Issuu

Vi granskar stokkformer i mellomalderhus. Dei har gjeve oss mange spørsmål som vi freistar å svara på. Men framleis står det att mange spørsmål vi ikkje har funne svar til. Det går fram av band 1 at Noreg har ein vilter flora av ulike slags laft. I dette bandet freistar vi å gjera ein ny vri når det gjeld systematikken. Framlegget vårt baserer seg på prosessen. For den som skal lafte, er det prosessen som gjeld. Handverket er vegen fram til målet.

Å lafte er å arbeide i tre. Laftaren treng difor omfattande vitande om tre som material. I denne boka utgjer trematerialar eit stort innslag. Det dreiar seg både om treteknologi og om det å skjøtte skog og å nytte material. Vi er inne i ei klimakrise som har med å gjera at det er aukande mengd av drivhusgassar i atmosfæren. Å byggje hus av tre er ein del av løysinga på dette problemet. Ein kg tømmer lagrar to kg CO2. Tømmerhus er bra!

OM DET Å LAFTE

Lafting er etter sin tradisjon å arbeide med øks. Men i dag er ikkje øksa like godt kjend for alle som ho var. Å kunne arbeid lett, ledig og presist med øks er eit vilkår for å kunne ha glede av å lafte. Difor har vi med eit kapittel om bruk av øks.

GODAL | OLSTAD | MOLDAL

Dette er band 2 i serien om det å lafte. Denne boka rettar blikket sitt i litt andre retningar enn band 1. Vi går gjennom det vi kallar kategoriar av hus, bruksføremål for ymse lafta hus, der vi også kjem inn på ordtydingar. Dei er både løglege og av og til overraskande.

BAND 2 – HUS, HOGGE, TØMMER OG SKOG

ISBN 978-82-450-2352-7

,!7II2E5-acdfch!

JON BOJER GODAL

HENNING OLSTAD

STEINAR MOLDAL

OM DET Å

LAFTE BAND 2 – HUS, HOGGE, TØMMER OG SKOG

Om det å lafte

Om det å lafte Band 2 Hus, hogge, tømmer og skog Jon Bojer Godal, Henning Olstad og Steinar Moldal med artiklar av Marte Boro og Henrik Mørch i samarbeid med Åge Magnar Broløkken

Copyright © 2018 by Vigmostad & Bjørke AS All Rights Reserved ISBN: 978-82-450-2352-7 Grafisk produksjon: John Grieg, Bergen Omslagsdesign ved forlaget Framsidebilete: Jørn Eilertsen Sats: Type-it AS, Trondheim Forfattarane har motteke stønad frå Riksantikvaren, Norsk handverksinstitutt, Oppland fylkeskommune og Nord-Trøndelag fylkeskommune. Kapitel 3 er originalt ein bacheloroppgåve hjå NTNU, i omarbeida form. Spørsmål om denne boka kan rettast til: Fagbokforlaget Kanalveien 51 5068 Bergen Tlf.: 55 38 88 00 Faks: 55 38 88 01 e-post: fagbokforlaget@fagbokforlaget.no www.fagbokforlaget.no Materialet er verna etter åndsverklova. Utan uttrykkjeleg samtykke er eksemplarframstilling berre tillaten når det er heimla i lov eller avtale med Kopinor.

Innhald Forord ..................................................................................................................................................................9 Innleiing ...........................................................................................................................................................11 1 Hus er mangt ............................................................................................................................................13 Ulike innfallsvinklar ................................................................................................................................13 Bruksføremål ............................................................................................................................................14 Nemningar og funksjonar ......................................................................................................................16

2 Stokkformer i mellomalderhus ......................................................................................................39 Allment .....................................................................................................................................................39 Definisjonar ...................................................................................................................................39 Ulike magar....................................................................................................................................41 Kor formlike er stokkane? ......................................................................................................................45 Spørsmål å stille ..........................................................................................................................45 Prinsipp 1 Tilhogging av maga tømmer på brøk................................................................49 Prinsipp 2 Å hogge trekantar på visse brøkar ..................................................................50 Prinsipp 3 Sirkel på brøk ...........................................................................................................52 Prinsipp 4 Mage på ku ..................................................................................................................52 Prinsipp 5 3 toms flate på midten ..........................................................................................52 Prinsipp 6 Tilpassa flate på midten .......................................................................................52 Prosessuell tilnærming............................................................................................................................54 Lette arbeidet oppe i huset ......................................................................................................54 Ikkje berre til pynt? ....................................................................................................................55 Konkrete analysar ....................................................................................................................................56 Loftet på Berge, Hadland, Vinje kommune ...........................................................................56 Loftet frå Stave............................................................................................................................58 Buret på Alstad .............................................................................................................................61 Loftet på Havstein .......................................................................................................................65 Loftet frå Rolstad, Sør-Fron ...................................................................................................66 Tviburet på Søre Kravik, Nore og Uvdal ...............................................................................68 Loftet frå Stålekleiv, Tokke kommune .................................................................................68 Samanfatning om stokkformer i mellomalderhus ..........................................................68 Eksperimentell arkeologi? ......................................................................................................................69 Steg for steg i findalslaftet? .................................................................................................69

3 Analyse av loft fra Rolstad ................................................................................................................75 Analyse utført av Henrik Mørch og Åge Magnar Broløkken som studentoppgave ved NTNU

4 Lafting er prosess....................................................................................................................................93 Nemningar og system .............................................................................................................................93 Repetisjonar, presiseringar og hypotesar ..........................................................................93 Nemning på stokkar og innhogg .............................................................................................93 Kor mange laft finst det? .........................................................................................................93 Grunnleggjande inndeling .....................................................................................................................94 Vi kjem med eit framlegg...........................................................................................................94 Laft med halsing (1) ....................................................................................................................94 Grøyplaft (2) .................................................................................................................................95 Kinninglaft, laft med synleg kinning (3) ............................................................................95 Oppsåtelaft (4) ..............................................................................................................................97 Rævskoro (5) ..................................................................................................................................97 Skallelause laft som er hogne saman med øks (6) ...........................................................99 Skallelause laft som er hogne saman med sag og tappjarn (7) ...................................99 Kverk, fals og løynd kinning ...................................................................................................99 Å koma i gang...............................................................................................................................100 Å maure ..........................................................................................................................................101 Oppover i veggen ........................................................................................................................103 Å hogge med øks ...................................................................................................................................104 Strategi og taktikk i hogging ...............................................................................................104 Kroppsstilling, rytme og drag i arbeidet..........................................................................107 Øks til mange føremål ...........................................................................................................................109 Noko er skrive før .....................................................................................................................109 Dett .................................................................................................................................................110 Sleng ...............................................................................................................................................110 Sving ...............................................................................................................................................110 Stikke..............................................................................................................................................111 Litt om stålet i øksa .................................................................................................................111 Skjefting ........................................................................................................................................111 Framgangsmåte ved skjefting ...............................................................................................111 Framgangsmåte med sliping ...................................................................................................115 Kulturgeografisk variasjon ..................................................................................................116

5 Material til hus .......................................................................................................................................117 Tre er godt...............................................................................................................................................117 Eldre tømmermenner har fortalt oss mykje .......................................................................................117 Vyrke til laft ............................................................................................................................................119 Hovudmønster i oppbygginga av ei bartrestamme ...........................................................................119 Ungdomsved og tennar .........................................................................................................................123 Mergstrålar .............................................................................................................................................126 Porer ........................................................................................................................................................128 Ungdomsved ..........................................................................................................................................129 Stammeved .............................................................................................................................................131 Aldersved ................................................................................................................................................131 6

