Παλιά αλεξανδρινή βιβλιοθήκη a meros

Ιστορικό Δοκίμιο

Η Αλεξανδρινή Βιβλιοθήκη: Παρελθόν και Παρόν Έρευνα των μαθητών της Α΄ Λυκείου του Αβερωφείου Γυμνασίου-Λυκείου Αλεξάνδρειας

Averofio Greek School 63, Alexander the Great str.

Shatby, Alexandria Egypt Δεκέμβριος 2011

1

Η Αρχαία Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας(Εισαγωγή) Η πόλη της Αλεξάνδρειας ιδρύθηκε από τον Μέγα Αλέξανδρο το 332 π.Χ.. Μετά τον θάνατό του όμως η δυναστεία των Πτολεμαίων έδωσε συνέχεια στο όραμά του, ο οποίος επιθυμούσε, να γίνει η νεόκτιστη Αλεξάνδρεια το μεγαλύτερο πολιτιστικό βιβλιοθήκης

εμπορικό κέντρο.

Η

οφείλεται

λιμάνι

της

μεσογείου,

πρωτοβουλία

για

στον

Αλέξανδρο

Μέγα

την

αλλά ίδρυση αλλά

και μιας

παγκόσμιο οικουμενικής

πρωτίστως

στον

Αριστοτέλη ο οποίος του ενέπνευσε την ιδέα της συλλογής όλης της γραπτής και προφορικής παράδοσης σε μία οικουμενική βιβλιοθήκη. Το όραμα του Μεγάλου Αλεξάνδρου ξεκίνησε να πραγματοποιείται από τον Πτολεμαίο τον Α΄, στην Αλεξάνδρεια, όπου και ιδρύθηκε το μουσείο και η Αλεξανδρινή Βιβλιοθήκη(300 π.Χ.).Είχε έκταση 45.000 τ.μ..Έτσι άρχισε η συγκέντρωση του

επιστημονικού και πολιτιστικού πλούτου, ο οποίος ήταν

διασκορπισμένος σε πολλές μικρές συλλογές και βιβλιοθήκες. Αποτέλεσε έναν χώρο που άνθησαν οι επιστήμες, το πρώτο ίσως αρχαίο πανεπιστήμιο, καθώς και αποθήκη ενός τεραστίου όγκου γνώσεων, ανυπολόγιστες πνευματικής αξίας, που ως γνωστών, βέβαια, αργότερα καταστράφηκε. Τμήμα των ανακτόρων Το Μουσείο αποτελούσε τμήμα των ανακτόρων. Είχε πολλά διαμερίσματα και λειτουργούσε ως ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα στο οποίο έμεναν και εργάζονταν διασημότητες της επιστήμης, των γραμμάτων και των τεχνών, όπως ο μαθηματικός Ευκλείδης, ο αστρονόμος Αρίσταρχος, ο γεωγράφος Ερατοσθένης και ο ποιητής Θεόκριτος. Εκτός από τη βιβλιοθήκη, το Μουσείο διέθετε πολλά εργαστήρια, αστεροσκοπείο, βοτανικό και ζωολογικό κήπο καθώς και άνετους ξενώνες για τους φιλοξενούμενους. Η βιβλιοθήκη μετά το θάνατο του ιδρυτή της περιλάμβανε 200.000 τόμους. Ο διάδοχος Πτολεμαίος Β’ ο Φιλάδελφος την επέκτεινε, διπλασιάζοντας τον αριθμό των τόμων της. Στην περίοδο της ακμής της, επί Πτολεμαίου Γ’ του Ευεργέτη, γύρω στο 230 π.Χ., ο αριθμός των τόμων είχε ξεπεράσει τις 700.000.Η βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας περιείχε τρεις μεγάλες ενότητες βιβλίων 1) ελληνική κλασική σκέψη και φιλοσοφικά έργα από αυτήν 2) επιστολές, σημειωματάρια και ημερολόγια και 3) ξένη λογοτεχνία σε πρωτότυπο κείμενο και μετάφραση στα ελληνικά.

