίζοντας από βασιλιάδες και πρωθυπουργούς και φτάνοντας ως τους απλούς κλητήρες των Υπουργείων. Όταν ταξίδευε τον συνόδευαν πάντα φορτία ολόκληρα με δώρα, συνήθως κρητικά προϊόντα, προορισμένα για τους παλιούς φίλους του Ηρακλείου, αλλά και για εκείνους που ήθελε να κερδίσει τη φιλία τους για το συμφέρον της πόλης. Αυτές οι δαπάνες ήταν δικές του, από το πτωχικό ταμείο του. Αλλά εκτός απ’ αυτές είχε και τους τακτικούς και μόνιμους απόρους του. Ένας κατάλογος, που κρατούσε ο ιδιαίτερος κλητήρας του, έδειχνε σε ποια σπίτια θα πήγαινε το ποσό που είχε καθορίσει από το ιδιαίτερό του ταμείο κάθε πρώτη του μήνα. Αλλά υπήρχαν και άλλοι φτωχοί, που περίμεναν κάθε Σαββατόβραδο την οκά το κρέας που τους πήγαινε ο κλητήρας του και άλλοι που έπαιρναν όχι μηνιάτικο αλλά εβδομαδιάτικο.

8/14

Από την αρχή της κατοχής ανέπτυξε πλούσια δράση. Συμμετείχε μαζί με τον αδελφό του, Τίτο, και άλλους επιφανείς Ηρακλειώτες στην ίδρυση αντιστασιακών ομάδων. Παράλληλα τα δυο αδέλφια βρίσκονταν σε επικοινωνία με τις ένοπλες ανταρτικές ομάδες που δρούσαν στα βουνά.2 Δυστυχώς οι επαφές αυτές δεν έμειναν μυστικές. Στο ίδιο διάστημα ο Μηνάς συνέχισε να βοηθά παρά τις δυσκολίες της κατοχής τους προστατευόμενούς του φτωχούς. Μάλιστα στους προστατευόμενούς του προστέθηκαν και κάποιες οικογένειες ανθρώπων που είχαν βγει στο βουνό.

Η ΕΚΤΕΛΕΣΗ ΤΩΝ 62 ΜΑΡΤΥΡΩΝ Στο νομό Ηρακλείου τον Ιούνιο του 1942, μετά από ένα χρόνο κατοχής, τα πρώτα ανταρτικά σώματα είχαν ήδη οργανωθεί. Τότε στάλθηκε εντολή από το συμμαχικό αρχηγείο της Μέσης Ανατολής για δολιοφθορές σε αποθήκες καυσίμων της Κρήτης και σε αεροδρόμια. Σκοπός των ενεργειών αυτών ήταν να δυσκολέψουν την τροφοδοσία καυσίμων και τροφίμων προς την Αφρική, όπου πολεμούσαν οι Γερμανοί με αρχηγό τον Ρόμελ εναντίων των συμμάχων. Οι αντάρτες φοβόντουσαν ότι τα σχέδια αυτά θα καταγγέλλονταν στους Γερμανούς. Γι' αυτό το λόγο αποφάσισαν την εκτέλεση κάποιων Ελλήνων που συνεργάζονταν με τους Γερμανούς, για να συνετιστούν και οι υπόλοιποι συνεργάτες των Γερμανών. Έτσι εκτελέστηκαν οι διορισμένοι από τους Γερμανούς πρόεδροι των κοινοτήτων της Αγίας Βαρβάρας, του Κανλί Καστελίου (Προφήτη Ηλία), της Πλώρας, αλλά και μερικοί άλλοι γνωστοί συνεργάτες του κατακτητή. Στο Ηράκλειο σημειώθηκε επίσης αποτυχημένη δολοφονική απόπειρα εναντίον του Διοικητή Χωροφυλακής Ιωάννη Πωλιουδάκη, που επίσης συνεργαζόταν με τους Γερμανούς. Για τις ενέργειες αυτές των ανταρτών οι Γερμανοί προέβησαν σε αντίποινα σε αρκετά χωριά του νομού Ηρακλείου. Στις 3 Ιουνίου του 1942 ο Διοικητής Φρουρίου Κρήτης

στρατηγός

Αλ.