Rett ved, bein ved og solvinn ved ........................................................................................................132 Kløyv .......................................................................................................................................................135 Utnytting av kvist i veden .....................................................................................................................136 Kvist rotnar seint ....................................................................................................................................139 Kjerneved og yteved ..............................................................................................................................139 Vatn i veden, tørking og sprekking .....................................................................................................141 Blåning ....................................................................................................................................................143 Forma på ei trestamme i grove drag....................................................................................................145 Arveleg variasjon i vekseformer ..........................................................................................................147 Proveniens ..............................................................................................................................................149 Lystilgangen er avgjerande ...................................................................................................................149 Furu .........................................................................................................................................................150 Gran .........................................................................................................................................................153 Eik ............................................................................................................................................................154 Bjørk ........................................................................................................................................................156 Osp...........................................................................................................................................................157 Gråor .......................................................................................................................................................159 Vekseplass ...............................................................................................................................................160 Skog er i endring ....................................................................................................................................161

6 Kort skogbrukshistorisk skisse .....................................................................................................163 Furu .........................................................................................................................................................163 Grana kom ..............................................................................................................................................163 Husa fortel noko, men ikkje alt ............................................................................................................165 Skog var både til bry og til nytte ..........................................................................................................166 Tømmer i dei eldste husa ......................................................................................................................166 Forbruk av trevyrke i Værnes kyrkje ...................................................................................................170 Sagbruk, bergverk og fåe menneske til mykje arbeid .......................................................................172 Skogane vart hogne ut og minska krav til dimensjon .......................................................................172 Også tilgangen på 12 toms sagtømmer traut .....................................................................................175 Hamskifte og sveitserstil .......................................................................................................................176 Lafting av det som låg att etter sagene?...............................................................................................178 Hovuddrag i tradisjonsborne krav til langtømmer ...........................................................................178

7 Om å førebu tømmer på å bli hus ...............................................................................................181 Allment ...................................................................................................................................................181 1 Kunstig aldring ..................................................................................................................................181 Døme på blæka tømmer i hus ..................................................................................................182 Pinosylvin .....................................................................................................................................187 2 Biologisk tørking ...............................................................................................................................188 3 Hogst og framdrift.............................................................................................................................189 Vårtørk og berking ...................................................................................................................191 4 Vassgåing og salting ..........................................................................................................................192 Slutning ...................................................................................................................................................194

8 Miljøegenskapene til tømmerhus ...............................................................................................195 Av Marte Boro Innledning ..............................................................................................................................................195 Tradisjonell byggeskikk.........................................................................................................................197 Tre ............................................................................................................................................................197 CO2-kretsløpet ............................................................................................................................197 Tre – en ressurs vi må bruke ...................................................................................................197 Laftehus ...................................................................................................................................................198 Materialer ....................................................................................................................................198 Ventilasjon...................................................................................................................................198 Klimagassregnskap ................................................................................................................................199 Gammalt laftehus sammenligna med et nytt lavenergihus ......................................199 Resultatene ..................................................................................................................................201 Nytt tømmerhus sammenligna med et nytt passivhus ..................................................201 Resultatene ..................................................................................................................................202 gammalt reisverkshus sammenligna med et nytt hus etter dagens krav .............203 Betydningen av brukeratferd ...............................................................................................203 Resultatene ..................................................................................................................................204 Energikilde og utslipp .............................................................................................................204 Avslutning ...............................................................................................................................................206

Litteratur ........................................................................................................................................................209 Stikkord...........................................................................................................................................................211 Om forfattarane..........................................................................................................................................219

Forord Det er en ære å bli spurt om å skrive forordet til bind 2 om kunsten å lafte. Som arkitekt er jeg selv dessverre ikke utøver av ferdigheten, men arkitekter har likevel et nært forhold til de byggverk som er resultatet av den – selve kjernen av Norges byggetradisjon. I mange hundre år var lafting den selvfølgelige konstruksjonsmåten for varmeisolerte bygninger i Norge. Men den er ikke noe særnorsk fenomen. Laftekunsten har trolig innvandret til landet en gang for over tusen år siden gjennom kulturkontakter både fra øst og sør. Vi kan regne med at det i en lang periode sto laftehus side om side med jernalderens langhus i stavkonstruksjon, men fra middelalderen og framover ble laftehusene grunnlaget for det tradisjonelle gardstunet slik vi kjenner det, med mange mindre hus samlet i tun. Laftevegger finner vi også bak panelet på store og små byhus i de norske trebyene. I middelalderen var laftekunsten utviklet til et høyt avansert håndverk, noe de bortimot 400 bevarte bygningene fra før 1537 vitner om. Etter svartedauden i 1349, som tok livet av kanskje mer enn halvparten av Norges befolkning, var det ikke behov for nye bygninger i en lang periode. Men da byggevirksomheten omsider tok seg opp igjen, var det fortsatt lafteteknikken som ble brukt i gardsbebyggelse, i bygder og byer i de kommende århundrene, nesten fram mot vår egen tid. Med nasjonalromantikken på 1800-tallet, i letingen etter en egen norsk identitet, fikk laftehusene en sterk symbolverdi. Gardstun fra Telemark og Gudbrandsdalen med sine mange laftebygninger samlet i tette klynger ble selve bildet på den norske kulturen. Arkitekter reiste rundt i landet og målte opp, tegnet og dokumenterte både de bevarte middelalderbygningene og 1600- og 1700-tallets flotte gardsanlegg.

Arkitektene ble så inspirert av det de fant på sine oppmålingsekspedisjoner, at det i årene omkring oppløsningen av unionen med Sverige i 1905 ble skapt flere nye arkitekturstiler som skulle symbolisere det frie Norge. Villaer, hoteller og jernbanestasjoner ble oppført i laftekonstruksjon med frodig ornamentering med motiver både fra gardsbebyggelse, stavkirker og vikingskipsfunn. Samtidig som dette skjedde, møtte de etablerte byggfagene, som hadde skapt denne verdifulle bygningsarven, utfordringer fra flere hold. Industrialiseringen av byggebransjen begynte å utfordre de tradisjonelle byggemetodene. Dampmaskinen ble tatt i bruk i Norge omkring 1830, og dampsagene og høvleriene som kom særlig fra 1850-årene og utover, gjorde det mulig å produsere trelast uavhengig av nærhet til vannkraftkilder eller årstid, slik de gamle vanndrevne oppgangssagene hadde vært. Sirkelsaga kom i bruk i siste halvdel av 1800-tallet og gjorde det mulig å utnytte materialer av mindre dimensjoner, noe som var viktig fordi skogene var i dårlig forfatning etter århundrer med trelasteksport. Da sagbruksprivilegiene ble fjernet i 1860, bidro også dette til en kraftig økning i produksjonen av industrielt framstilt trelast. Nå kunne også bygningskomponenter som dører, vinduer, kledninger og listverk masseproduseres – til og med ferdighus, til en pris som utkonkurrerte håndverksprodukter. Fram mot århundreskiftet ble det utviklet mer effektive byggemetoder som reisverk og tungt bindingsverk beregnet på kledning, hvor kravet til materialkvalitet var lavere. Bygninger var i ferd med å bli et industriprodukt. Likevel holdt lafteteknikken stand fram til den andre verdenskrigen, men etter krigen var det mer eller mindre slutt. Da Norge skulle gjenreises etter krigen og tusenvis av boliger skulle bygges, var laft erstattet av det lette bindingsverket med mineralull 9