2

Επικεφαλής ένας ιερέας Διευθυντής του Μουσείου ήταν ένας ιερέας, διορισμένος από το βασιλιά. Οι διασημότεροι επιστήμονες, λόγιοι και ποιητές της ελληνιστικής εποχής, από τον Ερατοσθένη και τον Καλλίμαχο μέχρι τον Απολλώνιο το Ρόδιο, ανταγωνίζονταν σκληρά για τον τίτλο του βιβλιοθηκάριου. Στη βιβλιοθήκη συγκεντρώθηκε όλη η ελληνική γνώση από τον Όμηρο και μετά. Εκεί εμφανίστηκαν οι πρώτοι φιλόλογοι, με τη σημερινή έννοια του όρου, στους οποίους είχε ανατεθεί η αποκατάσταση, η ερμηνεία και η διαμόρφωση μιας οριστικής έκδοσης των ελληνικών κειμένων. Ο πρώτος κιόλας διευθυντής του συλλόγου των Μουσών, ο Φιλήτας από την Κω, έθεσε τους κανόνες. Χαρακτηρίστηκε, τουλάχιστον αργότερα από τον Στράβωνα, λόγιος»). δημιουργία

ως

ποιητής

Ουσιαστική

άμα σημασία

τεράστιας

και

κριτικός

για

βιβλιοθήκης,

τις

(«ταυτόχρονα συνθήκες

πιθανότατα

ποιητής

εργασίας

μέσα

είχε

στο

ίδιο

και η το

μουσείο. Σ’ αυτή τη βιβλιοθήκη συγκεντρώθηκε ό,τι έργο είχε γραφτεί στην ελληνική αλλά και σε όλες τις άλλες γλώσσες. Επί Πτολεμαίου Β η συλλεκτική

μανία

του

βασιλιά

αναδείχθηκε

σε

πολιτικό

ζήτημα.

Τα

κείμενα που έφταναν εκεί έπρεπε να καταγραφούν, να αποδελτιωθούν, να τακτοποιηθούν,

να

μεταφραστούν,

μερικές

φορές

μάλιστα

και

να

αποκατασταθούν φιλολογικώς. Τα μεγαλύτερα προβλήματα τα δημιούργησε ο κατεξοχήν ποιητής, ο Όμηρος. Ο μαθητής του Φιλήτα Ζηνόδοτος ο Εφέσιος, ο

πρώτος

διευθυντής

της

βιβλιοθήκης,

επιμελήθηκε

την

πρώτη

κριτική

έκδοση του Ομήρου. Οι ποιητές Αλέξανδρος ο Αιτωλός και Λυκόφρων ο Χαλκιδέας ασχολήθηκαν με την τραγωδία και την κωμωδία. Αργότερα ο Καλλίμαχος ο Κυρηναίος συνέταξε τους λεγόμενους πίνακες, «καταλόγους όλων των σημαντικών συγγραφέων κάθε είδους και των έργων τους, σε 120 βιβλία»,

ένα

βιβλιογραφικό

εγχειρίδιο

ολόκληρης

της

ελληνικής

γραμματείας.Την εποχή της μεγάλης της ακμής υπήρχαν πάνω από 700.000 πάπυροι τοποθετημένοι σε κόγχες στον τοίχο. Επιπλέον περιλάμβανε και μεγάλες αίθουσες, οι οποίες μας οδηγούν στη σκέψη πως υπήρχαν και πολυεπίπεδα ράφια. Στην Κλεοπάτρα οφείλεται η κατασκευή ενός νέου πολιτιστικού κέντρου στο λόφο Ρακώτι, παράρτημα του Σεραπείου, όπου οι Έλληνες λάτρευαν το θεό Σέραπη. Η διάδοχος βιβλιοθήκη, κληρονόμος της κατεστραμμένης, ήταν τεράστια. Ακόμα και 3

