1-ΑΝΕΡΓΟΙ-80-ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Πίνακας περιεχομένων ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 1: ΒΑΣΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ – ΗΓΕΣΙΑ ............................... 5 1.1

Ορισμός Ηγεσίας – Ηγετικής συμπεριφοράς .............................................. 7

1.2

Ενέργειες ηγέτη – επικεφαλής σε περιπτώσεις κρίσεων ..................... 12

1.3

Εφαρμογή ηγετική συμπεριφοράς - διαχείρισης .................................... 25

Σύνοψη Εκπαιδευτικής Ενότητας 1 ............................................................................ 53 Ερωτήσεις Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 1 .................................... 53 Απαντήσεις Ερωτήσεων Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 1 .......... 55 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 2: BΑΣΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ – ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΙΝΔΥΝΩΝ ................................................................................................................................................. 56 2.1

Κίνδυνος................................................................................................................ 57

2.2

Η Έννοια της Τρωτότητας............................................................................... 60

6.3

Η Διακινδύνευση (Risk) ................................................................................... 64

Σύνοψη Εκπαιδευτικής Ενότητας 2 ............................................................................ 70 Ερωτήσεις Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 2 .................................... 70 Απαντήσεις Ερωτήσεων Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 2 .......... 72 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 3: ΕΙΔΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ – ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ ............................................................................................................... 73 3.1

Ορισμός καταστροφών .................................................................................... 75

7.2

Αιτίες καταστροφών .......................................................................................... 79

3.3

Επιπτώσεις – Συνέπειες καταστροφών ...................................................... 84

3.4

Διαχείριση Επιπτώσεων καταστροφών ....................................................... 85

Σύνοψη Εκπαιδευτικής Ενότητας 3 ............................................................................ 93 Ερωτήσεις Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 3 .................................... 94 Απαντήσεις Ερωτήσεων Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 3 .......... 95 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 4: ΕΙΔΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ – ΣΕΙΣΜΟΙ............................ 97 4.1

Αιτίες και κατηγορίες σεισμών ...................................................................... 98

4.2

Σεισμικοί κίνδυνοι ............................................................................................ 113

4.3

Επιδράσεις σεισμών......................................................................................... 114

4.4

Ενέργειες πριν κατά τη διάρκεια και μετά από το σεισμό ................. 127

Σύνοψη Εκπαιδευτικής Ενότητας 4 .......................................................................... 132 Ερωτήσεις Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 4 .................................. 132 Απαντήσεις Ερωτήσεων Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 4 ........ 134 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 5: ΕΙΔΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ – ΠΥΡΚΑΓΙΕΣ ..................... 135 2

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

5.1

Ορισμός πυρκαγιάς - καύση......................................................................... 136

5.2

Κατηγορίες & Κατάταξη πυρκαγιών .......................................................... 142

5.3

Αιτίες πρόκλησης – Παράγοντες που ευνοούν. .................................... 152

5.4

Τρόποι αντιμετώπισης, Μέτρα καταστολής & Κανόνες πυρόσβεσης ................................................................................................................................ 155

5.5

Είδη και χαρακτηριστικά αντιμετώπισης πυρκαγιάς ανάλογα με το είδος...................................................................................................................... 158

Σύνοψη Εκπαιδευτικής Ενότητας 5 .......................................................................... 163 Ερωτήσεις Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 5 ............................... 163 Απαντήσεις Ερωτήσεων Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 5 ........ 165 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 6: ΕΙΔΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΚΑΙΡΙΚΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΠΛΗΜΜΥΡΕΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΚΙΝΔΥΝΟΙ – ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ....................................................................................................... 166 6.1

Είδη Καιρικών Φαινομένων .......................................................................... 168

6.2

Οδηγίες Προστασίας από τα Έντονα Καιρικά Φαινόμενα .................. 174

6.3

Πλημμύρες ......................................................................................................... 177

6.4

Οδηγίες Προστασίας Πλημμύρες ................................................................ 179

6.5

Βιολογικοί Κίνδυνοι ....................................................................................... 181

6.6

Τεχνολογικά Ατυχήματα ................................................................................ 195

Σύνοψη Εκπαιδευτικής Ενότητας 6 ....................................................................... 278 Ερωτήσεις Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 6 ............................... 279 Απαντήσεις Ερωτήσεων Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 6 ........ 281 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 7: ΕΙΔΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΑΣΦΑΛΗΣ ΕΚΚΕΝΩΣΗ – ΔΙΑΣΩΣΗ ............................................................................................................................ 282 7.1

Σχεδιασμός σεναρίων εκκένωσης .............................................................. 284

7.2

Παράγοντες που διαμορφώνουν τον τρόπο εκκένωσης των δημοσίων χώρων .................................................................................................................. 288

7.3

Ενέργειες αντιμετώπισης κρίσεων σε επαγγελματικούς χώρους .... 290

7.4

Τρόποι απομάκρυνσης & Διάσωση κινδυνευόντων ατόμων ............. 296

7.5

Σχεδιασμός οδεύσεων Διαφυγής................................................................ 300

Σύνοψη Εκπαιδευτικής Ενότητας 7 .......................................................................... 302 Ερωτήσεις Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 7 .................................. 303 Απαντήσεις Ερωτήσεων Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 7 ........ 305 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 8: ΕΙΔΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΚΡΙΣΕΩΝ . 307 8.1

Βασικές αρχές διαχείρισης κρίσεων .......................................................... 309 3

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

8.2

Στάδια Διαχείρισης Κρίσεων......................................................................... 312

8.3

Στρατηγική αντιμετώπισης κρίσεων .......................................................... 316

8.4

Χάραξη στρατηγικής διαχείρισης κρίσεων .............................................. 319

8.5

Σχεδιασμός ενεργειών διαχείρισης κρίσεων .......................................... 345

8.6

Ανθρωπογενείς Καταστροφές και Περιβαλλοντικές Επιπτώσεις ..... 356

Σύνοψη Εκπαιδευτικής Ενότητας 8 .......................................................................... 393 Ερωτήσεις Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 8 .................................. 394 Απαντήσεις Ερωτήσεων Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 8 ........ 396 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 9 ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ............................... 397 Πυρκαγιές στην Αττική το 2018 .......................................................................................... 408 Πλημμύρες στη Δυτική Αττική (Μάνδρα, Νέα Πέραμος) 15 Νοεμβρίου 2017.................. 412 Σεισμός της Πάρνηθας το 1999 .......................................................................................... 432 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ Έργα και μέτρα πρόληψης για την αντιμετώπιση των δασικών πυρκαγιών –Προπαρασκευαστικές δράσεις εμπλεκομένων φορέων .................. 440 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ 1 η Έκδοση του Γενικού Σχεδίου Αντιμετώπισης Εκτάκτων Αναγκών και Άμεσης/Βραχείας Διαχείρισης των Συνεπειών από την Εκδήλωση Χιονοπτώσεων και Παγετού με την κωδική ονομασία «ΒΟΡΕΑΣ ................................................... 490 ΣΧΕΔΙΟ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΕΚΤΑΚΤΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΚΑΙ ΑΜΕΣΗ/ΒΡΑΧΕΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΕΠΕΙΩΝ ΑΠΟ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΣΕΙΣΜΩΝ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ «ΟΝΟΜΑ ΔΗΜΟΥ» ............ 533 ΣΧΕΔΙΟ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΕΚΤΑΚΤΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΚΑΙ ΑΜΕΣΗ/ΒΡΑΧΕΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΕΠΕΙΩΝ ΑΠΟ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΠΛΗΜΜΥΡΙΚΩΝ ΦΑΙΝΟΜΕΝΩΝ............................. 565 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ................................................................................................................... 633 ΓΛΩΣΣΑΡΙ........................................................................................................................... 633 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ................................................................................................................. 636 ΠΡΟΣΘΕΤΟ ΥΛΙΚΟ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ............................................................................. 637

4

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 1: ΒΑΣΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ – ΗΓΕΣΙΑ ΣΚΟΠΟΣ Οι

ταχύτατες

τεχνολογικές

εξελίξεις,

ιδιαιτέρως

στον

τομέα

της

πληροφορικής και των τηλεπικοινωνιών, καθώς και το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης, οδηγούν τους σύγχρονους οργανισμούς σε μία νέα πραγματικότητα. Οι απαιτήσεις της νέας αυτής εποχής με έντονο ανταγωνισμό,

επιβάλλουν

μια

συνεχή

τεχνολογική

και

ποιοτική

αναβάθμιση των προσφερόμενων υπηρεσιών, καθώς και μία όλο και μεγαλύτερη επιχειρηματική ευελιξία, ώστε να φαντάζει εφικτή μια προσαρμογή στο συνεχώς μεταβαλλόμενο ανταγωνιστικό περιβάλλον. Μία ιδιαίτερα αυξημένη κινητικότητα σε όλα τα επίπεδα, είναι αυτή που χαρακτηρίζει τις βαθιές αλλαγές που συντελούνται. Πλήθος οικονομικών και διοικητικών δραστηριοτήτων τροποποιούνται από τα παγκόσμια δίκτυα και την ψηφιακή τεχνολογία, επηρεάζοντας σε μεγάλο βαθμό τους οργανισμούς. Η λέξη κλειδί, ώστε να μπορέσει να ανταπεξέλθει ένας σύγχρονος οργανισμός σε αυτό τον καταιγισμό εξελίξεων είναι η ηγεσία. Η ηγεσία, ως μία από τις οκτώ λειτουργίες του μάνατζμεντ υποστηρίζεται ότι αποτελεί τον πιο καίριο παράγοντα επιτυχίας ή όχι ενός οργανισμού, καθώς και ότι ευθύνεται για την ίδια την επιβίωσή του. Αποτελεί την λειτουργία του μάνατζμεντ, η οποία καθορίζει την ειδοποιό διαφορά μεταξύ ενός μέτριου και επιτυχημένου οργανισμού. Ο γενικός ορισμός της ηγεσίας στο Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής είναι «η άσκηση διοίκησης-διεύθυνσης

ή

κατεύθυνσης

μιας

δραστηριότητας

ενός

συγκροτημένου συνόλου». Σκοπός αυτής της ενότητας είναι η κατανόηση όλων των σχετικών όρων που αφορούν την έννοια της Ηγεσίας σε περίοδο κρίσεων και καταστροφών

ώστε να

δημιουργηθεί το κατάλληλο επιστημονικό

υπόβαθρο που θα ορίζει ποια πρέπει να είναι η συμπεριφορά ενός ατόμου που πρέπει να λάβει αποφάσεις τις περιόδους αυτές.

5

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ΠΡΟΣΔΟΚΩΜΕΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Με την ολοκλήρωση αυτής της εκπαιδευτικής ενότητας οι καταρτιζόμενοι θα γνωρίζουν τις έννοιες: Ορισμός Ηγεσίας – Ηγετικής συμπεριφοράς Ενέργειες ηγέτη – επικεφαλής σε περιπτώσεις κρίσεων Εφαρμογή ηγετική συμπεριφοράς – διαχείρισης ΕΝΝΟΙΕΣ – ΚΛΕΙΔΙΑ Ηγεσία, Κρίση, Καταστροφή, Διαχείριση κρίσης

6

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

1.1 Ορισμός Ηγεσίας – Ηγετικής συμπεριφοράς Οι

ταχύτατες

τεχνολογικές

εξελίξεις,

ιδιαιτέρως

στον

τομέα

της

πληροφορικής και των τηλεπικοινωνιών, καθώς και το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης, οδηγούν τους σύγχρονους οργανισμούς σε μία νέα πραγματικότητα. Οι απαιτήσεις της νέας αυτής εποχής με έντονο ανταγωνισμό,

επιβάλλουν

μια

συνεχή

τεχνολογική

και

ποιοτική

αναβάθμιση των προσφερόμενων υπηρεσιών, καθώς και μία όλο και μεγαλύτερη επιχειρηματική ευελιξία, ώστε να φαντάζει εφικτή μια προσαρμογή στο συνεχώς μεταβαλλόμενο ανταγωνιστικό περιβάλλον. Μία ιδιαίτερα αυξημένη κινητικότητα σε όλα τα επίπεδα, είναι αυτή που χαρακτηρίζει τις βαθιές αλλαγές που συντελούνται. Πλήθος οικονομικών και διοικητικών δραστηριοτήτων τροποποιούνται από τα παγκόσμια δίκτυα και την ψηφιακή τεχνολογία, επηρεάζοντας σε μεγάλο βαθμό τους οργανισμούς. Η λέξη κλειδί, ώστε να μπορέσει να ανταπεξέλθει ένας σύγχρονος οργανισμός σε αυτό τον καταιγισμό εξελίξεων είναι η ηγεσία. Η ηγεσία, ως μία από τις οκτώ λειτουργίες του μάνατζμεντ υποστηρίζεται ότι αποτελεί τον πιο καίριο παράγοντα επιτυχίας ή όχι ενός οργανισμού, καθώς και ότι ευθύνεται για την ίδια την επιβίωσή του. Αποτελεί την λειτουργία του μάνατζμεντ, η οποία καθορίζει την ειδοποιό διαφορά μεταξύ ενός μέτριου και επιτυχημένου οργανισμού. Ο γενικός ορισμός της ηγεσίας στο Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής είναι «η άσκηση διοίκησης-διεύθυνσης

ή

κατεύθυνσης

μιας

δραστηριότητας

ενός

συγκροτημένου συνόλου». Ο Drucker P. ορίζει την ηγεσία ως την «πραγματοποίηση του οράματος ενός ατόμου, την επίτευξη υψηλών στόχων πέρα και μακριά από τους συνηθισμένους,

το

κτίσιμο

μιας

προσωπικότητας

αρκετά

διαφοροποιημένης από τα συνήθη» . Θεωρεί την ηγεσία ως το πρωτογενές στοιχείο που χωρίς την ύπαρξή του, οι παραγωγικοί πόροι ενός οργανισμού παραμένουν απλοί πόροι, χωρίς να γίνονται ποτέ παραγωγή και υποστηρίζει ότι «ηγεσία σημαίνει εξισορρόπηση ποικίλων στόχων και αναγκών του οργανισμού με κριτική σκέψη». Ο John P.Kotter, αναφέρει την ηγεσία ως ένα μείγμα διαδικασιών, το οποίο είναι σε θέση να δημιουργεί κατ’ αρχήν οργανισμούς ή να τους προσαρμόζει 7

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

στις συνθήκες, στις περιπτώσεις που εκείνες μεταβάλλονται. Η ηγεσία είναι εκείνη που ορίζει ποιο θα είναι το μέλλον, επικεντρώνει και κατευθύνει τα πρόσωπα προς το όραμα και τους παρέχει την έμπνευση για την πραγματοποίησή του, προσπερνώντας τα πιθανά εμπόδια που ανακύπτουν. H ηγεσία χαρακτηρίζεται από δύο καθοριστικές έννοιες, οι οποίες δεν αντιμετωπίζονται ως σύνολο και δεν είναι αλληλένδετες, αλλά έχουν ξεχωριστές σημασίες, την επιρροή και τη δύναμη. Η ηγεσία απαιτείται να είναι διορατική και να βρίσκεται σε θέση για την έγκαιρη διάγνωση και την αξιολόγηση των καταστάσεων κρίσης. Διοίκηση και Ηγεσία οφείλουν να χαρακτηρίζονται από τέτοια στοιχεία, τα οποία θα μπορούν

να

χρησιμοποιήσουν

ώστε

να

υπερκεράσουν

δύσκολες

καταστάσεις. «Οι κρίσεις απαιτούν την αναμόρφωση των καθιερωμένων διαδικασιών και τη διαμόρφωση νέων και καινοτόμων μεθόδων» Μέχρι τη δεκαετία του 1980, η έρευνα στην ηγεσία επικεντρωνόταν σε λογιστικά, επικοινωνιακά και κοινωνικό-ψυχολογικά προβλήματα που αντιμετώπιζαν οι ηγέτες στη διαδικασία επίτευξης των στόχων ενός οργανισμού. Στη διάρκεια της δεκαετίας του ’80 και έπειτα, λόγω της δυναμικότητας και πολυπλοκότητας του περιβάλλοντος στο οποίο δρουν οι

οργανισμοί,

αναπτύχθηκε

ένας

νέος

ορισμός

της

ηγεσίας,

εμπεριέχοντας νέες έννοιες. Η ηγεσία έχει στόχο να ορίσει την οργανωτική πραγματικότητα, να δει τις ασαφείς καταστάσεις και πληροφορίες, καθώς και να πείσει τους ιεραρχικά κατώτερους να ασπαστούν την άποψη του ηγέτη για τα πράγματα που συμβαίνουν μέσα στον ίδιο τον οργανισμό. O Gilmore Τ., υποστηρίζει ότι η ηγεσία είναι μία λειτουργία ενός συλλογικού τρόπου ζωής, ένας τρόπος που απαιτεί την παρακίνηση

μίας

ομάδας

ατόμων

να

συγκεντρώνουν

όλες

τις

προσπάθειές τους και να εργάζονται για έναν κοινό στόχο. Ο Μπουραντάς Δ., περιγράφει την ηγεσία ως μία διαδικασία η οποία επηρεάζει τη σκέψη και το συναίσθημα, την συμπεριφορά αλλά και τα στάση μιας ομάδας ανθρώπων από ένα άτομο, τον ηγέτη, με τρόπο ο οποίος θα προκαλέσει την

εθελοντική,

πρόθυμη

και

κατάλληλη

συνεργασία

τους,

τη

μεγιστοποίηση της απόδοσής τους για την υλοποίηση των στόχων με αποτελεσματικό τρόπο, οι οποίοι και προκύπτουν από την αποστολή της 8

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ομάδας, την προσδοκία της για πρόοδο ή ακόμα και για ένα καλύτερο μέλλον, προτείνοντας ταυτόχρονα τη διεπιστημονική διεύρυνση αυτής, καθώς αποτελεί ένα πολύπλοκο κοινωνικό φαινόμενο.

Το Institute of

Medicine, τονίζει ότι η ηγεσία είναι υπεύθυνη για τη δημιουργία και τη μεταρρύθμιση του οράματος και των στόχων του οργανισμού, την κάλυψη των αναγκών και των προσδοκιών όλων εκείνων που εργάζονται στον οργανισμό, παρέχοντάς τους κατεύθυνση, δημιουργία κινήτρων για αλλαγή, ενσωμάτωση, ευκαιρίες βελτίωσης και δημιουργία ενός ευνοϊκού περιβάλλοντος εργασίας και μίας κουλτούρας διαρκούς βελτίωσης που να ενθαρρύνει και να επιτρέπει την επιτυχία. Η ηγεσία δημιουργεί όραμα, μια εικόνα του μέλλοντος με λογική και ελκυστικότητα, όπως και στρατηγικές, έναν τρόπο σκέψης δηλαδή για τις διαδικασίες που θα οδηγήσουν δημιουργεί

στην

πραγματοποίηση

σχεδιασμό,

του

οράματος.

συγκεκριμένες

Το

μάνατζμεντ

διαδικασίες

και

χρονοπρογραμματισμό για την επίτευξη των στρατηγικών στόχων και του προϋπολογισμού,

σχεδιασμούς

που

μετατρέπονται

σε

οικονομικές

προβλέψεις και στόχους.

Σε αρκετά συγγράμματα, ο όρος ηγεσία αναφέρεται και ως μάνατζμεντ. Ο Kotter J., διευκρινίζει ότι υπάρχει διαφορά μεταξύ των εννοιών του μάνατζμεντ και της ηγεσίας ενός οργανισμού. Για τον συγγραφέα, το μάνατζμεντ χαρακτηρίζεται από έναν βαθμό προβλεψιμότητας και οργάνωσης, έχοντας τη δυνατότητα πραγματοποίησης μιας συνεχούς παραγωγής των αναμενόμενων βραχυπρόθεσμων αποτελεσμάτων, από όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη, αντίθετα από την ηγεσία, η οποία έχει ένα πιο δυναμικό ρόλο. Έχει τη δυνατότητα να δημιουργεί εξαιρετικά χρήσιμες αλλαγές στον οργανισμό, συχνά σε θεαματικό βαθμό, είτε

9

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

πρόκειται για καινοτόμα προϊόντα είτε για μεθόδους και πρακτικές με στόχο την ανταγωνιστικότητα. Την άποψη αυτή υποστηρίζει ο Schein E., και συμπληρώνει ότι «η ηγεσία δημιουργεί και αλλάζει την κουλτούρα, ενώ

η

διοίκηση

και

διαχείριση

δρουν

στο

πλαίσιο

μιας

ήδη

διαμορφωμένης κουλτούρας» Ο μάνατζερ – ηγέτης αποτελεί εχέγγυο για την επιβίωση και την ευημερία του οργανισμού. Τα στοιχεία που κάνουν έναν ηγέτη, είτε είναι χαρισματικός, είτε είναι παραδοσιακός, να διαφοροποιείται από ένα απλό στέλεχος είναι η πρωτοβουλία, η ενεργητικότητα, η τιμιότητα, η ακεραιότητα, η γνώση και οι διανοητικές ικανότητες. Ο ηγέτης πιστεύει σε αξίες, οι οποίες εκφράζονται από το τρίπτυχο

Άνθρωπος

διορατικότητα,

την

–

Γνώση

εσωτερική

–

Καινοτομία.

δύναμη,

τη

Ξεχωρίζει συνεχή

για

τη

προσπάθεια

ενημέρωσης. Έχει πάθος, σύστημα και συνδυάζει τη γνώση και τη δράση με την ηθική. Το ζητούμενο είναι η ποιότητα της ηγεσίας. Ο ορισμός της κρίσης στο Λεξικό της Νεοελληνικής αναφέρεται ως «η κορύφωση μιας δύσκολης εξελικτικής πορείας με επιδείνωση όλων των αρνητικών φαινομένων, από το ξεπέρασμα της οποίας εξαρτάται η επιστροφή στη φυσιολογική κατάσταση». Οι Pearson & Clair

αναφέρουν πως κρίση

μπορεί να χαρακτηριστεί ένα γεγονός με χαμηλή πιθανότητα, αλλά με υψηλές επιπτώσεις, το οποίο και θέτει σε κίνδυνο τη βιωσιμότητα του οργανισμού ή της κοινωνίας, χαρακτηριζόμενο ως ασαφές για την αιτία, τις επιπτώσεις, τον τρόπο αντιμετώπισής του και από την ανάγκη άμεσης λήψης αποφάσεων. Οι Alexander & Maehlum ορίζουν την κρίση ως «ένα σημείο καμπής που δύναται να επιφέρει είτε καλύτερα είτε χειρότερα αποτελέσματα». Η διττή έννοια

της

κρίσης,

καθώς

και

η

δυνητικά

διπλή

έκβαση

αποτελέσματός της, καθιστούν τη διαχείρισή της πολύπλοκη.

10

του

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ο Weick περιγράφει τις κρίσεις ως «μικρής πιθανότητας και υψηλής συνέπειας γεγονότα, τα οποία απειλούν τους πιο θεμελιώδεις στόχους ενός οργανισμού. Λόγω της χαμηλής πιθανότητάς τους, αυτά τα γεγονότα αψηφούν ερμηνείες και επιβάλλουν αυστηρές απαιτήσεις ως προς το τι είναι λογικό». Κατά τη διάρκεια μιας κρίσης, οι καθιερωμένες διαδικασίες, οι σχέσεις, οι κανόνες και τα συστήματα πεποιθήσεων καταρρέουν. Αυτή την κατάρρευση της αίσθησης της λογικής, o Weick την παρομοιάζει με ένα «κοσμολογικό επεισόδιο», το οποίο μπορεί να οδηγήσει σε σύγχυση και παράλογες συμπεριφορές, οι οποίες είναι ικανές να προκαλέσουν βλάβη και επιτάχυνση της δυσμενούς κατάστασης. Ο Mitroff ορίζει μια μεγάλη κρίση ως «κάτι που δεν μπορεί να περιέχεται αυστηρά μέσα στα τείχη ενός οργανισμού». Οι Seeger et al. ορίζουν την κρίση ως «ένα συγκεκριμένο απροσδόκητο και εκτός ρουτίνας γεγονός ή μια σειρά γεγονότων εντός του οργανισμού που δημιουργεί υψηλά επίπεδα

αβεβαιότητας

και

απειλής

για

τους

στόχους

υψηλής

προτεραιότητας ενός οργανισμού». Στη διεθνή βιβλιογραφία, η κρίση χαρακτηρίζεται ως «μια ασυνήθιστη περίπτωση συντριπτικά αρνητικής σημασίας, η οποία μεταφέρει έναν υψηλό βαθμό κινδύνου, βλάβης, καθώς και την πιθανότητα για περαιτέρω απώλειες». Η κρίση αποτελεί, στην πλειοψηφία των περιπτώσεων, συνέπεια κάποιας απρόβλεπτης και πολύπλοκης αλληλεπίδρασης μεταξύ κοινωνικών, ψυχολογικών και πολιτισμικών παραγόντων αφενός και τεχνικών, διαρθρωτικών και τυποποιημένων στοιχείων από την άλλη, με την πολυπλοκότητα των αλληλεπιδράσεων αυτών να αποτελούν μερικά από τα πιο βασικά χαρακτηριστικά της οργανωσιακής κρίσης, φαινόμενο που γίνεται ακόμα πιο αισθητό με την παράλληλη εξέλιξη του μεγέθους, ποικιλίας, γεωγραφικής διασποράς, πολυπλοκότητας και τεχνολογικής εκπαίδευσής τους. Σχετικά με τις κρίσεις που προκαλούνται από ανθρώπινους παράγοντες, οι Pauchant και Mitroff αντιλαμβάνονται τις οργανωσιακές κρίσεις

ως

«φυσιολογικά

γεγονότα

που

απορρέουν

από

την

πολυπλοκότητα του ίδιου του συστήματος και από λανθασμένες

11

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

αποφάσεις, σε μια προσπάθεια διαχείρισης και σύγκλισης τεχνολογικών συστημάτων και ανθρώπων». Οι ίδιοι συγγραφείς διακρίνουν τις έννοιες του συμβάντος, του ατυχήματος, της σύγκρουσης και της κρίσης. Ως συμβάν περιγράφουν μια περιορισμένη αναστάτωση, ένα ατύχημα ως μια συστηματική διαταραχή, η οποία όμως δεν επηρεάζει τις βασικές παραδοχές και τα νοήματα. Η σύγκρουση περιλαμβάνει μια διαταραχή των συμβολικών δομών, ενώ η κρίση αποτελεί «μια διαταραχή που επηρεάζει φυσικά το σύστημα στο σύνολό του και απειλεί τις βασικές παραδοχές του, την υποκειμενική αίσθηση και τον υπαρξιακό πυρήνα του». Ο Campbell αντίστοιχα, διακρίνει την κρίση, την καταστροφή και την έκτακτη ανάγκη. Ορίζει την κρίση ως «ένα σοβαρό, αρνητικό γεγονός με αρνητικές συνέπειες για έναν οργανισμό» και θέτει το ερώτημα «πότε μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης χαρακτηρίζεται ως κρίση;». Ως απάντηση, ορίζει την κατάσταση κρίσης ως «ένα αιφνίδιο, συνήθως απροσδόκητο γεγονός που χρειάζεται άμεση απάντηση από εσωτερικές ή εξωτερικές υπηρεσίες», η οποία μεταλλάσσεται σε κρίση όταν «ενέχει ο κίνδυνος να βλάψει σοβαρά τους εργαζόμενους, τις λειτουργίες και τη φήμη του οργανισμού». 1.2 Ενέργειες ηγέτη – επικεφαλής σε περιπτώσεις κρίσεων ΕΙΔΗ ΚΡΙΣΗΣ Οι Seeger et al. ενθαρρύνουν τη χρήση ταξινομήσεων και τυπολογιών της κρίσης, ως ένα μέσο μείωσης της σύγχυσης (μπορεί να εφαρμοστεί κυρίως στα πρώτα στάδια εμφάνισης μίας κρίσης), τον εντοπισμό πιθανών αιτίων, καθώς και τον καθορισμό των κατάλληλων απαντήσεων και δράσεων. Ο Charles Hermann βασισμένος στα διεθνή πολιτικά γεγονότα της εποχής, υποστήριξε ότι η κρίση έχει τρία βασικά χαρακτηριστικά. Απειλεί τις υψηλές αξίες των στόχων του οργανισμού, παρουσιάζει ένα ορισμένο διάστημα χρόνου, μέσα στο οποίο μπορεί να ληφθεί μια απόφαση και είναι απροσδόκητη και απρόβλεπτη από τον οργανισμό. Ο Lerbinger ανέλυσε τα επίπεδα ανοχής, τα οποία σχετίζονται με την ταξινόμησή του. Κατέληξε στο συμπέρασμα πως το κοινό, οι 12

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

πελάτες ενός οργανισμού, αντιμετωπίζουν με τελείως διαφορετικό τρόπο κρίσεις που προκαλούνται από «πράξεις του Θεού» συγκριτικά με αντίστοιχες που προκαλούνται από τεχνολογικό λάθος ή αμέλεια. Σε περιπτώσεις τεχνολογικής καταστροφής αγνώστου προελεύσεως, οι πελάτες παρουσιάζονται πιο ανεκτικοί, αν και με αρνητική στάση έναντι στην «πρόοδο», την «τεχνολογία» και την «επιστήμη». Αντίθετα, σε περιπτώσεις ανθρώπινης αμέλειας ως παράγοντας συμβολής στην κρίση, τηρείται

μια

στάση

δυσαρέσκειας

και

επιθυμίας

ανεύρεσης

ενός

«κατηγορούμενου», έστω και αν, έως ένα βαθμό, το λάθος εντέλει συγχωρεθεί. Όταν το επίπεδο επιστημονικής και τεχνολογικής γνώσης αξιολογείται ως επαρκές, και η προκαλούμενη κρίση βρίσκεται ακόμα σε ελεγχόμενο σημείο, οι πελάτες δεν ανέχονται το ανθρώπινο λάθος. Κατέληξε στις ακόλουθες ταξινομήσεις των κρίσεων : ▪ Τεχνολογικές κρίσεις, προκαλούμενες από ανθρώπινο λάθος ή απρόβλεπτα αποτελέσματα εξοπλισμού και διαδικασιών, ▪

Συγκρουσιακές

κρατικού

μηχανισμού

κρίσεις, ή

προκαλούμενες

κοινωνικών

ομάδων,

από

ενέργειες

του

αντιτιθέμενων

στις

εφαρμοζόμενες πολιτικές του οργανισμού, ▪ Κακόβουλες κρίσεις, προκαλούμενες από άτομα ή ομάδες με κακόβουλες προθέσεις προς τον οργανισμό και ▪

Κρίσεις

διαχειριστικής

ανεπάρκειας,

προκαλούμενες

από

ανικανότητα, αμέλεια ή ανάρμοστη συμπεριφορά.

Ο Meyers παρουσίασε μία τυπολογία των κρίσεων με τον εντοπισμό εννέα τύπων κρίσεων: 1. Την αντίληψη του κοινού 2. Την ξαφνική στροφή της αγοράς

13

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

3. Την αποτυχία του προϊόντος 4. Τη διαδοχή στη διοίκηση (top management) 5. Την περιστασιακή κρίση 6. Τις εργασιακές σχέσεις 7. Την επιθετική εξαγορά. 8. Τις δυσμενείς διεθνείς εξελίξεις 9. Τη Ρύθμιση/Απορρύθμιση Ο Coombs προσδιόρισε τους τύπους των κρίσεων, συμπεριλαμβάνοντας τις φυσικές καταστροφές, την κακοβουλία, τις τεχνικές βλάβες, την ανθρώπινη κατάρρευση, τις προκλήσεις, τα οργανωτικά λάθη, τη βία στο χώρο εργασίας και τη φήμη. Ο Coombs διακρίνει τις κρίσεις σε ανθρώπινες και τεχνικές, καθώς και σε εκείνες που προέρχονται από αιτίες εντός και εκτός του οργανισμού. Ο Mitroff παρουσιάζει επτά κατηγορίες της κρίσης : 1. Οικονομική 2. Πληροφοριών 3. Σωματική 4. Ανθρώπινων Πόρων 5. Φήμης 6. Ψυχοπαθητικών Πράξεων 7. Φυσικών Καταστροφών Στάδια – Φάσεις της Κρίσης Οι Seeger et al. κατέληξαν στην περιγραφή των φάσεων μίας κρίσης ως μια διαδοχική εξέλιξη. Μία κρίση ενεργοποιείται από κάποιο ανέλπιστο και δραματικό γεγονός και τελειώνει με κάποια ανάλυση και την επαναφορά στην ομαλότητα. Η εξέλιξη των γεγονότων διατηρεί ουσιαστικά την κρίση, έως τη στιγμή που θα ξεκινήσει κάποια ανάλυση επί αυτών. Η ακολουθία ανάπτυξης μίας κρίσης είναι καθοριστική για την κατανόηση της

οντότητάς

της.