Αντρέ

αποφάσισε,

σύμφωνα με το δόγμα της ομαδικής ευθύνης, να επιβάλει

αντίποινα

και

στην

πόλη

του

Ηρακλείου για την απόπειρα εκτελέσεως του Πωλιουδάκη και το φόνο του Προέδρου της Κοινότητος

Αγίας

Βαρβάρας

Μιχ.

Χουστουλάκη. Έτσι διέταξε να εκτελεστούν 12 όμηροι, μεταξύ των οποίων να είναι και οι κορυφαίοι

των

Ηρακλειωτών,

ώστε

να

τρομοκρατηθούν όλοι οι κάτοικοι του νομού

2

Εικόνα 7: Φωτογραφία από την ομαδική εκτέλεση στο Κοντομαρί Χανίων

Καββος, Γ. (1991), Γερμανο - Ιταλική Κατοχή και Αντίσταση Κρήτης 1941-1945. Ηράκλειο.

9/14

Ηρακλείου και να ασκήσουν πίεση στους αρχηγούς των ένοπλων ανταρτικών ομάδων του Ψηλορείτη για να σταματήσουν τις εκτελέσεις των συνεργατών των Γερμανών. Αυτή ήταν η κυριότερη αιτία εκτέλεσης των 12 μαρτύρων του 1942. Στις 10 το πρωί στις 3 Ιουνίου του 1942 άνδρες της Γκεστάπο παρέλαβαν από τα κρατητήρια της Γκεστάπο το δήμαρχο Μηνά Γεωργιάδη και τους δύο αδελφούς του Τίτο και Μανώλη,

και πήγαν στις φυλακές Αλικαρνασσού, απ’ όπου πήραν εννέα ακόμα

ομήρους. Τους μετέφεραν στο Μετόχι Βιστάκη, μεταξύ Ξεροπόταμου και Γαζίου, πέντε περίπου χιλιόμετρα από την πόλη του Ηρακλείου. Όταν έφτασαν εκεί, τους υποχρέωσαν και έσκαψαν ένα λάκκο με τα σκαπτικά εργαλεία που είχαν φέρει μαζί τους οι δήμιοί τους. Μετά τους έστησαν μπροστά στο λάκκο για να τους εκτελέσουν. Τα πτώματά τους έμειναν άταφα για ημέρες, όπως αναφέρει στον επιμνημόσυνο λόγο του αμέσως μετά την απελευθέρωση ο τότε δήμαρχος Ηρακλείου3 Λίγες μέρες αργότερα, τη νύχτα της 13ης προς 14η

Ιουνίου, μια επταμελής ομάδα σαμποτέρ

εισέβαλε τοποθέτησε γερμανικά

στο

αεροδρόμιο

εκρηκτικές αεροπλάνα.

Ηρακλείου

ύλες Την

σε

και

δεκαεπτά

αποτελούσαν

οι

Γάλλοι Ζωρζ Μπερζιέ, Ζακ Σιμπέρ, Ζακ Μονό και Πιερ Λεοστίκ, ο Άγγλος λοχαγός Τζωρτζ Τζέλικο και ο Έλληνας έφεδρος ανθυπολοχαγός, πτυχιούχος της Γυμναστικής Ακαδημίας Κωστής Εικόνα 8: Φωτογραφία από την ομαδική εκτέλεση στο Κοντομαρί Χανίων

Πετράκης. Η ομάδα αποχώρησε εγκαίρως από το αεροδρόμιο μετά την τοποθέτηση των εκρηκτικών

και διέφυγε προς τη θέση «Δύο Αοράκια», απ' όπου παρακολούθησε τις εκρήξεις και, πριν ξημερώσει, γύρισε στην κοίτη του ποταμού Καρτερού. Η παράτολμη αυτή ενέργεια εξόργισε τους Γερμανούς με συνέπεια να εκτελέσουν την ίδια μέρα 50 επιπλέον πατριώτες από το νομό Ηρακλείου. Στις 7 περίπου το απόγευμα της 14ης Ιουνίου 1942, οι 50 πατριώτες εκτελούνται και πάλι στην περιοχή του Ξηροποτάμου του Δήμου Γαζίου. Συγκινητική περιγραφή αυτής της εκτέλεσης έδωσε στο Ημερολόγιό του που εκδόθηκε από το Δήμο Ηρακλείου ο αυτόπτης μάρτυας Δημ. Ηγουμενάκης, ο οποίος μαζί με άλλους είχε αγγαρευθεί από τους Γερμανούς για την ταφή των εκτελεσθέντων4. «Η ώρα της εχτέλεσης πλησιάζει. Είναι περίπου 7 μ.μ. Οι μελλοθάνατοι γράφουν βιαστικά διάφορα σημειώματα και ύστερα, μέσα σε μια ατμόσφαιρα πατριωτικής έξαρσης αρχίζουν όλοι μαζί και ψάλλουν τον Εθνικό Ύμνο και το “Από φλόγες η Κρήτη ζωσμένη”. Το απόσπασμα παρατάσσεται και ο επικεφαλής Εφημ. Νίκη, 15/11/1944. «Το Ημερολόγιο του Δ. Ηγουμενάκη» στο αναμνηστικό φυλλάδιο: 1942 -1982 Ο Δήμος Ηρακλείου τιμά τους 62 Μάρτυρες της Γερμανικής Κατοχής. Ηράκλειο, Δήμος Ηρακλείου.