σήμερα διακρίνονται οι αίθουσες με τις τοιχογραφίες, δωμάτια ειδικά σχεδιασμένα για να τοποθετούνται οι τόμοι. Επί 400 χρόνια υπήρξε το ιερό της παγκόσμιας γνώσης. Στη συνέχεια, με την επικράτηση του χριστιανισμού, ο κλασικός κόσμος έδυσε. Το 391 ο πατριάρχης της εκχριστιανισμένης πλέον Αλεξάνδρειας, Θεόφιλος, οδήγησε μια ομάδα φανατισμένων χριστιανών και κατέστρεψαν το ναό και τη νέα βιβλιοθήκη.Από τους παπύρους δε σώθηκε ούτε ένας. Η μεγάλη πυρκαγιά, η οποία πιθανότατα προκλήθηκε εξαιτίας μιας παλατιανής συνωμοσίας, κατέστρεψε τη βιβλιοθήκη. Έτσι έγινε στάχτη ένα βασικό τμήμα της ιστορίας και του ανθρώπινου πολιτισμού. Αυτό σήμανε το τέλος του αρχαίου κόσμου.Ήταν το 48 π.Χ., εποχή του Καίσαρα και της Κλεοπάτρας, της τελευταίας των Πτολεμαίων.

Αυτό το λαμπρό επίτευγμα του πολιτισμού δεν έμελλε να επιβιώσει. Η πρώτη

μεγάλη

καταστροφή

έρχεται με την πολιορκία του Ιουλίου στο

Καίσαρα

Βρουχείον

Αχιλλέα.

από

Θέλοντας

τον να 4

εμποδίσει τον αντίπαλό του από την ελεύθερη είσοδο στο λιμάνι, ο Ιούλιος Καίσαρας έκαψε

το

ρωμαϊκό

του

στόλο,

αποτελούμενο από 72 πλοία, μαζί

με

εκείνα

που

κατασκευάζονταν ναυπηγεία.

Η

στα φωτιά

μεταδόθηκε στην ξηρά στο λιμάνι

και τότε κάηκε η

βιβλιοθήκη To

του

γεγονός

Βρουχείου.

πιστοποιεί

ο

Σενέκα1, παραπέμποντας στον Τίτο

Λίβιο,

ο

Πλούταρχος (Βίος Καίσαρος), ο Δίων Κάσσιος και ο Αμμιανός Μαρκελλίνος. Έγιναν αρκετές προσπάθειες για την αποκατάσταση του ονόματος του Ιουλίου Καίσαρα, και κάποιες από αυτές ήταν πειστικές. Εκείνο που έχει σημασία, όμως, είναι το γεγονός πως από την εποχή της ρωμαϊκής κατάκτησης άρχισε η κατάπτωση και η καταστροφή. Όχι μόνον σταμάτησε η απόκτηση νέων χειρογράφων, αλλά τα πολυτιμότερα από αυτά έπαιρναν το δρόμο για τη Ρώμη. Οι μεγάλες ταραχές και συχνές πολιορκίες επιτάχυναν την αποσύνθεση. Η συμφορά επί Καρακάλλα είδαμε πως έπληξε ιδιαίτερα το Μουσείο. To 270 στην πολιορκία του Αυρηλιανού κατασκάφτηκε το μεγαλύτερο τμήμα του Βρουχείου. Με τη σειρά του στον Σουΐδα αναφέρεται πως ο Διοκλητιανός στο τέλος του 3ου αιώνα έλαβε νομοθετικά μέτρα για τη διοίκηση των βιβλιοθηκών και έδωσε εντολή να καούν τα χειρόγραφα που

πραγματεύονταν

την

αιγυπτιακή

χημεία.

Η δεύτερη καταστροφή συνέβη επί αυτοκράτορα Καρακάλλα. Ο Καρακάλλας, επιθυμώντας να εκδικηθεί τους Αλεξανδρινούς για τα δηκτικά τους σχόλια σε βάρος του, όχι μόνον κατέσφαξε όλη τη νεολαία της ευγενούς τάξης, αλλά και δήμευσε και την περιουσία του Μουσείου, του ενός από τα τρία φημολογούμενα κτίρια της Βιβλιοθήκης, έδιωξε τους σοφούς και 1