som den vanlige trebyggeteknikken. Når det ikke lenger var etterspørsel, gikk etter hvert mye gammel håndverkskunnskap i glemmeboka. Det kunne se ut som laftekunsten lå på dødsleiet. Heldigvis gikk det ikke slik! Lafteteknikken hadde overlevd i det små, spesielt for fritidshus og hytter. Statens teknologiske institutt lønnet i 1960-årene en omreisende lafteinstruktør, noe som viser at det fortsatt var behov for folk som kunne å lafte, man kanskje også at det ikke var noen etablert opplæring i teknikken lenger. Hyttebyggingen holdt liv i laftekunnskapen gjennom etterkrigstida, og hytter er fortsatt et stort marked for lafting som byggeteknikk. Av landets nesten 460 000 fritidshus i 2017 er en stor andel oppført i laft. Etter 1970-årene skjedde det så et nytt oppsving for lafteteknikken som sprang ut fra behovet for vedlikehold av de mange tusen bygninger som utgjør Norges fantastiske bygningsarv i tre. Kompetanse om reparasjon og vedlikehold av laftebygninger måtte utvikles og styrkes, og nå ut fra at bygningene ikke bare var bruksgjenstander, men også kulturminner. Det ble på denne tida satt i verk flere tiltak for å bevare tradisjonelle håndverk som sto i fare for å gå i glemmeboka. Norsk handverksinstitutt startet med kartlegging av slike håndverk i 1987 og opprettet en treårig stipendiatordning for å videreføre og utvikle spesialisert håndverkskunnskap, der lafting har vært ett av temaene. Riksantikvaren tok senere initiativ til Middelalderprosjektet (1991–99) som hadde til hensikt å kombinere istandsetting av de profane trebygningene fra før 1537 som var registrert på den tida, med opplæring i restaurering av laftede bygninger og innhenting av glemt hånd-

verks- og materialkunnskap. Senere er det arbeidet på flere hold med å bygge opp kompetanse rundt i landet av tømrere som mestrer lafteteknikken i alle sine variasjoner, noe som er avgjørende for vedlikeholdet av den laftede bygningsmassen som utgjør en så viktig del av den bygde kulturarven vår. Men for å vedlikeholde denne kompetansen trengs det også trening i å bygge nye laftebygninger. Etter hvert ser vi at flere ønsker helårsbolig i laftekonstruksjon, som en inneklimavennlig og karbonnøytral byggemåte. I prinsippet er en laftekonstruksjon det samme som sin langt yngre slektning massivtrekonstruksjonen, som blir framhevet som en bærekraftig byggemåte for framtida. Lafteteknikken er i tillegg som skapt for demontering og gjenbruk, noe som også bidrar til en god miljøprofil. Det er å håpe at denne tradisjonsrike måten å bygge på skal få en renessanse i kampen for en bærekraftig framtid. Da kreves det gode utdanningsløp som kan dyktiggjøre de mange hoder og hender som skal ivareta denne oppgaven. For ti år siden ble det etablert et bachelorprogram i teknisk bygningsvern ved Høgskolen i Sør-Trøndelag, som senere har fått en egen studieretning i tradisjonelt bygghåndverk. Fra 2017 er dette utdanningstilbudet blitt en del av Fakultet for arkitektur og design ved NTNU. I framtida er målet at det også skal tilbys spesialfordypning på høyere nivå innen disse fagene på master- og doktorgradsnivå. Utfordringen er å beholde den tette forbindelsen mellom teori og praksis, noe vi som arkitekter også er opptatt av å ta vare på. Vi ser fram til et spennende samarbeid om utdanning av dyktige arkitekter og tradisjonshåndverkere under «samme tak». 20.12.2017 Eir Grytli Professor, Fakultet for arkitektur og design, NTNU

Innleiing Dette er band 2 i serien om det å lafte. Denne boka rettar blikket sitt i litt andre retningar enn i band 1. Vi går gjennom det vi kallar kategoriar av hus, bruksføremål for ymse lafta hus, der vi også kjem inn på ordtydingar. Dei er både løglege og av og til overraskande. Vi granskar stokkformer i mellomalderhus. Dei har gjeve oss mange spørsmål og som vi freistar å svara på. Henrik Mørch og Åge Magnar Broløkken gjer ein omfattande analyse av eitt av mellomalderlofta som vi har hatt i kikkerten. Resultatet av granskingane kan seiast å vera at vi ikkje er ferdige. Framleis står det att mange spørsmål vi ikkje har funne svar til. Noko har likevel vorte svært tydeleg. Omtanken for form og eigenskapar i det lafta tømmeret i mellomalderhusa går utanfor det som vi i utgangspunktet hadde sett for oss. Dette dreg med seg grunnleggjande spørsmål: Når tømmeret vart forma ut med stor omtanke, er det ikkje då rimeleg å opne for at tilsvarande omtanke også galdt anna som vart forma ut på same tid? Det treng ikkje berre vera tømmer til hus. Det går fram av band 1 at Noreg har ein vilter flora av ulike slags laft. Når vi prøver å rekne på kor mange det kan vera av dei, råkar vi ut i meiningslause tal. Anten vi seier 600 eller 6000, gjev det lite meining. Difor har det kome fram ulike framlegg til systematikk for laft. Det har vore teke utgangspunkt i stokkform, utforming av hals og utforming av novhovud. Alle desse baserer seg på det ferdige resultatet – slik det ser ut utanpå eller inni når laftet er hogge. I dette bandet freistar vi å gjera ein ny vri når det gjeld systematikken. Framlegget vårt baserer seg på prosessen. Det er ulike prosedyrar for å få fram ulike slags laft. Ulike prosedyrar kan likevel leie fram til laft som ikkje er særleg mykje ulike å sjå til.

For den som skal lafte, er det prosessen som gjeld. Handverket er vegen fram til målet. Difor vonar vi den prosessbaserte systematikken kan bli til hjelp både for den som skal lafte og for den som skal karakterisere byggverk. Ikkje minst når det skal lagast tilstandsvurderingar og vøling skal bli sett i verk, vonar vi at den prosessbaserte systematikken kan vera nyttig. Lafting er etter sin tradisjon å arbeide med øks. I dag er ikkje øksa like godt kjend for alle som ho var. Å kunne arbeide lett, ledig og presist med øks er vilkår for å kunne ha glede av å lafte. Difor har vi med eit kapittel om bruk av øks. Å lafte er å arbeide i tre. Laftaren treng difor omfattande vitande om tre som material. I denne boka utgjer trematerialar eit stort innslag. Det dreiar seg både om allmenn innsikt i treteknologi og om det å skjøtte skog og å nytte material. Jamvel det å førebu tre og tømmer på å skulle bli material til hus har vi eit kapittel om. Vi er inne i ei klimakrise som har med å gjera at det er aukande mengd av drivhusgassar i atmosfæren. Ein del av løysinga på dette problemet er å syte for at skogane får ta opp meir av CO2. Dinest lyt vi nytte tømmeret på ei slik måte at minst mogleg av karbonet går attende til luft. Å byggje hus av tre er ein del av løysinga. Ein kg tømmer lagrar to kg CO2. Det er om å gjera å nytte så mykje tømmer som råd i husbygginga. Difor har vi med eit kapittel skriven av Marte Boro om klimarekneskap for lafta hus. Dei kjem godt ut. Det har med mange faktorar å gjera. Tømmer kan vera kortreist, tømmer lagrar CO2, tømmer har eit godt hushald av fukt, tømmer har stor varmekapasitet, tømmer isolerer både når det gjeld temperatur og støy osb. Tømmerhus er gode å bu i. Tømmerhus er bra! Neste band vil ta for seg HUSET som vi byggjer på Dovre, og der er mange av dei teknikkane som 11