Οι

ανωτέρω

αναφερόμενοι

συγγραφείς

χαρακτηρίζουν την κρίση ως μία φυσική κατάσταση ανάπτυξης, η οποία στηρίζεται στη δυαδικότητα και το παράδοξο της δόμησης και της αποδόμησης, της οργάνωσης και της αποδιοργάνωσης, της ανάπτυξης και της παρακμής, της αρμονίας και της ασυμφωνίας, της φθοράς και της ανανέωσης, του χάους και της κανονικότητας. 14

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Η δυαδικότητα αυτή συνδέει τους κύκλους και τα στάδια της ανάπτυξης του συστήματος, γεγονός που υποδηλώνει την αναγκαιότητα του ενός για την ύπαρξη του άλλου. Η κρίση αποτελεί μέρος της φυσικής οργανωτικής διαδικασίας, ξεκαθαρίζει τα ξεπερασμένα και ακατάλληλα στοιχεία του συστήματος, δημιουργώντας ευκαιρίες για ανάπτυξη, αλλαγή, εξέλιξη και ανανέωση. Η οργάνωση που προκύπτει μετά την κρίση είναι συχνά καλύτερη από τη προϋπάρχουσα σε έναν οργανισμό. Η κρίση είναι μία δυναμική έννοια με σαφώς αναγνωρίσιμα στάδια ανάπτυξης, με τη διεθνή βιβλιογραφία να έχει παρουσιάσει πολλές διαφορετικές προσεγγίσεις για τα μοντέλα του κύκλου ζωής της κρίσης. Ο Fink

προσφέρει ένα από τα πιο σύγχρονα μοντέλα και διακρίνει

τέσσερις φάσεις της κρίσης, χρησιμοποιώντας όρους και μεταφορές ιατρικού τύπου : • Πρόδρομη (με ενδείξεις ανάδυσης μίας δυνητικής κρίσης) • Έντονη (ενεργοποίηση ενός γεγονότος με ακόλουθη βλάβη) • Χρόνια (με επεκτεινόμενες επιδράσεις της κρίσης) • Ανάλυση (σημάδι πως η κρίση δεν αποτελεί πλέον ανησυχητικό ζήτημα). Οι

Pearson

και

αποτελούμενο

Mitroff

από

πέντε

παρουσίασαν

ένα

στάδια,

σκοπό

με

μοντέλο την

λεπτομερές,

ενίσχυση

της

επαγγελματικής διαχείρισης μίας κρίσης : 1. Η φάση της ενίσχυσης σήματος αναφέρεται στην αναγνώριση των αρχικών προειδοποιητικών ενδείξεων, οι οποίες δηλώνουν πως η κρίση ξεκίνησε, 2. Η φάση της πρόληψης και της προετοιμασίας, η οποία εμπεριέχει όλες τις συστηματικές ενέργειες και τα προληπτικά μέτρα, τα οποία εμποδίζουν κρίσιμα περιστατικά να αναπτύξουν πλήρως την κρίση, 3. Η φάση του περιορισμού της ζημιάς, η οποία αναφέρεται στις ενέργειες που στοχεύουν στην παρεμπόδιση επιρροών της εντοπισμένης κρίσης ώστε να μετακυλήσουν και να επηρεάσουν τα υπόλοιπα μέρη του οργανισμού, 4. Η φάση της ανάρρωσης, η οποία εμπεριέχει βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα

προγράμματα,

σχεδιασμένα 15

να

υποστηρίζουν

την

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

επιστροφή στη φυσιολογική λειτουργία, 5. Η φάση της επιμόρφωσης, η οποία σχετίζεται με την κριτική σκέψη από τα μαθήματα που προκύπτουν από την εμπειρία της κρίσης, καθώς και στόχευση προς μείωση πιθανότητας εμφάνισης της κρίσης στο μέλλον. Ενώ τα ανωτέρω μοντέλα του κύκλου ζωής της κρίσης διαφέρουν σε όρους από την έμφαση αλλά και το επίπεδο λεπτομέρειάς τους, το ανεπτυγμένο μοντέλο του Fink περιγράφει τα βασικά χαρακτηριστικά της κρίσης, ενώ το μοντέλο των Pearson και Mitroff έχει σαφή επικέντρωση στις επιπτώσεις για τους μάνατζερ της κρίσης σε έναν πιο ξεκάθαρο βαθμό. Παρατηρούνται όμως ταυτόχρονα ομοιότητες μεταξύ των μοντέλων, οι οποίες μπορούν να ενταχθούν σε ένα απλοποιημένο μοντέλο τριών σταδίων. Οι Coombs και Holladay διακρίνουν τα στάδια αυτά ως εξής : 1.

Πριν

την

κρίση,

εμπεριέχοντας

την

πρόληψη

και

την

προετοιμασία, 2. Της ίδιας της κρίσης, εντός της οποίας αναζητείται και η πραγματική απάντηση της κρίσης και 3. Μετά την κρίση, όπου οργανώνονται και εφαρμόζονται οι ενέργειες που ακολουθούν την κρίση. Επίπεδα Κρίσης Μία κρίση αποτελεί ένα σημείο ορόσημο και χαρακτηρίζεται από υψηλή αστάθεια,

προκαλώντας

υπερβολικά

δυσμενή

αποτελέσματα

και

διακινδυνεύοντας την εξέλιξη ενός οργανισμού. Η λέξη κρίση πηγάζει από την λέξη «κρίσις», η οποία χρησιμοποιούνταν στην αρχαία ελληνική διάλεκτο, δηλώνοντας τη διάκριση και το διαχωρισμό. Η κρίση εμπεριέχει το ενδεχόμενο διαχωρισμού του παρελθόντος από το μέλλον σε έναν οργανισμό, μετατρέπει την ανασφάλεια σε ασφάλεια και επιδιώκει την προβολή ενός αποτελεσματικού ηγέτη. Η μονότονη καθημερινότητα μπορεί να γίνει δημιουργικότητα υπό συγκεκριμένες συνθήκες, με τυχόν λιμνάζουσα κατάσταση σε έναν οργανισμό, να τον κατευθύνει σε σημαντικές πρόσθετες αλλαγές. Σε περιπτώσεις ανάγκης, έκτακτης κατάστασης ή σε περίπτωση που απαιτείται άμεση αντιμετώπιση, έχουν ως συνέπεια να δημιουργούνται πολυάριθμες κρίσεις που παίζουν το ρόλο καταλύτη. Το αποτέλεσμα σύγκρισης δύο κρίσεων ενδέχεται να έχει 16

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

κάποιες όμοιες ιδιότητες, δεν είναι όμως δυνατόν να είναι εξ' ολοκλήρου το ίδιο. Οι κρίσεις, τις περισσότερες φορές, συμβαίνουν ξαφνικά σε ανύποπτο χρόνο, με τα συναισθήματα που προξενεί να είναι ο φόβος και η σύγχυση. Σε πρότερο χρόνο, συνηθίζεται να υπάρχουν προβλήματα, τα οποία δεν αντιμετωπίστηκαν άμεσα, θεωρήθηκαν ως ασήμαντα και παρακάμφθηκαν. Ακόμα, η κρίση, όσον αφορά τον φυσικό κίνδυνο, δύναται να προκαλέσει αισθήματα σοκ και πανικού, οδηγώντας σε καταστάσεις σημαντικού τραυματισμού, απώλειας περιουσίας ή ακόμα και τον θάνατο. Οι κρίσεις επηρεάζουν τις ανάγκες, τα συναισθήματα και τις συμπεριφορές των ανθρώπων. Κατά την αξιολόγηση της σοβαρότητας της κρίσης καθώς και της απειλής που αυτή ενέχει, λαμβάνεται υπόψη το αντίκτυπο στον τομέα της ηγεσίας και τους εργαζόμενους ενός οργανισμού.

Με

βάση

τα

παραπάνω

στοιχεία,

οι

κρίσεις

κατηγοριοποιούνται σε τρία στάδια σοβαρότητας: ▪ Επίπεδο Κρίσης 1: Σε αυτό το επίπεδο κατατάσσονται κίνδυνοι, οι οποίοι απειλούν την αποστολή και τη φήμη του οργανισμού. Αυτοί μπορεί να είναι λανθασμένες πολιτικές αποφάσεις, ρατσιστικά δεδομένα από μέλη του οργανισμού με ηγετικές θέσεις και ενέργειες που προκαλούν οικολογικά προβλήματα προς το περιβάλλον, αποβλέποντας στην απόκτηση κέρδους και υποσκελίζοντας την ευημερία των πολιτών και το δημόσιο συμφέρον. ▪

Επίπεδο

Κρίσης

2:

Στο

επίπεδο

αυτό,

περιλαμβάνονται

περιπτώσεις που επισύρουν καθοριστική βλάβη, απώλεια ιδιοκτησίας, ενδεχόμενη απώλεια ζωής, πιθανότητα για δυσφήμιση της εταιρείας και άλλες παρόμοιες περιπτώσεις. ▪ Επίπεδο Κρίσης 3: Στο τελευταίο αυτό επίπεδο, διευκρινίζεται μια περίπτωση με απειλή θανάτου, πολύτιμες υλικές ζημιές, μια φανερή απειλή για την διατήρηση του οργανισμού ή συσχετισμός των παραπάνω καταστάσεων. Μορφές Ηγεσίας Η «ηγεσία» παρουσιάζει βιβλιογραφικά πολυάριθμους ορισμούς, ανάλογα με τους βασικούς όρους που χρησιμοποιούνται για την άσκησή της. Ανακεφαλαιώνοντας τους κυριότερους από αυτούς, είναι δυνατόν η 17

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ηγεσία να οριστεί ως «μια διαδικασία που συνίσταται σε μια σχέση αμοιβαίας επιρροής μεταξύ δύο ή περισσότερων προσώπων όπου οι σχέσεις που αναπτύσσονται είναι αλληλεξαρτώμενες με σκοπό την επίτευξη κοινών στόχων κάτω από ομαδικές συνθήκες» (. Ένας ακόμη ορισμός της ηγεσίας είναι: «η διαδικασία επηρεασμού της σκέψης, των συναισθημάτων, των στάσεων και των συμπεριφορών μιας μικρής ή μεγάλης, τυπικής ή άτυπης ομάδας ανθρώπων από ένα άτομο(ηγέτη), με τέτοιο τρόπο ώστε, εθελοντικά και πρόθυμα και με την κατάλληλη συνεργασία να δίνουν τον καλύτερό τους εαυτό για να υλοποιούν αποτελεσματικούς στόχους που απορρέουν από την αποστολή της ομάδας και την φιλοδοξία της για πρόοδο ή ένα καλύτερο μέλλον». Η ηγεσία

αποτελεί

μια

αλληλεπίδραση

μεταξύ

του

ηγέτη

και

των

«ακολούθων» του και όχι ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα του ατόμου που ασκεί την εξουσία. Η επίτευξη μακροπρόθεσμων στόχων επιτυγχάνεται με την επίδραση που ασκεί ο ηγέτης στην ομάδα του, με την ομάδα να προσφέρει τις υπηρεσίες της με προθυμία και αυτοβούλως. Ο ορισμός της ηγεσίας, κατά τη βεμπεριανή ορολογία, στηρίζεται σε χαρίσματα ψυχολογικά και κοινωνικό των ατόμων που την ασκούν, με τον ηγέτη να επηρεάζει την κοινωνία και αντίστροφα. Η ηγεσία έχει άμεση σχέση με την καθοδήγηση και τον έλεγχο, ακόμη και με τη δυνατότητα εθελοντικής λήψης επικείμενων ευθυνών, με το προσόν της παρότρυνσης και μετάδοσης οράματος.

Στις μέρες μας, ο ηγέτης επιβάλλεται να συνεργάζεται ομαλά και αποτελεσματικά με την ομάδα του, ώστε να εντοπιστούν από κοινού οι στόχοι προς επίτευξη. Παρόλο λοιπόν που η «ηγεσία» άπτεται των χαρακτηριστικών

του

ηγέτη,

διατηρεί

κοινωνικό

χαρακτήρα

και

επηρεάζεται από τη σύμπραξη ηγέτη-ομάδας και τα χαρακτηριστικά των 18

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

συμμετεχόντων. Αφού αναφερθήκαμε στον ορισμό της ηγεσίας, ως ηγέτη νοούμε το άτομο που διαθέτει την ικανότητα να παροτρύνει, να προτρέπει, να επηρεάζει, να ενδυναμώνει και να ενοποιεί κάθε είδους ομάδες, με σκοπό να επιτευχθούν οι προβλεπόμενοι στόχοι. Η ηγεσία θεωρείται επιτυχημένη όταν έχει την ικανότητα να διατηρεί, αλλά και να επεκτείνει τα μέλη υποστήριξης της. Ο Burns προσδίδει στην ηγεσία δύο μορφές, «μεταμορφωτική» και «συναλλακτική». Στην πρώτη περίπτωση, παρατηρείται σύμπνοια ηγέτη και υποστηρικτών, συνοχή, ενεργούν σε ένα υψηλά ηθικό επίπεδο, με σκοπό την επίτευξη κοινού στόχου τους. Οι ηγέτες μεταβάλλουν τη συμπεριφορά της ομάδας τους, ενισχύουν την ατομική προσπάθεια και με γνώμονα τις αξίες τους, παρακάμπτουν το προσωπικό τους όφελος για την εκπλήρωση των κοινών τους στόχων. Οι ηγέτες θεωρούνται ως ιδανικό επιρροής και αποτελούν πρότυπα για την απόκτηση εμπιστοσύνης στο προσωπικό ενός οργανισμού. Αποσκοπούν από τους υφισταμένους τους, σε ζητήματα που αφορούν τη διοίκηση, να παρακάμψουν

τις

μεταρρυθμίσεις. παράγοντες

Οι

παλιές

πρακτικές

μεταμορφωτικοί

«εμπνευσμένο

και ηγέτες

κίνητρο»,

να

προχωρήσουν

ακολουθώντας

«ιδανική

επιρροή»

σε τους και

«πνευματικούς ερεθισμούς» επηρεάζουν και εμψυχώνουν την ομάδα τους. Ακόμη, εμπνέουν όραμα και αναλαμβάνουν να το μεταφέρουν στους υποστηρικτές τους. Λειτουργεί ώστε να τους δώσει κίνητρο να ανελιχθούν σε υψηλότερα υπαρξιακά επίπεδα, με προτεραιότητα την υλοποίηση και ικανοποίηση των σκοπών τους. Στην συναλλακτική ηγεσία, η συνεργασία ηγετών-υποστηρικτών έχει ως βάση της την ανταλλαγή στοιχείων για την επιτυχία των στόχων τους, χωρίς να υπάρχει απώτερος σκοπός που να αποτελεί τον συνδετικό κρίκο ανάμεσά τους. Στην συναλλακτική ηγεσία, συγκαταλέγεται «η εκτελεστική ηγεσία» που συντελεί στην παροχή των απαραίτητων μέσων σε περιόδους κρίσεων και την ολοκλήρωση συγκεκριμένα επιλεγμένων στόχων. Η προσπάθεια εξισορρόπησης αντίθετων μεταξύ τους στόχων, ερεθισμάτων, υποχρεώσεων και συμφερόντων, η έλλειψη χρόνου σε συνάρτηση με την ανικανότητα των ηγετών να επιβλέψουν ιδεολογικούς και πολιτικούς πόρους που δεν ανήκουν στο σύστημα, δυσχεραίνουν το 19

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

έργο των ηγετών εκτελεστικής εξουσίας. «Για να επιτευχθεί ουσιαστική αλλαγή, απαιτείται να στηρίζεται σε αρχές και εξουσίες». Θεωρίες Ηγεσίας Οι προσπάθειες αποσαφήνισης, κωδικοποίησης και κατανόησης της ηγεσίας

παρέχουν

πρόσφορο

έδαφος

διατύπωσης

θεωριών,

οι

σημαντικότερες από τις οποίες είναι: I. Η θεωρία των προσωπικών χαρακτηριστικών του ηγέτη. Απομονώνει τα χαρακτηριστικά εκείνα, τα οποία ξεχωρίζουν τον ηγέτη ανάμεσα στα υπόλοιπα στελέχη του οργανισμού, τα οποία είναι : a) Η ενεργητικότητα b) Η πρόθεση να ηγηθεί των άλλων c) Η λήψη πρωτοβουλίας d) Η ευφυΐα e) Η εμπιστοσύνη στις ικανότητές του f) Η γνώση του αντικειμένου της εργασίας g) Η εντιμότητα και η ακεραιότητα. II.

Η

θεωρία

συμπεριφοράς,

ή

αλλιώς

η

συμπεριφορική

προσέγγιση, σύμφωνα με την οποία υπάρχουν δύο είδη ηγεσίας : η δημοκρατική (democratic leadership) και η αυταρχική (autocratic leadership). Η δημοκρατική ηγεσία είναι προσανατολισμένη προς τον εργαζόμενο, με επίκεντρο τις διαπροσωπικές σχέσεις. Η αυταρχική ηγεσία επικεντρώνεται προς την παραγωγή και την αυστηρή ιεραρχική δομή, ενώ αποδίδει βαρύνουσα σημασία στην τεχνική και όχι στην εργασία ως προς την ανθρώπινη πλευρά της, σύμφωνα με μελέτη του Michigan. III. Η θεωρία του χαρισματικού ηγέτη, η οποία στηρίζεται στη γενετική προσέγγιση, με την έννοια ότι οι ηγέτες δεν γίνονται, αλλά γεννιούνται. Ο Peter Drucker, εξέφρασε τη διαφωνία του προς την άποψη αυτή, αναφέροντας ότι «οι ηγέτες δε γεννιόνται, παρά διαμορφώνονται κατά τη διάρκεια της παραγωγικής τους ζωής,». Χαρακτηριστικά γνωρίσματα του ηγέτη με βάση τη θεωρία αυτή είναι το υψηλό επίπεδο ευφυΐας,

οι

ρητορικές

αποφασιστικότητα,

η

ικανότητες, προσπάθεια

20

η

επιβλητική

δημιουργίας

εμφάνιση,

η

εντυπώσεων.

Η

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

προσέγγιση θεωρείται ξεπερασμένη αν και ακόμα υπάρχουν αρκετοί υποστηρικτές της. IV. Η θεωρία του Bennis,η οποία βασίζεται στην αρχή ότι «οι ηγέτες υπάρχουν για να κάνουν τα πράγματα σωστά». Για το σκοπό αυτό απαιτείται : a) Όραμα με σύνδεση του παρόντος και του μέλλοντος, b) Επικοινωνία και μετάδοση του οράματος, c)

Ανάπτυξη

εμπιστοσύνης

μεταξύ

του

ηγέτη

και

των

συνεργατών του και d) Αυτογνωσία, αυτοεκτίμηση και δέσμευση εκ μέρους του ηγέτη. V. Η θεωρία του Adair, σύμφωνα με την οποία η ηγετική ικανότητα μπορεί να αποκτηθεί. Οι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα να εκπαιδευτούν πάνω σε θέματα ηγεσίας, αφού αυτή δεν είναι ούτε επίκτητη, αλλά ούτε κληρονομική. Σύμφωνα με τον Adair, οι δραστηριότητες ενός ηγέτη είναι : - Η ανάθεση αρμοδιοτήτων – δραστηριοτήτων - Ο προγραμματισμός Η αξιολόγηση - Η αναγνώριση - Η πληροφόρηση - Η δημιουργία ομαδικού πνεύματος. VI. Η θεωρία προσαρμογής και συσχέτισης, η οποία στηρίζεται στην ύπαρξη των εξής τριών παραγόντων για την επιτυχή άσκηση της ηγεσίας : - Ο ηγέτης ως άτομο - Οι υφιστάμενοι - Η εργασία. Η επιτυχία επιτυγχάνεται όταν υπάρχει ταύτιση των τριών ανωτέρω παραγόντων, καθιστώντας τον τρόπο με τον οποίο ασκείται η ηγεσία εξαρτώμενο τόσο από την ίδια τη φύση της εργασίας, όσο και από το να είναι αρεστός στους λοιπούς εργαζόμενους, στοιχείο που προϋποθέτει την ύπαρξη βαθμού ελευθερίας στο εσωτερικό του οργανισμού. Στυλ Ηγεσίας I. Στυλ Εμπιστοσύνης Ο ηγέτης εμπνέει και ενισχύει την εμπιστοσύνη των μελών του οργανισμού μέσω της διαδικασίας των θετικών εμπειριών και σταδιακά η συμπεριφορά του γίνεται πρότυπο. Ο Μέγας Αλέξανδρος αποτελεί παράδειγμα ηγέτη που είχε κερδίσει την εμπιστοσύνη του στρατού του . II. Στυλ Έμπνευσης Ο ηγέτης δέχεται την ευθύνη για μια εξέλιξη που δεν θα μπορούσε να είχε προβλέψει, ενισχύοντας την πίστη που του 21

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

έχουν τα υπόλοιπα μέλη. Έχει αξιοζήλευτη ικανότητα να εμπνέει και να ενεργοποιεί

τους

εργαζόμενους,

αναλύοντας

τα

σχέδιά

του.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Τσόρτσιλ, στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου πολέμου, ο οποίος ήταν σε θέση να ξεσηκώνει το λαό του με νικηφόρα οράματα . III. Στυλ Συνοχής Ο ηγέτης έχει εμπιστοσύνη σε αυτούς που εξουσιοδοτεί ότι θα λειτουργήσουν με δική τους πρωτοβουλία, αλλά έχοντας συζητήσει τα σχέδια πολλές φορές, η εφαρμογή τους έρχεται ως φυσιολογική συνέπεια. Ο Ναπολέων, εκτός της εμπιστοσύνης που είχε στους στρατηγούς του, γνώριζε τα πάντα για το στρατό του και συμμετείχε σε όλες τις εργασίες, σε τέτοιο βαθμό που τον αποκαλούσαν «ο μικρός δεκανέας». IV. Στυλ Επίθεσης Ο ηγέτης ποτέ δεν περιμένει να έρθουν οι λύσεις στα προβλήματα από άλλα κέντρα αποφάσεων, αλλά επιχειρεί πάντα ο ίδιος να τις οραματίζεται και να τις διαμορφώνει. V.

Ανθρωπιστικό

Στυλ

Ο

ηγέτης

δρα

με

χαρακτηριστικά

μεγαλοψυχίας απέναντι στα μέλη του οργανισμού VI. Αυταρχικό Στυλ Ο ηγέτης «θυμώνει ανάλογα το άτομο, με τον κατάλληλο τρόπο, την κατάλληλη στιγμή και για την κατάλληλη αιτία» VII. Αρμονικό Στυλ Ο αρμονικός ηγέτης είναι αυτός που χρησιμοποιεί αυθεντικό λόγο στηριζόμενος στις δικές του αρχές και αξίες, εναρμονίζεται με τα αισθήματα των μελών του οργανισμού, αγγίζει με τα λόγια του το συναισθηματικό κόσμο των μελών και προσφέρει ανάταση και έμπνευση την ώρα της κρίσης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Γκάντι. Αν και στην αρχή των ομιλιών του δεν τον εμπιστεύονταν, όταν συνέχιζε να μιλάει, οι άνθρωποι σταδιακά τον πίστευαν γιατί ήξεραν ότι άκουγαν κάτι αληθινό, κάτι σημαντικό. Αυτός ο μικροκαμωμένος άνδρας ταξίδεψε σε όλη την ενδοχώρα και αιχμαλώτισε την αίσθηση ποιοι πραγματικά ήταν οι Ινδοί. Όταν διακήρυττε, το έπραττε με έναν τρόπο που τον αισθάνονταν και τον καταλάβαιναν και τον θεωρούσαν δικό τους. VIII. Συνεργατικό Στυλ Στο συγκεκριμένο στυλ ηγεσίας, σκοπός του ηγέτη αποτελεί η επιτυχής αντιμετώπιση των συγκρούσεων, ιδιαίτερα

22

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

σε περιπτώσεις όπου απαιτείται η δημιουργία ομάδας μεταξύ ατόμων με χαρακτηριστικά αντιπαλότητας και διαφορετικότητας IX. Μεταρρυθμιστικό Στυλ Ο ηγέτης μεταρρυθμιστής έχει την ιδανική

συμπεριφορά,

παρακινεί

και

αποτελεί

εμπνέει

τα

πρότυπο

άτομα

για

γύρω

τους του,

υφισταμένους, ενθαρρύνει

τη

δημιουργικότητα, δίνει προτεραιότητα και διαχειρίζεται επισταμένα τις ατομικές

ανάγκες

και

συμπεριφέρεται

ανάλογα,

ενεργώντας

ως

μέντορας. X. Συναισθηματικό Στυλ Ο συναισθηματικός ηγέτης επιδρά στο μυαλό της ομάδας του και έχει την ικανότητα να ενεργεί ως «μεταιχμιακός γητευτής» XI. Δημοκρατικό Στυλ Ο δημοκρατικός ηγέτης εντάσσει όλα τα μέλη του οργανισμού στην αλλαγή και δημιουργεί συναισθήματα εμπιστοσύνης

και

σεβασμού.

Σεβασμός

σημαίνει

η

ανοικτή

και

προσεγμένη διάθεση προς την ανάπτυξη της αξίας των μελών. Είναι το άριστο στυλ, ιδιαίτερα όταν οι μελλοντικές δράσεις δεν εξασφαλίζουν στον ηγέτη σιγουριά. Το δημοκρατικό στυλ έχει τα θεμέλιά του σε τρεις παράγοντες της συναισθηματικής νοημοσύνης: a) Ομαδικότητα b) Συνεργατικότητα c) Διαχείριση συγκρούσεων & επιρροή Η

αποτελεσματική

ηγετική

συμπεριφορά,

η

οποία

οδηγεί

στην

οργανωσιακή αλλαγή, συνίσταται στην άσκηση των ανωτέρω ηγετικών ρόλων, σε ένα μείγμα αυτών. Βασική προϋπόθεση άσκησης του μείγματος των

ρόλων

αυτών,

θεωρείται

η

ανάπτυξη

της

ικανότητας

τα

συναισθηματικής νοημοσύνης του ηγέτη. Τα Βήματα της Ηγεσίας Ο ποιοτικός ηγέτης έχει τη δυνατότητα να πετύχει όλους τους στόχους του,

ακολουθώντας

πιστά

τρία

βήματα

που

αποτελούν

κλειδιά

ορθολογικής δράσης και θετικού αποτελέσματος. Βήμα 1ο : Αυτογνωσία (Μάθε και ερεύνησε τον εαυτό σου) Είναι η απάντηση στα ερωτήματα : Ποια είναι η ειδικότητά σου; Ποια τα δυνατά σου σημεία; Ποιες οι αδυναμίες σου; Πώς μπορείς να τις εξαλείψεις ή να 23

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

τις ελαχιστοποιήσεις; Η αυτογνωσία και η αυτοανάλυση βοηθούν τον ηγέτη να είναι αληθινός απέναντι στους συνεργάτες του. Βήμα 2ο : Επικοινωνία (Μάθε να επικοινωνείς) Ο ηγέτης δεν πρέπει να έχει μόνο ρητορικές ικανότητες, αλλά να ξέρει να ακούει. Να έχει τη δεξιότητα να χρησιμοποιεί εξίσου καλά τόσο γραπτό όσο και τον προφορικό λόγο, όπως και τη γλώσσα του σώματος (body language). Για τη σωστή λειτουργία ενός οργανισμού, η επικοινωνία αποτελεί βασικό συστατικό. Βήμα 3ο : Αποστολή (Μάθε καλά την αποστολή σου) Ποιες είναι οι

ανάγκες

που

πρέπει

να

ικανοποιηθούν;

Πώς

μπορείς

να

χρησιμοποιήσεις αποτελεσματικότερα τις γνώσεις και την εμπειρία σου για να επιτύχεις καλύτερα αποτελέσματα; Μεγάλο ποσοστό της επιτυχούς εφαρμογής των βημάτων οφείλεται στην προσωπικότητα του στελέχους, το οποίο πρέπει να διαθέτει την ικανότητα ενθάρρυνσης και παρότρυνσης των συνεργατών του να μεταβληθούν και εκείνοι κάποια μέρα σε ηγέτες. Ηγεσία και Αποτελεσματικότητα Η ηγεσία μεταξύ δημόσιων και ιδιωτικών οργανισμών παρουσιάζει ελάχιστες διαφορές. Η κύρια εστίαση και στόχος των ιδιωτικών οργανισμών αποτελούν τα κέρδη, λειτουργώντας εντός συγκεκριμένου και

προσχεδιασμένου

επιχειρηματικού

πλάνου,

ενώ

οι

δημόσιοι

οργανισμοί στοχεύουν στην πιστή εφαρμογή της νομοθεσίας και την παροχή υπηρεσιών προς πολίτες, λειτουργώντας στα σαφή όρια του συνταγματικού πλαισίου, το οποίο επιβάλει μια σαφή διάκριση των εξουσιών (. Για να θεωρηθεί μία άσκηση ηγεσίας αποτελεσματική, απαιτούνται τα κάτωθι χαρακτηριστικά: ✓ Μετάδοση ενιαίου και πλήρως αποδεκτού οράματος στην ομάδα ✓ Επικέντρωση στον πελάτη-πολίτη ✓ Στρατηγική σκέψη ✓ Άμεση λήψη αποφάσεων, αναλαμβάνοντας τη σχετική ευθύνη ✓ Δημιουργία ομάδων με εφαρμογή αποτελεσματικής διοίκησης ✓ Εκχώρηση αρμοδιοτήτων και ενθάρρυνση συνεργατών ✓ Προσωπική ισχύς και ωριμότητα ✓ Αποτελεσματική επικοινωνία

24

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

✓ Ηγεσία δια του παραδείγματος ✓ Ακεραιότητα, ταπεινότητα, αυτορρύθμιση, αυτογνωσία ✓ Ενσυναίσθηση ✓ Συναισθηματική νοημοσύνη και αυτοπειθαρχία ✓ Ικανότητα προσαρμογής σε διαφορετικές καταστάσεις ✓ Διαφάνεια και υπευθυνότητα ✓ Δημιουργικότητα, καινοτομία και τεχνικές γνώσεις. Αναφέρεται πως η προσπάθεια ανεύρεσης ενός στελέχους, το οποίο θα μπορέσει να χαρακτηριστεί ως μεσσίας ή να αποτελέσει τη μαγική σωτήρια ηγεσία εντός ενός οργανισμού, γίνεται ακόμα πιο έντονη σε περιόδους όπου παρατηρούνται σημεία βαθιάς κρίσης και κοινωνικής απόγνωσης. Μία ηγεσία με όραμα αποτελεί βασική προϋπόθεση, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε μία επιτυχημένη εφαρμογή και εφαρμογή μεταρρυθμιστικών προγραμμάτων. 1.3 Εφαρμογή ηγετική συμπεριφοράς - διαχείρισης Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΗΓΕΤΗ Ο Anthony Strano, περιγράφει με ξεκάθαρο τρόπο τα χαρακτηριστικά ενός ηγέτη στη σύγχρονη πραγματικότητα του 21ου αιώνα. «Όλο και περισσότερο φαίνεται ότι μελλοντική ηγεσία σημαίνει να έχει κανείς την ικανότητα να καθοδηγήσει και να εξυπηρετήσει άλλους γύρω του, προκειμένου το φορτίο των κρίσεων, του χάους και της αναστάτωσης να μην αποπροσανατολίζει το νου και τη ζωή τους. Η αναστάτωση που υπάρχει σε προσωπικό και συλλογικό επίπεδο είναι γιατί έχουμε χάσει την αίσθηση της ταυτότητας, του ανήκειν και του σκοπού μας. Χωρίς αυτά τα τρία, η σταθερή ευημερία μειώνεται και τελικά χάνεται». Ως αυθεντικός ηγέτης χαρακτηρίζεται εκείνος που προχωρά στην ανάλυση των τριών αυτών παραγόντων, πρωτίστως για τον ίδιο, ώστε κατέχοντας το κύρος του προσωπικού παραδείγματος να είναι σε θέση να παροτρύνει τους άλλους να ακολουθήσουν το παράδειγμά του. Ο Geoffrey Wallace, , υποστηρίζει ότι «ο ηγέτης πρέπει να είναι γεμάτος με πάθος που του δίνει ώθηση, ρεαλιστής, με βάθος και την ικανότητα να υποστηρίζει άλλους με

25

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

γνησιότητα. Κυρίως όμως πρέπει να είναι προικισμένος με επικοινωνιακές ικανότητες». Ο επιτυχημένος ηγέτης είναι εκείνος που μπορεί να εντοπίσει την ώρα που καλείται να αφουγκραστεί, να προχωρήσει σε δράσεις ή να αποσυρθεί. Με αυτό τον τρόπο, καταφέρνει να συνεργάζεται σχεδόν με όλους γύρω του, χωρίς να βιάζει τα συναισθήματα και τις σκέψεις

τους.