De tranquillitate animi ΙΧ 5

κατέστρεψε τη βιβλιοθήκη. Ο Δίων Κάσσιος αναφέρει σχετικά «Και δη τους φιλοσόφους, τους Αριστοτελικούς ονομαζόμενους, τα τε άλλα δεινώς εμίσει, ώστε και τα βιβλία αυτού (του Αριστοτέλη) κατακαύσαι εθελήσαι και τα συσσίτια, α εν τη Αλεξανδρεία είχον, τας τε λοιπάς ωφελείας όσας εκαρπούντο αφείλετο» (OZ' ζ' 22). Ο αυτοκράτορας Αλέξανδρος Σεβήρος προσπάθησε να επανορθώσει τo αδίκημα, ανανεώνοντας τα συσσίτια και επιστρέφοντας όσα δημεύθηκαν, αλλά από τότε το Μουσείο άρχισε να οδηγείται προς την παρακμή, υφιστάμενο μάλιστα και την αντίπραξη της Κατηχητικής Σχολής. Το 391, με παρακίνηση του αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας Θεόφιλου, καταστράφηκε ο ναός του Σέραπι, ως αποκορύφωμα του διατάγματος της 24ης Φεβρουαρίου του ίδιου χρόνου, επί Θεοδοσίου και σε μια περίοδο που ήδη αρκετά ιερά της υπαίθρου αλλά και μερικοί ναοί των πόλεων καταστράφηκαν από χριστιανούς. Στις ταραχές αυτές η φιλόσοφος Υπατία σκοτώθηκε.2

Στο

Ελληνορωμαϊκό

Μουσείο

υπάρχουν

τα

τεκμήρια μιας μεγάλης καταστροφής. Έρχεται και η αραβική κατάκτηση το 642, για να ολοκληρώσει την καταστροφή. 0 Αμπντούλ Φαράγκ, μονοφυσίτης επίσκοπος και ιστορικός του 13ου αιώνα αναφέρει τα εξής: O Ιωάννης Φιλόπονος (490-570 μ.Χ), περίφημος βιβλιόφιλος, εξαιτίας της εύνοιας που απολάμβανε από τον κατακτητή Αμρ ελ Ας, πέτυχε να του δοθούν όλα τα βιβλία της πόλης. Έδειξε τόσο μεγάλη χαρά και επαίνεσε τόσο την αξία των παπύρων, ώστε ο Αμρ ζήτησε και τη γνώμη του χαλίφη Ομάρ. «Αν περιέχουν αυτά τα χειρόγραφα ό,τι και το Κοράνιο είναι περιττά. Αν περιέχουν πράγματα αντίθετα, τότε είναι επιζήμια», του απάντησε εκείνος. Διατάχθηκε, λοιπόν, να ριχτούν στην πυρά ως καύσιμη ύλη για τα τετρακόσια λουτρά της πόλης. To γεγονός επαναλαμβάνει μετά από μισό αιώνα περίπου ο Αμπντούλ Λατίφ, αργότερα ο Ιμπν αλ Κίφτι, ο Αμπούλ Φέντα κ.α.

2

Στις ταραχές αυτές σκοτώθηκε η Υπατία (370-415 μ.Χ.) Κόρη του μαθηματικού και αστρονόμου Θέωνα. Υπήρξε Ελληνίδα νεοπλατωνική φιλόσοφος, αστρονόμος και μαθηματικός. Έζησε και δίδαξε στην Αλεξάνδρεια όπου και δολοφονήθηκε από όχλο που αποτελείτο από φανατικούς χριστιανούς. Περισσότερα στοιχεία για την Υπατία θα βρείτε στην ταινία "AGORA"(2009,Alejandro Amenabar)όπως επίσης και στο βιβλίο του πατέρα Μεταλληνού ΠΑΓΑΝΙΣΤΙΚΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ Η ΕΛΛΗΝΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ,ΜΕΤΑΛΛΗΝΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Δ.,ΑΡΜΟΣ,2003 6