knyter seg til lafta hus, demonstrerte. Det skal plasserast i Bygningshistorisk park. Dinest vil det bli ein konkret gjennomgang av mange døme på lafta hus. Då vil vi ta på oss dei brillene som vi har fått ved gjennomgangen av band 1 og band 2. Dette bandet er gjort mogleg ved raus stønad frå Riksantikvaren, Norsk handverksinstitutt, Oppland fylkeskommune og Nord-Trøndelag fylkeskommune. Valsøyfjord/Dovre, 14.10.2017 Henning Olstad Steinar Moldal Jon Bojer Godal

Hus er mangt 1 Ulike innfallsvinklar Vi kan gruppere hus etter fleire slags innfallsvinklar. Det kan vera etter material (1). Tre, tegl, stein, jord, flettverk og betong er med dei vanlegaste. Det kan vera etter byggjeteknikk (2): stavreist, liggjande tømmer eller ein kombinasjon. Ein annan måte kan vera å sjå på kulturgeografiske særdrag (3): vestlandshus, trønderlån, akershusisk stue, vesttelemarksbur osb. Ein fjerde måte kan vera å ka-

rakterisere etter stilhistorisk uttrykk (4): barokk, empire, sveitser, jugend, funksjonalistisk osb. Ein femte innfallsvinkel kan vera etter sosial status (5): klokkargard, prestegard, sorenskrivargard, husmannsplass, strandsittar osb. Måten å byggje på endrar seg over tid. Såleis kan vi også karakterisere hus ut frå alderstype (6). Døme kan vera mellomalderhus, 1700-talshus, uthus frå raude låvars tid osb.

Figur 1.1 Huset er bygd i ein kombinasjon av laft og stav med fylling av skjeltrer. Skjelterveggar er typisk i nord. Huskategori er låve. Kulturgeografisk type er nord for Saltfjellet. Alderstype er langt på veg tidlaus fram til etterkrigstida. Denne låven er frå Holmenes i Balsfjord og står no på Troms Folkemuseum, Tromsø. (Foto: Jørn Eilertsen)

I denne boka prøver vi å få fram litt om kategoriar (bruksføremål) av lafta hus. Vi ser også på utvalet av tømmer, stokkformer, prosessar, logikk og styrke. Visse slags hus kan ha klimatiske føresetnader. Ein låve føreset at det er korn å treske. Nordgrensa for dyrking av korn ligg i Troms. Siste utpost for slik dyrking skal ha vore Tussøy som ligg litt lenger nord enn Holmenes. Berre på lune og sørvende stader var det her mogleg å få fram treskande korn. Låven i bildet er ein av dei aller nordlegaste kornlåvane som i det heile har funnest. Om ikkje alle bygg er så tydelege i klimatilpassinga som låven i Balsfjord, lyt vi rekne med at dei fleste husa er bygde innanfor rammer som er gjevne av lokale tilgangar og lokalt klima. Når det gjeld takfall, er fjordungs røst (27 grader) uttrykk for god tilpassing til klimaet på Austlandet. I vest og nord er det sterkare vind. Då er det treungs som passar best (sjå Godal 2009, side 64). Det er mange spørsmål knytte til vêr og klima som tømraren bør ha oppfatning om før han legg i veg med eit arbeid: Er det pårekneleg med mykje eller lite snø på staden? Regner det mykje? Er det milde vintrar eller sprengkulde? Er det mykje vind eller lite? Kva er sterkaste påreknelege vindstyrke?

I våre dagar lyt vi også ta med i vurderingane det klimaet som kjem. Tette hus treng ei anna utføring enn hus som helst skal vera luftige. Vermdehus treng ein annan omtanke for dimensjonar og samanfellingar enn hus som ikkje har oppverming. Det er viktig å dra fram den slags karakteristikkar som påverkar lafteteknikk og valet av material. Den tiltenkte bruken er ein viktig premiss for ein som skal tømre nye hus. Difor gjer vi her ei opplisting av dei vanlegaste føremåla for hus i lafta tømmer. Poenget no er at tømraren bør vera kjend med så mange som råd av dei samanhengane som gjeld hus han skal byggje eller vøle. For laftaren uttrykkjer forståinga seg nokså konkret i material, form, teknikk og utføring. For hus som skal vølast, dreiar det seg om å analysere. Då kan likt skiftast med likt. Framstillinga nedanfor er ikkje fullstendig. Vi har også ein ordgeografi som gjer at somme hus kan ha ulik nemning i ulike delar av landet. Størhus, eldhus, bryggerhus og masstu har liknande funksjonar, men høyrer til i ulike delar av landet. Vi tek for oss ein del vanlege hus, men ikkje alle. Vi tek for oss ein del nemningar, men ikkje alle. Vi treng kanskje ei eiga ordbok for hus og bygginga av dei?

Bruksføremål Vi talar om kategoriar av byggverk. Ordet kategori er gresk og tyder grunnomgrep, altså omgrep som andre omgrep kan ordnast inn under. Om hus er ordet kategori helst nytta om bruksføremål. Arne Berg (Berg 1989) nyttar ordet kategori om bruksføremålet for hus. Difor held vi oss her til same bruk av dette ordet. Det finst lafta hus av svært mange kategoriar. Det kan vera stue, stabbur, njalla, stall, fjøs, løe, låve, garde, badstue, masstue, smie, dass, eldhus, bryggerhus, kjone, tørrstuggu og ishus. Alle desse kan stå heime i eller nær tunet. Utanfor tunet, på setra, ved bekken i skogen eller på fjellet har vi mellom anna kvernhus, vadmålstampe, sommarfjøs, flor, sel, bu, setusel (skjel), høysel, markaløe, koie, bu og gapahytte. 14

I vassdrag og mot vatn kan det vera bygd for, for at elver ikkje skal fløyme utover breiddene sine, og det kan vera dambygning knytt til kvern, vassag eller tømmerfløyting. Mot sjø og elv kan hus stå på bolverk. Nærmare notida kjem det til ei rad nye slags hus og byggverk. Det er slike som villa eller hus på tomt, fritidshus (hytte), lysthus og leikestue. Bygardane kan vera kombinerte hus for handel og bustad. Mot sjøen er det også eigne slags byggverk. På bygdene heiter byggverka mot sjøen stø, vorr, naust, bryggje, vorpe og skjå. I by og ladestad trengst det store lagerhus. Dei kan heite sjøhus, sjøbod og bryggje. Der skipa skal leggje til, er det kai og pir.