«Ένας

εκλεπτυσμένος

ηγέτης

γνωρίζει

ότι

τίποτα

μακροχρόνιο και σπουδαίο δε μπορεί να χτιστεί χωρίς την άμεση συμμετοχή της ομάδας με την οποία συνεργάζεται» Χαρακτηριστικά του Ηγέτη Όπως προαναφέρθηκε, το ζητούμενο σε έναν οργανισμό είναι η ποιοτική ηγεσία. Το εμπνευσμένο άτομο που την ασκεί, έχει επίκτητα ή μη χαρακτηριστικά που το διαφοροποιούν από τα άλλα και διαμορφώνουν τον τρόπο δράσης και την πολιτική του μέσα σε έναν οργανισμό. Βελτίωση και καινοτομία αποτελούν τις πρωταρχικές επιδιώξεις του. Ο ποιοτικός ηγέτης οφείλει να είναι επικεντρωμένος στα ζητούμενα του πελάτη, να επιδιώκει τη βελτίωση, να είναι αποδέκτης της τεχνολογίας χρησιμοποιώντας

ποσοτικές

και

ποιοτικές

μεθόδους

ώστε

να

επεξεργάζεται τις διάφορες μεταβλητές και να ενισχύει το ρόλο των εργαζομένων. Για τη σωστή λειτουργία του οργανισμού, μέλημα του ηγέτη είναι η πρόληψη των διαφωνιών εντός της ομάδας και αυτό το επιτυγχάνει με την καθοδήγηση, τον συντονισμό, την παρότρυνση και την κατεύθυνση των μελών. Επηρεάζει τους άλλους και ασκεί τη διοικητική εξουσία χωρίς τη χρήση βίας ή μετάδοσης αισθήματος φόβου στους υφισταμένους του. Σε μία ανταγωνιστική οικονομία, η ποιότητα, η αποδοτικότητα και η εκπλήρωση των στόχων εκ μέρους των διοικητικών στελεχών καθορίζουν την επιτυχία κάθε εγχειρήματος των οργανισμών. Χωρίς την ύπαρξη ικανών ηγετών, οι φυσικοί, ανθρώπινοι, τεχνολογικοί, χρηματικοί πόροι, όλοι απαραίτητοι για την παραγωγική διαδικασία, παραμένουν πόροι που ποτέ δεν γίνονται παραγωγή. Η λογική και ο έλεγχος αποτελούν τα κύρια στοιχεία της κουλτούρας του διευθυντή. Βασική ιδιότητά του είναι να αποτελεί το μέσον αντιμετώπισης των προβλημάτων με τον καλύτερο τρόπο, παρόλο που επικεντρώνεται στους ανθρώπους, τους πόρους και τους στόχους. Σε έναν οργανισμό, η πραγμάτωση των στόχων επιβάλλει από τον διευθυντή την απαίτηση οι 26

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

υφιστάμενοί του να ενεργήσουν άμεσα και χωρίς διαχωρισμό επιπέδου και προσωπικότητας. 1) Στάση προς τους στόχους: Οι διευθυντές αντιμετωπίζουν τους στόχους που προκύπτουν από τις απαιτήσεις των οργανισμών παθητικά, λόγω του ότι δεν αποτελούν δικές τους επιδιώξεις. Ο Frederic G. Donner, διατύπωσε την άποψή του για τον ρόλο των διευθυντών στην παραγωγή και την ανάπτυξη ως «για να είναι ένας οργανισμός ανταγωνιστικός στη διεθνή αγορά πρέπει να αναγνωρίζει έγκαιρα τις αλλαγές στις ανάγκες και επιθυμίες των πελατών του ώστε να διαθέτει τα κατάλληλα προϊόντα στο κατάλληλο μέρος, την κατάλληλη στιγμή και στις κατάλληλες ποσότητες». Συνήθως όμως το κοινό, διαμορφώνει τις επιλογές του επηρεασμένο

από

την

προβολή

και

την

προώθηση

από

τους

κατασκευαστές των προϊόντων. Η δράση είναι η προτεραιότητα των ηγετών, τηρώντας μια στάση με δυναμικότητα ως προς τους στόχους, με αποτέλεσμα να δημιουργούν πάγιους στόχους και επιθυμίες, ορίζοντας την κατεύθυνση προς την οποία θα κινηθεί ο οργανισμός. 2) Έννοιες εργασίας: Οι managers κατανοούν πως απαιτείται η συνύπαρξη ιδεών και ανθρώπων για την εδραίωση των στρατηγικών σε έναν οργανισμό για την λήψη των σωστών αποφάσεων. Είναι παρόντες σε αυτό το εγχείρημα, αποσκοπώντας στην επίλυση των αντιθέσεων και καταλαγιάζοντας τις εντάσεις. Αγωνίζονται με ευελιξία σε δύο μέτωπα, το ένα της διαπραγμάτευσης και το άλλο, βασιζόμενοι στην κρίση τους, προσφεύγουν στην τιμωρία, την επιβράβευση και τον εξαναγκασμό. Λειτουργούν ως μεσάζοντες, και διά της διπλωματικής οδού, οι ηγέτες λειτουργούν με διαφορετικό τρόπο. Οι διευθυντές ελαττώνουν τις εναλλακτικές, ενώ οι ηγέτες τις πολλαπλασιάζουν με νεώτερες απόψεις για την επίλυση σημαντικών προβλημάτων. Για να πετύχουν τον σκοπό τους, οι ηγέτες μετατρέπουν τις ιδέες τους σε εικόνες και αφού εκπλήξουν τους ακροατές τους, αναλύουν επιλογές που απεικονίζουν τις ιδέες τους. Η τόλμη και ο κίνδυνος είναι χαρακτηριστικά που οφείλονται στην ιδιοσυγκρασία τους, ειδικά όταν πρόκειται να αμειφθούν ικανοποιητικά. 3) Σχέσεις: Οι managers επιδιώκουν να εργάζονται ομαδικά για την αποφυγή υψηλών επιπέδων άγχους. Η συναισθηματική εμπλοκή με 27

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

τους συνεργάτες τους είναι χαμηλή και όταν επιζητούν συμβιβασμούς, παρουσιάζουν μειονέκτημα στους τομείς των αισθημάτων και των σκέψεων. Ως εμπάθεια δεν νοείται η εποπτεία των ανθρώπων, αλλά η δυνατότητα

μετατροπής

συναισθηματικών

σημάτων

σε

σχέση

ουσιαστική. Οι manager, αντίθετα από τους ηγέτες, αποκτούν σχέσεις με τους συνεργάτες τους, σύμφωνα με την δράση τους στα γεγονότα καθώς και την συμμετοχή τους στις αποφάσεις που λαμβάνουν. Τους ηγέτες τους απασχολούν οι ιδέες της ομάδας τους και συνυπάρχουν με σχέσεις ενσυναίσθησης και διαίσθησης. Ενδιαφέρονται για το αν οι αποφάσεις τους θα έχουν θετικό αντίκτυπο στους συνεργάτες τους και λιγότερο το πώς θα χρησιμοποιηθούν αυτές στην εκτέλεση των εργασιών τους. Όταν ανακύπτουν προβλήματα, με διάλογο και καταναγκασμό οδηγούνται σε μια

μέση

λύση.

Προσπαθώντας

να

λύσουν

τις

διαφωνίες

που

ανακύπτουν, όταν υπάρχει διγνωμία, συχνά προτείνουν πολλές λύσεις που τις περισσότερες φορές δεν είναι ευνόητες και τεκμηριωμένες στο σύνολο των συμμετεχόντων. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να δημιουργεί θυμό και αναστάτωση των συνεργατών απέναντι στο πρόσωπο των manager. 4) Αίσθηση του εαυτού τους: Ο ψυχολόγος William James, αποτύπωσε τις δύο μορφές προσωπικότητας των ανθρώπων, τον «γεννημένο μία φορά» και τον «γεννημένο δύο φορές». Στην πρώτη ομάδα ανήκουν οι άνθρωποι, στους οποίους οι προσαρμογές ήταν ομαλές στη ζωή τους από την γέννησή τους, ενώ στην δεύτερη ομάδα, η προσωπικότητά

τους

επηρεάστηκε

από

μία

έντονη

ζωή

που

επανειλημμένα αγωνίζονταν να ισορροπήσουν. Αντίθετα από την πρώτη ομάδα, η δεύτερη έχει τα λογική πως τίποτα δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένο.

28

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ο William James θεωρεί ότι κάθε ομάδα έχει διαφορετική αντίληψη για την ζωή και τον κόσμο. Για τους «γεννημένους μία φορά» η συμπεριφορά τους πηγάζει από το αίσθημα της «σπιτικής ασφάλειας» και του γαλήνιου περιβάλλοντος στο οποίο ζουν. Οι «γεννημένοι δύο φορές» κατάφεραν να διαμορφώσουν την προσωπικότητά τους με γνώμονα το ξεχωριστό. Αναφορικά στους manager και τους ηγέτες, η ανάγκη αίσθησης ότι ανήκουν κάπου ή ότι είναι εξέχοντα άτομα επηρεάζει σημαντικά την εξέλιξη της καριέρας τους. Οι manager θεωρούν ότι ενεργούν ως ρυθμιστές και συντηρητές του οργανισμού που ανήκουν και η διατήρηση και

εξέλιξη

του

οργανισμού,

τους

προκαλεί

ενδυνάμωση

της

αυτοεκτίμησης τους. Η προσωπικότητα του «γεννημένου δύο φορές» είναι πλέον η κατάλληλη για ηγέτες και αισθάνονται διαφορετικοί και ξεχωριστοί. Αν και εργάζονται σε έναν οργανισμό, νιώθουν αποκομμένοι από αυτόν. Η άνοδος της αυτοεκτίμησης, επιτυγχάνεται με την εξέλιξη των οικονομικών και ανθρωπίνων σχέσεων, με τρόπους που θα τους βοηθήσουν να εκπληρώσουν τους στόχους τους. Οι ηγέτες οφείλουν να : ✓ Θέτουν τους στόχους και την πολιτική του οργανισμού ✓ Εφαρμόζουν σε κάθε βήμα τις αρχές της Διοίκησης Ολικής Ποιότητας ✓ Γνωρίζουν τη στρατηγική που τους επιτρέπει τη γρηγορότερη και ασφαλέστερη ολοκλήρωση των στόχων ✓ Αναγνωρίζουν σημεία διαφορετικότητας ανάμεσα στα άτομα ✓ Ερευνούν την ευελιξία του υπάρχοντος τρόπου δράσης και να επιζητούν τον επαναπροσδιορισμό του όταν απαιτείται ✓ Τοποθετούν τον σωστό άνθρωπο στην σωστή θέση, προχωρώντας σε έναν αρμονικό συνδυασμό προσόντων-θέσεως εργασίας ✓ Προσωποποιούν τις αμοιβές χρησιμοποιώντας το σύστημα «αμοιβή με βάση την παραγωγικότητα»

29

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

✓ Αντιμετωπίζουν τους υφισταμένους τους με δικαιοσύνη και ισότητα. Ο ποιοτικός ηγέτης είναι «πρώτος μεταξύ ίσων» (first among equals) ✓ Εμπνέουν εμπιστοσύνη και όραμα ✓ Θέτουν τις βασικές αξίες που διέπουν τον τρόπο δράσης του οργανισμού και να προωθούν τις αλλαγές. Οι ηγέτες διευκολύνουν τους ανθρώπους τους στην ολοκλήρωση του στόχου και στην υλοποίηση του οράματος, μέσω ανάπτυξης των απαραίτητων ενδιαφέρονται οργανισμού.

αξιών

για

μακροχρόνια

προσωπικά Σκοπός

για

τους

τη

είναι

επιτυχή

διασφάλιση

να

αποτελέσματα

και

της

του

καταφέρουν

πορείας

«συνηθισμένους

ανθρώπους να κάνουν ασυνήθιστα πράγματα» . Η επιτυχία του εν λόγω εγχειρήματος απαιτεί από την πλευρά του ηγέτη έναν συγκερασμό χαρακτηριστικών, ο οποίος θα οδηγήσει στην επιτυχημένη άσκηση της ηγετικής στάσης και συμπεριφοράς του. Τα προσόντα αυτά συνίστανται στη διάθεσή του για άσκηση εξουσίας, καθώς και στην ικανότητά του να την

ασκεί.

Η

διάθεση

προσδιορίζει

τα

χαρακτηριστικά

της

προσωπικότητας του ηγέτη, όπως ανάγκες, πιστεύω, κίνητρα, αξίες, ενώ οι ικανότητες άσκησης ηγεσίας, εκτός των τυπικών προσόντων, αφορούν χαρακτηριστικά όπως η επικοινωνία, η συναισθηματική νοημοσύνη, η λήψη δημιουργικών αποφάσεων, αλλά και η συστημική σκέψη. Σύμφωνα με τη θεωρία του Πλαισίου των Ανταγωνιστικών Αξιών, σε έναν οργανισμό, απαιτείται από τον ηγέτη η ισορροπία ή η διαφοροποίηση της συμπεριφοράς

του

κάθε

καταστάσεις.

Απαιτείται

φορά

στις

συνεπώς

διαφορετικές

μία

υψηλού

ανταγωνιστικές

βαθμού

ηγετική

συμπεριφορική πολυπλοκότητα, ώστε να είναι πιο ευέλικτος στις οργανωσιακές απαιτήσεις με μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα. Ο ηγέτης καλείται να είναι σε θέση την ίδια στιγμή να συνεργαστεί, αλλά να είναι ταυτόχρονα

και

ανταγωνιστικός.

Να

προχωρά

συνεχώς

σε

μεταρρυθμίσεις, διατηρώντας παράλληλα μία στάση σταθερότητας. Η εστίασή του να επικεντρώνεται στα αποτελέσματα, βοηθώντας τα μέλη του οργανισμού. Η επιτυχία του λοιπόν εξαρτάται από τη σύνθεση αυτών των φαινομενικά αντικρουόμενων ζητημάτων. Τούτο απαιτεί από εκείνον 30

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

όχι μόνο εστίαση στους στόχους, αλλά και εστίαση στον τρόπο σκέψης, ο οποίος και υποστηρίζεται ότι καλύπτει ένα σύνολο πέντε διαφορετικών κατευθύνσεων. Οι κατευθύνσεις ενός διευθυντικού τρόπου σκέψης βοηθούν τους ηγέτες να ερμηνεύουν και να αντιμετωπίζουν τον κόσμο που τους περιβάλλει, ώστε να μπορούν να προχωρούν στις απαραίτητες αλλαγές, με κάθε κατεύθυνση να έχει το δικό της βασικό στόχο. Ηγετική Συμπεριφορά Για να χαρακτηριστεί μία ηγετική συμπεριφορά ως αποτελεσματική, απαιτείται ένας συνδυασμός ρόλων ηγεσίας, ο οποίος με τον κατάλληλο τρόπο θα καταφέρει να επιτύχει βραχυπρόθεσμα αποτελέσματα, σε μία παράλληλη προσπάθεια διαμόρφωσης του μέλλοντος του οργανισμού. Ένας ηγέτης οφείλει να κάνει την επιλογή του κατάλληλου για τον ίδιο στυλ

ηγεσίας,

αναλόγως

της

ωριμότητας

των

συνεργατών

του,

λειτουργώντας παράλληλα με στοιχεία ευαισθησίας, ταπεινότητας και ακεραιότητας.

Μία

συμπεριφορά

ηγεσίας

είναι

ένα

μείγμα

των

χαρακτηριστικών του ηγέτη και των ρόλων στους οποίους κάθε φορά πρέπει να μπει. Αυτοί σχετίζονται με την στήριξη συνεργατών και υφιστάμενων, έμπνευση ομαδικής κουλτούρας, προσπάθεια ατομικής ανάπτυξης, έμπνευση οράματος, πραγματοποίηση καινοτομιών και μεταρρυθμίσεων στη λήψη των αποφάσεων και την εξυπηρέτηση του πελάτη. Τα προσωπικά χαρακτηριστικά υιοθετούν το ανάλογο ηγετικό στυλ, βάσει των στόχων, των συνεργατών και του περιβάλλοντος του οργανισμού. Η εμπιστοσύνη, ο σημείο αποδοχής του ηγέτη από την ομάδα του, εξαρτάται όχι μόνο από τις ατομικές ικανότητες του ίδιου, αλλά και από την ακεραιότητα της συμπεριφοράς του. Μία ακέραιη συμπεριφορά

περιλαμβάνει

στοιχεία

συνέπειας,

αξιοπιστίας,

αντικειμενικότητας, εντιμότητας και διαφάνειας. Η έννοια για το κοινό καλό και η ταπεινότητα οδηγεί τους ηγέτες στην ανεύρεση διαδόχων που θα συνεχίσουν προς την ολοκλήρωση του στόχου, παρά για την υστεροφημία τους. Η ταπεινότητα δεν αποτελεί χαρακτηριστικό που αναγνωρίζει ο ίδιος ο ηγέτης στον εαυτό του, αποκτά όμως μεγάλη σημασία όταν το αντιλαμβάνεται και το εκφράζει η ίδια η ομάδα. Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων 31

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Κυριαρχικό συστατικό στη λειτουργία των οργανισμών αποτελεί ο ανθρώπινος παράγοντας, ο οποίος αν επιτύχει να συνδυάσει τις ικανότητες, τις εμπειρίες και τη γνώση, καθίσταται πλέον ένα δυναμικό στοιχείο αυτών. Η επίλυση των προβλημάτων και η προώθηση αντιλήψεων

εκ

μέρους

ενός

υπαλλήλου,

ενισχύεται

άμεσα

στις

περιπτώσεις όπου η γνώση είναι ιδιαίτερα εξειδικευμένη. Ο βαθμός εφαρμογής των γνώσεων που έχει αποκτήσει ένας υπάλληλος, εξαρτάται άμεσα τόσο από τις ευκαιρίες και την ενθάρρυνση που του δίνονται, όσο και από την ίδια την προσωπικότητα, την κρίση και άλλων ατομικών χαρακτηριστικών του. Οι σύγχρονοι παγκοσμιοποιημένοι οργανισμοί μετασχηματίζουν σε μεγαλύτερο βαθμό τα κλασικά μοντέλα διοίκησης σε άλλα με μεγαλύτερη ευελιξία και καινοτομία. Οι ανθρώπινοι πόροι αποτελούν στοιχείο καθοριστικής σημασίας για την επιτυχία ενός οργανισμού, με τις βέλτιστες πρακτικές που εφαρμόζονται πλέον να περιλαμβάνουν την παρακίνηση και εξέλιξη των υπαλλήλων, την αξιολόγηση της απόδοσης τους και τη συνεχή τους κατάρτιση. Το επιχειρησιακό πρόγραμμα «Μεταρρύθμιση του Δημόσιου Τομέα 20142020) περιλάμβανε την ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού ως έναν από τους στρατηγικούς του στόχους, με εξειδίκευση σε: • «Ορθή κατανομή και διαχείριση του ανθρώπινου δυναμικού, με ιδιαίτερη έμφαση στα υψηλόβαθμα στελέχη της δημόσιας διοίκησης, εφαρμόζοντας πολιτικές αξιολόγησής του». • «Αναβάθμιση των ικανοτήτων και δεξιοτήτων του ανθρώπινου δυναμικού

μέσω

δράσεων,

προγραμμάτων

και

εξειδικευμένης

κατάρτισης, με στόχο την αύξηση της αποδοτικότητας, την ατομική ανάπτυξη των υπαλλήλων και την ανταπόκρισή τους στο συνεχώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον και τις αυξανόμενες ευθύνες τους». Η δημιουργία μιας ελίτ διοίκησης αποτελεί ένα κομμάτι της συνολικής πολιτικής που αφορά τους ανθρώπινους πόρους. Εμπόδια στη λειτουργία της συγκεκριμένης κατηγορίας αποτελούν η αρχή της εσωτερικής εξέλιξης του υπαλλήλου, η απουσία οριζόντιας κινητικότητας ανάμεσα στους οργανισμούς και ο κατακερματισμός της δημόσιας υπηρεσίας. Δεξιότητες Χαρισματικού Ηγέτη 32

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Σήμερα, η ανάγκη για πιο δυναμική, ακέραια, εμπνευσμένη και ηθική ηγεσία είναι κρίσιμης σημασίας για την πρόοδο της κοινωνίας μας. Αν και η συχνή έκφραση «έλλειψη ηγεσίας» περιγράφει αυτή την κρίση ηγεσίας, η ίδια η έννοια της ηγεσίας παραμένει παρεξηγημένη. Ο ηγέτης αποτελεί κάθε φορά το άτομο που αναδεικνύεται από το σύνολο των υπολοίπων που ανήκουν σε μία ομάδα. Ο ηγέτης μεταδίδει όραμα στην ομάδα του, εμπνέει, πείθει, κερδίζει την εμπιστοσύνη των υπολοίπων και, τέλος, έχει την ικανότητα να ενδυναμώνει την ομάδα ή ένα σύνολο ατόμων. Ένας ηγέτης, για να πετύχει τους στόχους που εμπεριέχονται στον σχεδιασμό του, ασκεί ταυτόχρονα διοικητικές λειτουργίες, όπως προγραμματισμό, έλεγχο,

οργάνωση,

συντονισμό.

Θεμελιώδεις

γενικές

αρχές

που

χαρακτηρίζουν έναν ηγέτη είναι: ➢ η σύνθεση και συντήρηση ενός συνδυασμού στόχων και οράματος για την εξέλιξη του οργανισμού, ➢ δημιουργία υψηλών προσδοκιών για όλους ➢

ενδυνάμωση

του

προσωπικού

να

αναλαμβάνει

ηγετικές

πρωτοβουλίες για μία ανάπτυξη, ακολουθώντας τις διαδικασίες που οδηγούν τον οργανισμό σε συνθήκες συνεχούς βελτίωσης, ➢ δημιουργία κοινής γνώσης σε υψηλό επίπεδο, προσβλέποντας σε βελτιωμένα

αποτελέσματα,

➢

ανοικτό

κλίμα,

εμπιστοσύνη

και

επικοινωνία, ➢ συνεργασία και ομαδικό πνεύμα αποσκοπώντας στην επιτυχία, ➢ κοινό πλαίσιο αξιών και απόψεων, ➢λήψη αποφάσεων με συμμετοχικές διαδικασίες, μέσω διαλόγου και αναστοχασμού Έχει συζητηθεί έντονα η ένταξη της χαρισματικής ηγεσίας ή όχι στη συνολική έννοια της μετασχηματιστικής ηγεσίας, με τον χαρισματικού ηγέτη να συγκεντρώνει ως ιδέα του Max Weber, αρκετά έντονο ενδιαφέρον. Ο House πρότεινε πως η διαμόρφωση ενός οράματος που θα προσελκύει, η έκφραση πίστης στις δυνατότητες των υποστηρικτών και η μετάδοση υψηλών προσδοκιών, αποτελούν ικανότητες των χαρισματικών

ηγετών,

ενεργώντας

33

ταυτόχρονα

προς

τον

ορισμό

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ιδεολογικών στόχων, παρουσιάζοντας ένα ισχυρό μοντέλο με ηθικά χαρακτηριστικά. Ο Burns σημείωσε ότι «το χάρισμα είναι ένα φαινόμενο που συχνά συνδέεται με πολιτικούς ηγέτες και διατύπωσε τα θετικά χαρακτηριστικά που συνδέονται με αυτό: έμπνευση εμπιστοσύνης, ασφάλεια, αποδοχή,

εθελούσια

υπακοή,

συναισθηματική

φόρτιση,

στοργή για τον ηγέτη». Η πραγματική μετασχηματιστική ηγεσία, σύμφωνα με τον Burns αναδεικνύεται όταν «ένα ή περισσότερα πρόσωπα αλληλοεπιδρούν ώστε οι ηγέτες και οι οπαδοί να φτάνουν σε υψηλότερα επίπεδα κινήτρων και ηθικής». Ο Bass όμως, παρουσίασε μια δυνητική αρνητική πλευρά στη συμπεριφορά χαρισματικού ηγέτη: πρότεινε ότι ορισμένοι χαρισματικοί ηγέτες θέτουν σε προτεραιότητα τα δικά τους συμφέροντα, χαρακτηρίζοντας δε αυτή τη συμπεριφορά ως ψευδόμετασχηματιστική. Πολλές έρευνες επεξέτειναν την πρωτοποριακή εργασία

του

Bass

για

τα

μετασχηματιστικά

χαρακτηριστικά

του

χαρίσματος. Ωστόσο, μετά τον Burns, λίγες μελέτες μετασχηματιστικής ηγεσίας έχουν εξετάσει ηγέτες που να απευθύνονται σε υψηλότερες αξίες ή ηγέτες που να παρακινούν άτομα, οργανισμούς και κοινωνίες, να λαμβάνουν αποφάσεις αυξημένης συνείδησης, να υπερβαίνουν τις αντίθετες προοπτικές ή να εξυπηρετούν το κοινό καλό. Τόσο οι χαρισματικοί άνθρωποι, όσο και οι αποτελεσματικοί ηγέτες, επιδεικνύουν εξαιρετικές λεκτικές ικανότητες, στοιχεία οραματισμού και κοινωνικής

ευαισθησίας,

διαθέτουν

την

ικανότητα

επίλυσης

προβλημάτων, χαρακτηρίζονται από δημιουργικότητα, υπευθυνότητα και ευελιξία. Όμως ο Sternberg, όπως αναφέρεται στο Καμπόλη και Αντωνίου ισχυρίζεται πως όταν ένα χαρισματικό παιδί εντάσσεται σε κάποιο πρόγραμμα, η επένδυση στην ηγεσία δεν αποτελεί προτεραιότητα. Δεν υπάρχει ακόμη ένας μοναδικός και κοινά αποδεκτός ορισμός, ο οποίος να περιγράφει σαφώς τη χαρισματική ή προικισμένη συμπεριφορά, με τις προσπάθειες για τον ορισμό της να συμπεριλαμβάνουν πολλαπλά κριτήρια, τόσο γνωστικά-νοητικά όσο και ιδιοσυγκρασιακά (Φώτη, 2018). Παρακάτω παρουσιάζονται οι δύο κατηγορίες χαρισματικής ηγεσίας: α) η προσωποπαγής (personalized) και

34

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

β) η κοινωνικοποιημένης (socialized) χαρισματική ηγεσία. Η εκμετάλλευση των υποστηρικτών (exploitative), η παγίωση ανισοτήτων (nonegalitarian), η

επίτευξη

και υιοθέτηση

ιδίου

οφέλους

(self-

aggrandizing), αποτελούν χαρακτηριστικά της προσωποπαγούς ηγεσίας. Καταβάλλεται επίσης σημαντική προσπάθεια από την πλευρά των ηγετών, ώστε να υπάρξει παροχή βοήθειας προς τους υφισταμένους τους, μέσω μίας συνεχούς στοχοθεσίας, ανταποκρινόμενης στις απαιτήσεις τους, εμψυχώνοντας τους να τους επιτύχουν. Υπάρχει

μία θεωρία της

κοινωνικοποιημένης (socialized) χαρισματικής ηγεσίας, η οποία κατέστη ευρέως αποδεκτή, με τα εξής τρία στοιχεία: i. Συναισθηματική ταύτιση και κατανόηση των αναγκών των συνεργατών (empathy) ii. Οραματισμός (envisioning) iii. Ενδυνάμωση (empowerment Διοίκηση Συνεργασίας Η «διοίκηση συνεργασίας» αποτελεί τύπο ηγεσίας που αφορά τις σχέσεις των συνεργατών και τις εργασίες. Αποσκοπεί στο συνδυασμό μεγάλης συμμετοχής και συνεργασίας των μελών του οργανισμού, το οποίο αποτελεί βασικό κίνητρο για την δραστηριοποίηση και προσήλωση των εργαζομένων στο έργο τους. Η περιγραφή του ηγέτη αποτυπώνεται με τις παρακάτω φράσεις: «προκαλεί τη συμμετοχή, δρα αποφασιστικά, θέτει τα ζητήματα αντίστοιχα, κάνει τις προτεραιότητες ξεκάθαρες, πιέζει για τα αποτελέσματα, συμπεριφέρεται ανοιχτόμυαλα και απολαμβάνει την εργασία». Κάθε μορφή ηγεσίας αποτυπώνεται και επιδρά διαφορετικά στη στάση των συνεργατών και τα κριτήρια που εφαρμόζονται, αναδεικνύουν το

καλύτερο

πρότυπο

ηγεσίας.

Αν

η

παραγωγικότητα

θεωρείται

ζητούμενο, όλα τα πρότυπα έχουν τη δυνατότητα αποτελεσματικότητας, ενώ αν ως ζητούμενο θεωρείται η ελευθερία των συνεργατών, περισσότερο αποδοτικά είναι τα δημοκρατικά πρότυπα. Τέλος, αν αποτελεί ζητούμενο η άμεση λήψη αποφάσεων, είναι καλύτερα τα πρότυπα που αναβαθμίζουν την εξουσία του ηγέτη. Η αξιολόγηση του προτύπου εργασίας προκύπτει από τα προσδοκώμενα αποτελέσματα. Ο manager έχει την ευχέρεια χρήσης διαφορετικών προτύπων, αναλόγως 35

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

της περίστασης, αλλά συνήθως προτιμά ένα από όλα. «Ταμπέλες» αναφοράς

σε

πρότυπα

αντιπροσωπευτικό,

είναι:

«συμβουλευτικό,

καθοδηγητικό,

συμμετοχικό».

διαπραγματευτικό, Κατά

βάση,

από

διαφορετικά ηγετικά πρότυπα προκύπτουν διαφορετικά αποτελέσματα συμπεριφορών. Κανένα πρότυπο δεν θεωρείται ιδανικό για όλες τις περιστάσεις. Οι διαφορετικές μελέτες ηγετικών προσώπων με έναρξη αυτή των χαρακτηριστικών και στη συνέχεια εξετάζοντας τις πιο ιδιαίτερες μορφές ηγεσίας, όπως η μορφή «διαδρομή-στόχος», η μορφή «ηγέτηςσυμμετοχή»,

οι

απόπειρες

καθορισμού

περιστασιακών

παραγόντων είχαν ως αποτέλεσμα τη δυνατότητα κατανόησης σε βάθος και εξέλιξης της συμπεριφοράς. Τα τελευταία χρόνια επιτεύχθηκε πρόβλεψη του πλέον αποτελεσματικότερου προτύπου ηγεσίας και των συνθηκών που θα άρμοζε σε μία δεδομένη κατάσταση. Αν και προβλέπονται εξελίξεις στις ηγετικές μορφές, τα «προσανατολισμένα προς την εργασία» και «προσανατολισμένα προς τους ανθρώπους» πρότυπα, αποτελούν τα καλύτερα σημεία για την ικανοποίηση των εργαζομένων, την αποδοτικότητα και το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα. Αυτογνωσία Ηγέτη Αναγκαία στοιχεία που αρμόζουν σε έναν ηγέτη, είναι η δυνατότητα να είναι αντικειμενικός σε καταστάσεις δικές του και των άλλων, η αντίληψη του κόσμου και της φύσης, η πνευματική του υπόσταση παντού και πάντα, ο ενστερνισμός των θετικών και αρνητικών παραμέτρων του οργανισμού, όπως και της μοναδικότητας των ατόμων που τον αποτελούν. Ακόμη, απαιτείται αυτογνωσία και αυτοαντίληψη στην συνεργασία του με τους υπόλοιπους. Αυτογνωσία, ενσυναίσθηση, η ικανότητα να βρεθείς στη θέση του άλλου, προσόν που προϋποθέτει αυτογνωσία και επικοινωνιακές δυνατότητες, είναι τα κύρια στοιχεία της συναισθηματικής νοημοσύνης στην ανάπτυξη ενός οργανισμού, για την παροχή υπηρεσιών υψηλής ποιότητας. Οι αυθεντικοί ηγέτες επιδρούν στην αυτογνωσία των συνεργατών τους και τους μεταδίδουν αξίες βάσει του χαρακτήρα τους και την προσήλωση, σε αντίθεση με δραματικές αποτυπώσεις και φαινόμενα προβολής. Η αυτογνωσία σε μεγάλο βαθμό, αποτελεί κύριο χαρακτηριστικό της εξέλιξης της αυθεντικής ηγεσίας. Η 36

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

αυτογνωσία θεωρείται η κατάσταση όπου το άτομο έχει πλήρη γνώση και εμπιστοσύνη στα κίνητρα του, τις επιλογές και τα συναισθήματά του, καθώς και όποια άλλη διανοητική διαδικασία σχετίζεται με εκείνον. Η αυτογνωσία είναι δυνατόν να διαχωριστεί σε δύο ακόμη ορισμούς την «αυτο-διαύγεια»

και

την

«αυτό-βεβαιότητα».