Τι απέγιναν τα χειρόγραφα, όσα τουλάχιστον επιβίωσαν από την καταστροφή; Άλλα στάλθηκαν στη Ρώμη, άλλα βρέθηκαν στην κατοχή μοναστηριών και κατόπιν στις βιβλιοθήκες του Βυζαντίου, άλλα στην Πατριαρχική Βιβλιοθήκη του Καΐρου άλλα τα έκρυψαν άραβες λόγιοι για να τα γλιτώσουν από την καταστροφή, ενώ άλλα βρέθηκαν σε ιδιωτικές συλλογές. Αρκεί να αναφέρουμε πως ο Πατριάρχης Κύριλλος Λούκαρις δώρισε στο βασιλιά της Αγγλίας Κάρολο Α' τον περίφημο Αλεξανδρινό κώδικα, ένα πολύτιμο χειρόγραφο του 4ου αιώνα. Οι Άραβες, χτίζοντας ένα περίφημο πολιτισμό, έσωσαν και μετέφρασαν πολλά από τα ελληνικά συγγράμματα, γεγονός που φαίνεται ιδιαίτερα στην ανάπτυξη των μαθηματικών και της αστρονομίας. Έτσι, η Αλεξανδρινή Βιβλιοθήκη τράβηξε το δρόμο της ως το τέλος μέσα από τις σφοδρές κοινωνικές, θρησκευτικές και πολιτικές αντιθέσεις ενός κόσμου που διαρκώς άλλαζε μορφή. Αν και δεν μπορούμε, λόγω έλλειψης στοιχείων, να είμαστε σίγουροι για την ακριβή χρονολογική σειρά των γεγονότων, είμαστε βέβαιοι πως στις πηγές από τις οποίες αντλούμε τη γνώση μας κρύβεται ένα κομμάτι από την αλήθεια. Η Βιβλιοθήκη δεν άντεξε μπρος στο κύμα των κοινωνικών αλλαγών που συντελέστηκαν σε εκείνη την εποχή. Το χειρότερο από όλα είναι ότι κανείς από τους εχθρούς της δε στάθηκε δυνατό να εκτιμήσει την πραγματική αξία της. Οι χριστιανοί λόγιοι πολύ αργότερα κατάλαβαν τι έγινε και προσπάθησαν με κάθε τρόπο να διασώσουν τα λιγοστά ψήγματα που απέμειναν με μια μνημειώδη προσπάθεια αντιγραφής κειμένων στις μοναστικές βιβλιοθήκες, το ίδιο και οι Άραβες. Το παράδειγμα όμως της συγκέντρωσης της σοφίας και της γνώσης του αρχαίου κόσμου παρέμεινε γοητευτικό και οδήγησε στη δημιουργία της αναγέννησης της παλιάς Αλεξανδρινής Βιβλιοθήκης με την κατασκευή της σύγχρονης Βιβλιοθήκης στην Αλεξάνδρεια.

Βιβλιογραφία: · Η Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, Τομ. Γ΄, λήμμα: «Αλεξάνδρεια», Φοίνιξ, (Αθήνα 1931) · Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Τομ. Ζ΄, Εκδοτική Αθηνών, (Αθήνα 1981) · Πάπυρος-Larousse-Britannica, λήμμα: «Αυρηλιανός», «Θεοδόσιος», «Θεόφιλος» 7

Vasiliev A.A., Η Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, Τομ Α΄, Μπεργάδης Canfora · Luciano, Η Χαμένη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, Αλεξάνδρεια, (Αθήνα 1986) Ηλεκτρονικές πηγές www.hellinon.net/NeesSelides/vivliothikiAlexandreias.htm http://www.thelib.gr/index.php/2010-04-18-10-42-13 http://el.wikipedia.org/

ΟΜΑΔΑ ΕΡΕΥΝΑΣ Γκαμίλ Αμπντέλ Ραχμάν Ελευθερίου Νικόλαος Είσσα Άχμεντ Αλέξης Θεοφιλογιαννάκος Ιωάννης Κλαδάκη Σοφία Σκούπρα Μαρίνα Σούκρι Νιβίν

Υπεύθυνος Καθηγητής Σκούπρας Χρήστος Φιλόλογος

8