Hus for fellesskapet er også mange. Det er slike som skule, kyrkje, kapell, heradshus, grendahus, bedehus, ungdomshus, vete og fyr. Fritid og bilisme har drege med seg ferie, nye livsmønster og møteplassar. Desse har igjen ført til hus som garasje, idrettshall og nye slags gapahukar. Det er med andre ord svært mange føremål for byggverk med liggjande tømmer. Føremålet med huset vil påverke valet av tømmer og utføringa av lafta. Ei viktig inndeling vil då vera om det er vermdehus eller ikkje. Vermdehusa har oppverming. Det kan vera av omn eller grue, og det kan vera av dyra som står der, som ku og hest. Stue, eldhus, smie og koie har eldstad, medan fjøs og stall får dei fleste stadene vermden frå dyra som står der. I dei kaldaste områda i landet er det ikkje sjeldan at det er grue i fjøset. I somme hus treng det ikkje vera varmt, men vi vil likevel bremse dei raske temperatursvingingane. Då kan det hende vi tømrar tett, samstundes som vi legg ei tekking som bremsar oppverminga frå sola. Det gjeld til dømes bura. Dei stor tvihøge stabbu-

Figur 1.2 Grue i fjøs var vanleg i dei øystre dalane og jamvel somme stader i Nord-Noreg. Det er eit bygningshistorisk element som er på tur ut. (Foto: Henning Søndmør)

ra kan jamvel få sval i andre høgda. Det bremsar temperatursvingingane mykje. Stuebygning, stabbur og stall er oftast av dei best tømra husa i tunet. Låvar kan stå på høge stabbar, og eitt av ståla kan vera særleg godt tømra. Dette er tiltak som bremsar inntrenging av mus. Når vi seier

Figur 1.3 Røykomstue frå Torvik i Surnadal, no Surnadal museum. (Foto: Maja Frønes)

oftast, er det av di vi ofte vil kunne finne unnatak frå allmenne reglar. Variasjonane kan vera store. I somme hus er det viktig med luftgjennomgang. Det gjeld til dømes i høysel. Der er det då viktig å ikkje tømre tett. I eit naust skal det vera passeleg luftig, men ikkje for varmt. Nausta treng difor isolerande tak, rå byggjegrunn og ikkje heilt tett tømring. Kvern og saghus får store påkjenningar. Dei lyt vera særskilt sterkbygde. Visse stader er det vinden husa lyt dimensjonerast etter.

Vi skal ikkje gå nærare inn på form og dimensjon på alle desse slags husa. Poenget her er at det som kan vera godt i éin samanheng, er dårleg i ein annan. Vi lyt forstå tanken bak det vi ser. Det ligg tankar og vurderingar attom det meste. Ei tilsynelatande slarven utføring kan uttrykkje reflekterte handlingar. Til hjelp med å forstå kan ordtydingar i ein del tilfelle hjelpe. Ei fordjupande forståing for kva som ligg i nemningar, vil kunne hjelpe oss med å tolke det einskilde bygget vi står framføre.

Nemningar og funksjonar Vi startar med husa som står heime i tunet. Tun og sete er to ord som har endra tyding. Det gamle tunet var bygd opp av mange hus, og gjerne slik at alle husa på garden stod i ei klynge. Kvart bruket eller gardparten hadde sitt sete innanfor dette samtunet.

Tun har vorte til town i engelsk, og sete heiter city der. Det er ord med nordisk opphav. Stue, stoge og stove er både rom i hus og nemning på det huset vi bur fast i. Ordet stue er i slekt med det engelske stove (eldstad). Stova som er vorten til

Figur 1.4 Inne i stue med røykomn. Dømet er frå Torvikstu, Surnadal museum. (Foto: Maja Frønes)

Figur 1.5 Storebur og veslebur høyrer i hop. Dei står ved sida av kvarandre i svært mange telemarkstun. Dømet er frå Nes i Seljord.

Figur 1.6 Vengbur med sval på tre kantar er noko særeige for Aust-Telemark. Vi lyt til dei småe gardsbryggene på Nordmøre for å finne ein liknande struktur.

Figur 1.7 Langstabbur kan også bli kalla tvibur. Det er å sjå til som eit dobbeltbur. Dømet er frå Kravik, Nore og Uvdal kommune.

stoge eller stue i nyare språk, tyder rett og slett det rommet eller huset som er vermt. Eit hus som skal vermast, bør vera tett og ha rimeleg tjukke veggar i høve klimaet på staden. Det kan påverke type og utføring av laft så vel som av stokkform. Stabbur, bur, veslebur, storebur, langstabbur, tvibur, loft og ståggåbur er alle saman nemningar på det huset i tunet der mat og verdisaker vart lagra. På burslofta kunne jamvel gifteferdige døtrer halde til. I bura var det ikkje eldstad. Stabbur tyder hus eller bu som står på stabbar. Den samiske njalla står oftast på éin stabbe. Om dei står på fire stabbar er nemninga ájtte. Ståggåbur er nemning frå Gudbrandsdalen (Dovre). Ordet er i slekt med stege og stige. Vi forstår det som eit hus som står på høge stabbar, eventuelt at det er eit hus som er sett så høgt at det trengst trapp eller stige opp til inngangen. Bu og bur er nytta i mange tydingar og samanhengar, som bufe (husdyr), buskap (alle husdyra) og butare (tare som er godt fôr). Bur er først og fremst huset der maten blir lagra (korn og kjøt). 18

Aurbu er hus utan golv, slik at det held seg kjølig. Der er rom for mjølk og ost. Av og til tyder bur også rom for kvinnfolk. At det heiter bur, kan også tolkast som at huset kan stengjast. Når verdisakene ligg i buret, kan vi forstå det som at det er huset som kan låsast. Mange kunstferdige låsar er i alle fall å sjå i gamle bur og loft. Gulatingslova reknar opp tre hus med dør (stove, bur og eldhus) (Gulatingslovi, 1957). Bu kan vera eit lagerrom utan at det har karakter av stabbur. Det kan vera handel (helst landhandel), og det kan vera eit krypinn på fjellet. Stabbur er somme stader i landet rikt smykte og særskilt fint tømra. Dei uttrykkjer noko om kvalitet, ære og velstand. Av og til kan vi forstå dei tvihøge lofta med svalgang i andre høgd, og dei eldste især, som eit slags gardskastell. Dette kan vera understreka av drombegangar og jamvel løyndegangar (jordtunellar) mellom stoge og bur. Andre stader og til andre tider gjev dei meir prosaiske uttrykk. I alle fall er stabbura veltømra hus av solid material og ofte med tjuvfrinov.

Figur 1.8 Njalla. Kjelde: https://lokalhistoriewiki.no/images/C07285_njalla.jpg (Foto: Olve Utne)

Figur 1.9 og figur 1.10 Stall på Sygard Grytting (Sør-Fron). Stallen er lafta av grovt tømmer, men kvistut. Hadde tømmeret vore sagande, hadde neppe denne grovleiken gått til eit lafta hus. (I bildet: Stig Grytting)

Figur 1.11 Stall på Neset (Rauland). Stallane stod gjerne litt for seg og hadde eiga høyløe. Her er det høyloft (låe) oppå stallen. Dømet er frå Neset på Rauland, Vinje kommune. Den bratta kloppa fortel at høyet vart bore inn.

