Port Safety & Security
Lesboek
Ingrid Meuwissen
Colofon
Copyright
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Samenstellers en uitgever zijn zich volledig bewust van hun taak een zo betrouwbaar mogelijke uitgave te verzorgen. Niettemin kunnen zij geen aansprakelijkheid aanvaarden op onjuistheden die eventueel in deze uitgave voorkomen.
De uitgever meent alle rechten van afbeeldingen te bezitten of daar afspraken over te hebben gemaakt. Indien rechthebbenden toch een opmerking hebben, kunnen zij zich tot de uitgever wenden.
ISBN 9789493514133
© 2026, Smart Educational Tools
Auteur: Geschreven door wijlen Ingrid Meuwissen, voorheen voorzitter van Port Security Center
Met dank aan Maarten van Poppel - Motivation Opleidingen
Adresgegevens
Smart Educational Tools, onderdeel van eX:plain
Disketteweg 6
Postbus 1230
3800 BE Amersfoort www.smarteducationaltools.nl Augustus 2026
2.1
5
4.6
6
4.11
4.12
4.13
4.14
4.15
9 Alarmopvolging en ontruiming
9.1 Het bedrijfsnoodplan/calamiteitenplan
9.2 Scheepsveiligheidsalarm (SSAS)
9.3 Het ontruimingsplan
9.4 Communicatiemiddelen
9.5 Uit te voeren acties na een incident
Woordenlijst
SVPB-exameneisen
De haven
H1De haven
Leerdoelen
ĥ De begrippen ‘haven’ en ‘havengerelateerd gebied’ kunnen omschrijven
ĥ Kunnen benoemen wat er in een haven gebeurt
ĥ Het verschil tussen lading en (scheeps)voorraden kunnen benoemen
ĥ Kunnen benoemen wat een terminal is en welke verschillende typen terminals er bestaan
ĥ De verschillende typen schepen en voertuigen (en wat zij vervoeren) kunnen benoemen
ĥ Kunnen omschrijven wat een havenbedrijf en de havenmeester doen
ĥ Kunnen omschrijven wat met havendienstverlening wordt bedoeld en de taak van de loods, de sleepboot, de stuwadoor, cargadoor en de vletterlieden daarbij benoemen
ĥ Kunnen omschrijven wat wordt bedoeld met de bemanning van een schip
Inleiding
Beveiligingswerkzaamheden in een haven mogen alleen worden uitgevoerd door een gecertificeerde havenbeveiliger. Een havenbeveiliger is een gediplomeerde beveiliger die werkzaam is bij een erkende beveiligingsorganisatie en belast is met beveiligingswerkzaamheden in een haven en/of op een havenfaciliteit.
De havenbeveiliger moet beschikken over het certificaat havenbeveiliging.
De havenbeveiliger moet beschikken over voldoende kennis van veiligheid en beveiliging op de havenfaciliteit. Hij voert
beveiligingstaken uit en moet zich veilig over de terminal kunnen bewegen zonder zichzelf of anderen in gevaar te brengen.
Werken in een haven brengt grote verantwoordelijkheden met zich mee. Op terminals wordt gewerkt met grote schepen, voertuigen, containers en hijsmiddelen. Daarom is het belangrijk dat de havenbeveiliger kennis heeft van het materieel, de werkzaamheden en de risico’s die hierbij horen.
Bekijk foto’s en aanvullende informatie in de digitale leeromgeving.
Als je als havenbeveiliger gaat werken, is het belangrijk dat je weet wat er wordt bedoeld met de haven en wat daar allemaal voor werkzaamheden plaatsvinden. Dat staat beschreven in dit hoofdstuk.
1.1 De haven (port) en havengerelateerd gebied
Een haven is ‘elk uit land en water bestaand gebied, met werken en voorzieningen ten behoeve van het commercieel vervoer over water (zee)’.
Een haven is dus een stuk land dat aan het water ligt en dat zo is ingericht dat het gebruikt kan worden voor vervoer van goederen en personen over water. Dat betekent dat er kades, pieren en kranen zijn. Er komen schepen, vrachtwagens, treinen en mensen aan en er zijn bedrijven gevestigd die goederen ontvangen, produceren, opslaan en versturen.
Havengerelateerd gebied is een ‘in de directe omgeving van een haven gelegen gebied of object, waarvan verstoring van directe invloed is of kan zijn op de veiligheid van een werk of voorziening ten behoeve van het commercieel vervoer over water’. Het gaat hier bijvoorbeeld om pieren, sluizen, gemalen, bruggen en ankerplaatsen.
1.2 Wat gebeurt er in een haven?
Een haven wordt gebruikt voor het commercieel vervoer over water. Dit betekent dat er in een haven geld verdiend wordt met het per schip vervoeren van goederen en personen. Deze goederen en personen noemen we de lading van het schip. Het aan boord brengen en van boord halen van lading noemen we het laden/lossen van een schip.