3 4

10/14

αξιωματικός φωνάζει από τον κατάλογο πέντε ονόματα. Τους τοποθετούν μπροστά από το χαράκωμα. Δυο ριπές ταχυβόλου και τα θύματα σωριάζονται κάτω. Ξαναδιαβάζεται ο κατάλογος. Παίρνουν άλλους πέντε…». Τιμώντας την μνήμη των 62 μαρτύρων - των 12 της 3ης Ιουνίου και των 50 της 14ης Ιουνίου - οι πολίτες του Ηρακλείου, με πρωτοβουλία του καπετάν Μανόλη Μπαντουβά, οικοδόμησαν στον τόπο εκτέλεσής τους το εκκλησάκι των Αγίων Πάντων στο οποίο τελείται κάθε χρόνο, τη δεύτερη Κυριακή του Ιουνίου, μνημόσυνο προς τιμή των 62 ηρώων. Τα εγκαίνια δεν έγιναν με λείψανα Αγίων σύμφωνα με το τυπικό της εκκλησίας μας, αλλά με τα οστά των 62 που εκτελέστηκαν το 1942.

Εικόνες 9,10: Φωτογραφίες από την ομαδική εκτέλεση στο Κοντομαρί Χανίων

Επίσης εκεί θάφτηκε και ο Έλληνας σαμποτέρ Κωστής Πετράκης, έπειτα από δική του επιθυμία, καθώς ένιωθε τύψεις απέναντι σε αυτούς που θυσιάστηκαν εξαιτίας του σαμποτάζ στο οποίο είχε πάρει μέρος. «Θέλω να με θάψουν κοντά σε αυτούς που εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς εξαιτίας της δολιοφθοράς που είχαμε διαπράξει» είπε.

Κατάλογος των 62 μαρτύρων Στους 62 Μάρτυρες περιλαμβάνονται Ηρακλειώτες που είχαν συλληφθεί και κρατούνταν από τους Γερμανούς είτε με την κατηγορία ότι συνεργάζονταν με τους αντάρτες και τους Άγγλους, είτε γιατί ήταν παράγοντες

11/14

Εικόνα 11: Το τελευταίο γράμμα του εκτελεσθέντα Σπ. Καπετανάκη προς τη σύζυγό του

του βενιζελικού κόμματος, και άρα αγγλόφιλοι, είτε γιατί ήταν κομμουνιστές και συνεπώς εχθροί των Γερμανών.5 Το γεγονός αυτό επιβεβαιώνεται και από το Ημερολόγιο του Δ. Ηγουμενάκη, που ήταν αυτόπτης μάρτυρας στην εκτέλεση των 50 6 Εκτελέστηκαν την 3-6-1942

Μηνάς Γ. Γεωργιάδης Τίτος Γ. Γεωργιάδης Εμμανουήλ Γ. Γεωργιάδης Ζαχαρ. Λεων Λεβή Εμμ. Χαμάμ Λεβή Μιχαήλ Ζ. Σηφάκης Νικόλαος Μ. Ανωγειανάκης Μιχαήλ Ι. Γκολέμης Ιωάννης Γ. Φανουράκης Ιωάννης Γ. Σεμερτζάκης Μενέλαος Κ. Πατεράκης Βασίλειος Γ. Σαμαριτάκης (Σαμαρίτης) Εκτελέστηκαν την 14-6-1942 Γεώργιος Σκουλάς Αντων. Καστρινάκης Γεώργιος Μεθυμάκης Σπυρίδων Μπογδάνος Νικόλαος Σουργιαδάκης Γεώργιος Βοΐλας Γεώργιος Κουρομιχελάκης Αλκιβ. Μαρής Νικόλαος Κατεχάκης Αριστειδ. Ραγκαβής Γεώργιος Σηφάκης ιερεύς Κων/νος Σημαιώνογλου Κων/νος Καρακωνσταντάκης Ζαχαρίας Καρβουνάκης