Η

«αυτο-διαύγεια»

αποτελεί την κλίμακα στην οποία είναι προσδιορισμένη με ακρίβεια και χρονική σταθερότητα η απόδοση των προσωπικών χαρακτηριστικών μας. Υπάρχει

θετική

συσχέτιση

αυτοεκτίμησης

και

εξωστρέφειας,

ενώ

αντιθέτως αρνητική σχέση με την κατάθλιψη, την ανησυχία και την αγωνία. Στην «αυτό-βεβαιότητα» χαρακτηριστικά των ατόμων αποτελεί η σιγουριά και αυτοπεποίθηση στην διατύπωση απόψεων σε ζητήματα που προκύπτουν. Διατυπώνει ότι η αυτογνωσία, όταν συνυπάρχει με «αυτο-διαύγεια» και «αυτό-βεβαιότητα», είναι ένας σημαντικό στοιχείο θετικής δράσης στην ψυχολογική ευφορία. Συναισθηματική Νοημοσύνη Η

UNESCO

και

η

Διεθνής

Εταιρεία

Νεύρο-επιστημόνων

(IBRO),

αναφέρουν την τρέχουσα δεκαετία με τον τίτλο «η δεκαετία του εγκεφάλου».

Στη

σύγχρονη

παγκοσμιοποιημένη

οικονομία,

όπου

επιχειρήσεις, άτομα και οργανισμοί, σαφώς επηρεασμένοι από την παγκόσμια οικονομική κρίση και την παγκοσμιοποίηση, επιδιώκουν την εξέλιξη

της

συναισθηματικής

νοημοσύνης

μέσω

καινοτόμων

προγραμμάτων, είναι πιο επίκαιρη από ποτέ η ύπαρξη αξιολογικών κριτηρίων με βάση την επιστήμη, ώστε οι πραγματικές της διαστάσεις και το εύρος των εφαρμογών της να μην υπερκαλυφθεί από τον περιρρέοντα μύθο

γύρω

της.

Οι

οργανισμοί,

στην

συνεχώς

μεταβαλλόμενη

πραγματικότητα, καταβάλλουν σημαντικές προσπάθειες αντιμετώπισης των αλλεπάλληλων αυτών αλλαγών, καθώς και να δημιουργήσουν ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. Η διατήρησης της απόδοσης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη συναισθηματική νοημοσύνη στους οργανισμούς, οι οποίοι καλούνται να δώσουν ιδιαίτερη έμφαση όχι μόνο στην ικανοποίηση των πελατών και στην ποιότητα των υπηρεσιών – προϊόντων τους, αλλά και στην ικανοποίηση των ίδιων των υπαλλήλων τους. Για το λόγο αυτό, οι οργανισμοί οι οποίοι τοποθετούν την έννοια αυτή σε υψηλή θέση 37

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ανάμεσα στις αξίες και την κουλτούρα τους, συνεχώς αυξάνεται. Ένας ηγέτης δύναται να κατευθυνθεί με μεγαλύτερη ασφάλεια προς την επιτυχία μέσω της συναισθηματικής νοημοσύνης, προβάλλοντας όχι μόνο τις δικές του ικανότητες, αλλά και όλης της ομάδας. Η ηθική ηγεσία αποτελεί

ένα

μονοπάτι

συναισθηματικής

που

νοημοσύνης,

επιτυγχάνεται με

τον

με

τη

αυτοέλεγχο,

συμβολή την

της

επιτυχή

διαχείριση των συναισθημάτων και η επιρροή των συναισθημάτων των υφισταμένων με θετικό τρόπο εκ μέρους του, να αποτελούν ιδιότητες ενός χαρισματικού ηγέτη. Εν ελλείψει των ανωτέρω, στην απουσία ήθους και κοινωνικής ευθύνης, ο τύπος ηγέτη που αναδεικνύεται είναι αυτός του «τοξικού ηγέτη» Ως συναισθηματική νοημοσύνη ορίζεται «η ικανότητα του ατόμου να ελέγχει και να ρυθμίζει τα δικά του συναισθήματα και τα συναισθήματα των άλλων και να τα χρησιμοποιεί για να κατευθύνει τη σκέψη και τη δράση τους» ή όπως θεωρεί ο Boyatzis R., «είναι η ικανότητα διαχείρισης με ευφυΐα τόσο των δικών σου συναισθημάτων, όσο και των άλλων και προπάντων είναι συνυφασμένη με την αυτογνωσία». Ένα άτομο με υψηλό επίπεδο συναισθηματικής νοημοσύνης, χαρακτηρίζεται από την ικανότητα επίγνωσης των προσωπικών του ορίων και των δυνατοτήτων του, από αυτογνωσία και αυτοσεβασμό. Επιδιώκει την επίτευξη στόχων υψηλού επιπέδου με ιδιαίτερο αίσθημα ενθουσιασμού και ευθύνης, μην επιτρέποντας να διαταραχθεί η αυτοπεποίθησή του από περιπτώσεις αποτυχίας. Κατέχει έναν ρόλο «καταλύτη αλλαγής», καταβάλλοντας ταυτόχρονα προσπάθειες παρακίνησης και συνένωσης της ομάδας του για την ολοκλήρωση ενός σκοπού, αλλά και του ίδιου του οράματος, με την ικανότητα αυτή να θεωρείται ως ένα σπάνιο χάρισμα. Παρ όλη τη διάθεση του ηγέτη και του τρόπου επίδρασής του στην ομάδα, η σαφής νοηματοδότηση και προσδιορισμός των συναισθημάτων ως προσωπικό στοιχείο, είναι ιδιαίτερα δύσκολη. Μελετώντας την Συναισθηματική Νοημοσύνη ως έννοια, παρατηρούμε πέντε συναισθηματικές δεξιότητες ως βάση της έννοιας αυτής κατά τον Salovey (Goleman, 1995). Αυτές είναι: 38

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

1. Γνώση των συναισθημάτων του ατόμου (Αυτοεπίγνωση): περιλαμβάνει την αυτοπεποίθηση, την επίγνωση των συναισθημάτων και την

αυτό-αξιολόγηση.

Η

αυτοεπίγνωση

αποτελεί

το

θεμελιώδες

συστατικό της συναισθηματικής νοημοσύνης. Τα άτομα που αισθάνονται σίγουρα για αυτά που νιώθουν, μέσω των συναισθημάτων τους, οδηγούν τη ζωή τους με έναν καλύτερο τρόπο, διαθέτοντας λογική επίγνωση των αποφάσεων που λαμβάνουν. 2.

Έλεγχος

αυτορρύθμιση,

των

την

συναισθημάτων:

αυτοπειθαρχία,

την

περιλαμβάνει

την

ευσυνειδησία,

την

προσαρμοστικότητα, την αξιοπιστία,, και την καινοτομία. Απαραίτητη προϋπόθεση για να αναπτυχθεί αυτή η ικανότητα αποτελεί η γνώση των συναισθημάτων του εαυτού του. Οι άνθρωποι που δεν έχουν αναπτύξει αυτήν την ικανότητα είναι ευάλωτοι στην κατάθλιψη. Όσοι, όμως, διαθέτουν

την

ικανότητα

ελέγχου

των

συναισθημάτων

τους

αντιμετωπίζουν καλύτερα τις αντιξοότητες και κατορθώνουν να τις ξεπερνούν. 3. Εξεύρεση κινήτρων: η τάση προς επίτευξη στόχων, η δέσμευση, η πρωτοβουλία, η αισιοδοξία και η δημιουργικότητα. Βάση αυτής της ικανότητας αποτελεί ο έλεγχος των συναισθημάτων. Αυτός είναι ο μοχλός για κάθε επιτυχία. Άτομα με αυτή την ιδιότητα είναι παραγωγικά, αποτελεσματικά και αποδοτικά στους τομείς με τους οποίους ασχολούνται. 4.

Αναγνώριση

των

συναισθημάτων

των

άλλων

(Ενσυναίσθηση): αναφέρεται στη δυνατότητα να καταλαβαίνει τους γύρω του, να ενισχύει της ανάπτυξή τους, να προσανατολίζεται στην παροχή υπηρεσιών και να χειρίζεται σωστά την έννοια της διαφορετικότητας. Η ικανότητα της ενσυναίσθησης είναι βασική «ανθρώπινη δεξιότητα». Τα άτομα που έχουν αναπτυγμένη την ενσυναίσθηση είναι πιο δεκτικά στη μη λεκτική επικοινωνία και στα σιωπηλά σήματα που εκπέμπουν οι άλλοι με αποτέλεσμα να αντιλαμβάνονται τις ανάγκες τους, αλλά και των άλλων. Τα ενσυναισθητικά άτομα διαπρέπουν σε επαγγέλματα που σχετίζονται με την κοινωνική προσφορά, τις πωλήσεις, τη διδασκαλία και τη διοίκηση. 39

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

5. Χειρισμός των σχέσεων: αναφέρεται στην ικανότητα να επηρεάζει, να έχει καταλυτική δράση σχετικά με αλλαγές, δυνατότητα ηγεσίας και επικοινωνίας, να χειρίζεται τυχόν διαφωνίες και να καλλιεργεί δεσμούς και πνεύμα ομαδικότητας. Αποτελεί την «τέχνη των διαπροσωπικών σχέσεων». Άτομα με την ικανότητα χειρισμού των συναισθημάτων των γύρω τους, γίνονται δημοφιλή, διακρίνονται από ηγετική επιδεξιότητα και επιτυχία στις διαπροσωπικές τους σχέσεις και διαπρέπουν στα ζητήματα που σχετίζονται με την ομαλή αλληλεπίδρασή τους με τους άλλους Η κατανόηση του ισχυρού ρόλου των συναισθημάτων στον εργασιακό χώρο, διακρίνει ουσιαστικά τους άριστους ηγέτες από τους υπόλοιπους, αποφέροντας

απτά

αποτελέσματα,

καλύτερες

επιχειρηματικές

δραστηριότητες, αλλά και μη, όπως υψηλό ηθικό, ισχυρά κίνητρα και αφοσίωση του προσωπικού . Αν λοιπόν δοθεί σημασία στα συναισθήματα που εκπέμπει το περιβάλλον, επιτυγχάνεται ευκολότερα ο συντονισμός, κάτι που επιφέρει την καλύτερη συνεργασία μεταξύ του ηγέτη και των μελών του. Στο πέρασμα του χρόνου και στη μελέτη ων διαφορετικών πολιτισμών, ο ηγέτης σε κάθε ομάδα ανθρώπων είναι εκείνος που οι άλλοι απευθύνονται με σκοπό την εξασφάλιση σιγουριάς, ασφάλειας, επιβεβαίωσης και διαύγειας με την υποψία κάποιας επερχόμενης απειλής. Ο ηγέτης δρα ως συναισθηματικός καθοδηγητής της ομάδας και οι καθοδηγούμενοι προσβλέπουν στον ηγέτη ως έναν υποστηρικτικό συναισθηματικό σύνδεσμο, επιζητούν ενσυναίσθηση. Ο σύγχρονος μάνατζερ έχει την υποχρέωση να καταστήσει τους υφισταμένους του ικανούς στην αξιοποίηση και κατανόηση τις κατηγορίες νοημοσύνης του Gardner : • Τη διαπροσωπική νοημοσύνη, τη δυνατότητα δηλαδή κατανόησης των άλλων ατόμων. Η διαπροσωπική νοημοσύνη συνδέεται στενά με την ενσυναίσθηση και τη μοιραζόμενη προσοχή. Αφορά τη σύλληψη και αντίληψη της εμπειρίας του άλλου, χωρίς να καταθέτει την κρίση του σχετικά με τα συναισθήματά του. Η διαπροσωπική νοημοσύνη εμπεριέχει την δυνατότητα κάποιου να εντοπίζει και να παρουσιάζει την απαραίτητη απόκριση στις προθέσεις, στην ψυχοσύνθεση και στα κίνητρα των γύρω του. 40

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

• Την ενδονοημοσύνη, ως την ιδιότητα κάποιου να έχει επίγνωση του τι θέλει, τι είναι ικανό να κάνει, να ξέρει πώς να αντιδρά σε κάθε περίπτωση, ποια πράγματα πρέπει να αποφεύγει και ποια να φέρει κοντά του. Αποτελεί τη σχέση ενός ατόμου με τα ιδιωτικά του συναισθήματα, η δυνατότητα διάκρισης αυτών και η απόρροια στοιχείων που θα διαμορφώσουν και την τελική του συμπεριφορά. Η ευρυμάθεια, ένα από τα πλέον βασικά χαρακτηριστικά ενός ηγέτη, τον οδηγεί στο να κατανοήσει ότι τα παραδοσιακά κίνητρα αποδεικνύονται ανεπαρκή. Για να φτάσει η απόδοση ενός εργαζομένου στο ανώτατο σημείο της (zenith) είναι ιδιαιτέρως σημαντικό το αίσθημα ης ευχαρίστησης να συνυπάρχει με την εκτέλεση των καθηκόντων του. Η κινητήριος δύναμη ενός εργαζομένου, που τον ωθεί στην επίτευξη των προσωπικών αλλά και των επιχειρηματικών στόχων του είναι το συναίσθημα και σύμφωνα με τον Goleman «οι εργαζόμενοι που είναι αφοσιωμένοι στον οργανισμό αποτελούν τους υποδειγματικούς πολίτες. Οι

εργαζόμενοι

που

αισθάνονται

ισχυρή

δέσμευση

έναντι

του

οργανισμού, μπορεί να τα βγάλουν πέρα με ιδιαίτερα στρεσογόνες συνθήκες εργασίας αν χρειαστεί, μόνο και μόνο επειδή είναι αφοσιωμένοι στους κοινούς στόχους. Αν όμως οι υπάλληλοι δεν αντιμετωπίζονται δίκαια και με σεβασμό, κανένας οργανισμός δεν θα καταφέρει να κερδίσει τη

συναισθηματική

τους

πίστη.

Η

αφοσίωση

στον

οργανισμό

αναπτύσσεται από αυτού του είδους τη συναισθηματική δέσμευση» (Goleman D., 2000). Σε συνέδριο της Μασαχουσέτης το 2001, ο Lyle Spencer

ανακοίνωσε

έναν

λογάριθμο

σχετικά

με

την

ποσοτική

αξιολόγηση του συναισθήματος σε έναν οργανισμό : για κάθε 1% βελτίωση του κλίματος στο τμήμα παροχής υπηρεσιών, πρόκυπτε 2% αύξηση των εσόδων. Η συναισθηματική νοημοσύνη Ηγεσία σε περιόδους κρίσης, σημαίνει εκπαίδευση και ανάπτυξη τόσο των προσωπικών όσο και των κοινωνικών δεξιοτήτων. Ως προσωπικές ικανότητες θεωρούνται : ✓ Η ενσυναίσθηση: η συναισθηματική ταύτιση με την ψυχική κατάσταση ενός άλλου ατόμου, η κατανόηση της συμπεριφοράς και των ανησυχιών των άλλων, 41

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

✓ Η αυτοεπίγνωση: η ικανότητα ενός ατόμου να κατανοεί και να αναγνωρίζει τα συναισθήματα, τις σκέψεις και τις ανάγκες του, καθώς και τα δυνατά και αδύναμα σημεία του, ✓ Η διαχείριση της ψυχικής διάθεσης: η ικανότητα της αυτορρύθμισης δηλαδή του ελέγχου του άγχους, του εκνευρισμού, της θλίψης και γενικά της παρόρμησης, ✓ Η κινητοποίηση του εαυτού του: η ικανότητα ανάληψης πρωτοβουλιών και στόχων με σκοπό την παραγωγικότητα και την αποτελεσματικότητα. Ως κοινωνικές ικανότητες θεωρούνται : ✓ Η κοινωνική επίγνωση : ενσυναίσθηση, οργανωτική επίγνωση, εξυπηρέτηση ✓ Η διαχείριση σχέσεων : έμπνευση, επιρροή, ανάπτυξη των άλλων, καταλύτης αλλαγών, διαχείριση συγκρούσεων, οικοδόμηση δεσμών, συνεργατικότητα και ομαδική δουλειά. Κρίση – Διοίκηση – Ηγεσία Στις περισσότερες περιπτώσεις οργανωσιακών κρίσεων, η διοίκηση δεν είναι έτοιμη να διαχειριστεί την κρίση, με αποτέλεσμα η κακή διαχείρισή της να έχει αρνητικές μακροπρόθεσμες συνέπειες για την κερδοφορία, τη φήμη, τη θέση στην αγορά και τα συστήματα διαχείρισης ανθρώπινου δυναμικού του οργανισμού (Garcia, 2006). Αν και τα περισσότερα στελέχη έχουν επίγνωση των αρνητικών συνεπειών που συνδέονται με την οργανωσιακή κρίση, η επίσημη εκπαίδευση και οι εργασιακές τους εμπειρίες δεν στοχεύουν στην προετοιμασία τους για τη διαχείριση των κρίσεων. Συμπεριφορές όπως η λογική, η διαχείριση της αλλαγής, η ανάληψη ρίσκων και κινδύνων και η ενίσχυση της οργανωτικής ευελιξίας κατά τη διάρκεια μίας κρίσης, έρχονται σε δεύτερη μοίρα καθώς προτεραιότητα έχει η διαχείριση κάποιων φαινομενικά περισσότερο πιεστικών θεμάτων, τα οποία σχετίζονται με την επικοινωνία και τις δημόσιες σχέσεις Η ηγεσία κατά τη διάρκεια μίας κρίσης απαιτεί ηγέτες, οι οποίοι καλούνται να διαθέτουν ένα πολύπλοκο σύνολο ικανοτήτων, χωρίς αυτό να περιορίζεται στην αποτελεσματική επικοινωνία, με στόχο πάντοτε να οδηγήσουν έναν οργανισμό από τις διάφορες φάσεις της κρίσης προς μια επιτυχημένη ανάκαμψη. Έχοντας διασφαλίσει την ύπαρξη αντίστοιχων ικανοτήτων, η πιθανότητα αντοχής ενός οργανισμού στην μετά κρίσης 42

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

εποχή ενισχύεται σε μεγάλο βαθμό. Η ηγεσία στην κρίση απαιτεί μία ενοποίηση δεξιοτήτων, ικανοτήτων και χαρακτηριστικών που επιτρέπουν σε έναν ηγέτη να προγραμματίσει, να αντιδράσει, και να αποκτήσει γνώση από τα γεγονότα της κρίσης. Στην πιο φιλόδοξη μορφή της, η ηγεσία σε περιόδους κρίσης σχετίζεται με το χειρισμό μίας κρίσης με τέτοιο τρόπο, ώστε ο οργανισμός να βρεθεί σε καλύτερη κατάσταση μετά από την κρίση από όπου ήταν πριν από αυτήν. Έννοια – Σκοπός Διαχείρισης Κρίσεων Η διαχείριση των κρίσεων εμπεριέχει τις ενέργειες των ανώτατων στελεχών σε περιόδους έκτακτων καταστάσεων που αφορούν φυσικές – τεχνολογικές

καταστροφές,

βιολογικούς

κινδύνους,

τρομοκρατικές

ενέργειες, καθώς και ανθρωπιστικές, διεθνείς και οικονομικές κρίσεις. Η διαχείριση των κρίσεων απαιτούν συστηματική λήψη αποφάσεων, σε συνδυασμό με τη σύνθεση της απαραίτητης σύνθεσης ατόμων, η οποία θα

κληθεί

να

εφαρμόσει

αυτές

τις

αποφάσεις,

προκειμένου

να

επιτευχθούν θετικά αποτελέσματα στο συντομότερο δυνατό χρονικό διάστημα. O Mitroff καθορίζει τη διαχείριση κρίσεων ως «μία σειρά εσωτερικών συνδέσμων ή την εποπτεία όσον αφορά στις κρίσεις που θα μπορούσε να δημιουργήσει κίνδυνο στις κύριες διαδικασίες, τους εργαζόμενους, τα διευθυντικά στελέχη και το εξωτερικό περιβάλλον των οργανώσεων». Η διαχείριση των κρίσεων είναι δυνατόν να οριστεί ως η διαδικασία, κατά την οποία οι ενδείξεις μίας πιθανής κρίσης λαμβάνονται και αξιολογούνται για τον κίνδυνο μίας ενδεχόμενης κρίσης, στη συνέχεια λαμβάνονται και εφαρμόζονται τα απαραίτητα μέτρα, με στόχο να προκύψουν οι ελάχιστες απώλειες κατά τη διάρκεια μίας κρίσης. Με αυτή την έννοια, η διαχείριση κρίσεων απαιτεί ταχεία και αποτελεσματική λήψη αποφάσεων, αλλά και την άμεση διόρθωση των αποκλίσεων. Απόλυτα σημαντικό στη διαχείριση κρίσεων είναι ο οργανισμός να είναι σε θέση να δρα γρήγορα και αποτελεσματικά ενάντια σε κάθε κατάσταση, η οποία απειλεί την ύπαρξή του και ταυτόχρονα βλάπτει τις δραστηριότητές του Oι στόχοι της διαχείρισης κρίσεων είναι :

43

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

➢ Η διαπίστωση των τύπων κρίσεων που θα μπορούσαν να επηρεάσουν τα στελέχη, τα οποία λαμβάνουν αποφάσεις και η ενημέρωσή τους για τη διαδικασία της κρίσης, ➢ Ο προσδιορισμός και η αξιολόγηση της κρίσης από τα ηγετικά στελέχη, ➢ Η παροχή διαφόρων τεχνικών για το σχεδιασμό πλάνων εξόδου από την κρίση και ➢ Η παροχή στα ηγετικά στελέχη των απαραίτητων προσόντων για την καλύτερη δυνατή διαχείριση της κρίσης. Σύμφωνα με μια έρευνα, οργανισμοί με λανθασμένη διαχείριση κρίσεων παρουσίασαν 10% μείωση στην τιμή των μετοχών τους μετά την πρώτη εβδομάδα της κρίσης και μείωση 15% κάτω από τις τιμές ακρίβειας μετά το πρώτο έτος αντιμετώπισης και ύφεσης της κρίσης. Από την άλλη πλευρά, οργανισμοί που διαχειρίστηκαν αποτελεσματικά την κρίση, είχαν μόνο μείωση της τιμής των μετοχών τους κατά 5% μετά από μία κρίση και κατά τη διάρκεια της επόμενης περιόδου ου υπόλοιπου έτους υπήρξε γρήγορη ανάκαμψη αποθεμάτων και φήμης. Ηγεσία στην Κρίση - Ορισμός Οι

ομάδες

δημιουργούν

τους

ηγέτες,

με

την

ηγεσία

να

μην

αντικατοπτρίζει μόνο την προσωπικότητα, αλλά ταυτόχρονα την σχέση μεταξύ των μελών της ομάδας. Η εκχώρηση της εξουσίας σε ένα ικανό άτομο δεν αρκεί για να χαρακτηριστεί ως ηγέτης, καθώς την ίδια στιγμή οφείλει να είναι ικανός να εφαρμόσει την παρεχόμενη αυτή εξουσία. Κάποια από τα βασικά και χρήσιμα χαρακτηριστικά για την ηγεσία είναι η νοημοσύνη, η ισχυρή προσωπικότητα και η διαίσθηση. Ο ηγέτης δεν περιορίζεται στο παράδειγμα ενός διευθυντή, μιας και σε καταστάσεις κρίσεων, έναν ηγέτη είναι αυτό που έχει ανάγκη ο οργανισμός και όχι έναν διευθυντή. Ο ηγέτης συμπληρώνει με την εξέταση της «γραμμής του ορίζοντα», ενώ ο διευθυντής αξιολογεί την τελική συνολική γραμμή του διαγράμματος κέρδους – ζημίας μετά τη λήξη μίας περιόδου,. Ένας διευθυντής εστιάζει σε συστήματα, έλεγχο, διαδικασίες, πολιτικές και δομές, ένας ηγέτης επικεντρώνεται στην αξιοπιστία και τις ανθρώπινες σχέσεις. 44

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Η ηγεσία κατέχει πρωταρχικό ρόλο στη διαχείριση κρίσεων. Για να θεωρηθεί ένα άτομο ηγέτης, θα πρέπει να είναι σε θέση να συνενώσει τους ανθρώπους και να τους ενεργοποιήσει προς τον στόχο, να μπορεί να δημιουργήσει τη διαφορά. Η συμπεριφορά και το επικοινωνούμενο προς την ομάδα μήνυμα, είναι τα δύο προαπαιτούμενα στοιχεία της ηγεσίας. Οι ηγέτες δημιουργούν μία εικόνα για το μέλλον, το όραμά τους, βασιζόμενοι στην γνωστική και πνευματική εμπειρία τους. Οι ηγέτες ακολουθούν το όραμά τους και η ομάδα γύρω τους, ακολουθεί τους ηγέτες. Η ανάγκη ηγεσίας εμφανίζεται σε καταστάσεις κρίσης, καθώς νέες συνθήκες και κανόνες διαμορφώνονται σε ένα κλίμα αβεβαιότητας και απαισιοδοξίας. Ο ηγέτης, κατέχοντας θετικό πρίσμα, βασιζόμενος στο όραμά του, είναι σε θέση να επηρεάζει την ψυχολογία της ομάδας, η οποία επιθυμεί τη μεταβολή προς μία έξοδο από την κρίση. Η πραγματική ηγεσία αλλάζει το status quo, δημιουργεί μία διαφορά, καθιστώντας με τον τρόπο αυτό την έννοια της ηγεσίας ως μία αναπόφευκτη ευθύνη. Οι ηγέτες δεν εστιάζουν στη διάκριση μεταξύ των φορέων λήψης αποφάσεων και υλοποίησης κατά την εκτέλεση των οργανωτικών δραστηριοτήτων και θεωρούν πως η κύρια απειλή σε έναν οργανισμό δεν είναι οι πνευματικές ικανότητες των στελεχών, αλλά η φυλάκιση των δυνατοτήτων τους. Οι ηγέτες που πληρούν τις προϋποθέσεις ώστε να ηγηθούν μίας κρίσης, δίνουν έμφαση στις ικανότητες αυτοβελτίωσης, την ανεξάρτητη σκέψη και την ανάληψη πρωτοβουλιών. Πιστεύουν πως η επίτευξη των ατομικών στόχων των μελών της ομάδας είναι ικανή για την προώθηση των στόχων του οργανισμού. Η ηγεσία μπορεί να επιτρέψει στους ανθρώπους να έρθουν στο προσκήνιο σε περιπτώσεις κινδύνου, παρέχοντας μία απροσδόκητη συμπεριφορά όταν τα υπόλοιπα στελέχη έχουν

αποδεχθεί

την

έλλειψη

εναλλακτικών

λύσεων.

Καθώς

σε

καταστάσεις κρίσης ο οργανισμός και η δομή του βάλλονται, αποτελεί καίριο ζήτημα οι απαραίτητες δράσεις εκ μέρους του ηγέτη στην αντιμετώπιση της κρίσης, όπως επίσης και οι ενέργειες παρακίνησης της ομάδας προς τον ίδιο σκοπό. Καλούνται να ξεπεράσουν την κατάσταση της κρίσης, όπου επικρατεί ένα περιβάλλον χάους, αλλά και να αναδιαρθρώσουν την οργανωτική δομή κάτω από τις μεταβαλλόμενες 45

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

συνθήκες του περιβάλλοντος του οργανισμού. Ο ηγέτης καλείται να κατέχει τα κάτωθι προσόντα ώστε να ανταπεξέλθει στην διαχείριση κρίσεων : • Ικανότητα χρήσης της εξουσίας καθ΄ όλη τη διαχείριση της κρίσης, • Ικανότητα αντίληψης σημάτων της επερχόμενης κρίσης, • Ικανότητα σχεδιασμού των σταδίων διαχείρισης της κρίσης, • Ικανότητα προετοιμασίας και προστασίας έναντι της κρίσης, • Δυνατότητα προγραμματισμού διαδικασιών διαχείρισης της κρίσης, • Αποτελεσματική λήψη αποφάσεων σε όλη την περίοδο διαχείρισης της κρίσης, • Δυνατότητα συντονισμού σε όλη τη διαδικασίας διαχείρισης της κρίσης, • Ικανότητα αξιολόγησης σε όλη τη διαδικασία διαχείρισης της κρίσης. • Διασφάλιση της επικοινωνίας κατά τη διαδικασία διαχείρισης της κρίσης, • Δυνατότητα μετατροπής της υφιστάμενης κρίσιμης κατάστασης σε κανονική, • Ικανότητα επίβλεψης της διαδικασίας διαχείρισης της κρίσης. Διαχείριση της Κρίσης από τον Ηγέτη Ως διαχείριση της κρίσης νοούνται οι διαδικασίες, οι οποίες συστηματικά, προγραμματισμένα και ορθολογικά, πραγματοποιούνται με σκοπό την εξάλειψη

μιας

συνθήκης,

η

οποία

χαρακτηρίζεται

ως

κρίση.