Voor het vervoer over water worden schepen gebruikt. We maken hierbij onderscheid tussen zeeschepen, binnenvaartschepen en coasters. Zeeschepen varen over zee; ze zijn zeewaardig. Dat betekent dat het schip groot en sterk genoeg is om grote wateren over te steken, ook als er hoge golven zijn of als het stormt is het schip stevig genoeg om door te varen. Binnenvaartschepen zijn niet geschikt om over zee te varen en vervoeren daarom alleen personen en goederen over binnenwateren zoals rivieren, kanalen en beschutte wateren.
Omdat schepen vaak langere tijd op zee of onderweg zijn, moet het schip voorraden voor de bemanning en onderhoudsmiddelen voor het schip meenemen. Hieraan verdient het schip geen geld (ze zijn dus geen lading), maar ze zijn wel noodzakelijk om het schip te kunnen laten varen. Bijvoorbeeld etenswaar of onderdelen, gereedschap en onderhoudsmaterialen voor het schip en de opvarenden (een ander woord voor de bemanning en passagiers).
De goederen die aan boord van een schip gaan om gebruikt of verbruikt te worden door de bemanning of het schip noemen we scheepsvoorraden.
Het aan boord brengen van
scheepsvoorraden noemen we scheepsbevoorrading. Schepen moeten natuurlijk ook brandstof tanken. Dit noemen we in de scheepvaart bunkeren.
nEen haven is elk uit land en water bestaand gebied, met werken en voorzieningen (kades, pieren, kranen, bedrijven, vervoersverbindingen) ten behoeve van het commercieel vervoer over water (zee).
Havengerelateerd gebied (pieren, sluizen, gemalen, bruggen, ankerplaatsen) is het gebied dat in de directe omgeving van de haven ligt. Verstoring van havengerelateerd gebied is van directe invloed op de veiligheid van een werk of voorziening ten behoeve van het commercieel vervoer over water.
In de haven wordt geld verdiend met het per schip vervoeren van goederen en personen. De goederen en/of personen die per schip worden vervoerd noemen we lading.
Goederen die aan boord gaan om gebruikt of verbruikt te worden door de bemanning of het schip noemen we scheepsvoorraden.
Een schip moet zich 24 uur van tevoren (of uiterlijk bij vertrek uit de vorige haven) melden bij de haven waar het schip naartoe vaart om te laden, lossen of bevoorraden. Dit is nodig omdat het schip veilig de haven in moet kunnen varen en er voldoende ruimte en personeel moet zijn om het schip te ontvangen.
Als een schip in de haven aankomt, wordt het vastgelegd aan een kade, aanlegsteiger, pier of ankerplaats. Een kade is de plek langs het water waar schepen kunnen aanmeren. Een aanlegsteiger of pier is een constructie waar schepen kunnen liggen om mensen of goederen in en uit te laden. Een ankerplaats is een plek op het water waar een schip met een anker blijft liggen.
H2
De ISPS-code
Leerdoelen
ĥ Het belang van de scheepvaart kunnen benoemen
ĥ De begrippen ‘maritieme veiligheid’ en ‘maritieme beveiliging’ kunnen omschrijven
ĥ Kunnen benoemen waarom het SOLAS-verdrag is ontstaan
ĥ Het belang van de Verenigde Naties (VN) kunnen benoemen
ĥ Kunnen benoemen waarom de IMO is opgericht
ĥ Kunnen benoemen hoe en waarom de ISPS-code is ontstaan, waar de afkorting voor staat en welke schepen ISPS-plichtig zijn
ĥ Het begrip ‘havenfaciliteit’ kunnen omschrijven
ĥ De begrippen ‘schip/haven-raakvlak’, ‘schip/haven-interface’ en ‘schip-tot-schip-activiteit’ kunnen omschrijven
ĥ Kunnen omschrijven wat wordt bedoeld met de EU-Verordening en waarop deze van toepassing is
ĥ Weten waarop de Havenbeveiligingswet (HBW) van toepassing is
Inleiding
In dit hoofdstuk gaan we verder in op het belang van de zeescheepvaart en de maatregelen die getroffen zijn om de maritieme veiligheid en beveiliging te borgen.
2.1 Het belang van de (zee)scheepvaart
Zeevervoer is een van de oudste industrieën ter wereld en speelt nog altijd een bijzonder belangrijke rol in de wereldeconomie. Ongeveer 90 procent van alle goederen om ons heen wordt geheel of gedeeltelijk over zee vervoerd. Als product, als halffabricaat of als grondstof. Voor dit vervoer wordt gebruikgemaakt van zo’n 55.000 schepen.