Ordet loft er i slekt med orda luft og å lyfte. Loftet er mange stader andre høgda i hus. Somme stader blir loftet forstått som eit tvihøgt forrådshus med sval i andre høgd og trappeoppgang til svala (Berg, 1989). Desse lofta var ofte soveloft. Slike loft finst det særleg mange av i Agder, Telemark og Buskerud. I dagleg tale og dagleg bruk er det likevel mange overgangar. Loft med sval og ytre oppgang var ikkje vanleg i Trøndelag. Å gå utepå var likevel skikk i Trøndelag til ein gong i 1950-åra. Det føreset at det ligg gifteferdige døtrer i bursloftet. Med ordet stall forstår vi her i landet først og fremst hus for hesten. Stallen var likeins som fjøset eit frittståande hus og gjerne med eigen høylem oppå. Då vi fekk samanbygde uthus, kombinerte driftsbygningar, vart stallen ein del av dette. Stall er i slekt med ordet å stå. Det tyder rett og slett der hesten står. Hesten er arbeidsdyr. Han skal vera i god form og ikkje vera støl og giktisk. Stallane er såleis som oftast godt tømra.

For stallen har golvet vore viktig. Hesten er skodd, og han slit difor mykje på stallgolvet. På grunn av eigenskapane når det gjeld slit, at det ikkje flisar, har osp vore ein høgt halden material til golvtile i stall. I stallgolv har ospa også synt seg varig. Det låg ære i å ha god hest, og han var eit maskulint symbol. Det var ikkje alle stader at kvinnfolka fekk fôre hesten, men andre stader kunne det vera slik at kona sela av når mannen kom sliten heim frå skogen. Stallane kunne vera flotte bygg. I tunet ter dei som hus med rang under stabbur og stue, men over fjøs og løe. Fjøs, fjos og flor er alle saman hus for husdyr og helst der mjølkefeet står, som ku og geit. Kanskje opphavet til ordet fjos er fehus, som tyder der rikdomen er. Somme stader heiter det også sauefjøs, medan andre seier gar(d)e om der sauene bur om vinteren. Garde har venteleg med det å gjera at sauene mange stader ikkje stod under tak, berre i ei inngjerding. Somme stader på Vestlandet blir det også sagt flor om fjøs. Flor er (som i engelsk floor) eigentleg 21

Figur 1.12 Fjøs som står fritt i høve kringliggjande uthus. Dømet er frå Lognvikøygarden, Vinje kommune. Bildet syner ei typisk husrekkje med storebur, veslebur, låe med låve midt i, fjos og saugarde.

Figur 1.13 Innbygd fjøs. Samanbygginga er gjort på det enkle viset at det er lagt felles tak over husrekkja med fjos (for ku), låe med låve og garde (for sau). Dømet er frå Nigard, Hadland, Vinje kommune.

Figur 1.14 Det låg ære i grovt tømmer. Dette fjoset har to omfar i langveggen. Høgaste omfaret byggjer 90 cm. Det står på Sud-Særend i Vinje.

Figur 1.15 Utløene kunne vera lafta, men mange var også bygde i reisverk. Dette dømet er frå Lognvikøygarden, Vinje kommune.

Figur 1.16 Somme stader var det vanleg med eit framdrege tak, slik at det ikkje kom regn eller snø i høyet medan ein lesste. Dømet er frå Svartvatnet i Surnadal.

golvet i fjøset. Flor kan også tyde del av fjøsgolvet. Det som mange stader heiter skarntilet eller skantilet (møkkrenna), kan somme stader bli kalla flor. Grunntydinga er det vi i dag forstår med golv. Flor høver då til stader der kyrne gjekk ute heile året, men vart drivne inn på eit flatt golv når dei skulle mjølkast. For oss tyder dette at golvet, det kyrne står på, har vore konstituerande i det vi kallar fjøs. Kyrne skal mjølkast Dei er tunge og treng noko solid å stå på. Dertil gjev kyrne frå seg mykje gjødsel. Ein viktig del av dagleg arbeid har vore å moka denne unna. Møkk og land (urin av ku) er gjødsel. Vi kallar det også hevd, det som skal til for å halde jorda i god hevd. Difor talar vi også om hevdesigen (det næringsrike vatnet som sig nedover frå gjødseldunga). Fjøs, sommarfjøs og stall lyt difor liggje slik at hevdesigen kjem til nytte på åker og eng. Plasseringa i lendet, byggjegrunnen og oppbygginga av golv og underbygg har vore avgjerande vurderingar når det gjeld bygging av fjøs. Av di fjøset har vore knytt til sentrale funksjonar på garden, kan vi sjå det som at dette huset kunne vera det avgjerande ved anlegg av tun. Fjøsa ligg ofte på toppen av ein bakke der det er åkrar eller ekrer nedom. Oppføre husdyrhusa ligg stua. I uthus frå tida 1860–1950 ser vi ofte at fjøset står som ei frittbygd kasse inne i ein stavreist bygning. Det er helst gjort ut frå den erkjenninga at tømmerveggane i fjøs kan rotne. Då kan fjøskassa erstattast utan at heile bygget lyt ned. Når huset er heilt innbygd og under tak, er kravet til tømmer også mindre enn når det står ute. Eldre fjøs, bygd som frittståande hus, slik det var vanleg før midten av 1800-talet, har på hi sida ofte svært solid og ròtesterkt tømmer. Av og til er det kjempetømmer i fjøsa. Løe, låe, laue og lade heng saman med å lø, leggje i lad, og ha rom for. Ordet er først og fremst nytta om høyløa, om det huset eller rommet i uthuset som høyet er lagra i. Det var løer i tunet, og det var løer i marka. Utløa kunne vera for markaslått eller for engstykke som låg eit stykke unna heimebøen. Utløene høyrer til dei mest truga kategoriane av byggverk som vi har. Utan eit krafttak vil dei fleste som enno finst, vera borte om fåe år. 23

Figur 1.17 Også der det var store setervollar, kunne det vera store løer. Denne er frå Vålåskaret i Meldal kommune. (Foto: Steinar Moldal)

Figur 1.18 Låve på Dalsegg i Surnadal. Lostålet (kornstålet) er tømra, medan halmstålet er reisverk. Lo er nemning på skore korn som ikkje er treskt.

Figur 1.19 Vi er inne på sjølve låven. Det var på låvegolvet det vart treskt. Nokså snart innpå 1900-talet vart tresking med slugge (slagvol, tust) avløyst av treskemaskiner. Dei første vart dregne for hand. Seinare kom det på motor.

Låven er der kornet blir treskt. Grunntydinga går i retning av brett, altså den slette, tette og harde plata som kornbanda ligg på når dei blir treskte. Sjølve treskinga gjekk for seg ved at kornbanda vart lagde i ring på låvegolvet. Treskaren slo kornet ut av akset med ei slugge (ein sliul). Seinare vart kornet kasta, dvs. sortert over det same golvet. På båe sider av låvegolvet var det stål. Det var som regel eitt stål på kvar side av låvegolvet. Det er eitt kornstål og eitt halmstål i tillegg til golvet i midten. Den typiske låven har såleis tre rom. Ordet stål har samanheng med verbet å stå. Kornet vart bore inn på stauren (sneisane) det var tørka på. Då gjekk det lite korn til spille. Stauren vart så sett opp i stålet. Der stod han med kornbanda på til det skulle treskast. Seinare vart det nok vanleg å køyre kornet inn. Då vart kornbanda tekne av stauren ute på åkeren. Stålet heldt likevel på namnet sitt. Av dette kan vi forstå at låvegolvet er særskilt førearbeidd og skal vera heilt tett. På båe sider er det tette avbalkingar, slik at kornet ikkje skal kun-

ne sprette ut i ståla under treskinga. Kornbanda som står i stålet, skal stå innom tette veggar slik at ikkje mus og fugl kjem til. Difor ser vi gjerne at dei gamle kornståla kan vera finare tømra enn tømringa i halmstålet og i løa. Det kan vera grunn til å sjå etter om det er særskilde slags laft i kornståla samanlikna med laftinga i fjøs og løe. Kornet skal få tørk. Difor er det typisk at låven står på høge stabbar. Då blir det luftig under. Mange år kunne det vera vanskeleg å få kornet tørt i hus. Då var det godt med ein ettertørk inne i lostålet. Dei to runde gluggene er såleis også typiske. Golv og veggar i ståla skal helst ikkje vera heilt lufttette. Det skal vera luftig på låven, og det trongst lys, både under tresking og kasting. Romma i låvane heiter somme stader hjelmingar. Også hjelming er eit gammalt ord. Det skriv seg frå tida før garden var bygd ut med alle hus. Då kunne kornstaurane stillast opp under eit tak, under ein hjelming – eit laust tak. Det har truleg hatt likskapar med ein klippfiskflaka som er høgast på midten. 25