Ο

συστηματικός τρόπος που πρέπει να διενεργούνται οι διαδικασίες αυτές, ξεκινά τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων βήμα-βήμα, δημιουργώντας μία ομάδα, η οποία θα αποφασίσει σχετικά και θα προχωρήσει στην πρακτική εφαρμογή τους. Παρουσιάζονται τρείς κατηγορίες διαδικασιών, οι οποίες θα οδηγήσουν στην εξάλειψη της κρίσης από τον οργανισμό, οι διαδικασίες προ, κατά τη διάρκεια και μετά την κρίση. Οι προ της κρίσης διαδικασίες, βοηθούν τη διοίκηση στην αντίληψη των σημείων της κρίσης, με απώτερο σκοπό να μετατραπούν αυτά σε πλεονέκτημα. Κατά τη διάρκεια της κρίσης, η διοίκηση επιδιώκει να αντιμετωπίσει με αποτελεσματικό τρόπο την κρίση, ενώ μετά το τέλος της κρίσης έχει 46

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

τελειώσει, έχουμε την έναρξη της διαδικασίας μετά την κρίση. Στο σημείο αυτό, ο ηγέτης είναι αναγκαίο να εντοπίσει τις απαραίτητες εναλλακτικές δράσεις,

βασισμένες

προσπάθεια

στις

μετατροπές

επανασχεδιασμού

που

σχετικά

με

τη

προϋπήρξαν,

σε

μία

στρατηγική

και

τις

λειτουργίες του οργανισμού. Στη διαχείριση κρίσεων, υψηλά στη λίστα προτεραιοτήτων

βρίσκεται

η

προσπάθεια

να

προλάβουμε και να

αποφύγουμε έκτακτες καταστάσεις και καταστροφών, προτού εκείνες εμφανιστούν, με σκοπό τη μείωση και την αποφυγή δυσμενών αποτελεσμάτων που αυτές μπορεί να προκαλέσουν, ή ακόμα και η μετατροπή της κρίσης σε μία επιτυχία για τον οργανισμό, δεδομένου ότι οι κρίσεις έχουν διπλό νόημα, όπως και μία δυνητικά διπλή έκβαση. Οι πολυάριθμοι και διαφορετικοί ορισμοί της «κρίση» είναι εκείνοι που προκαλούν αυτό το φαινόμενο. Ο Barton, αναφέρει την κρίση ως «ένα γεγονός απρόβλεπτο με αρνητικές συνέπειες». Παρ όλο που η έννοια «κρίση» στην πλειοψηφία της βιβλιογραφίας δεν έχει θετική χροιά, ο Fink την αναφέρει ως «μία ασταθή κατάσταση, στην οποία μία απόφαση για αλλαγή είναι επικείμενη και η απόφαση αυτή μπορεί να οδηγήσει σε ένα επιθυμητό (θετικό) ή ανεπιθύμητο (αρνητικό) αποτέλεσμα». Μία από τις βασικές ιδιότητες της σύγχρονης διοίκησης είναι να υποθέσει, να προβλέψει οποιοδήποτε πιθανό πρόβλημα και να σχεδιάσει μέτρα με σκοπό πρόληψή του. Συμπληρωματικά, αποτελεί καθοριστικής σημασίας ζήτημα να ληφθούν ορθολογικές διοικητικές προφυλάξεις σε περιόδους κρίσεις,

οι

οποίες

εμφανίζονται

ως

αποτέλεσμα

εξωτερικών

και

απρόβλεπτων φυσικών, πολιτικών, οικονομικών και περιβαλλοντικών λόγων, εξασφαλίζοντας πως αυτές θα εφαρμοστούν με επιτυχία. Οι Pearson&Clair, αναφέρουν τα στοιχεία της διαχείρισης κρίσεων, διαμόρφωση

της

ομάδας

διαχείρισης

κρίσεων,

συνεργασία

με

επαγγελματίες συμβούλους, δημιουργία σχεδίου διαχείρισης κρίσεων, γνώση των νόμων εργασίας, παροχή καθοδήγησης και συμβούλων, υιοθέτηση πειθαρχημένων δράσεων. Το πρότυπο ενός εύκολου τρόπου ώστε να ξεπεραστεί η κρίση, σύμφωνα με τους συγγραφείς, είναι η ομαδική εργασία των διευθυντών του οργανισμού. Οι ομάδες διαχείρισης κρίσεων προτείνεται να σχηματίζονται από εξειδικευμένα άτομα, με μικρό 47

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

αριθμό συμμετεχόντων, με θέμα την εργασία και τη συζήτηση πάνω στους πιθανούς κινδύνους, τους οποίους αδυνατεί να αντιμετωπίσει ο οργανισμός. Η ομαδική εργασία θα δημιουργήσει μια τάση μεταξύ του προσωπικού να εργαστεί σε συνεργασία ενάντια στο δεδομένο της κρίσης. Οι στρατηγικές που απαιτούνται για τη διαχείριση των κρίσεων, εντοπίζονται από την ομάδα διαχείρισης κρίσεων. Η ηγεσία της κρίσης απαιτεί μια ενσωμάτωση χαρακτηριστικών και δυνατοτήτων, τα οποία δίνουν την ευκαιρία σε έναν ηγέτη να σχεδιάζει, να αντιδρά και να μαθαίνει από γεγονότα κρίσης, ενώ βρίσκεται ταυτόχρονα υπό δημόσιο έλεγχο. Στην πιο φιλόδοξη μορφή της, η ηγεσία της κρίσης αφορά επίσης τη διαχείριση μιας κρίσης με τέτοιο τρόπο, ώστε η εταιρεία να είναι καλύτερη μετά από μια κρίση από ό, τι ήταν πριν από αυτήν. Σε μια κατάσταση κρίσης, η ηγεσία είναι συλλογική και δυναμική, απαιτώντας δεξιότητες

αντίληψης

και

ευαισθητοποίησης

από

τους

ηγέτες,

προκειμένου να καθορίσουν κατάλληλα μέτρα δράσης . Ως εκ τούτου, θα αναμενόταν οι ικανότητες ηγεσίας της κρίσης να περιλαμβάνουν δραστηριότητες όπως η λήψη αποφάσεων, η επικοινωνία, η ανάπτυξη οργανωτικών

ικανοτήτων,

διατηρώντας

μια

αποτελεσματική

οργανωσιακή κουλτούρα και ανάπτυξη του ανθρώπινου κεφαλαίου. Αυτό θέτει ένα σημαντικό ερώτημα: οι ηγέτες εφαρμόζουν πραγματικά τα ανωτέρω σε μία κατάσταση κρίσης; Η έρευνα υποστηρίζει ότι οι ηγέτες και τα οργανωτικά μέλη τους αναπτύσσουν μάθηση που κωδικοποιεί συμπεράσματα από προηγούμενες εμπειρίες σε ρουτίνες που καθοδηγούν τη συμπεριφορά τους μελλοντικά. Ως πρόσφατο ιστορικό παράδειγμα ηγεσίας σε περίοδο κρίσης, θα αναφερθώ αρχικά στην περίπτωση της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, η οποία έδωσε σε δύο Αμερικανούς ηγέτες την ευκαιρία να διασωθούν πολιτικά, επιδεικνύοντας τις ηγετικές τους ικανότητες σε αυτή την κρίση. Ο δήμαρχος της Νέας Υόρκης, Rudy Giuliani, είχε φτάσει στο τέλος της θητείας του και ήταν έτοιμος να αποχωρήσει, έχοντας το στίγμα της πρότερης πολιτικής του αποτυχίας. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, George W. Bush, είχε βιώσει ένα δύσκολο ξεκίνημα στην προεδρία του μετά από μια οριακή νίκη και αντιμετώπιζε ήδη σημαντική μείωση των αριθμών 48

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

δημοσκόπησης. Και οι δύο άνδρες εμφανίστηκαν από αυτήν τη βαθιά κρίση ως ηγέτες. Κατέληξαν, μετά το τέλος της, να απολαμβάνουν σεβασμό και ευρεία δημοτικότητα, ακόμα κι αν δεν ήταν ξεκάθαρο τι ακριβώς είχαν κάνει στην πραγματικότητα για την επιτυχή αντιμετώπιση της κρίσης, ώστε να αξίζουν αυτήν την ανοδική εξέλιξη της φήμης τους. Στη συνέχεια, η καταστροφή του τυφώνα Katrina, το καλοκαίρι του 2005, προκάλεσε περισσότερους ηττημένους, παρά νικητές. Η κυβερνήτης της Λουιζιάνα, Kathleen Blanco, επέλεξε να μην θέσει υποψηφιότητα ξανά, μιας και ήταν σχεδόν σίγουρο πως θα έχανε. Ο διευθυντής της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Διαχείρισης Έκτακτης Ανάγκης, Michael Brown, απολύθηκε εβδομάδες μετά την καταστροφή. Ο Γραμματέας Εσωτερικής Ασφάλειας, Michael Chertoff, κλήθηκε να αντιμετωπίσει έναν καταιγισμό κριτικής. Ωστόσο, το μεγαλύτερο μέρος της κριτικής είχε ως ουσιαστικό στόχο τον Πρόεδρο Μπους, ο οποίος έπρεπε να υπερασπιστεί τον εαυτό του ενάντια σε κατηγορίες για απεμπλοκή και επίδειξη μηδενικού σχεδόν ενδιαφέροντος για τη μοίρα του πληθυσμού των Μαύρων στη Νέα Ορλεάνη. Ανάμεσα στους νικητές, βρισκόταν ο δήμαρχος της Νέας Ορλεάνης Ray Nagin, ο διοικητής της ακτοφυλακής Thad Allen και ο στρατηγός Russell Honoré, ο οποίος έγινε λαϊκός ήρωας στον τόπο καταγωγής του, τη Λουιζιάνα . Βήματα Αντιμετώπισης Κινδύνων - Κρίσεων Από

την

έως

τώρα

εμπειρία

και

βιβλιογραφία

στον

τομέα

της

αντιμετώπισης και διαχείρισης κρίσεων, προκύπτει το συμπέρασμα ότι οι περισσότερες κρίσεις εμφανίζονται αρχικά ως απλά ζητήματα εντός του οργανισμού. Οι έγκαιρες παρεμβάσεις και η ορθή διαχείρισή τους, αποδεικνύεται βιβλιογραφικά πως έχει οδηγήσει στην αποτροπή τους, ενώ σε άλλες περιπτώσεις, έχει προκύψει ένα τόσο επιζήμιο και επιβλαβές αντίκτυπο που οι επιπτώσεις ήταν πια ακατόρθωτο να μετριαστούν. Η αξιοπιστία του επιχειρησιακού σχεδιασμού κρίνεται σε μεγάλο βαθμό από την πρόβλεψη και την αντιμετώπιση του κινδύνου - κρίσης. Για να μπορεί να θεωρηθεί ένας ηγέτης επιτυχημένος στη διαχείριση κρίσεων σε έναν οργανισμό, είναι σημαντικό να είναι σε θέση να διενεργεί προληπτικούς ελέγχους κρίσης και μάλιστα όταν η κατάσταση στον οργανισμό είναι 49

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ακόμα καλή, ώστε να είναι όλοι καλύτερα και κατάλληλα προετοιμασμένοι όταν αυτή προκύψει. Ένα από τα πρώτα βήματα στην εκτέλεση ενός τέτοιου ελέγχου, είναι οι συνομιλίες και η επικοινωνία με πολλούς και διαφορετικούς ανθρώπους εντός του οργανισμού, οι οποίοι εργάζονται σε διαφορετικά τμήματά του. Με τον τρόπο αυτό, μπορεί να συλλέξει διαφορετικές οπτικές και αντιλήψεις για τα γεγονότα που θα μπορούσαν να έχουν διαδραματιστεί στην αντιμετώπιση μιας δυνητικής κρίσης (Harvard, 2008). Η διαδικασία αυτής πραγματοποιείται ως εξής: Βήμα 1ο : Εντοπισμός των απειλών που απειλούν τον οργανισμό, καθώς και ο βαθμός έκθεσης σε αυτές. Οι κίνδυνοι και οι απειλές προσδιορίζονται και περιορίζονται επαρκώς μέσω της SWOT και της PESTEL ανάλυσης. Στην πραγματικότητα, οι κρίσεις πηγάζουν, στην πλειοψηφία τους, από εσωτερικές αδυναμίες και εξωτερικούς κινδύνους. Βήμα 2ο : Πιθανά ποσοστά επιτυχίας των αρνητικών υποθέσεων και καταγραφή των κρίσεων σε είδη. Οι τέσσερις κυριότερες κατηγορίες κρίσεων είναι : I. Καταστροφές σχετικές με την υγεία και ο περιβάλλον II. Τεχνολογικές βλάβες III. Οικονομικές πιέσεις και πιέσεις αγοράς IV. Κρίσεις σχέσεων Βήμα 3ο : Υπολογισμός χρονικών υστερήσεων και διαβάθμιση της έναρξης των συνεπειών στον οργανισμό. Ηγεσία σε περιόδους κρίσης, Βήμα 4ο : Εκτίμηση των συνεπειών, ποσοτικών στη λειτουργία του οργανισμού και ποιοτικών στα ετήσια αποτελέσματα σε πιθανό εύρος απόκλισης (μέγιστο και ελάχιστο), με ανάλυση ευαισθησίας (πρώτα με εύλογο και μετά με δυσμενές σενάριο) σε επιλεγμένους κρίσιμους δείκτες απόδοσης του οργανισμού. «Κάνε μία λίστα με οτιδήποτε θα μπορούσε να προκαλέσει πρόβλημα στον οργανισμό, αναλογίσου τις πιθανές επιπτώσεις και υπολόγισε το κόστος» αναφέρει ο Norman Augustine. Βήμα 5ο : Παράθεση του σχεδίου διαχείρισης των απειλών, όπως : - Τη διαδικασία πρόληψης, αναγνώρισης, επιμέτρησης και ελέγχου των κινδύνων, - Τις επιλογές ασφάλισης και διασποράς των κινδύνων, τις τεχνικές αντιστάθμισής τους και τις διαδικασίες περιοδικής ανασκόπησης, - Τη στρατηγική και το σχέδιο διαχείρισης της κρίσης μαζί με : α) την αναζήτηση εναλλακτικών δράσεων («what if» ανάλυση), 50

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

β) τη διαδικασία εκλογής της καλύτερης δράσης για κάθε περίπτωση και γ) την ελαχιστοποίηση των συνεπειών. – Σχέδιο ανασυγκρότησης με τις εφεδρείες που διαθέτει ο οργανισμός και οι βασικοί μέτοχοί του. Η αντιμετώπιση των κινδύνων, μέσω των ανωτέρω διαδικασιών, επικυρώνεται με μία επιχειρηματική κουλτούρα «άμεσης αντίδρασης» και με την υιοθέτηση του όρου «κίνδυνος» στο σχεδιασμό προληπτικών ελέγχων κρίσεων στον τρόπο λειτουργίας και τη στρατηγική του οργανισμού, όσο και στις δυνατότητες των διοικητικών στελεχών. Για να καταστεί μία διαχείριση κινδύνου επιτυχημένη, προϋποθέτει την σύνθεση διοικητικών συστημάτων με στοιχεία ευελιξίας και χρήση σύγχρονων τεχνολογιών, σε συνδυασμό με την υποστήριξη εφαρμοσμένων μαθηματικών μοντέλων που τα συνδέουν με τις πραγματικές περιστάσεις. Παράλληλα, αποτελεί στρατηγική επιλογή η χρησιμοποίηση στελεχών με ιδιαίτερα προσόντα και ικανότητες, κατάλληλα εκπαιδευμένα, τα οποία είναι σε θέση να οργανώνουν ομάδες αντιμετώπισης των κινδύνων, να συντονίζουν τα μέλη των ομάδων και να προβαίνουν επιτυχώς αρχικά στην ανάλυση των παραγόντων που δημιουργούν το πρόβλημα και ακολούθως στη λήψη αποτελεσματικών μέτρων για την αντιμετώπισή του. Κανένα στέλεχος οργανισμού, μεμονωμένα, δεν δύναται να κατέχει όλα τα απαιτούμενα στοιχεία για την αντιμετώπιση μίας κρίσης Όταν μία κρίση εμφανιστεί σε έναν οργανισμό, η πρώτη σκέψη του ηγέτη οφείλει να είναι ο περιορισμός της, η άμεση παύση της «αιμορραγίας» εντός του. Η ταχεία λήψη αποφάσεων και η επικοινωνία κρίσιμων αποφάσεων σε συνδυασμό με την φυσική του παρουσία είναι καθοριστικής σημασίας για την εξέλιξη της κρίσης. Τα δύο σημαντικά συναισθήματα που οφείλει να επικοινωνήσει, από την έναρξη μάλιστα της εμφανιζόμενης κρίσης, είναι αυτά της αποφασιστικότητας και της συμπόνιας. Ακόμα και στις περιπτώσεις όπου δεν υπάρχει, έστω και ακόμα εύπλαστο, ενδεχόμενος σχεδιασμός, είτε σαφείς κατευθυντήριες για την αντιμετώπιση της συγκεκριμένης κρίσης, παραμένει για τον ηγέτη η συνείδησή του. Οποιοσδήποτε ο οποίος καλείται να διαχειριστεί μία κρίση, είναι 51

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

υποχρεωμένος να την επικοινωνήσει στο περιβάλλον του οργανισμού. Αυτό θα μπορούσε να περιλαμβάνει το ευρύ κοινό, τους άμεσους υφισταμένους, τους πελάτες και κάθε άλλο εμπλεκόμενοενδιαφερόμενο μέρος (stakeholders). Καθίσταται αναγκαία η ενημέρωση σχετικά με τις επιπτώσεις που θα προκληθούν σε εκείνους, καθώς και οι απαραίτητες ενέργειες που θα χρειαστεί να κάνουν για τον περιορισμό τους. Ιδιαίτερη προσοχή, φυσικά, θα πρέπει να δοθεί στη διαχείριση του τρόπου επικοινωνίας, καθώς από αυτόν θα εξαρτηθεί το μέγεθος και το είδος των αντιδράσεων που θα προκύψουν, σε μία σαφώς/προκαθορισμένα τεταμένη και δυσμενή κατάσταση. Ερευνητές που ασχολήθηκαν με τη διαχείριση κρίσεων, έχουν εντοπίσει πέντε φάσεις που αντιπροσωπεύουν μια τυπική οργανωσιακή κρίση: α) ανίχνευση σήματος, β) προετοιμασία και πρόληψη, γ) περιορισμός ζημιών, δ) ανάκτηση και ε) μάθηση. Η πρώτη φάση, η ανίχνευση σήματος, απαιτεί από τους ηγέτες να αισθάνονται έγκαιρα τις προειδοποιήσεις και τα σήματα που προμηνύουν την πιθανότητα κρίσης. Στη δεύτερη φάση, κατά την προετοιμασία, οι ηγέτες αναμένεται να αποτρέψουν τις κρίσεις και να προετοιμαστούν, πριν εκδηλωθεί η κρίση. Η τρίτη φάση συνεπάγεται περιορισμό της βλάβης, προστατεύοντας τον οργανισμό από την επέκτασή της σε άλλα μέρη του οργανισμού ή του περιβάλλοντός του. Κατά τη διάρκεια της φάσης της ανάκαμψης, οι ηγέτες είναι υπεύθυνοι για την

εφαρμογή

βραχυπρόθεσμων

και

μακροπρόθεσμων προγραμμάτων, τα οποία έχουν σχεδιαστεί για να βοηθήσουν στην συνέχιση των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων. Τέλος, στο πέμπτο στάδιο της διαχείρισης κρίσεων, η ηγεσία ενθαρρύνει τη μάθηση και εξετάζει τα διδάγματα που μπορεί να αποκομίσει από την κρίση.

52

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Σύνοψη Εκπαιδευτικής Ενότητας 1 Η «ηγεσία» παρουσιάζει πολυάριθμους ορισμούς, ανάλογα με τους βασικούς

όρους

που

χρησιμοποιούνται

για

την

άσκησή

της.

Ανακεφαλαιώνοντας τους κυριότερους από αυτούς, είναι δυνατόν η ηγεσία να οριστεί ως «μια διαδικασία που συνίσταται σε μια σχέση αμοιβαίας επιρροής μεταξύ δύο ή περισσότερων προσώπων όπου οι σχέσεις που αναπτύσσονται είναι αλληλεξαρτώμενες με σκοπό την επίτευξη κοινών στόχων κάτω από ομαδικές συνθήκες». Ένας ακόμη ορισμός της ηγεσίας είναι: «η διαδικασία επηρεασμού της σκέψης, των συναισθημάτων, των στάσεων και των συμπεριφορών μιας μικρής ή μεγάλης, τυπικής ή άτυπης ομάδας ανθρώπων από ένα άτομο(ηγέτη), με τέτοιο τρόπο ώστε, εθελοντικά και πρόθυμα και με την κατάλληλη συνεργασία να δίνουν τον καλύτερό τους εαυτό για να υλοποιούν αποτελεσματικούς στόχους που απορρέουν από την αποστολή της ομάδας και την φιλοδοξία της για πρόοδο ή ένα καλύτερο μέλλον». Η ηγεσία

αποτελεί

μια

αλληλεπίδραση

μεταξύ

του

ηγέτη

και

των

«ακολούθων» του και όχι ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα του ατόμου που ασκεί την εξουσία. Η επίτευξη μακροπρόθεσμων στόχων επιτυγχάνεται με την επίδραση που ασκεί ο ηγέτης στην ομάδα του, με την ομάδα να προσφέρει τις υπηρεσίες της με προθυμία και αυτοβούλως. Ο ορισμός της ηγεσίας, κατά τη βεμπεριανή ορολογία, στηρίζεται σε χαρίσματα ψυχολογικά και κοινωνικό των ατόμων που την ασκούν, με τον ηγέτη να επηρεάζει την κοινωνία και αντίστροφα. Η ηγεσία έχει άμεση σχέση με την καθοδήγηση και τον έλεγχο, ακόμη και με τη δυνατότητα εθελοντικής λήψης επικείμενων ευθυνών, με το προσόν της παρότρυνσης και μετάδοσης οράματος. Στην ενότητα 5,

παρουσιάζονται θέματα που αφορούν τις ηγετικές

ικανότητες ενός επικεφαλή σε περίπτωση κρίσης και καταστροφών όπως ικανότητες, δεξιότητες, και συμπεριφορά.

Ερωτήσεις Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 1 Επιλέξτε

τη

σωστή

απάντηση

διατυπώσεις 53

στις

παρακάτω

ερωτήσεις

/

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ΕΡΩΤΗΣΗ

1 Η θεωρία των προσωπικών χαρακτηριστικών του

ηγέτη απομονώνει τα χαρακτηριστικά εκείνα τα οποία ξεχωρίζουν τον ηγέτη ανάμεσα στα υπόλοιπα στελέχη του οργανισμού. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

1

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

2 Σύμφωνα με την

θεωρία της συμπεριφοράς

υπάρχει μια μορφή ηγεσίας, η δημοκρατική. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

2

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

3 Η θεωρία του χαρισματικού ηγέτη, ορίζει

ότι οι

ηγέτες δεν γίνονται, αλλά γεννιούνται. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

3

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

4 Στυλ Εμπιστοσύνης είναι αυτό κατά το οποίο ο

ηγέτης εμπνέει και ενισχύει την εμπιστοσύνη των μελών του οργανισμού. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

4

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

5 Στυλ Έμπνευσης

είναι αυτό κατά το οποίο ο

ηγέτης έχει εμπιστοσύνη σε αυτούς που εξουσιοδοτεί ότι θα λειτουργήσουν με δική τους πρωτοβουλία. ΑΠΑΝΤΗΣΗ

5

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

ΕΡΩΤΗΣΗ

6 Η Αυτογνωσία είναι το

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

6

Α

Β

2ο

Γ

1ο

7

H

ΕΡΩΤΗΣΗ

…… βήμα της Ηγεσίας

3ο

ανάγκη

για

πιο

δυναμική,

ακέραια,

εμπνευσμένη και ηθική ηγεσία είναι κρίσιμης σημασίας για την πρόοδο της κοινωνίας μας. ΑΠΑΝΤΗΣΗ

7

Α

ΣΩΣΤΟ 54

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Β ΕΡΩΤΗΣΗ

ΛΑΘΟΣ

8 Η «διοίκηση συνεργασίας» αποτελεί τύπο ηγεσίας

που αφορά τις σχέσεις των συνεργατών μεταξύ τους. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

8

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

9 Οι ηγέτες οφείλουν να … …

ΑΠΑΝΤΗΣΗ 9 Α

Θέτουν

τους

στόχους

και

την

πολιτική

του

οργανισμού Β

Εφαρμόζουν σε κάθε βήμα τις αρχές της Διοίκησης

Ολικής Ποιότητας Γ

όλα τα παραπάνω

ΕΡΩΤΗΣΗ 10 Για να χαρακτηριστεί μία ηγετική συμπεριφορά ως αποτελεσματική, απαιτείται ένας συνδυασμός ρολών ηγεσίας, ο οποίος με τον κατάλληλο τρόπο θα καταφέρει να επιτύχει βραχυπρόθεσμα αποτελέσματα. ΑΠΑΝΤΗΣΗ 10 Β

Α

ΣΩΣΤΟ

ΛΑΘΟΣ

Απαντήσεις Ερωτήσεων Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 1 1:

Απάντηση 1. Α

2

Απάντηση 2. Β

3

Απάντηση 3. Α

4

Απάντηση 4. Α

5

Απάντηση 5. Β

6

Απάντηση 6. Γ

7

Απάντηση 7. Α

8

Απάντηση 8. Α

9

Απάντηση 9. Γ

10

Απάντηση 10. Α

55

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 2: BΑΣΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ – ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΙΝΔΥΝΩΝ ΣΚΟΠΟΣ Ο κίνδυνος αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ανθρώπινης ζωής και των καθημερινών ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Ο κίνδυνος αντιπροσωπεύει την πιθανότητα εκδήλωσης ενός φαινομένου, και όχι το ίδιο το γεγονός. Τα Ακραία Φαινόμενα (Extreme Events), αποτελούν γνωστά φυσικά ή ανθρωπογενή φαινόμενα που λαμβάνουν χώρα πέραν των συνηθισμένων διαστάσεων τους και συχνά προκαλούν κινδύνους απειλητικούς για την ζωή και προβλήματα στις ανθρώπινες κοινωνίες και υποδομές, καθώς η δυναμική τους είναι μεγαλύτερη από αυτή που οι κοινωνίες και οι υποδομές αντιμετωπίζουν συνήθως. Οι κίνδυνοι που απειλούν τις κοινωνίες συμπεριλαμβάνουν συνθήκες που μπορεί να αποτελούν μελλοντικές απειλές και να έχουν διαφορετικές πηγές προέλευσης, τις φυσικές και τις ανθρωπογενείς (υποβάθμιση του περιβάλλοντος και τεχνολογικοί κίνδυνοι). Σκοπός αυτής της εκπαιδευτικής ενότητας η κατανόηση όλων των σχετικών όρων και διαδικασιών που αφορούν στους Κινδύνους και στη Διαχείριση Κινδύνων ώστε να δημιουργηθεί το κατάλληλο επιστημονικό υπόβαθρο

για

την

προσέγγιση

κάθε

επιμέρους,

φυσικού

ή

ανθρωπογενούς φαινομένου, που απειλεί την καθημερινή ομαλότητα και πρόοδο. ΠΡΟΣΔΟΚΩΜΕΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Οι καταρτιζόμενοι θα ενημερωθούν σε θέματα που αφορούν : Κίνδυνοι – Διαχείριση κινδύνων Τρωτότητα Διακινδύνευση ΕΝΝΟΙΕΣ – ΚΛΕΙΔΙΑ ΚΙΝΔΥΝΟΣ, ΤΡΩΤΟΤΗΤΑ, ΔΙΑΚΙΝΔΥΝΕΥΣΗ, ΔΥΝΗΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΔΙΑΚΥΝΔΥΝΕΥΣΗΣ, ΑΠΟΔΕΚΤΗ ΔΙΑΚΙΝΔΥΝΕΥΣΗ

56

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

2.1 Κίνδυνος Ορισμός του Κινδύνου Ο κίνδυνος αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ανθρώπινης ζωής και των καθημερινών ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Ο κίνδυνος αντιπροσωπεύει την πιθανότητα εκδήλωσης ενός φαινομένου, και όχι το ίδιο το γεγονός. Τα Ακραία Φαινόμενα (Extreme Events), αποτελούν γνωστά φυσικά ή

ανθρωπογενή

φαινόμενα

που

λαμβάνουν

χώρα

πέραν

των

συνηθισμένων διαστάσεων τους και συχνά προκαλούν κινδύνους απειλητικούς για την ζωή και προβλήματα στις ανθρώπινες κοινωνίες και υποδομές, καθώς η δυναμική τους είναι μεγαλύτερη από αυτή που οι κοινωνίες και οι υποδομές αντιμετωπίζουν συνήθως. Συνεπώς ορίζεται ως Κίνδυνος (Hazard), ένα δυνητικά καταστροφικό γεγονός, φαινόμενο ή ανθρώπινη δραστηριότητα που μπορεί να προκαλέσει απώλειες ζωής ή τραυματισμούς, ζημιές σε περιουσίες, κοινωνικές και οικονομικές διαταραχές ή περιβαλλοντική υποβάθμιση. Κατηγορίες Κινδύνων Οι κίνδυνοι που απειλούν τις κοινωνίες συμπεριλαμβάνουν συνθήκες που μπορεί να αποτελούν μελλοντικές απειλές και να έχουν διαφορετικές πηγές προέλευσης, τις φυσικές και τις ανθρωπογενείς (υποβάθμιση του περιβάλλοντος και τεχνολογικοί κίνδυνοι). Οι κατηγορίες κινδύνων που απειλούν τον άνθρωπο, την περιουσία και το περιβάλλον διαβίωσής του μπορούν να συνοψιστούν ως εξής: ΦΥΣΙΚΟΙ

ΚΙΝΔΥΝΟΙ:

Γεωδυναμικοί

(σεισμοί,

ηφαιστειακές

εκρήξεις, κατολισθήσεις), Υδρομετεωρολογικοί (πυρκαγιές, καταιγίδες, πλημμύρες, τυφώνες), Βιολογικοί (ασθένειες, μόλυνση καλλιεργειών, κτηνοτροφίας και ανθρώπων), ΑΝΘΡΩΠΟΓΕΝΕΙΣ

ΚΙΝΔΥΝΟΙ:

Τεχνολογικοί

(κατάρρευση

υποδομών, γεωργικές πρακτικές, επεξεργασία τροφών, βιομηχανικές εγκαταστάσεις,

υποδομή

και

μέσα

μαζικής

μεταφοράς),

άλλοι

(τρομοκρατία, δολιοφθορά, ατυχήματα, κοινωνικές ταραχές, ομηρία, επιδρομή, πόλεμος). Οι κίνδυνοι μπορεί να εκδηλωθούν μεμονωμένα, διαδοχικά ή σε συνδυασμό όσον αφορά την προέλευση τους και τα αποτελέσματα τους. 57

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Κάθε κίνδυνος χαρακτηρίζεται από την θέση του, την ένταση του, την συχνότητα του και την πιθανότητα εκδήλωσης του. Αντίληψη Κινδύνων Ο τύπος και ο βαθμός του κινδύνου διαφοροποιείται αρκετά ανάμεσα στα άτομα της ίδιας ηλικίας και φύλου, ανάλογα με προσωπικούς παράγοντες, όπως ο τόπος διαμονής, το επάγγελμα και ο τρόπος ζωής. Συνεπώς, οι κίνδυνοι ταξινομούνται σε δύο κατηγορίες, στους κινδύνους στους οποίους τα άτομα εκτίθενται ακούσια και σε αυτούς που εκτίθενται εκούσια. Η διαίρεση αυτή είναι μάλλον λιγότερο σαφής απ’ ό,τι παρουσιάζεται. Τελικά, ένας κίνδυνος είναι γενικά εκούσιος, αν η αποφυγή του συνδέεται με μεγαλύτερη προσωπική θυσία από την πλευρά του εκτιθέμενου στον κίνδυνο ατόμου. Οι φυσικές καταστροφές κατατάσσονται στους ακούσιους κινδύνους. ΑΚΟΥΣΙΟΙ ΚΙΝΔΥΝΟΙ: Οι άνθρωποι εκτίθενται σε αυτούς χωρίς δική τους προσωπική ή συλλογική ευθύνη. Είναι σχετικά σπάνιοι ,αλλά έχουν καταστροφική επίδραση. Είναι συχνά άγνωστοι και δύσκολα ελέγχονται. Αποτελούν τα περισσότερα γεγονότα που χαρακτηρίζονται ως καταστροφές, και είναι προϊόν της διαβίωσης σε ένα ιδιαίτερο περιβάλλον. ΕΚΟΥΣΙΟΙ ΚΙΝΔΥΝΟΙ: Προκαλούνται από τους ανθρώπους μέσα από τις δραστηριότητές τους και θεωρούνται περισσότερο αποδεκτοί. Είναι συνήθως συχνότεροι, έχουν λιγότερες καταστροφικές επιδράσεις και είναι περισσότερο επιδεκτικοί σε έλεγχο. Ελέγχονται είτε με την ατομική συμπεριφορά , είτε με κάποια μορφή κυβερνητικής δράσης . Ανάλυση και Εκτίμηση του Κινδύνου Η Ανάλυση του Κινδύνου (Hazard Analysis), είναι η αναγνώριση, μελέτη και παρακολούθηση ενός κινδύνου για τον καθορισμό της προέλευσής του, του δυναμικού του, των χαρακτηριστικών του και της συμπεριφοράς του. Ο στόχος της Εκτίμησης Κινδύνου (Hazard Assessment) είναι να αναγνωρίσει: • την πιθανότητα εκδήλωσης ενός συγκεκριμένου φαινομένου ή γεγονότος, σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο, 58

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

• την έντασή του και την περιοχή που επηρεάζει. Η εκτίμηση πολλαπλών κινδύνων είναι δύσκολο να επιτευχθεί, λόγω των διαφορετικών προσεγγίσεων στην εκτίμηση των μεμονωμένων κινδύνων. Η χρήση του GIS έχει διευκολύνει τον προσδιορισμό των πιθανοτήτων στην εκτίμηση πολλαπλών κινδύνων, ωστόσο αυτοί συχνά εκτιμώνται σε διαφορετική κλίμακα, που δυσκολεύει την σύγκριση τους. Ένας καύσωνας αξιολογείται με βάση τις μέγιστες θερμοκρασίες και μια ανεμοθύελλα αξιολογείται σύμφωνα με την ταχύτητα του ανέμου. Όταν τα δύο αυτά φαινόμενα συνυπάρξουν σε ένα σενάριο εκτίμησης κινδύνων μίας περιοχής, δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν μεμονωμένα και οι εκτιμήσεις

θα

πρέπει

να

συμπεριλαμβάνουν

τους

διαφορετικούς

παράγοντες, που προκαλούν τις διακινδυνεύσεις, μεμονωμένα ή σε συνδυασμό. Πολλαπλοί Κίνδυνοι: Η εκτίμηση των πολλαπλών κινδύνων είναι σημαντική εξαιτίας των πολλαπλάσιων πιθανών διαστάσεων και επιπτώσεων που επιφέρουν. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ: Εκτίμηση Πλημμυρικού Κινδύνου Συγκεκριμένοι κίνδυνοι, όπως οι πλημμύρες, έχουν καλά θεσμοθετημένες τεχνικές για τον προσδιορισμό τους. Πολλές από τις τεχνικές που χρησιμοποιούνται

για

την

εκτίμηση

των

κινδύνων

μπορούν

να

επιτευχθούν με την χρήση ευρέως διαδεδομένου λογισμικού (GISGeographic

Information

Systems,

Συστήματα

Γεωγραφικών

Πληροφοριών). H εκτίμηση του κινδύνου μιας πλημμύρας είναι ιδιαίτερα σημαντική στα πλαίσια σχεδιασμού, σε τεχνικό επίπεδο και ζωνοποίησης της χρήσης γης. Η κατασκευή κτιρίων και κατοικιών συνήθως απαγορεύεται σε ζώνες υψηλού κινδύνου πλημμύρας. Η εκτίμηση πλημμυρικών γεγονότων θα πρέπει να περιλαμβάνεται οπωσδήποτε σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, όπως

στις

εγκαταστάσεις

επεξεργασίας

λυμάτων,

καθώς

και

για

βιομηχανικές εγκαταστάσεις που χειρίζονται τοξικά και επικίνδυνα υλικά. Άλλοι όμως κίνδυνοι, όπως οι καύσωνες και οι αμμοθύελλες, έχουν λιγότερο ξεκάθαρες παραμέτρους, οπότε χρειάζεται να ενταθούν οι 59

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

προσπάθειες για την κατανόηση των παραγόντων που επηρεάζουν τη δημιουργία και την υποχώρησή τους, και την ανάπτυξη μεθοδολογιών εκτίμησής τους. 2.2 Η Έννοια της Τρωτότητας Η

Τρωτότητα

καθορίζονται

(Vulnerability) από

ορίζεται

φυσικούς,

ως

κοινωνικούς,

οι

συνθήκες

που

οικονομικούς

και

περιβαλλοντικούς παράγοντες ή διεργασίες, που αυξάνουν την ευπάθεια μιας κοινωνίας στις επιπτώσεις των κινδύνων. Αρκετές καταστροφές περιλαμβάνουν ακραία συμβάντα που επηρεάζουν άμεσα ένα τρωτό πληθυσμό, διαταράσσοντας την ζωή τους και το άμεσο περιβάλλον που υποστηρίζει τις βασικές τους ανάγκες, για σημαντικό χρονικό διάστημα. Ωστόσο, μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης που δεν εξελίσσεται σε καταστροφή,

μπορεί

να

αυξήσει

την

τρωτότητα

σε

μελλοντικές

καταστροφές.