5

Κάββος, Γ. (1991), Γερμανο - Ιταλική Κατοχή και Αντίσταση Κρήτης 1941-1945. Ηράκλειο

«Το Ημερολόγιο του Δ. Ηγουμενάκη» στο αναμνηστικό φυλλάδιο: 1942 -1982 Ο Δήμος Ηρακλείου τιμά τους 62 Μάρτυρες της Γερμανικής Κατοχής. Ηράκλειο, Δήμος Ηρακλείου. « Ύστερα από τον Ξεπαπαδάκη, ο Γ. Μεθυμάκης 6

εφώναξεν: “Κατά περίεργο τρόπο, βρε παιδιά, βρισκόμαστε εδώ όλοι δημοκρατικοί, δεν σας φαίνεται παράξενο;” . (Στο σημείο αυτό όλοι σχεδόν οι όμηροι φωνάζουν: Και πού μας ξέρουν εμάς οι Γερμανοί; Οι αντίπαλοί μας μας προδώσανε, οι βασιλόφρονες απαντούν άλλοι οι αρχηγοί τους, όλοι τους…)»

12/14

Ιωάννης Ανωγειανάκης Εμμαν. Αποστολάκης Ευάγγ. Σηφάκης Δημήτριος Πατεράκης Νικόλαος Σηφάκης Δημήτριος Ανωγειανάκης Γεώργιος Πατεράκης Σπυρίδων Καπετανάκης Μύρων Κονδυλάκης Μιχαήλ Παπαδογιάννης Χαράλαμπος Πετράκης Νικόλαος Χαραλ. Πετράκης Εμμαν. Ι. Κουτεντάκης Μιχαήλ Ι. Κουτεντάκης Παύλος Μιχ. Κουτεντάκης Ιωάννης Μετζάκης Ιωάννης Ρωμανός Εμμαν. Μαυρονύχτης Γεώργιος Εμμαν. Μαυρονύχτης Αντώνιος Βαρούχας Γεώργιος Μεταξάς Εμμαν. Μιγάδης ή Πλανόδιος Ιωάννης Μανουσάκης Δημήτριος Γρηγοράκης Ιερων. Κονταράκης Παναγ. Φρυσούλης Αντώνιος Δ. Περκατσούνης Κων/νος Παπαχατζάκης Νικόλαος Ηλιού Ανδρέας Τσεπαπαδάκης Εμμαν. Σπυριδάκης Γεώργιος Χ. Σαμαριτάκης (Σαμαρίτης) Χαραλαμπ. Γ. Σαμαριτάκης (Σαμαρίτης) Νικ. Γ. Σαμαριτάκης (Σαμαρίτης) Ιωάννης Μπαντουβάς Ιωάννης Αποστολάκης

13/14

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ -

Δρακάκης, Μ. Μηνάς Γεωργιάδης, ο μάρτυρας, ο δήμαρχος, στο : http://www.patris.gr/articles/159415?PHPSESSID=6o24stn0 ock7f4q7qlb2r8kts3

- Κάββος, Γ. (1991), Γερμανο - Ιταλική Κατοχή και Αντίσταση Κρήτης 1941-1945. Ηράκλειο

- Καρέλλης, Μ. (2005), Ιστορικά Σημειώματα για την Κρήτη: Από την Επανάσταση του 1866 ως

την Κατοχή, Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

-

Μουρέλλος Ι, Οι τρεις μάρτυρες Γεωργιάδηδες, στο :

http://www.patris.gr/articles/180868/116598?PHPSESSID=181d4d9drp1hbps11h2hjcd182

-

«Το Ημερολόγιο του Δ. Ηγουμενάκη» στο αναμνηστικό φυλλάδιο: 1942 -1982 Ο Δήμος

Ηρακλείου τιμά τους 62 Μάρτυρες της Γερμανικής Κατοχής. Ηράκλειο, Δήμος Ηρακλείου.

14/14