Figur 1.20 Låvane stod ofte på høge stabbar. Då var det luftig under. Dette luftige rommet kunne nyttast til lager av slikt som skulle halde seg tørt. Å lagre staur under låven var såleis vanleg.

Figur 1.21 Klippfisk til tørk på berg vart lagde saman i stabbar og dekte med klippfiskflakar. Ein klippfiskflaka minner litt om ein flatklemd hjelm. Er det noko liknande med ein slik som er opphavet til ordet kornhjalm og hjelming?

Figur 1.22 Samanbygd uthus på Årønes i Molde. Dette er ein av dei eldste samanbygde uthusa vi har sett. Det er frå 1830 og ligg ved Årønes i Bolsøy, no Molde kommune.

Figur 1.23 Dei største samanbygde uthusa fekk svære dimensjonar. Dette er frå Solbrå, Sør-Fron kommune. Dei fleste store kombinerte driftsbygningane vart bygde i reiste konstruksjonar, men på Solbrå, Sør-Fron vart fjøset mura, medan resten vart lafta. (Foto: Henning Olstad)

Figur 1.24 I dag er dei fleste samtuna oppløyste, og bruka ligg spreidde. Havråtunet er freda som tun og syner noko typisk frå tid som var. (Foto: Hordaland fylkeskommune)

Figur 1.25 Badstue. Vi ser dei breie benkane for tørking av korn stikk ut gjennom framveggen. I taket ser vi stenger til å hengje opp kjøt og fisk i som skal røykjast. Dømet er frå Nigard Hadland, Vinje kommune.

Figur 1.27 I badstuene var det også vanleg å røykje kjøt og fisk.

Figur 1.26 Røykomn i badstue. Dømet er frå Nigard, Hadland, Vinje kommune.

Samanbygde uthus var ein måte å byggje på som vi kan følgje attover til første helvta av 1800. Då kom alle uthusfunksjonane inn under eitt tak. Somme stader, der det var småe rekkjetun, vart samanbygginga gjort på den frekke måten at det vart sett tak over husrekkja. Dette har vi fleire døme på i Øvre Telemark. Etter kvart vart det samanbygde uthuset bygd som eit samanhengjande byggverk. Stortida for dette var i tida 1870–1950. Inne i dette samanbygde uthuset finn vi då både stall, fjøs, saugarde, grisehus kornlåve og høyløe. Jamvel hønehus, vognskjul, vedaskjul, torvskjå og dass kunne byggjast inn i dette store einskapshuset. Det fekk etter kvart ulike namn. I kornbygdene var kornet viktigaste del. Der vart dei gjerne heitande låve. I vest og nord var mjølka viktigast. Der vart fjøs nemninga på uthuset. Somme heldt på nemninga uthus og var klare på at det i uthuset var både stall og fjøs, løe, låve, sauegarde og grisehus.

I ordet badstue er bad den sentrale lekken. Bad er av same rot som å baka. Når vi bakar oss i sola, lèt vi sola verme og steikje. Å bade tyder i utgangspunktet å bli godt vermt. I badstuene var det både heitt og fuktig. Den store gråsteinsmuren midt i badstoga vart vermd av bålet som gjerne var sløkt før badet starta. På muren (ein røykomn) vart det slege løye som gav eim. Bad i badstue er dampbad. Etter badet vart det gjerne eit laug i bekk eller tjørn. Ein duppa seg i meir eller mindre kaldt vatn utanfor badstua. Om det ikkje var vatn i nærleiken, kunne ein stige opp i ein laugarstamp. Å lauge seg er å gå i lauget anten det er i stamp, bekk, tjørn eller vatn. Laug har med låg (vatn/væske) å gjera. Badstuene er difor gjerne tette hus med ein glugge i gavlen for å sleppe ut røyken. Midt i står den store røykomnen, og langsetter veggane er det benkar, ofte breie plankar tekne av eitt stort tre. 50 cm er ikkje uvanleg breidd. Desse benkane vart nytta til tørking av korn. Ved å elde fint og med einerbar tente badstuene også til røykjeri for kjøt og fisk. Denne bruken varte lenger enn bruken til badstue i eigentleg forstand. I bygder med mykje korn vart det gjerne bygd eigne hus for tørking av korn. Kjone og tørrstuggu er nemning på slike hus. Ordet kjone er i slekt med kjøken, eit rom med eldstad til å koke på. Kverna er der som kornet vart male. Det sentrale i kverna er kvernsteinane, for mellom dei er det kornet blir knust til mjøl. Vi seier at det kvernar når stein går mot stein. Det skal helst ikkje skje. Kverna skal matast slik at ho får korn å mala på. Det som då kjem ut, er mjøl. Personen som mel, er myllar. 29

Figur 1.28 Kvernhus på Nes, Seljord kommune.

Figur 1.29 Kjone ved Folkenborg museum, Østfoldmuseene. (Foto: Østfoldmuseene)

Figur 1.30 Tømra dass på Anno Museum i Trysil.

Figur 1.31 Bryggjerekke i Trondheim.

Kvernene står i kvernhuset. I Noreg er det småe hus og med vassdrivne kverner. Når kverna går, ristar heile huset. Det er stilt store krav til styrke og til at hus og kvern toler vibrasjonen. Den som skal tømre eit kvernhus, lyt tenkje seg godt om. Dass er eit nyare ord i norsk. Det kjem frå diskré omtale av noko unemneleg og på finare språk enn norsk. Det er den tyske versjonen das Haus som har slege inn i daglegtalen. Det eldre norske ordet var kamar, og som enno lever i somme bygder. Dass og kamar kunne stå som frittståande hus. Dei kunne vera bygde inn i uthuset, og dei kunne vera sette inn i oppsval på loft. Den gode gamle dassen er i altfor stor grad neglisjert i vernet av byggjeskikken. På mellomstore gardar var det gjerne tre-setar, medan storgardar kunne ha ein seks-setar. Oftast er dassen bygd som ei skykkje eller eit bordskur attåt eit tømra bygg eller som frittståande. Det er sjeldnare at dei er tømra. Bryggje har i norsk daglegtale to ulike tydingar. Den eine tydinga er kai, noko å leggje til ved for ein båt. Kaier kan vera tømra som bolverk. Den andre tydinga er hus det kan leggjast til ved. Slike bryggjer har gjerne ein tømra kjerne og med sval på to eller tre kantar. Det er helst frå Bergen og nordover at denne tydinga er vanleg. I viktige hamner fanst det mange og store bryggjer.