Όλες οι ανθρώπινες κοινωνίες σε παγκόσμια κλίμακα, είναι τρωτές στους περισσότερους κινδύνους. Λόγω της συγκέντρωσης του πληθυσμού σε μεγάλα αστικά κέντρα, το μεγαλύτερο δυναμικό για καταστροφή συγκεντρώνεται στις πυκνοκατοικημένες πόλεις. Πάνω από τα τρία τέταρτα αυτών είναι εκτεθειμένες σε τουλάχιστον ένα φυσικό κίνδυνο. Μεγάλο ενδιαφέρον συγκεντρώνεται στις πιο γρήγορα διογκούμενες σε έκταση και πληθυσμό πόλεις, που βρίσκονται σε αναπτυσσόμενες χώρες. Η αστικοποίηση και η αυξημένη ζήτηση γης οδηγεί στην δημιουργία ανεξέλεγκτων κατασκευών σε περιοχές αυξημένου κινδύνου, όπως σε πλημμυρικά πεδία και κοντά σε βιομηχανικές περιοχές.

60

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Για πρώτη φορά στην ιστορία, περισσότεροι άνθρωποι ζουν σε πόλεις, παρά σε αγροτικές περιοχές και μικρούς οικισμούς. Πολλές από τις μητροπολιτικές περιοχές απειλούνται από διάφορους φυσικούς κινδύνους, καθώς εκεί συγκεντρώνονται περισσότερες ζωές και περιουσίες σε περιοχές υψηλού κινδύνου. Κατά συνέπεια, γίνεται επείγουσα η ανάγκη ανάπτυξης της ανθεκτικότητας σ' αυτές τις κοινότητες. Σύμφωνα με μελέτες πολυεθνικών ασφαλιστικών εταιριών, η συνολική διακινδύνευση περιλαμβάνει 1.6 δισεκατομμύρια ανθρώπων και το μισό από το παγκόσμιο οικονομικό προϊόν.

Οι πλημμύρες θέτουν σε κίνδυνο περισσότερους κατοίκους από κάθε άλλο φυσικό κίνδυνο, με δεύτερους τους σεισμούς και τρίτες τις καταιγίδες. Ιδιαίτερη διακινδύνευση αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι των πόλεων της Ασίας, με πρώτο το Τόκιο, ενώ το Χονγκ Κονγκ είναι ψηλά στο δείκτη διακινδύνευσης, εξαιτίας της συγκέντρωσης πληθυσμού. Μικρότερες πόλεις της Ευρώπης και των ΗΠΑ, όπως το Άμστερνταμ, το Ρότερνταμ και η Νέα Υόρκη, βρίσκονται στην πρώτη δεκάδα της οικονομικής διακινδύνευσης. Ευπάθεια και Ικανότητα Η τρωτότητα βρίσκεται σε άμεση συνάρτηση με την ευπάθεια, δηλαδή τους παράγοντες που δημιουργούν τις προϋποθέσεις για την εξέλιξη ενός κινδύνου σε καταστροφή και με την ικανότητα της αντίστασης στις επιπτώσεις μιας καταστροφής και της ανάκαμψης, στη συνέχεια. Η Πυκνότητα του Πληθυσμού είναι ένα από τα στοιχεία τρωτότητας μιας κοινότητας.

61

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ευπάθεια

(Susceptibility):

Αφορά

τους

λειτουργικούς

παράγοντες μιας κοινωνίας που επιτρέπουν σε ένα κίνδυνο να προκαλέσει μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Ικανότητα

(Capacity):

Αποτελεί

το

συνδυασμό

όλων

των

δυνάμεων και των διαθέσιμων πόρων μιας κοινωνίας, ικανό να μειώσει το βαθμό διακινδύνευσης ή των επιπτώσεων μιας καταστροφής. Περιλαμβάνει φυσικά, θεσμικά ή/και οικονομικά μέσα, ειδικευμένο προσωπικό

ή

κοινωνικά

και

διαρθρωτικά

χαρακτηριστικά,

όπως

καθοδήγηση και διαχείριση.

Η έννοια της τρωτότητας συνεισφέρει στον προσδιορισμό των ομάδων μιας κοινωνίας που υποφέρουν άμεσα ή έμμεσα από έναν κίνδυνο και συνεπώς θεωρούνται ευπαθείς. Επίσης συνεισφέρει στον προσδιορισμό των ομάδων που θα υποφέρουν μακροχρόνιες διαταραχές στη ζωή και το άμεσο περιβάλλον τους, όπως και των ομάδων που θα δυσκολευτούν να επανακτήσουν τους αρχικούς ρυθμούς ζωής. Η φτώχεια συνεισφέρει σημαντικά στην τρωτότητα. Επιπλέον, οι γυναίκες, τα παιδιά, τα άτομα με ειδικές ανάγκες και οι ηλικιωμένοι είναι πιο ευάλωτοι σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Οι Ευπαθείς Ομάδες Πληθυσμού δημιουργούν σημαντικές επιπλοκές στον προσδιορισμό των προτεραιοτήτων για μείωση της τρωτότητας.

62

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Οι επαναλαμβανόμενες καταστροφές προκαλούν ουσιαστικό πρόβλημα στην ανάπτυξη, εξαιτίας του οικονομικού και κοινωνικού κόστους, και μπορούν να προκαλέσουν ένα δυσμενή κύκλο, καθώς η υπανάπτυξη αυξάνει την τρωτότητα των ανθρώπων και της κοινωνίας απέναντι στις καταστροφές.

Στις

καταστροφές,

ο

συχνά

πληττόμενες

υποσιτισμός

περιοχές

ανακυκλώνεται

από

αενάως

φυσικές

από

τους

παράγοντες τρωτότητας, συνεπεία της καταστροφής. Εκτίμηση και Μείωση Τρωτότητας (Vulnerability Assessment and Reduction) Η εκτίμηση της τρωτότητας, με βάση τα κριτήρια έκθεσης στους κινδύνους, προσδιορίζουν το βαθμό και τις συνθήκες υπό τις οποίες μια κοινωνία θεωρείται τρωτή. Η εκτίμηση της τρωτότητας διευκολύνει την ανάκαμψη μίας περιοχής. Μέσω της εκτίμησης των κοινωνικών διαστάσεων της τρωτότητας προσδιορίζονται

οι

ομάδες

ανθρώπων

που

θεωρούνται

τρωτές.

Χαρακτηριστικά γνωρίσματα, όπως κοινωνική τάξη, εθνικότητα, φύλο, ηλικία, αναπηρία και θρησκεία, είναι παράγοντες που σχετίζονται με επίπεδα τρωτότητας απέναντι στους κινδύνους. Η ανάλυση των ζημιών από τις καταστροφές αποτελεί μια σημαντική πηγή πληροφοριών για την αναγνώριση της τρωτότητας. Η μείωση της 63

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

τρωτότητας περιλαμβάνει τα μέτρα που λαμβάνονται ώστε να μειώσουν την έκθεση των ανθρώπων σε κινδύνους και να αυξήσουν την ικανότητα τους στην επιβίωση και στην ανάκαμψη μετά από καταστροφές. Η μείωση της τρωτότητας μιας κοινωνίας εντάσσεται στις ευθύνες των αρχών. Οι πολιτικές αρχές συνήθως θεωρούν τις οικονομικές εκτιμήσεις των καταστροφών ως βασικό κριτήριο για τις αποφάσεις τους. Χωρίς την εκτίμηση της

διακινδύνευσης είναι δύσκολο για τους

αρμόδιους

πολιτικούς να αναγνωρίσουν και να εντάξουν αυτές τις εκτιμήσεις σε νομοθετικούς μηχανισμούς και αναπτυξιακά σχέδια. Οι έννοιες του κινδύνου, της τρωτότητας και της ικανότητας αποτελούν μια καλή βάση για αποτελεσματική στρατηγική της μείωσης της διακινδύνευσης και την επιχειρησιακή βάση για την παιδεία της κοινωνίας στα πλαίσια της πρόληψης. Με την κατανόηση και αντιμετώπιση μελλοντικών κινδύνων, μέσα από την μελέτη του παρελθόντος και την καταγραφή της παρούσας κατάστασης, μια κοινωνία ή δημόσια αρχή μπορεί να ελαχιστοποιήσει τις επιπτώσεις μιας καταστροφής. Αυτό εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ικανότητά μιας κοινωνίας να αξιοποιήσει τις εμπειρίες μιας άλλης, χωρίς να χρειαστεί να πληγεί η ίδια. Ενώ υπάρχει πλούσιο πληροφοριακό υλικό για πολλούς κινδύνους, σε λίγες περιπτώσεις οι κοινωνίες έχουν εκμεταλλευτεί αυτή τη γνώση προς όφελος τους. 6.3 Η Διακινδύνευση (Risk) Με την κατανόηση και αντιμετώπιση μελλοντικών κινδύνων, μέσα από την μελέτη του παρελθόντος και την καταγραφή της παρούσας κατάστασης, μια κοινωνία ή δημόσια αρχή μπορεί να ελαχιστοποιήσει τις επιπτώσεις μιας καταστροφής. Αυτό εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ικανότητά μιας κοινωνίας να αξιοποιήσει τις εμπειρίες μιας άλλης, χωρίς να χρειαστεί να πληγεί η ίδια. Ενώ υπάρχει πλούσιο πληροφοριακό υλικό για πολλούς κινδύνους, σε λίγες περιπτώσεις οι κοινωνίες έχουν εκμεταλλευτεί αυτή τη γνώση προς όφελος τους.

64

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Η Διακινδύνευση (Risk) είναι η πιθανότητα επιζήμιων συνεπειών ή οι αναμενόμενες απώλειες που προκύπτουν από την αλληλεπίδραση ανάμεσα στους φυσικούς και ανθρωπογενείς κινδύνους στις εκάστοτε συνθήκες τρωτότητας. Ενώ η εκδήλωση των περισσότερων κίνδυνων είναι αναπόφευκτη, οι καταστροφές μπορούν να αποφευχθούν. Τα στοιχεία της έκφρασης της Διακινδύνευσης (R), είναι: • η πιθανότητα εκδήλωσης ενός γεγονότος – Κίνδυνος (H) • ο βαθμός της ευπάθειας (τρωτότητα) του εκτιθέμενου στοιχείου Τρωτότητα (V) η τρωτότητα αντισταθμίζεται από την Ικανότητα (Capacity) (C) της κοινωνίας να αντιμετωπίσει το καταστροφικό γεγονός. Συμβατικά η διακινδύνευση εκφράζεται από την σχέση: Risk=Hazard x Vulnerability/Capacity (ή R=HxV/C, ή απλούστερα, R=HxV) Οι

αρνητικές

συνέπειες

μίας

καταστροφής,

εξαρτώνται

από

την

πιθανότητα και ένταση του κινδύνου, καθώς και την ευπάθεια των εκτεθειμένων στοιχείων σε φυσικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές συνθήκες. Το στοιχείο της τρωτότητας, ως ουσιαστικός παράγοντας στην εξίσωση της διακινδύνευσης είναι άρρηκτα εξαρτώμενο από το βαθμό της ικανότητας των ανθρώπων να αντιστέκονται, να αντιμετωπίζουν και να ανακάμπτουν

από

τις

επιπτώσεις

των

κινδύνων.

Η

ικανότητα

αντιπροσωπεύει την έννοια της δυναμικής των διαχειριστικών και επιχειρησιακών ικανοτήτων με στόχο τη μείωση της έκτασης των

65

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

κινδύνων και το βαθμό της τρωτότητας. Αυτή η σχέση τρωτότητας και ικανότητας εμπεριέχεται στην εξίσωση της διακινδύνευσης.

Η διακινδύνευση βρίσκεται ήδη ή μπορεί να δημιουργηθεί μέσα στα κοινωνικά συστήματα. Είναι σημαντικό να μελετηθεί το κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εντάσσεται και να ληφθεί υπόψη ότι οι άνθρωποι δεν μοιράζονται τις ίδιες αντιλήψεις για την διακινδύνευση και των συναφών επιπτώσεων της. • Διακινδύνευση (Risk): Η πιθανότητα να συμβεί κάποια καταστροφή, ανάλογα με το βαθμό τρωτότητας της κοινωνίας. • Δυνητική Καταστροφή (Potential Disaster): Η απειλή που υφίσταται δυνητικά η ανθρώπινη ζωή ή οι ιδιοκτησίες. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ: Δυνητική Καταστροφή και Διακινδύνευση Δύο άνθρωποι διασχίζουν ένα ωκεανό, ο ένας με μια σανίδα και ο άλλος με μία βάρκα. Η Δυνητική Καταστροφή (θάνατος από πνιγμό) είναι ίδια και για τους δύο, ενώ η Διακινδύνευση (πιθανότητα θανάτου από πνιγμό) είναι διαφορετική, διότι αυτός που χρησιμοποιεί τη σανίδα είναι πιο τρωτός στο να βρεθεί στην θάλασσα. Αν ο πνιγμός τελικά συμβεί τότε θα έχουμε «καταστροφή», την πραγματοποίηση δηλαδή της «δυνητικής καταστροφής». Ενώ οι υλικές καταστροφές όπως και οι περιβαλλοντικές καταστροφές έχουν δραματικές επιπτώσεις στα κοινωνικά και οικονομικά συστήματα, είναι δεδομένο ότι η άμεση απειλή της ανθρώπινης ζωής αποτελεί την πιο σοβαρή καταστροφή. Αν και οι κυριότερες φυσικές και ανθρωπογενείς

καταστροφές

μπορεί

να

προκαλέσουν

μαζικούς

θανάτους, εν τούτοις δεν συμβαίνουν τόσο συχνά. Από την άλλη πλευρά

66

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

όμως, οι επιπτώσεις και η θνησιμότητα που συνεπάγονται ορισμένες φυσικές καταστροφές μπορεί να είναι πολύ υψηλές. Δυνητικές Καταστροφές: • στους ανθρώπους (θάνατοι, τραυματισμοί, ασθένειες) • σε αγαθά (οικονομικές απώλειες, καταστροφές ιδιοκτησιών) • στο περιβάλλον (στη χλωρίδα και την πανίδα, μόλυνση) Αποδεκτή Διακινδύνευση (Acceptable Risk) Δεδομένου ότι η ύπαρξη απόλυτης ασφάλειας είναι αδύνατη, είναι πολύ σημαντικό να καθοριστεί το επίπεδο διακινδύνευσης που είναι αποδεκτό για κάθε δραστηριότητα ή κατάσταση. Ως Αποδεκτή Διακινδύνευση (Acceptable Risk), ορίζεται το όριο των απωλειών που θεωρείται αποδεκτό βάσει των κοινωνικών, οικονομικών, πολιτικών, πολιτιστικών, τεχνικών και περιβαλλοντικών συνθηκών μιας κοινωνίας. Στη διαχείριση των καταστροφών τίθενται προτεραιότητες, σύμφωνα με την τάξη της καταστροφής και του ενδεχόμενου κινδύνου. Προβλήματα προκύπτουν όταν οι αναλυτικές προσεγγίσεις οικονομικών αναλύσεων κόστους/οφέλους, δεν ταυτίζονται με τις εκτιμήσεις της διακινδύνευσης. Η αποδεκτή διακινδύνευση δεν είναι απόλυτη έννοια, παρά την προφανή δυνητική χρησιμότητά της. Η επικρατούσα άποψη είναι ότι αφού δεν μπορούν

να

υπάρξουν

απόλυτα

αντικειμενικές

προσεγγίσεις

στο

πρόβλημα, η ειδική ανάλυση είναι μια περισσότερο σχετική παρά απόλυτη διαδικασία. Εκτίμηση και Ανάλυση Διακινδύνευσης Η

κατανόηση

της

διακινδύνευσης

προσφέρει

τη

δυνατότητα

προσδιορισμού μελλοντικών γεγονότων βάσει πιθανών σεναρίων. Η εκτίμηση και ανάλυση της διακινδύνευσης βασίζεται στη μελέτη της τρωτότητας και του κινδύνου και αποτελεί απαραίτητο βήμα για την λήψη επαρκών και αποτελεσματικών μέτρων μείωσης των καταστροφών. Η Εκτίμηση και Ανάλυση Διακινδύνευσης (Risk Assessment /Analysis) είναι μια μεθοδολογία προσδιορισμού της φύσης και της έκτασης της διακινδύνευσης, μέσω της ανάλυσης κινδύνων και της εκτίμησης

υπαρκτών

συνθηκών

τρωτότητας

ως

πιθανή

απειλή.

Περιλαμβάνει λεπτομερή ποσοτική και ποιοτική κατανόηση όλων των 67

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

σχετικών παραγόντων και συνεπειών και είναι απαραίτητη για τη μείωση των επιπτώσεων μιας καταστροφής. Στάδια Εκτίμησης και Ανάλυσης της Διακινδύνευσης: • Αναγνώριση

των

κινδύνων

που

μπορούν

να

προκαλέσουν

καταστροφές. • Εκτίμηση

της

πιθανότητας

εκδήλωσης

ενός

καταστροφικού

γεγονότος. • Εκτίμηση των κοινωνικών συνεπειών από καταστροφικά φαινόμενα Στόχος της εκτίμησης και της ανάλυσης της διακινδύνευσης, είναι να θεμελιώσει τη διαχείριση και την αντιμετώπιση όλων των καταστροφών που πιθανώς συνεπάγονται. Όμως, η διακινδύνευση για την εκδήλωση μιας καταστροφής δεν έχει ακόμα εκτιμηθεί για πολλά φαινόμενα. Η διαχείριση της διακινδύνευσης (Risk Management) είναι εξαρχής μια τόσο πολύπλοκη έννοια, που πολύ σπάνια μία επιστημονικά αποδεκτή προσέγγισή

μπορεί

να

αντικατοπτρίσει

επαρκώς

την

πολιτική

πραγματικότητα της διαδικασίας λήψης αποφάσεων. Η Εκτίμηση της Διακινδύνευσης είναι η αρχή μιας διαδικασίας, με στόχο την ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων ενός καταστροφικού φαινομένου. Η Αντίληψη της Διακινδύνευσης είναι εντελώς διαφορετική από την εκτίμησή της. Η Εκτίμηση της Διακινδύνευσης (Risk Assessment) εκτός από επιστημονική διαδικασία, φέρει και υποκειμενική διάσταση. Οι άνθρωποι αποφασίζουν και δρουν κυρίως με βάση τις προσωπικές τους εκτιμήσεις,

παρά

με

αντικειμενικά

κριτήρια.

Η

αντικειμενικά

και

υποκειμενικά αντίληψη της διακινδύνευσης συχνά διαφέρει και πρέπει να λαμβάνεται υπόψη στη χάραξη των στρατηγικών διαχείρισης και αντιμετώπισης των καταστροφών. Η εκτίμηση της διακινδύνευσης είναι μια τεχνική μέθοδος καθορισμού του βαθμού του κινδύνου και αναφέρεται στην πιθανότητα εκδήλωσης ενός καταστροφικού γεγονότος και τις συνέπειές του. Στόχος της είναι να παράγει αποτελέσματα που μπορούν να εφαρμοστούν επανειλημμένα σε μια ομάδα ανθρώπων.

68

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Αντίθετα, η αντίληψη της διακινδύνευσης (Risk Perception) δεν έχει σταθερά και πανομοιότυπα αποτελέσματα. Όλες οι ατομικές αντιλήψεις της διακινδύνευσης είναι αποδεκτές. Για κάθε ενδεχόμενη απειλή, το κάθε άτομο επιλέγει τη δική του αντίδραση βάσει της δικής του αντίληψης,

τόσο

του

κινδύνου

όσο

και

της

προσωπικής

του

διακινδύνευσης, καθώς οι συνέπειες από μια απειλή συχνά είναι πολύ μεγαλύτερης σημασίας από την πιθανότητα εκδήλωσης της καταστροφής. Οι

περισσότεροι

άνθρωποι

δίνουν

μεγαλύτερη

βαρύτητα

στα

καταστροφικά γεγονότα που στοιχίζουν πολλές ανθρώπινες ζωές όταν συμβαίνουν.

Αντίθετα,

οι

ειδικοί

επιστήμονες

εκτιμούν

υψηλά

καταστροφές της καθημερινότητας, οι οποίες στοιχίζουν μεγάλο αριθμό ανθρώπινων ζωών για μία χρονική περίοδο, ακόμα και όταν αφορούν μόνο μία ανθρώπινη ζωή κάθε φορά. Οι Επιστήμονες δίνουν την ίδια βαρύτητα σε ακούσιους και εκούσιους κινδύνους, ενώ οι Πολίτες δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στους ακούσιους. Η ατομική αντίληψη διακινδύνευσης βασίζεται κυρίως στις εμπειρίες του παρελθόντος, με μεγαλύτερη βαρύτητα στην απειλή της ανθρώπινης ζωής. Η συστηματική διαδικασία της χρήσης διαχειριστικών αποφάσεων, οργάνωσης, ικανοτήτων επιχειρησιακών, τακτικών, στρατηγικών και θωράκισης της κοινωνίας, με στόχο την μείωση των επιπτώσεων των φυσικών κινδύνων και συναφών περιβαλλοντικών και τεχνολογικών καταστροφών

χαρακτηρίζεται

ως

Διαχείριση

Καταστροφών (Disaster Risk Management).

69

Διακινδύνευσης

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Σύνοψη Εκπαιδευτικής Ενότητας 2 Οι Επιστήμονες δίνουν την ίδια βαρύτητα σε ακούσιους και εκούσιους κινδύνους, ενώ οι Πολίτες δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στους ακούσιους. Η ατομική αντίληψη διακινδύνευσης βασίζεται κυρίως στις εμπειρίες του παρελθόντος, με μεγαλύτερη βαρύτητα στην απειλή της ανθρώπινης ζωής. Η συστηματική διαδικασία της χρήσης διαχειριστικών αποφάσεων, οργάνωσης, ικανοτήτων επιχειρησιακών, τακτικών, στρατηγικών και θωράκισης της κοινωνίας, με στόχο την μείωση των επιπτώσεων των φυσικών κινδύνων και συναφών περιβαλλοντικών και τεχνολογικών καταστροφών

χαρακτηρίζεται

ως

Διαχείριση

Διακινδύνευσης

Καταστροφών (Disaster Risk Management). Στην ενότητα 6, παρουσιάζονται θέματα που αφορούν τους Κινδύνους, την Διαχείριση των κινδύνων, την Τρωτότητα, την Διακινδύνευση και την εκτίμηση της Διακινδύνευσης

Ερωτήσεις Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 2 Επιλέξτε

τη

σωστή

απάντηση

στις

παρακάτω

ερωτήσεις

/

διατυπώσεις ΕΡΩΤΗΣΗ

1

ανθρώπινης

Ο κίνδυνος αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής

και

των

καθημερινών

ανθρώπινων

δραστηριοτήτων. ΑΠΑΝΤΗΣΗ

1

Α

Β

ΛΑΘΟΣ

2

Οι

κίνδυνοι

που

απειλούν

τις

κοινωνίες

συμπεριλαμβάνουν

συνθήκες

που

μπορεί

να

αποτελούν

ΕΡΩΤΗΣΗ

ΣΩΣΤΟ

μελλοντικές απειλές και να έχουν διαφορετικές πηγές προέλευσης (φυσικές και ανθρωπογενείς). ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

2

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

3

Η Ανάλυση του Κινδύνου (Hazard Analysis),

είναι η αναγνώριση, μελέτη και παρακολούθηση ενός κινδύνου 70

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

για τον καθορισμό της προέλευσής του, του δυναμικού του, των χαρακτηριστικών του και της συμπεριφοράς του. ΑΠΑΝΤΗΣΗ

3

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

ΕΡΩΤΗΣΗ

4

Η Διακινδύνευση (Risk) είναι η πιθανότητα

επιζήμιων

συνεπειών

ή

οι

αναμενόμενες

απώλειες

που

προκύπτουν από την αλληλεπίδραση ανάμεσα στους φυσικούς και ανθρωπογενείς κινδύνους στις εκάστοτε συνθήκες τρωτότητας. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

4

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

5

Η εκτίμηση πολλαπλών κινδύνων είναι εύκολο

να επιτευχθεί, λόγω των διαφορετικών προσεγγίσεων στην εκτίμηση των μεμονωμένων κινδύνων. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

5

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

6

Οι κατηγορίες κινδύνων που απειλούν τον

άνθρωπο, την περιουσία και το περιβάλλον διαβίωσής του περιλαμβάνουν …… ΑΠΑΝΤΗΣΗ

6

Α

ΦΥΣΙΚΟΥΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥΣ

Β

ΑΝΘΡΩΠΟΓΕΝΕΙΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥΣ

Γ

ΟΛΑ ΤΑ ΠΑΡΑΠΑΝΩ

ΕΡΩΤΗΣΗ

7

Ως

συνθήκες

που

Τρωτότητα (Vulnerability) ορίζονται οι

καθορίζονται

από

φυσικούς,

κοινωνικούς,

οικονομικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες ή διεργασίες, που αυξάνουν την ευπάθεια μιας κοινωνίας στις επιπτώσεις των κινδύνων. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

7

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ.

8

Η τρωτότητα βρίσκεται σε έμμεση συνάρτηση

με την ευπάθεια. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

8

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

9

Τα στοιχεία της Διακινδύνευσης (R), είναι …… 71

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ΑΠΑΝΤΗΣΗ 9 Α Β

η πιθανότητα εκδήλωσης ενός γεγονότος ο

βαθμός

εκτιθέμενου στοιχείου και

της

ευπάθειας

(τρωτότητα)

του

η τρωτότητα αντισταθμίζεται από την

Ικανότητα (Capacity) Γ ΕΡΩΤΗΣΗ 10 Η

όλα τα παραπάνω Ικανότητα (Capacity) αποτελεί το συνδυασμό

όλων των δυνάμεων και των διαθέσιμων πόρων μιας κοινωνίας, ικανό να μειώσει το βαθμό διακινδύνευσης ή των επιπτώσεων μιας καταστροφής. ΑΠΑΝΤΗΣΗ 10 Β

Α

ΣΩΣΤΟ

ΛΑΘΟΣ

Απαντήσεις Ερωτήσεων Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 2 1:

Απάντηση 1. Α

2

Απάντηση 2. Α

3

Απάντηση 3. Α

4

Απάντηση 4. Α

5

Απάντηση 5. Β

6

Απάντηση 6. Γ

7

Απάντηση 7. Α

8

Απάντηση 8. Β

9

Απάντηση 9. Γ

10

Απάντηση 10. Α

72

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 3: ΕΙΔΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ – ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ ΣΚΟΠΟΣ H έννοια της καταστροφής φαίνεται καταρχήν απλή. Ωστόσο, το ερώτημα «τι είναι καταστροφή;» εξακολουθεί να απασχολεί την επιστημονική κοινότητα και τα κέντρα λήψης αποφάσεων. Ιδίως μάλιστα, στις σημερινές συνθήκες, η έννοια της καταστροφής συγχέεται με την έννοια της κρίσης, ακόμα και όταν αποδίδεται σε καταστάσεις που παλιότερα θα χαρακτηρίζονταν ως «ατυχήματα» ή «έκτακτα συμβάντα». Από ποιο σημείο και πέρα έκτακτα περιστατικά ρουτίνας περνούν το όριο και γίνονται καταστροφές; Ποια λειτουργικά χαρακτηριστικά μετατρέπουν μια έκτακτη κατάσταση σε καταστροφή; Αργής εξέλιξης καταστάσεις, όπως η απερήμωση ή η εξάπλωση του AIDS, μπορεί να χαρακτηριστούν ως καταστροφές και με ποια κριτήρια; Μια κατάσταση χαρακτηρίζεται ως καταστροφή αντικειμενικά ή χρειάζεται να ληφθεί υπόψη και η αντίληψη του πληθυσμού για αυτήν Υπάρχουν εκατοντάδες ορισμοί της έννοιας καταστροφή. Ένας ορισμός ευρείας αποδοχής έχει διατυπωθεί από τη Στρατηγική για τη Μείωση των Καταστροφών των Ηνωμένων Εθνών (UN/ISDR, 2009). Σύμφωνα με αυτόν, ως καταστροφή ορίζεται μια σημαντική διατάραξη της λειτουργίας μιας κοινότητας ή κοινωνίας που συνδέεται με εκτεταμένες απώλειες και επιπτώσεις (ανθρώπινες, υλικές, οικονομικές ή περιβαλλοντικές) που ξεπερνούν την ικανότητα της κοινότητας ή κοινωνίας να ανταπεξέλθει με ίδιους πόρους. Σκοπός αυτής της ενότητας είναι η κατανόηση όλων των σχετικών όρων που εμπλέκονται στη Διαχείριση Καταστροφών , ώστε να γίνουν κατανοητές οι αιτίες, οι επιπτώσεις και ο τρόπος διαχείρισης αυτών. ΠΡΟΣΔΟΚΩΜΕΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Οι καταρτιζόμενοι θα ενημερωθούν σε θέματα που αναφέρονται: Ορισμός καταστροφών Αιτίες καταστροφών Επιπτώσεις – Συνέπειες καταστροφών 73

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Διαχείριση Επιπτώσεων καταστροφών ΕΝΝΟΙΕΣ – ΚΛΕΙΔΙΑ Καταστροφές, Δυνητική καταστροφή, Διακινδύνευση καταστροφών, Κλιματική αλλαγή

74

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

3.1 Ορισμός καταστροφών H έννοια της καταστροφής φαίνεται καταρχήν απλή. Ωστόσο, το ερώτημα «τι είναι καταστροφή;» εξακολουθεί να απασχολεί την επιστημονική κοινότητα και τα κέντρα λήψης αποφάσεων. Ιδίως μάλιστα, στις σημερινές συνθήκες, η έννοια της καταστροφής συγχέεται με την έννοια της κρίσης, ακόμα και όταν αποδίδεται σε καταστάσεις που παλιότερα θα χαρακτηρίζονταν ως «ατυχήματα» ή «έκτακτα συμβάντα». Από ποιο σημείο και πέρα έκτακτα περιστατικά ρουτίνας περνούν το όριο και γίνονται καταστροφές; Ποια λειτουργικά χαρακτηριστικά μετατρέπουν μια έκτακτη κατάσταση σε καταστροφή; Αργής εξέλιξης καταστάσεις, όπως η απερήμωση ή η εξάπλωση του AIDS, μπορεί να χαρακτηριστούν ως καταστροφές και με ποια κριτήρια; Μια κατάσταση χαρακτηρίζεται ως καταστροφή αντικειμενικά ή χρειάζεται να ληφθεί υπόψη και η αντίληψη του πληθυσμού για αυτήν Υπάρχουν εκατοντάδες ορισμοί της έννοιας καταστροφή. Ένας ορισμός ευρείας αποδοχής έχει διατυπωθεί από τη Στρατηγική για τη Μείωση των Καταστροφών των Ηνωμένων Εθνών (UN/ISDR, 2009). Σύμφωνα με αυτόν, ως καταστροφή ορίζεται μια σημαντική διατάραξη της λειτουργίας μιας κοινότητας ή κοινωνίας που συνδέεται με εκτεταμένες απώλειες και επιπτώσεις (ανθρώπινες, υλικές, οικονομικές ή περιβαλλοντικές) που ξεπερνούν την ικανότητα της κοινότητας ή κοινωνίας να ανταπεξέλθει με ίδιους πόρους. Στις επιπτώσεις μιας καταστροφής περιλαμβάνονται: • η απώλεια ζωής, • οι τραυματισμοί, • οι ασθένειες και άλλα αρνητικά επακόλουθα στην υγεία, οι απώλειες περιουσίας, • η καταστροφή αγαθών, η απώλεια υπηρεσιών, κοινωνικές και οικονομικές

δυσλειτουργίες

καθώς

και

η

περιβαλλοντική

υποβάθμιση. Η καταστροφή δεν ταυτίζεται με το φαινόμενο ή το συμβάν που αποτελεί το έναυσμά της, παρότι συχνά γίνεται αυτή η σύγχυση. Η καταστροφή 75

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

προκαλείται όταν η εκδήλωση ενός επικίνδυνου συμβάντος ή φαινομένου συνυπάρξει με συνθήκες ευπάθειας και τρωτότητας στην κοινωνία και αποδεικνύεται ανεπαρκής η ικανότητα της κοινωνίας να μετριάσει τις ενδεχόμενες επιπτώσεις και να ανακάμψει από αυτές.