2.2 Maritieme veiligheid en het SOLAS-verdrag
Scheepsrampen leidden in het verleden tot het verlies van veel mensenlevens, financiële schade en grootschalige milieuverontreiniging op zee en in kustgebieden. In 1889 werd tijdens de Internationale Maritieme Conferentie van Washington een poging gedaan te komen tot uniforme internationale veiligheidseisen voor de scheepvaart. Door tegengestelde belangen kwam men toen echter niet verder dan het vaststellen van bepalingen ter voorkoming van aanvaring op zee. Ieder land hield zijn eigen wetgeving met betrekking tot het ontwerpen, bouwen en uitrusten van schepen.
Het SOLAS-verdrag: Safety of Life at Sea
In 1912 vond de ramp met de Titanic plaats. Het luxe passagiersschip botste tijdens haar eerste reis tegen een ijsberg in de Atlantische Oceaan en zonk. Bij deze scheepsramp kwamen meer dan 1.500 mensen om het leven.
Na de ramp werd duidelijk dat strengere internationale veiligheidsregels voor de scheepvaart nodig waren. Daarom werd in 1914 het International Convention for the Safety of Life at Sea (SOLAS)-verdrag opgesteld. Dit verdrag werd de belangrijkste internationale overeenkomst voor de veiligheid op zee en moest ervoor zorgen dat alle zeevarende landen dezelfde veiligheidsregels zouden volgen.
Het belangrijkste doel van het SOLAS-verdrag is het vaststellen van minimale veiligheidseisen voor de bouw, uitrusting en het gebruik van schepen. Sinds 1914 is het verdrag meerdere keren aangepast en uitgebreid om de veiligheid op zee verder te verbeteren.
Bekijk de inhoud van het SOLAS-verdrag in de digitale leeromgeving.
2.3 Verenigde Naties
In 1945 werd de Verenigde Naties (VN) opgericht door 51 landen. In de VN werken de aangesloten landen samen op het gebied van het internationale recht, vrede en veiligheid, behoud van mensenrechten, ontwikkeling van de wereldeconomie en het onderzoek naar maatschappelijke en culturele ontwikkelingen.
Internationale Maritieme Organisatie (International Maritime Organisation, IMO)
Op 6 maart 1948 werd door de VN op een internationale conferentie in Genève met het IMCO-verdrag de Intergouvernementele Maritieme Consultatieve Organisatie (IMCO) opgericht. Het duurde echter tien jaar voordat voldoende landen dit verdrag goedgekeurd hadden, zodat het pas op 17 maart 1958 in werking trad.
De eerste taak van de IMCO tijdens de eerste conventie (ofwel jaarvergadering) in 1959 was het aannemen van een nieuwe versie van het SOLAS-verdrag. Daarnaast ontwikkelde de IMCO internationale regels over onder andere laadprocedures, het vervoeren van gevaarlijke goederen en het meten van tonnage.
nIn 1982 veranderde IMCO haar naam in International Maritime Organisation (IMO). IMO is verantwoordelijk voor het ontwikkelen van standaarden voor de veiligheid en beveiliging van de internationale scheepvaart en het voorkomen van water- en luchtvervuiling door schepen.
De doelstelling van de IMO is het op één lijn brengen van overheden voor wat betreft regelgeving op het gebied van:
ĥ Verbeteren van de maritieme veiligheid en de veiligheid op zee, onder andere door voorschriften voor de constructie en uitrusting van schepen en ‘search and rescue’-protocollen.
ĥ Terugdringen van vervuiling door de scheepvaart.
ĥ Regelen van internationale standaarden voor de zeevaart, en;
ĥ Faciliteren van de internationale scheepvaart op het gebied van laadprocedures, het vervoeren van goederen en het meten van tonnage.
2.4 Maritieme beveiliging: de ISPS-code
Op 11 september 2001 vlogen er twee vliegtuigen in de torens van het World Trade Center te New York. Met vele slachtoffers als gevolg. Ineens waren vliegtuigen een wapen geworden voor terroristische aanslagen. In de scheepvaartwereld realiseerde men zich, dat wat met vliegtuigen kon gebeuren, ook in de scheepvaart een risico vormde. Waar het SOLAS-verdrag zich tot die tijd vooral richtte op safety- (veiligheids-) en milieubeschermingsmaatregelen in de scheepvaart, realiseerde men zich nu dat ook security- (beveiligings-) maatregelen van belang werden om de veiligheid van het schip, zijn bemanning, passagiers en de lading aan boord te kunnen garanderen. Het concept ‘maritieme beveiliging’ was geboren om de beveiliging van de internationale scheepvaart en havenfaciliteiten die bij deze scheepsvaart betrokken zijn te definiëren. Maritieme beveiliging is de combinatie van preventieve maatregelen en personele en materiële middelen die het zeevervoer en de havenfaciliteiten moeten beschermen criminele dreigingen (zie ook hoofdstuk 5).
De International Ship and Port facility Security (ISPS)-code
In het belang van maritieme beveiliging is in 2002 de International Ship and Port facility Security (afgekort ISPS) Code ontstaan.