Figur 1.32 Det vart svære vekter av last og hus til saman i dei store bryggjene. Bildet er frå Kjøpmannsgata 27 i Trondheim. Vi har sett fleire døme på komprimert treverk i store bryggjer. I dette tilfelle var det setningar i bygget som gjorde at visse punkt vart overlasta.

Bryggjene kan vera opp til fem etasjar og bygde for å ta ekstreme laster. Om det er svikt i grunnen eller setningar av anna slag, kan kreftene bli konsentrerte på einskilde plassar i byggverket. Der kan vi då sjå komprimert treverk. Vi er over det som treet toler av trykk. Dei store bryggjene stiller store krav til den som skal tømre, og ikkje minst til den som skal restaurere bygg med setningar i. Ordet bryggje er av same rot som bru. Bryggja er såleis opphavleg landgangen frå skipet og inn til lendingsplassen. Der vi har stor skilnad på flo 31

Figur 1.33 Dei småe gardsbryggjene er typiske for Nordmøre.

Figur 1.34 Det låg ofte naust og bryggje saman ved ei stø. Dømet er frå Valsøya i Halsa kommune. Naustet er tømra.

Figur 1.35 Dette er eit «skåpnaust» og eit komplekst bygg. Vi ser det er bygd «skåp» i enden for å gi plass til ein båt som er lengre enn naustet. Dertil er det bygd slik at det kan leggjast til ved flo sjø på sida av naustet. Det er med andre ord ei naustbryggje. Dertil er huset i to høgder. Det har naustloft.

Figur 1.36 Foto syner døme på naust med kavlgolv.

og fjære, er det helst slik at ein kan leggje til ved bryggjene berre på floa. Sør for Bergen og austover er det liten skilnad på flo og fjære. Der lyt det difor alltid vera tilflot til lendingsplassen. Dette kan ha med skilnaden i ordtyding å gjera. Der vert ordet bryggje nytta om det som elles heiter kai. Naust er del av stø, og der båten held til. Ordet er sett saman av to lekkar: nau og st(ø). Opphavleg hadde nau med uthola trestamme å gjera, og det går att i det nyare nu (vasskar av uthola stykke tre). Støa er der båten står. I språket er såleis naust og stø eitt byggverk. Huset er eit overbygg over den øvre delen av støa. Dei fleste nausta er bygde over eit framhald av den (opne) støa som ligg framføre. Det gjer at golvet i naustet som oftast skrår og helst med nær same fall som resten av støa. For at det skulle vera lett å dra båten, skulle støa vera så bein som råd. Lunnane vart gjerne lagde med snortrekk. Om ein lunn kom på re (låg høgre enn hine), ville båten ri der og bli tyngre å dra inn. 33

Ei lynnbu er ei lita bu som gjev lygne for den som fór i vinterfjellet. Det kunne til dømes vera å hente høy frå setra. Denne bua er i så måte typisk. Ho ligg i Venabygdsfjellet (Gudbrandsdalen). Der kunne det vera langt til setrene, slik at det trongst overnatting før heimkøyring med lass. Bua er lita, men har soveplass for tre, og det var gjerne ein omn i eit hjørne. Med eld på omnen vart det lygne å få.

Figur 1.37 Bilde frå seter.

Figur 1.38 Foto syner lån med skottende. Inn til skottet er det open inngang. Dømet er frå Betna, Halsa kommune.

Figur 1.39 Denne ljørkoia står no på Anno Museum, avdeling Trysil.

Især på veg inn i naustet er det viktig at båten ikkje kjem på re. Om knekken i døropninga er for stor, vil båten stange i samhald eller bete inne i naustet. Av di dette er viktig, ser vi at nausta har skrånande golv. Golvet kan gjerne stige 50 cm eller meir frå fremst til inst i naustet. Det svarar til eit fall på kring 4 grader som er eit minimum i støa. Fallet i støa er ofte kring 6–8 grader, 1 : 10 – 1 : 7. Møna er likevel lagt vassrett. For å få dette til ser vi at somme naust er tømra med mange (av og til alle) rotendane fram. Båtane skal helst ikkje tørke for mykje. Det viktige med naustet er å verje båtane mot sol, og dinest mot regn. For å halde båten høveleg rå er nausta lagde lågt i lendet. Vi har jamvel døme på at dei er lagde ved og nesten over bekkefar. For å få jordråmen inn i naustet er det viktig at golvet ikkje er støypt. Koppål (elvesliten småstein), kavlar eller bord som ikkje ligg heilt tett i hop, er alle gode naustgolv. Tilhøve og tilgang kan avgjera.

God tekking på naust er tekking som held solvermden ute. Då er det never og jord eller stikker som er best. Skifer eller heller blir heite og driv temperaturen opp inne i naustet. Ein tradisjonsbåt med breie bord har det ikkje godt under eit helletak. Sel (av og til skjel) nyttar vi helst om hus på stølen. Sel er av same rot som sal, dvs. hus med eitt rom. Det typiske selet, i motsetnad til stua, har einromsplan. Frå gammalt er sel og sal helst nytta om småe hus. Salen i gardshus på Austlandet er gjerne eit stort rom i andre høgd. Var salen eit frittståande hus som vart sett oppå stua når det kom omn? Ordet støl er av same rot som stål og stall, ein stad der noko står, til dømes der kyrne står når dei blir mjølka. Sommarbustad i utmark der kyrne er på sommarbeite, kan også heite seter. Seter tyder opphaldsplass. Setrane kunne ha tilleggsnemning etter kor langt det var å buføre. Det kunne vera heimeseter og langseter eller heimstøl og langstøl. 35

Figur 1.40 Det var open eld med åre og ljore i ljørkoiene. (Foto: Åge Broløkken, Anno Museum)

Figur 1.41 Restane av åren der det ein gong stod ei ljørkoie. (Foto: Åge Broløkken, Anno Museum)

Figur 1.42 Gapahytte med tekking av granbork bygd som dokumentasjonsprosjekt med Oddbjørn Myrdal som informant (i bildet). Han kallar laftet i denne hytta for skvælplaft. (Foto: Steinar Moldal)

Skott har samanheng med å skyte fram. Det er som regel lette tilbygg for ved og anna, ofte i enden av tømra hus. Det kan vera skottende i lån (vedskott), og det kan vera skottende i uthus (vognskjul). Skotta er oftast i reisverk, men kan ved omgjering til ny bruk bli isolerte. Koie er i slekt med køye. Ordet er også i slekt med cavus (latin) som tyder grotte. I norsk er koie å forstå som soveplass for tømmerhoggarar og tømmerkøyrarar. I dag seier vi gjerne skogshusvære. Ljørkoie er ei koie med open eldstad under ein

ljore midt i taket. Mange koier er førte opp som mellombels husvære og ikkje med sikte på å skulle bli varige byggverk. Vi treng ikkje å gå meir enn 60–70 år attende før det å føre opp ei koie var første delen av arbeidet med ei skogsdrift. Utføringa av tømmermannsarbeidet ber såleis ofte preg av hastverk. Om det var sovestad berre for kortare tid og nokre fåe vintrar, kunne det bli ført opp ei gapahytte. Det er eit svært enkelt byggverk som kunne vera tekt med granbork.