Αναλυτικότερα, οι καταστροφές αποτελούν απόρροια συνδυασμού των εξής στοιχείων:

76

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Η συστηματική διαδικασία της χρήσης διαχειριστικών αποφάσεων, οργάνωσης, ικανοτήτων επιχειρησιακών, τακτικών, στρατηγικών και θωράκισης της κοινωνίας, με στόχο την μείωση των επιπτώσεων των φυσικών κινδύνων και συναφών περιβαλλοντικών και τεχνολογικών καταστροφών

χαρακτηρίζεται

ως

Διαχείριση

Διακινδύνευσης

Καταστροφών (Disaster Risk Management). Η

μείωση

της

διακινδύνευσης

μιας

καταστροφής

(Disaster

Risk

Reduction) αποτελεί το πλαίσιο μιας κοινωνίας που μειώνει την τρωτότητα και κατά συνέπεια τη διακινδύνευση για να αποφευχθούν (πρόληψη), ή να περιοριστούν (μετριασμός και ετοιμότητα) οι δυσμενείς επιπτώσεις των κινδύνων, υπό το ευρύ πλαίσιο της αειφόρου ανάπτυξης. Η μείωση της διακινδύνευσης μιας καταστροφής αποτελεί στόχο της διαχείρισης διακινδύνευσης καταστροφών. Ενώ υπάρχουν θεμελιώδη στοιχεία σε κάθε στρατηγική μείωσης καταστροφής, οι προτεραιότητες, η σχετική έμφαση, οι διαθέσιμοι πόροι και οι συγκεκριμένοι τρόποι υλοποίησης θα πρέπει να λάβουν υπόψη τους τις τεχνικές που αρμόζουν στις συνθήκες κάθε τόπου. Κάθε βιώσιμη και αποτελεσματική στρατηγική μείωσης των καταστροφών οφείλει να είναι προσαρμοσμένη στις ιδιαιτερότητες κάθε τόπου. Γενικά στη βιβλιογραφία εμφανίζονται τρεις προσεγγίσεις στον ορισμό της καταστροφής: •

Η Κλασσική Σχολή των Κοινωνικών Επιστημών:

Η

προσέγγιση αυτή λαμβάνει υπόψη κυρίως την κοινωνική διαταραχή, τη διακοπή των κανονικών λειτουργιών της κοινωνίας, την αποδυνάμωση των μηχανισμών που μειώνουν τις κοινωνικές εντάσεις, ενώ αυτές αυξάνονται απότομα, την απώλεια ζωής και τις σωματικές βλάβες. •

Η

Κοινωνιολογική

Προσέγγιση:

Οι

καταστροφές

αντιπροσωπεύουν την τρωτότητα μιας κοινωνίας και αντικατοπτρίζουν τις αδυναμίες των κοινωνικών συστημάτων. Έτσι, η καταστροφή ορίζεται ως ξαφνικό γεγονός, που διακόπτει σοβαρά τις συνήθεις λειτουργίες των κοινωνικών μονάδων, προκαλεί την υιοθέτηση μη προσχεδιασμένων τρόπων δράσης για να αντιμετωπιστεί η διαταραχή, έχει απρόσμενες διαστάσεις στον κοινωνικό χώρο και χρόνο και θέτει σε κίνδυνο πολύτιμα 77

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

κοινωνικά αγαθά. Οι πρόσφατες εμπειρίες από παρόμοιου μεγέθους και έντασης γεγονότα, όπως ο μέγα-σεισμός και το τσουνάμι του Ινδικού Ωκεανού του 2004, και ο μέγα-σεισμός και το τσουνάμι της Ιαπωνίας του 2011, ανέδειξαν ένα δεδομένο, που ήδη πρόκυπτε από τις στατιστικές των

καταστροφών

σε

παγκόσμιο

επίπεδο:

Ο

ίδιος

κρίσιμος

περιβαλλοντικός παράγοντας, παρόμοιου μεγέθους, έντασης και φυσικού περιβάλλοντος, προκαλεί σε διαφορετικές κοινωνίες πολύ διαφορετικές επιπτώσεις.

Οι

ανεπτυγμένες

οικονομικές

χώρες

και

επιπτώσεις

είναι

πιο

είναι

λίγα

τα

μεγαλύτερες

στις

θύματα,

στις

ενώ

αναπτυσσόμενες χώρες είναι περισσότερα τα θύματα και μικρότερο το οικονομικό κόστος. Αυτό φάνηκε ξεκάθαρα από την αντίστροφη εικόνα των επιπτώσεων στην Ινδονησία και στην Ιαπωνία. Ταυτόχρονα όμως φάνηκε ότι σε σχέση με τα φυσικά φαινόμενα, για οποιοδήποτε βαθμό ανθεκτικότητας, ανάπτυξης και ετοιμότητας μιας κοινωνίας, υπάρχει ένα μέγεθος

φυσικού

φαινομένου

που

την

ξεπερνά,

και

προκαλεί

καταστροφή. Οι καταστροφές είναι γεγονότα που λαμβάνουν χώρα όταν ένας σημαντικός αριθμός ανθρώπων εκτίθεται σε κινδύνους στους οποίους είναι τρωτοί, καταλήγοντας σε τραυματισμούς ή απώλειες ζωής, συχνά σε συνδυασμό με καταστροφή περιουσιών και συνθηκών διαβίωσης. Συνήθως, οι καταστροφές εκτιμώνται με ποσοτικά κριτήρια που αναφέρονται στους θανάτους και τις ζημιές που προκαλούνται, αλλά και με τον αριθμό των ανθρώπων που επηρεάζονται από αυτές (θύματα). Η διεθνής βάση δεδομένων για τις καταστροφές ΕΜ-DAT καταχωρεί ένα συμβάν ως καταστροφή με βάση ένα από τα παρακάτω κριτήρια: • 10 ή περισσότερους θανάτους • 100 ή περισσότερα θύματα • Κήρυξη κατάστασης έκτακτης ανάγκης • Κλήση για διεθνή βοήθεια Καταστροφή (Disaster): Η καταστροφή αποτελεί μια σοβαρή διαταραχή της λειτουργίας της κοινωνίας,

που

προκαλεί

εκτεταμένες

ανθρώπινες,

υλικές

και

περιβαλλοντικές απώλειες, οι οποίες ξεπερνούν την ικανότητα της πληγείσας κοινωνίας να τις αντιμετωπίσει βασιζόμενη μόνο στις δικές τις 78

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

δυνάμεις. Η εκτίμηση των ζημιών που προκαλούνται από κάποια καταστροφή διαφέρει, καθώς μικρές καταστροφές προκαλούν μεγάλες υλικές ζημιές στις αναπτυγμένες χώρες, ενώ μεγάλες καταστροφές σε φτωχές χώρες προκαλούν μικρές ζημιές, εφόσον εκεί δεν υπάρχουν ακριβές κατασκευές. Συνήθως στις φτωχές χώρες τα καταστροφικά γεγονότα προκαλούν πολλά δυστυχήματα, ενώ στις πλούσιες χώρες μεγάλες υλικές ζημιές. Ποιοτικά, η καταστροφή ορίζεται ως ένα γεγονός, κατά το οποίο τα μέλη μιας κοινότητας αντιμετωπίζουν σοβαρό κίνδυνο με απώλειες που διαταράσσουν την κοινωνική δομή και παρεμποδίζεται η εκπλήρωση βασικών λειτουργιών της. Διαφορά Καταστροφής - Ατυχήματος: Μία καταστροφή διακρίνεται από ένα ατύχημα από το μέγεθος των αναγκών και θυμάτων που συνεπάγεται. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ: Το Φαινόμενο της Πείνας Η πείνα είναι ένα παγκόσμιο φαινόμενο αυξανόμενης έντασης και έκτασης. Ενώ αποτελεί μία σημαντική ανησυχία, είναι συχνά ενδημικό φαινόμενο, που αντιμετωπίζεται κατά περίπτωση. Μόνο όταν το φαινόμενο της πείνας λάβει μεγάλη έκταση και οξύτητα (λιμός), η κατάσταση αποτελεί «καταστροφή». Αυτή η διάκριση δίνει ένα σημείο εκκίνησης για τη μελέτη και την κατανόηση της σπουδαιότητας, των επιπτώσεων και της κατάλληλης ανταπόκρισης που απαιτείται. Ωστόσο, το φαινόμενο της πείνας δεν παύει να αποτελεί μια διαρκή κρίση και μπορεί υπό συνθήκες να εξελιχθεί σε καταστροφή. 7.2 Αιτίες καταστροφών Υπάρχει ένα σύνολο προσεγγίσεων του ζητήματος «τι είναι καταστροφή». Αυτές μπορεί να καταταγούν στις εξής βασικές θεωρήσεις: Η καταστροφή, ως ανάλογο του πολέμου: H καταστροφή αποδίδεται σε έναν εξωτερικό παράγοντα και οι ανθρώπινες κοινότητες καλούνται να αντιδράσουν συνολικά σε μια «εισβολή». Την προσέγγιση αυτή υποδηλώνουν εκφράσεις, όπως «θωράκιση» και «καταστολή», καθώς και μια έμφαση στην αντιμετώπιση 79

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

της έκτακτης κατάστασης και ένα ιεραρχικό μοντέλο αντιμετώπισης της καταστροφής από ειδικές για το σκοπό αυτό δυνάμεις. Η καταστροφή, ως έκφραση κοινωνικής τρωτότητας: Η καταστροφή είναι προϊόν εσωτερικών κοινωνικών διαδικασιών που αυξάνουν την τρωτότητα σε μια περιοχή ή κοινωνική ομάδα. Επικρατούν, έτσι, συνθήκες τρωτότητας και προκαλείται καταστροφή, όταν εκδηλωθεί ένα εν δυνάμει καταστροφικό φαινόμενο ή διεργασία. Σύμφωνα με αυτήν την

προσέγγιση,

η

προστασία

από

καταστροφές

συνδέεται

με

μακροπρόθεσμες προσπάθειες για μείωση της τρωτότητας μέσω της ανάπτυξης και την καταπολέμηση της φτώχειας, για εκπαίδευση και για ανάπτυξη μιας νοοτροπίας πρόληψης στην κοινωνία. Η καταστροφή, ως πέρασμα σε μια κατάσταση αβεβαιότητας: Η καταστροφή συνδέεται στενά με την αδυναμία να εννοήσουμε πραγματικούς και υποθετικούς κινδύνους στη σύγχρονη πραγματικότητα. Χαρακτηριστικές είναι οι καταστάσεις που προέκυψαν από τον «ιό του 2000», τη «νόσο των τρελών αγελάδων» ή οι απειλές που συνδέονται με την τρομοκρατία. Οι καταστροφές κατηγοριοποιούνται με διάφορους τρόπους. Πιο συνηθισμένη είναι η κατάταξη που βασίζεται στο έναυσμα της καταστροφής, δηλαδή η κατάταξη σε φυσικές, τεχνολογικές και άλλες καταστροφές.

80

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Οι καταστροφές φαίνονται με μια πρώτη ματιά ως έκτακτες, δυσμενείς καταστάσεις που προκαλούνται από ένα φαινόμενο ή διαδικασία. Ωστόσο, μια καταστροφή δεν είναι προϊόν μερικών ωρών. Οι θεμελιώδεις αιτίες που υποθάλπουν μια καταστροφή υποβόσκουν πολύ πριν αυτή συμβεί και, κατά κανόνα, συνεχίζουν και μετά από αυτήν να καλλιεργούν τις συνθήκες για μια νέα καταστροφή. Έχει μάλιστα διατυπωθεί η άποψη ότι οι καταστροφές αποτελούν ένα μεγεθυντικό φακό που αναδεικνύει προϋπάρχουσες δυσμενείς συνθήκες ευπάθειας και ανεπάρκειες σε οικονομικό, κοινωνικό και επιχειρησιακό επίπεδο. Παραδείγματος χάρη, μια καταστροφή λόγω πλημμύρας μπορεί να έπεται μιας εξαιρετικά έντονης βροχόπτωσης, αλλά ενδεχομένως οφείλεται σε επέκταση της δόμησης

σε εδάφη

μεγάλης

πλημμυρικής

επικινδυνότητας,

λόγω

απότομης αστικοποίησης της περιοχής. Μια σεισμική καταστροφή σε μια περιοχή έχει ως έναυσμα ένα σεισμό. Σε πολλές περιπτώσεις όμως, οφείλεται στη μεγάλη σεισμική τρωτότητα των κτιρίων και των έργων υποδομής λόγω συστηματικής παραβίασης των κανόνων και κανονισμών δόμησης. Επιδίωξη των σύγχρονων κοινωνιών είναι να προλάβουν τις καταστροφές και να μειώσουν τον αριθμό τους. Η πρόληψη των 81

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

καταστροφών αποτελεί λοιπόν αναπόσπαστο στοιχείο και ακρογωνιαίο λίθο της πολιτικής προστασίας. Κλιματική αλλαγή και καταστροφές. Υπάρχει, διεθνώς, μια αυξανόμενη ανησυχία για την επίδραση των μεταβαλλόμενων συγκεντρώσεων αερίων του θερμοκηπίου στο κλιματικό σύστημα. Θεωρείται ότι περαιτέρω αλλαγή στην ατμόσφαιρα θα διαταράξει κλιματικές παραμέτρους όπως η θερμοκρασία, η βροχόπτωση και εξατμισιοδιαπνοή, που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε ακραίες καιρικές συνθήκες. Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει με δύο τρόπους την πιθανότητα να συμβούν καταστροφές. • κατά πρώτον, με την πιθανή αύξηση των κινδύνων που σχετίζονται με τον καιρό και το κλίμα, και • κατά δεύτερον, με την αύξηση της ευπάθειας των κοινωνιών σε φυσικούς

κινδύνους,

ιδίως

μέσω

της

υποβάθμισης

των

οικοσυστημάτων και της μείωσης των υδατικών πόρων και των διαθέσιμων τροφίμων. Σε παγκόσμιο επίπεδο, η κλιματική αλλαγή αναμένεται να αυξάνει τις θερμοκρασίες και να μεταβάλλει το ύψος των βροχοπτώσεων. Αυτό μπορεί να επηρεάσει διαφορετικά διάφορες περιοχές και τόπους, αλλά σε γενικές γραμμές αναμένεται να συμβούν τα εξής: • Αύξηση της θερμοκρασίας και μείωση της μέσης βροχόπτωσης, που θα οδηγήσουν σε αύξηση της συχνότητας και έντασης της ξηρασίας και των καυσώνων. • Αυξανόμενη επιφανειακή θερμοκρασία των ωκεανών που θα προκαλέσει περισσότερους και σφοδρότερους τυφώνες οι οποίοι ενδεχομένως θα ακολουθούνται από πλημμύρες. • Έντονη ξηρασία που θα οδηγήσει σε αύξηση των δασικών πυρκαγιών. • Μεγαλύτερη ένταση των ανέμων και των βροχοπτώσεων που θα προκαλούν έντονες πλημμύρες και κατολισθήσεις. Πιο συγκεκριμένα, η Ευρώπη θα χρειαστεί να αντιμετωπίσει μείωση των παγετώνων, μείωση των βροχοπτώσεων στη Νότια Ευρώπη και πιθανόν 82

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ξηρασία σε κάποιες περιοχές, καθώς και αυξημένο κίνδυνο στιγμιαίων πλημμυρών (flash floods). Υψηλότερες θερμοκρασίες και καύσωνες θα αυξήσουν τους κινδύνους για την υγεία, καθώς και τη συχνότητα και τη σφοδρότητα των δασικών πυρκαγιών. Είναι πιθανή η μείωση των δασικών εκτάσεων και της παραγωγικότητας στον αγροτικό τομέα, καθώς και η μεγαλύτερη τρωτότητα των χαμηλών περιοχών λόγω της ανύψωσης του επιπέδου της θάλασσας. Στη Νότια Ευρώπη, η μείωση των υδατικών πόρων θα έχει επιπτώσεις στην υδροδυναμική ικανότητα, τον τουρισμό και γενικά στην αγροτική παραγωγή. Ωστόσο, δεν είμαστε βέβαιοι για το πώς ακριβώς θα επιδράσει η αλλαγή του κλίματος στον κίνδυνο καταστροφής, καταρχήν, λόγω της εγγενούς αβεβαιότητας στις εκτιμήσεις για την ίδια την εξέλιξη της κλιματικής αλλαγής, αλλά και λόγω της ραγδαία μεταβαλλόμενης κοινωνικής τρωτότητας. Ιδίως όμως δεν έχει γίνει ακόμη εφικτό να προβλεφθούν με αρκετή αξιοπιστία τα ακραία καιρικά φαινόμενα που θα προκληθούν σε κάθε περιοχή ή η αύξηση των πλημμυρικών αιχμών σε συγκεκριμένες λεκάνες. Οι χώρες συζητούν και διαπραγματεύονται τρόπους για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής. Πρώτος στόχος είναι να αντιμετωπιστούν οι θεμελιώδεις αιτίες της με μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Δεύτερος στόχος είναι η διαχείριση των συνεπειών της κλιματικής αλλαγής και η προσαρμογή σε αυτήν. Με τον όρο προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, νοείται «η προσαρμογή των φυσικών ή ανθρώπινων συστημάτων στην πραγματική ή αναμενόμενη κλιματική κατάσταση και τις συνέπειές της, ώστε να μετριάζονται οι βλάβες και να αξιοποιούνται ευκαιρίες» . Η μείωση του κινδύνου καταστροφών και η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή έχουν ως κοινούς στόχους τη μείωση της κοινωνικής τρωτότητας και τη βιώσιμη ανάπτυξη. Μέτρα για τη μείωση του κινδύνου καταστροφής μπορεί να είναι λοιπόν κατεξοχήν κατάλληλα για να αντιμετωπιστούν κίνδυνοι που προκύπτουν από την κλιματική αλλαγή.

83

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

3.3 Επιπτώσεις – Συνέπειες καταστροφών Η διαχείριση των καταστροφών μπορεί να θεωρηθεί ως μια κυκλική διαδικασία κατά την οποία διακρίνουμε διαδοχικές φάσεις. Η διαδικασία αυτή περιλαμβάνει το σχεδιασμό και την υλοποίηση δράσεων πρόληψης, ετοιμότητας, αντιμετώπισης και αποκατάστασης. Καταρχήν, στόχος της διαχείρισης καταστροφής είναι πρώτα η πρόληψη ή ο μετριασμός των επιπτώσεων από ένα εν δυνάμει καταστροφικό συμβάν ή φαινόμενο σε τέτοιο επίπεδο ώστε να μπορεί η κοινωνία να τις αντιμετωπίσει, δηλαδή η αποφυγή της καταστροφής. Παράλληλα, όμως, επιδιώκεται να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά η καταστροφή, εφόσον συμβεί, και να επέλθει γρήγορα η ανάκαμψη της περιοχής. Η διαχείριση καταστροφών είναι μια κυκλική διαδικασία, διότι ο σχεδιασμός και οι δράσεις αντιμετώπισης, αποκατάστασης και ανασυγκρότησης μετά από μια καταστροφή, θέτουν τις βάσεις για πρόληψη μελλοντικών καταστροφών. Μάλιστα, θεωρείται ότι για κάποιο διάστημα μετά από μια καταστροφή, ανοίγει ένα παράθυρο ευκαιρίας, προκειμένου να προωθηθούν πολιτικές και

μέτρα

για

μετριασμό

της

διακινδύνευσης

από

μελλοντικές

καταστροφές. Αυτό το παράθυρο ευκαιρίας έχει να κάνει, κατ’ αρχήν, με αλλαγές (π.χ. στο δομημένο περιβάλλον) που έχουν προκύψει και καλούν για επεμβάσεις. Ιδίως όμως σχετίζεται με τη μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση και επίγνωση του πληθυσμού και των κέντρων λήψης αποφάσεων, αναφορικά με θέματα ασφάλειας και προστασίας. Ενδεικτική είναι η θεσμοθέτηση βελτιώσεων στον αντισεισμικό κανονισμό που παρατηρείται μετά από μεγάλες σεισμικές καταστροφές στη χώρα μας. Χρειάζεται λοιπόν μια μακροπρόθεσμη θεώρηση της διαχείρισης της έκτακτης κατάστασης και της αποκατάστασης, ώστε να προωθούνται δράσεις και μέτρα πρόληψης ήδη από την πρώτη, πιεστική και φαινομενικά χαοτική περίοδο, μετά την καταστροφή. Η αποκατάσταση και ανασυγκρότηση μετά από καταστροφή, έχουν τις βάσεις τους στη μετακαταστροφική απόκριση και τη διαχείριση της έκτακτης κατάστασης. Συνδέονται επίσης με την πρόληψη και το μετριασμό των επιπτώσεων των κινδύνων. Αυτό υποδηλώνει ο γνωστός «κύκλος διαχείρισης καταστροφής» 84

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Είναι, λοιπόν, σημαντικό η προστασία από καταστροφές να αντιμετωπίζει τα ολοκληρωμένα, σε βάθος χρόνου και να αξιοποιεί συνδυασμούς μέτρων και επεμβάσεις που αφορούν διαφορετικές φάσεις της διαχείρισης μιας κατά στροφής. Αυτό εξάλλου επιτάσσει ο βασικός Νόμος που διέπει την πολιτική προστασία στη χώρα μας, σύμφωνα με τον οποίο, για την επίτευξη του σκοπού της πολιτικής προστασίας «εκπονούνται σχέδια και προγράμματα πρόληψης, ανά κατηγορία κινδύνου, λαμβάνονται μέτρα ετοιμότητας

και

αναλαμβάνονται

δράσεις

πρόληψης,

ετοιμότητας,

αντιμετώπισης και αποκατάστασης».

3.4 Διαχείριση Επιπτώσεων καταστροφών Με

τον

όρο

πρόληψη

νοείται

η

ολοκληρωτική

αποφυγή

μιας

καταστροφής που μπορεί να προκληθεί από επικίνδυνα φαινόμενα ή συμβάντα. Συνίσταται στην υλοποίηση δράσεων πριν την καταστροφή προκειμένου να μειωθούν σημαντικά οι επιπτώσεις των κινδύνων, ώστε να παραμείνουν σε επίπεδα που κοινωνία μπορεί να διαχειριστεί με ίδια 85

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

μέσα

και

χωρίς

έξωθεν

βοήθεια.

Οι

δυσμενείς

επιπτώσεις

των

καταστροφών δεν είναι πάντα δυνατόν να αποφευχθούν πλήρως, αλλά η κλίμακα και η δριμύτητά τους μπορούν να μειωθούν σημαντικά με εφαρμογή διαφόρων στρατηγικών και δράσεων. Εάν οι επιπτώσεις των κινδύνων περιοριστούν σημαντικά, αποτρέπεται η καταστροφή ακόμη και αν ο κίνδυνος εκδηλωθεί και υπάρξουν επιπτώσεις. Η πρόληψη αποσκοπεί λοιπόν στο να μειωθεί η πιθανότητα ένα επικίνδυνο φαινόμενο ή συμβάν να οδηγήσει σε καταστροφή όταν εκδηλωθεί. Η πρόληψη βασίζεται στη μείωση της πιθανότητας να προκληθούν επιπτώσεις από ένα εν δυνάμει καταστροφικό συμβάν ή διαδικασία, δηλαδή στη μείωση της

διακινδύνευσης.

Η

διακινδύνευση

έχει

τις

εξής βασικές

συνιστώσες Την επικινδυνότητα, δηλαδή την πιθανότητα να εκδηλωθεί ένα εν δυνάμει καταστροφικό γεγονός ή διαδικασία σε μια περιοχή ή θέση. Την έκθεση, δηλαδή τα εκτεθειμένα σε κίνδυνο στοιχεία (υλικά και άυλα). Την τρωτότητα, δηλαδή την ευπάθεια των εκτεθειμένων σε κίνδυνο στοιχείων, αλλά και του συστήματος συνολικά, σε ένα εν δυνάμει καταστροφικό γεγονός ή διαδικασία. Συστατικό της διακινδύνευσης θεωρείται ακόμη η ικανότητα του συστήματος και των επιμέρους στοιχείων του να προσαρμοστεί στις επιπτώσεις που ενδεχομένως θα προκληθούν και να ανακάμψει. Οι προληπτικές δράσεις στοχεύουν στη μεταβολή ενός ή περισσότερων βασικών συστατικών της διακινδύνευσης. Χαρακτηριστικές δράσεις πρόληψης είναι: η

κατασκευή

κτιρίων

και

έργων

ανθεκτικών

σε

επικίνδυνα

φαινόμενα ή συμβάντα, η απαγόρευση της δόμησης σε εδάφη μεγάλης επικινδυνότητας, η κατασκευή αναχωμάτων για τη μείωση του κινδύνου πλημμύρας, πολεοδομικές ρυθμίσεις που κατευθύνουν τη χωροθέτηση χρήσεων και λειτουργιών λαμβάνοντας υπόψη το επίπεδο της επικινδυνότητας, ο

αντισεισμικός

σχεδιασμός

ενός

νοσοκομείου,

διασφαλίζεται η λειτουργία του σε ένα πιθανό σεισμό.

86

ώστε

να

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Τα

μέτρα

πρόληψης

είναι

κατασκευαστικά

και

μη

κατασκευαστικά. Κατασκευαστικά μέτρα: αποτελούν ενδεικτικά: η διευθέτηση των ρεμάτων, η κατασκευή αναχωμάτων, η χρήση σεισμικής μόνωσης σε κτίρια κρίσιμης σημασίας, η κατασκευή κτιρίων που λειτουργούν ως φράγματα πυρός κ.λπ. Μη κατασκευαστικά μέτρα: αποτελούν ενδεικτικά: η φύτευση των ακαλύπτων χώρων των οικοπέδων στις αστικές περιοχές, προκειμένου να βελτιωθεί η ικανότητα συγκράτησης του νερού των βροχοπτώσεων, η δημιουργία προϋποθέσεων, ώστε κάποιες περιοχές να λειτουργούν ως φυσικοί αναστολείς της πλημμύρας, η ευαισθητοποίηση και ενημέρωση του πληθυσμού σε θέματα προστασίας από καταστροφές. Βασικά μέτρα πρόληψης των καταστροφών είναι: Ο πολεοδομικός και ο χωροταξικός σχεδιασμός, εφόσον λαμβάνουν υπόψη την επικινδυνότητα (σεισμική, πλημμυρική κ.λπ..) και την τρωτότητα. Η θεσμοθέτηση και εφαρμογή πολεοδομικών ρυθμίσεων για την απαγόρευση

ή

τη

μείωση

της

δόμησης

σε

περιοχές

μεγάλης

επικινδυνότητας, όπως η κατάλληλη αξιοποίηση περιοχών μεγάλης επικινδυνότητας ως πάρκα, ποδηλατοδρόμοι κ.λπ.., η μεταφορά οικισμών και η μετεγκατάσταση επιχειρήσεων και νοικοκυριών σε ασφαλέστερες θέσεις. 87

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Έγκριση χωροθέτησης και έλεγχος χρήσεων π.χ. απαγόρευση της εγκατάστασης επικίνδυνων χρήσεων σε θέσεις που γειτνιάζουν με πυκνοδομημένες ζώνες ή με χώρους που συγκεντρώνουν ιδιαίτερα τρωτές ομάδες πληθυσμού, όπως οι παιδικοί σταθμοί, τα γηροκομεία, οι φυλακές. Αναπλάσεις περιοχών μεγάλης τρωτότητας και παροχή κινήτρων για την αναβάθμιση του επιπέδου ασφάλειας των κτιρίων. Θέσπιση και εφαρμογή δομικών κανονισμών, προδιαγραφών, οδηγιών και συστάσεων, ώστε να επιτυγχάνεται υψηλότερο επίπεδο ασφάλειας κτιρίων και υποδομών. Κατά

κανόνα,

τα

μέτρα

πρόληψης

είναι

μέσο-μακροπρόθεσμου

χαρακτήρα και συνδέονται με τον σχεδιασμό και προγραμματισμό (αναπτυξιακό, πολεοδομικό, έργων κ.λπ.) σε τοπικό επίπεδο. Η πρόληψη των καταστροφών αποτελεί, εντέλει, αναπόσπαστο μέρος της βιώσιμης ανάπτυξης. Αντιμετώπιση κατάστασης έκτακτης ανάγκης Η φάση της αντιμετώπισης αφορά την παροχή βοήθειας προς το πληθυσμό και τη διαχείριση των εκτάκτων αναγκών που ανακύπτουν κατά τη διάρκεια ή αμέσως μετά την καταστροφή. Στόχος είναι να προστατευθούν ζωές, να μειωθούν οι συνέπειες στην υγεία του πληθυσμού, να αντιμετωπιστούν με επάρκεια οι άμεσες ανάγκες διαβίωσης του πληθυσμού, να επανέλθει όσο το δυνατόν γρηγορότερα η καθημερινότητα στην πληγείσα περιοχή. Οι δράσεις αντιμετώπισης εστιάζονται κύρια στις άμεσες βραχυπρόθεσμες ανάγκες. Μερικές δράσεις αντιμετώπισης, όπως η στέγαση των πληγέντων, συνδέονται επίσης με το

στάδιο

της

αντιμετώπισης

αποκατάστασης. στην

φάση

της

Η

μετάβαση

από

αποκατάστασης

τη

είναι

φάση σε

της

πολλές

περιπτώσεις δυσδιάκριτη. Κατά κανόνα, στη φάση αυτή οι ανάγκες αφενός έχουν χαρακτήρα επείγοντος και αφετέρου μεταβάλλονται γρήγορα στο χώρο και το χρόνο. Έτσι λοιπόν, ο εντοπισμός τους και πολύ περισσότερο η κάλυψή τους αποτελούν μια μεγάλη πρόκληση. Βοηθά πολύ, εάν υπάρχει προηγούμενη εμπειρία αντιμετώπισης καταστροφής και

κατάλληλη

προετοιμασία

των 88

υπηρεσιών,

φορέων

και

του

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

πληθυσμού. Η φάση της αντιμετώπισης είναι η πιο έντονα προβαλλόμενη. Επομένως, μια επιτυχής διαχείρισή της δημιουργεί πολιτικά οφέλη, παρότι ξεκινά αφού η καταστροφή έχει ήδη συντελεστεί και η περιοχή έχει υποστεί σοβαρές επιπτώσεις. Ο σχεδιασμός και τα μέτρα για την αντιμετώπιση καταστροφής είναι, κατά κανόνα, μέσο-βραχυπρόθεσμου χαρακτήρα και απαιτούν μικρότερη επένδυση από αυτά για την πρόληψη των καταστροφών. Βασικό εργαλείο για την αντιμετώπιση καταστροφής αποτελεί ο σχεδιασμός με οδηγό το Γενικό Σχέδιο Πολιτικής Προστασίας «Ξενοκράτης» και καθοριστική σημασία έχει η εκπαίδευση των εμπλεκομένων και του πληθυσμού. Αποκατάσταση και ανασυγκρότηση Η φάση της αποκατάστασης και της ανασυγκρότησης αναφέρεται στην επαναφορά στα προκαταστροφικά επίπεδα ή και στη βελτίωση των συνθηκών στην πληγείσα περιοχή. Διαδέχεται τη φάση της αντιμετώπισης μετά τη λήξη της κατάστασης έκτακτης ανάγκης. Η διαχείριση της αποκατάστασης αποσκοπεί στην επαναφορά και τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης του πληθυσμού και της λειτουργίας των υποδομών και των υπηρεσιών στις κοινότητες που έχουν πληγεί, καθώς και στην κοινωνική,

οικονομική

περιοχής.

Περιλαμβάνει,

και

αναπτυξιακή

κυρίως,

δράσεις

ενίσχυση για

τη

της

πληγείσας

συγκράτηση

ή

επαναφορά του πληθυσμού στην πληγείσα περιοχή, την κατασκευή ή ανακατασκευή εγκαταστάσεων και υποδομών, την κοινωνική στήριξη, την ανάπτυξη της περιοχής, την περιβαλλοντική αναβάθμιση. Η φάση της αποκατάστασης συμπεριλαμβάνει επίσης δράσεις για το μετριασμό παραγόντων που εντείνουν τον κίνδυνο μελλοντικής καταστροφής. Ο σχεδιασμός

και

η

υλοποίηση

προγραμμάτων

αποκατάστασης,

με

επίγνωση του κινδύνου και με την ενεργή συμμετοχή του πληθυσμού, μπορούν να υποστηρίξουν την ανάπτυξη και την εφαρμογή μέτρων μείωσης του κινδύνου καταστροφών. Στην περίπτωση αυτή, η διαχείριση της καταστροφής μπορεί να αναδειχτεί σε «ευκαιρία» για περισσότερη ανάπτυξη. Οι δράσεις ανασυγκρότησης βασίζονται σε στρατηγικό σχεδιασμό ή πολιτικές που έχουν σχεδιαστεί, εκ των προτέρων, στη βάση

89

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

των θεσμικών αρμοδιοτήτων των αρμόδιων αρχών και φορέων και παρέχουν τη δυνατότητα ενεργοποίησης και συμμετοχής του πληθυσμού. Ζητήματα σχεδιασμού πολιτικής προστασίας Με τον όρο πολιτική προστασία νοείται ένα σύνολο διαδικασιών και δράσεων που σκοπό έχουν την προστασία των ατόμων και του περιβάλλοντός

τους

από

τις

καταστροφές.

Οι

δράσεις

πολιτικής

προστασίας καλύπτουν όλες τις φάσεις του κύκλου διαχείρισης μιας καταστροφής. Στόχο έχουν την πρόληψη των καταστροφών και τον μετριασμό των συνεπειών από την εκδήλωση επικίνδυνων φαινομένων ή συμβάντων, μέσα από διαδικασίες ετοιμότητας, αντιμετώπισης και αποκατάστασης-ανασυγκρότησης. Η πολιτική προστασία σχετίζεται με ένα ευρύ φάσμα πολιτικών και ιδίως με τις πολιτικές για το περιβάλλον, την ανάπτυξη, την παιδεία, την υγεία, την ασφάλεια, τη δημόσια διοίκηση. Αξιοποιεί επιστημονικές και τεχνολογικές δυνατότητες από διάφορα

πεδία

σχεδιασμός

και

πολιτικής

χρειάζεται

ανάλογη

προστασίας

διαθεσιμότητα

αντικατοπτρίζει

την

πόρων.

Ο

υφιστάμενη

πολιτική για τη μείωση της πιθανότητας επιπτώσεων από την εκδήλωση ενός φαινομένου ή συμβάντος. Η υλοποίησή του απαιτεί πολιτική δέσμευση, θεσμική ρύθμιση και κοινωνική συμμετοχή. Διαμορφώνεται στο πλαίσιο της υφιστάμενης οργάνωσης του κράτους. Στο σχεδιασμό και την εφαρμογή πολιτικής προστασίας μετέχουν η δημόσια διοίκηση σε όλα τα διοικητικά επίπεδα, φορείς και οργανισμοί του ευρύτερου δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα, μη κυβερνητικές οργανώσεις και οι πολίτες. Ο σχεδιασμός αναπτύσσεται για συγκεκριμένη χωρική κλίμακα αναφοράς και αναφέρεται σε αντίστοιχη κλίμακα χρόνου. Διακρίνουμε την εθνική, την περιφερειακή και την τοπική κλίμακα σχεδιασμού. Στην εθνική κλίμακα

σχεδιασμού

αποτυπώνεται

η

εθνική

πολιτική

πολιτικής

προστασίας ως ένα πλαίσιο μεσοπρόθεσμων ή μακροπρόθεσμων στόχων και

προσδιορίζονται

επιμέρους

τομείς

του

σχεδιασμού,

όπως

ο

σχεδιασμός περιβαλλοντικής διαχείρισης, ο σχεδιασμός για την ασφάλεια, την υγεία, την εκπαίδευση, την εργασία κ.ά, στους οποίους θα πρέπει να ενσωματωθεί η προσέγγιση αυτή. O σχεδιασμός, σε εθνικό επίπεδο, μπορεί

να

αποτυπώνεται

σε

ένα 90

εθνικό

σχέδιο

στο

οποίο

θα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

περιγράφονται δράσεις σε όλους τους τομείς του κύκλου διαχείρισης της διακινδύνευσης. Ο σχεδιασμός στο περιφερειακό και τοπικό επίπεδο αναπτύσσεται στο πλαίσιο των εθνικών στόχων, λαμβάνοντας υπόψη τις τοπικές συνθήκες. Παράλληλα, απαιτούνται θεσμικές ρυθμίσεις για τον ορισμό των διαδικασιών και των οργάνων σχεδιασμού και εφαρμογής, ελέγχου,

αποτίμησης

και

ανατροφοδότησης

του

σχεδιασμού.

Η

μεγαλύτερη πρόκληση της πολιτικής προστασίας σήμερα είναι να αναπτυχθεί η ικανότητα αντιμετώπισης εκτάκτων καταστάσεων που υπερβαίνουν το σενάριο στο οποίο βασίστηκε ο σχεδιασμός πολιτικής προστασίας. Προς αυτήν την κατεύθυνση, πολύτιμη αποδεικνύεται η συνεχής

κατάρτιση,

επιμόρφωση

και

εκπαίδευση

του

δυναμικού

πολιτικής προστασίας, καθώς και η δικτύωση ατόμων φορέων και υπηρεσιών, ώστε να διευκολύνεται η μεταφορά εμπειρίας, γνώσης και τεχνογνωσίας.

Αυξανόμενη

επίσης

σημασία

αποκτά

η

διεθνής

αλληλεγγύη και αλληλοϋποστήριξη. Η ανάγκη μιας ολοκληρωμένης θεώρησης των καταστροφών Η μείωση των καταστροφών που ρημάζουν τη ζωή ανθρώπων, αναστατώνουν την κοινωνία και εξανεμίζουν την ανάπτυξη, αποτελεί κεντρική επιδίωξη των σύγχρονων κοινωνιών. Συνδέεται με προληπτικές επεμβάσεις σε θεμελιώδεις διαδικασίες που αυξάνουν την ευπάθεια του φυσικού και ανθρωπογενούς περιβάλλοντος και της κοινωνίας σε φυσικούς και ανθρωπογενείς κινδύνους. Οι προσπάθειες για πρόληψη συνδέονται λοιπόν με την καθημερινή δράση και λειτουργία σε πολλούς τομείς που μάλιστα, με την πρώτη ματιά, φαίνεται πως δεν συνδέονται καθόλου με την πολιτική προστασία. Η πρόληψη επιτυγχάνεται στην καθημερινότητα και στη ρουτίνα. Κρύβεται σε ρυθμίσεις, κανονισμούς, ελέγχους, διαδικασίες που εκτυλίσσονται κάθε μέρα. Υποσκάπτεται από την επικράτηση προτεραιοτήτων καθημερινής επιβίωσης έναντι της ασφάλειας και προστασίας από φυσικούς κινδύνους. Συχνά, έρχεται σε αντίθεση με το βραχυπρόθεσμο συμφέρον και με ατομικές επιδιώξεις. Σε πολλές

περιπτώσεις,

η

πρόληψη

δυσχεραίνει

σημαντικά

κάποιες

οικονομικές ή αναπτυξιακές επιλογές σε τοπικό, περιφερειακό ή ακόμη και

εθνικό

επίπεδο.

Τα

αποτελέσματα 91

της

πρόληψης

δύσκολα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

αποτιμώνται, αξιολογούνται και πιστώνονται σε κάποιους, αφού η καταστροφή, όσο δεν

συμβαίνει, αποτελεί

ένα

μακρινό

απίθανο

ενδεχόμενο. Γενιές ολόκληρες μπορεί να μην ζήσουν την καταστροφή αλλά να συσσωρεύουν και να μετακυλούνε στις επόμενες γενιές τις συνθήκες που υποθάλπουν μια μελλοντική καταστροφή. Μετά από μια καταστροφή, η ευαισθητοποίηση και η επίγνωση του πληθυσμού και των κέντρων λήψης των αποφάσεων αυξάνεται. Ακόμη και τότε όμως η λήψη προληπτικών μέτρων για μελλοντική μείωση της διακινδύνευσης δεν είναι αυτονόητη και συχνά η σημασία της υποβαθμίζεται σε σύντομο χρονικό διάστημα. Η ανασυγκρότηση ανοίγει, εν δυνάμει, ένα παράθυρο ευκαιρίας για μείωση της διακινδύνευσης και μελλοντική μείωση των καταστροφών.

Όμως,

για

να

αξιοποιηθεί,

χρειάζεται

δυναμισμό,

συνεργασίες, δικτυώσεις. Πρέπει να στηρίζεται σε επιστημονική γνώση και στην τεχνολογία. Απαιτεί ενεργοποίηση των τοπικών δυνάμεων, διαβουλεύσεις και διεκδικήσεις για να αξιοποιηθεί, προκειμένου να εκφράσει το όραμα που έχουν οι άνθρωποι για το μέλλον του τόπου τους.

Η μείωση των καταστροφών απαιτεί συνεχή προσπάθεια σε όλες τις φάσεις του κύκλου της καταστροφής. Ιδίως όμως προϋποθέτει μια ολοκληρωμένη

θεώρηση

του

ζητήματος,

στα

πλαίσια

της

περιβαλλοντικής προστασίας και της βιώσιμης ανάπτυξης. Στα πλαίσια αυτά, χρειάζεται να λαμβάνεται υπόψη σε ένα ευρύ φάσμα σχεδιασμών, προγραμματισμών και δράσεων των φορέων της Αυτοδιοίκησης σε συνεχή και καθημερινή βάση το οποίο να διατρέχει οριζόντια τις αρμοδιότητες και τους τομείς ευθύνης των Περιφερειών και των Δήμων.

92

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Σύνοψη Εκπαιδευτικής Ενότητας 3 Η διαχείριση των καταστροφών μπορεί να θεωρηθεί ως μια κυκλική διαδικασία κατά την οποία διακρίνουμε διαδοχικές φάσεις. Η διαδικασία αυτή περιλαμβάνει το σχεδιασμό και την υλοποίηση δράσεων πρόληψης, ετοιμότητας, αντιμετώπισης και αποκατάστασης. Ο σχεδιασμός και οι δράσεις αντιμετώπισης, αποκατάστασης και ανασυγκρότησης μετά από μια καταστροφή, θέτουν τις βάσεις για πρόληψη μελλοντικών καταστροφών. Μάλιστα, θεωρείται ότι για κάποιο διάστημα μετά από μια καταστροφή, ανοίγει ένα παράθυρο ευκαιρίας, προκειμένου να προωθηθούν πολιτικές και μέτρα για μετριασμό της διακινδύνευσης

από

μελλοντικές

καταστροφές,

το

οποίο

κυρίως

σχετίζεται με τη μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση και επίγνωση του πληθυσμού και των κέντρων λήψης αποφάσεων, αναφορικά με θέματα ασφάλειας και προστασίας. Η μείωση των καταστροφών που ρημάζουν τη ζωή ανθρώπων, αναστατώνουν την κοινωνία και εξανεμίζουν την ανάπτυξη, αποτελεί κεντρική επιδίωξη των σύγχρονων κοινωνιών. Συνδέεται με προληπτικές επεμβάσεις σε θεμελιώδεις διαδικασίες που αυξάνουν την ευπάθεια του φυσικού και ανθρωπογενούς περιβάλλοντος και της κοινωνίας σε φυσικούς και ανθρωπογενείς κινδύνου. Απαιτεί συνεχή προσπάθεια σε όλες τις φάσεις του κύκλου της καταστροφής. Ιδίως όμως προϋποθέτει μια ολοκληρωμένη θεώρηση του ζητήματος, στα πλαίσια της περιβαλλοντικής προστασίας και της βιώσιμης ανάπτυξης. Στα πλαίσια αυτά, χρειάζεται να λαμβάνεται υπόψη σε ένα ευρύ φάσμα σχεδιασμών, προγραμματισμών και δράσεων των φορέων της Αυτοδιοίκησης σε συνεχή και καθημερινή βάση το οποίο να διατρέχει οριζόντια τις αρμοδιότητες και τους τομείς ευθύνης των Περιφερειών και των Δήμων. Στην ενότητα 7, περιγράφονται έννοιες που αφορούν τον oρισμό των καταστροφών, τις αιτίες των καταστροφών, τις Επιπτώσεις, τις Συνέπειες και την Διαχείριση των Επιπτώσεων των καταστροφών.

93

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ερωτήσεις Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 3 Επιλέξτε

τη

σωστή

απάντηση

στις

1

μείωση

της

παρακάτω

ερωτήσεις

/

διατυπώσεις ΕΡΩΤΗΣΗ

Η

διακινδύνευσης

μιας

καταστροφής αποτελεί στόχο της διαχείρισης διακινδύνευσης των καταστροφών. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

1

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

2

Κλασσική Σχολή των Κοινωνικών Επιστημών:

Στην προσέγγιση αυτή οι καταστροφές αντιπροσωπεύουν την τρωτότητα μιας κοινωνίας και αντικατοπτρίζουν τις αδυναμίες των κοινωνικών συστημάτων. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ της

2

Α

Β

ΛΑΘΟΣ

3

Η καταστροφή αποτελεί μια σοβαρή διαταραχή

λειτουργίας

ΣΩΣΤΟ

της

κοινωνίας,

που

προκαλεί

εκτεταμένες

ανθρώπινες, υλικές και περιβαλλοντικές απώλειες, οι οποίες ξεπερνούν

την

ικανότητα

της

πληγείσας

κοινωνίας

να

τις

…

…

αντιμετωπίσει βασιζόμενη μόνο στις δικές τις δυνάμεις. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

3

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

4

Στη

βιβλιογραφία

εμφανίζονται

προσεγγίσεις στον ορισμό της καταστροφής. ΑΠΑΝΤΗΣΗ

ΕΡΩΤΗΣΗ

4

Α

2

Β

4

Γ

3

5

Μία καταστροφή διακρίνεται από ένα ατύχημα

από το μέγεθος των αναγκών και θυμάτων που συνεπάγεται. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

5

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

6

Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει με … … τρόπους

την πιθανότητα να συμβούν καταστροφές. 94

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

ΕΡΩΤΗΣΗ

6

Α

4

Β

3

Γ

2

7

Οι καταστροφές φαίνονται με μια πρώτη ματιά

ως έκτακτες, δυσμενείς καταστάσεις που προκαλούνται από ένα φαινόμενο ή διαδικασία και είναι ένα προϊόν μερικών ωρών. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

7

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ.

8

Σε παγκόσμιο επίπεδο, η κλιματική αλλαγή

αναμένεται να μειώνει

τις θερμοκρασίες και να μεταβάλλει το

ύψος των βροχοπτώσεων. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

8 9

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

Η μείωση του κινδύνου καταστροφών και η

προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή έχουν ως κοινούς στόχους τη μείωση της κοινωνικής τρωτότητας και τη βιώσιμη ανάπτυξη. ΑΠΑΝΤΗΣΗ 9 Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

ΕΡΩΤΗΣΗ 10

Η

διαχείριση

των

καταστροφών

μπορεί

να

θεωρηθεί ως μια κυκλική διαδικασία κατά την οποία διακρίνουμε διαδοχικές φάσεις. ΑΠΑΝΤΗΣΗ 10 Β

Α

ΣΩΣΤΟ

ΛΑΘΟΣ

Απαντήσεις Ερωτήσεων Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 3 1:

Απάντηση 1. Α

2

Απάντηση 2. Β

3

Απάντηση 3. Α

4

Απάντηση 4. Γ

5

Απάντηση 5. Α

6

Απάντηση 6. Γ

7

Απάντηση 7. Β 95

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

8

Απάντηση 8. Β

9

Απάντηση 9. Α

10

Απάντηση 10. Α

96

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 4: ΕΙΔΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ – ΣΕΙΣΜΟΙ ΣΚΟΠΟΣ Σκοπός αυτής της ενότητας είναι η κατανόηση του φυσικού φαινόμενου των σεισμών, τα αίτια που τους προκαλούν και τις επιπτώσεις που έχουν στις ανθρώπινες δραστηριότητες. Η αναγνώριση του σεισμικού κινδύνου στην Ελλάδα και οι καταστροφές που προκαλούνται από τις σεισμικές δονήσεις αποτελούν ζητήματα, με τα οποία οφείλουν να είναι εξοικειωμένοι όλοι οι κάτοικοι της χώρας. Μέσω της μελέτης της ενότητας αυτής, οι καταρτιζόμενοι θα αποκτήσουν τις βασικές γνώσεις γύρω από το φαινόμενο του σεισμού, ώστε να είναι σε θέση να αντιληφθούν

το μεγάλο βαθμό που αφορά την ελληνική

κοινωνία, στο παρόν και στο μέλλον ΠΡΟΣΔΟΚΩΜΕΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Οι καταρτιζόμενοι θα ενημερωθούν σε θέματα που αφορούν: Αιτίες και κατηγορίες σεισμών Σεισμικοί κίνδυνοι Επιδράσεις σεισμών Ενέργειες πριν κατά τη διάρκεια και μετά από το σεισμό ΕΝΝΟΙΕΣ – ΚΛΕΙΔΙΑ Σεισμός, Ρήγμα, Επίκεντρο σεισμού, Μέγεθος σεισμού, Ένταση σεισμού, Σεισμογράφος

97

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

4.1 Αιτίες και κατηγορίες σεισμών Σεισμός είναι η αισθητή ανατάραξη της επιφάνειας ενός ουράνιου σώματος λόγω απότομων μετακινήσεων μαζών, που συνοδεύεται από σεισμικά κύματα που μεταφέρουν την ενέργεια του σεισμού. Σε πλανήτες με στερεό φλοιό, όπως η Γη, οι σεισμοί προκαλούν ανατάραξη της επιφάνειας του φλοιού και ο σεισμός γίνεται έτσι αισθητός από τους ανθρώπους. Ο σεισμός γίνεται και σε άλλα ουράνια σώματα όπως η Σελήνη, ο Άρης και ο Ήλιος, σε κάποιο άλλο άστρο, πλανήτη ή δορυφόρο πλανήτη, σε ένα αστέρα νετρονίων κλπ. Ο σεισμός σε κάθε τέτοια περίπτωση έχει διαφορετική προέλευση και τα σεισμικά κύματα μπορεί να είναι διαφορετικού τύπου από τα γήινα ελαστικά, όπως για παράδειγμα τα σεισμικά κύματα ενός μαγνητικού σεισμού σε έναν αστέρα νετρονίων ή μάγναστρο. Τα σεισμικά κύματα, στην περίπτωση που είναι ελαστικά, οδεύουν μεταβάλλοντας την πυκνότητα ή παραμορφώνοντας το σχήμα του μέσου από το οποίο διέρχονται και ταξιδεύουν στο εσωτερικό, στην επιφάνεια ή και στην ατμόσφαιρα ενός πλανήτη σαν τον δικό μας, μεταφέροντας την ενέργεια του σεισμού, η οποία τελικά απορροφάτε στο μέσο διάδοσης.

Διάδοση βαρυτικών σεισμικών κυμάτων υφίσταται και στο «κενό» του διαστήματος. Παρατηρούνται επιδράσεις από ισχυρούς γήινους σεισμούς στη Σελήνη και σε τεχνητούς δορυφόρους γύρω από τη Γη. Στο σύστημα Γης - Σελήνης μάλιστα, οποιαδήποτε ξαφνική μεταβολή της απόστασης των δύο θα προκαλέσει σεισμούς και στα δύο ουράνια σώματα, καθώς το ένα βρίσκεται εντός του βαρυτικού πεδίου του άλλου. Έναν τέτοιο σεισμό στη Γη θα προκαλούσε η σύγκρουση ενός κομήτη με τη Σελήνη για παράδειγμα..

98

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Γήινος σεισμός Ο σεισμός στον πλανήτη μας συνήθως προκαλείται από ξαφνική απελευθέρωση συσσωρευμένης ενέργειας στον φλοιό της Γης. Τον αντιλαμβανόμαστε στην επιφάνειά της καθώς μέρος της ενέργειας μεταφέρεται εκεί με τα σεισμικά κύματα. Τα κύματα αυτά διαδίδονται στον φλοιό με ταλαντώσεις των πετρωμάτων και φθάνοντας στην επιφάνεια προκαλούν τις αναταράξεις του εδάφους που αισθανόμαστε. Τα σεισμικά κύματα προκαλούν με τις ταλαντώσεις και διαφορές ηλεκτρικού δυναμικού στα πετρώματα του φλοιού καθώς οδεύουν μέσα από αυτά (σεισμικό-ηλεκτρικό φαινόμενο δευτέρου είδους). Άλλη μια εκδήλωση των σεισμών, που προκαλείται από τη μετακίνηση των πετρωμάτων της λιθόσφαιρας, είναι η δημιουργία τσουνάμι στη θάλασσα όταν

ο

σεισμός

είναι

υποθαλάσσιος

και

έχει

αποτέλεσμα

ικανή

κατακόρυφη ανάταξη του βυθού. Οι περισσότεροι σεισμοί σχετίζονται με τον τεκτονικό χαρακτήρα της Γης και ονομάζονται τεκτονικοί σεισμοί. Ένας σεισμός όμως μπορεί να οφείλεται και στο απότομο γλίστρημα ενός παγετώνα. Ως σεισμός χαρακτηρίζεται και το άμεσο αποτέλεσμα από μία μη φυσική διεργασία, όπως για παράδειγμα μια έκρηξη, μια υπόγεια πυρηνική δοκιμή ή την τομογράφηση μέρους του φλοιού με σεισμικά κύματα που προκαλούμε με κτυπήματα του εδάφους. Σεισμός μπορεί να παραχθεί και από μία έκρηξη στην ατμόσφαιρα της Γης. Τέλος, ως σεισμός θα μπορούσε να θεωρηθεί και η παραγωγή σεισμικών βαρυτικών κυμάτων από το Haarp στην ιονόσφαιρα Η απορρόφηση της ενέργειας που μεταφέρουν τα ελαστικά κύματα, συμβαίνει με διάφορους μηχανισμούς ανάλογα με την κατάσταση ρευστότητας του μέσου που διατρέχουν: Στερεά: Η θραύση και οι μικροθραύσεις στα πετρώματα, αλλά και στις ανθρώπινες κατασκευές, προκαλούν είτε διάρρηξη των δεσμών συνοχής είτε μόνιμη (πλαστική) παραμόρφωση του υλικού και τελικά παράγεται

θερμότητα.

Ακόμα,

λόγω

του

σεισμικού-ηλεκτρικού

φαινομένου που εμφανίζεται στα πορώδη στερεά που περιέχουν ποσοστό υγρού,

μέρος

της

ενέργειας

του 99

οδεύοντος

σεισμικού

κύματος

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

μετατρέπεται από μηχανική σε ηλεκτρική και κατόπιν αντίστροφα και η ενέργεια

μετατρέπεται

σε

θερμότητα,

είτε

κατά

τις

ωσμωτικές

διαδικασίες, είτε λόγω της ηλεκτρικής αντίστασης των πετρωμάτων κατά τη διέλευση των ηλεκτρικών ρευμάτων ή δινορευμάτων (ρευμάτων Φουκώ). Ρευστά με οριακή την ιδιότητα διάδοσης εγκάρσιων κυμάτων: Το υλικό παραμορφώνεται προσωρινά (για χρόνο μερικά πολλαπλάσιο της περιόδου ταλάντωσης του κύματος) και τελικά η ενέργεια γίνεται θερμότητα (ρευστοποιείται περαιτέρω το υλικό του μέσου). Ρευστά:

Μπορούν

να

οδεύσουν

μόνο

σεισμικά

κύματα

που

διαφοροποιούν τοπικά την πυκνότητα του μέσου και απορροφώνται αυξάνοντας τη θερμοκρασία του. Η καταστροφή στο κτίριο της έδρας του OHE στην Αϊτή μετά από τον σεισμό των 7 ρίχτερ του 2010. Σύμφωνα με την ανθρώπινη κλίμακα εκτίμησης

γεγονότων,

που

ξεκινά

με

βάση

τις

διαστάσεις

των

ανθρώπινων κατασκευών, τα αποτελέσματα της απορρόφησης της ενέργειας ενός σεισμού στα στερεά είναι ενίοτε καταστροφικά. Η πραγματική αιτία των σεισμών που γεννώνται στον φλοιό της Γης δηλώθηκε σωστά το 1760 από τον Βρετανό Τζον Μίτσελ (John Michell), ο οποίος έγραψε πως οι σεισμοί και τα κύματα ενέργειας που δημιουργούν προκαλούνται από «μάζες πετρωμάτων που μετατοπίζονται, μίλια κάτω από την επιφάνεια» και θεωρείται πατέρας της επιστήμης της μελέτης των σεισμών, της Σεισμολογίας. Τύποι Σεισμών που γεννώνται στον Γήινο φλοιό. Η λιθόσφαιρα αποτελείται από πολλές λιθοσφαιρικές (τεκτονικές) πλάκες που βρίσκονται σε διαρκή κίνηση επιπλέοντας πάνω στο ρευστό υπόστρωμα της ασθενόσφαιρας. Οι πλάκες ασκούν πιέσεις μεταξύ τους κυρίως λόγω των κινήσεων του μάγματος κάτω από αυτές που τις παρασύρει

και

λιγότερο

από

τις

παλιρροϊκές

δυνάμεις

που

παραμορφώνουν τη γη συμπιέζοντας και εφελκύοντάς την, τη βαρύτητα που τείνει να βυθίζει τις βαρύτερες από αυτές κλπ. Το μάγμα κινείται σε ανοδικά και καθοδικά ρεύματα καθώς κοντά στον πυρήνα της Γης θερμαίνεται, κυρίως από τις ραδιενεργές μεταπτώσεις της βαρύτερης 100

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ύλης που είναι συγκεντρωμένη εκεί και από την τριβή λόγω της γρηγορότερης περιστροφής του πυρήνα σε σχέση με τα εξωτερικά στρώματα, και ελαφρύτερο ανεβαίνει προς την επιφάνεια όπου ψύχεται και βαραίνει πάλι. Στα σημεία που ο στερεός φλοιός προεξέχει προς τα κάτω, συνήθως κάτω από βουνά, αναπτύσσονται ροπές από τις δυνάμεις τριβής με το ρευστό μάγμα ανάλογα με τη θέση της προεξοχής σε σχέση με τη ροή του μάγματος, το οποίο επανακάμπτει προς τον πυρήνα. Το μάγμα που κινείται κάτω από τον φλοιό υπόκειται και στις δυνάμεις του φαινομένου Κοριόλις που σε μεγάλες κλίμακες καθορίζει την κίνηση των τροπικών

κυκλώνων

και

των

ωκεάνιων

θαλάσσιων

ρευμάτων.

Αποτέλεσμα της συνισταμένης δυνάμεων και ροπών, είναι η τάση για κίνηση

των

πλακών

που

μπορούν

ακόμη

και

να

τείνουν

να

περιστρέφονται. Στα όρια των πλακών δημιουργούνται εφελκυστικές ή συμπιεστικές ζώνες διάρρηξης: εφελκυστικές στα σημεία που οι πλάκες απομακρύνονται μεταξύ τους, συμπιεστικές στα σημεία που πλησιάζουν. Κοντά στις ζώνες διάρρηξης, στα όρια των τεκτονικών πλακών, συσσωρεύεται

ενέργεια

(τασικό

φορτίο)

από

τους

μηχανισμούς

εφελκυσμού και συμπίεσης. Εκεί σχηματίζονται ρωγμές στον φλοιό, τα ρήγματα, τις πλευρές των οποίων συγκρατεί η τριβή που δεν επιτρέπει την ολίσθηση μεταξύ τους. Όταν οι τεκτονικές τάσεις ξεπεράσουν την κρίσιμη τιμή του ορίου θραύσης του πετρώματος στον εστιακό χώρο, το σπάσιμο των σημείων τριβής έχει ως αποτέλεσμα την ολίσθηση του ρήγματος. Η ολίσθηση συνεπάγεται τη βίαιη ταλάντωση των πετρωμάτων και η απελευθερωμένη ενέργεια μεταφέρεται με τα σεισμικά κύματα ώσπου να απορροφηθεί εντελώς. Οι σεισμοί που προκαλούνται με τον τρόπο αυτό, αποτελούν την συντριπτική πλειοψηφία, το 90% των Γήινων σεισμών και καλούνται Τεκτονικοί Σεισμοί: Ηφαιστειακοί Το υπόλοιπο 10% των παγκόσμιων σεισμών σχετίζονται με ηφαιστειακή δραστηριότητα και συνήθως είναι λιγότερο ισχυροί από τους τεκτονικούς. Ακόμα και αυτοί πάντως, μπορεί να είναι ιδιαίτερα καταστροφικοί, προκαλώντας σχισμές στο έδαφος, παραμόρφωση του εδάφους, και ζημιές σε κατασκευές. Ηφαιστειακός ονομάζεται ο σεισμός που είναι 101

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

αποτέλεσμα αλλαγής της πίεσης στο εσωτερικό της γης, λόγω της εισροής ή εκροής μάγματος. Το σήμα τέτοιων σεισμών ονομάζεται ηφαιστειογενής δόνηση. Εγκατακρημνισιγενείς Εκτός από τα δύο προηγούμενα αίτια, υπάρχει και ένα ελάχιστο ποσοστό σεισμών

που

ονομάζονται

Εγκατακρημνισιγενείς

Σεισμοί,

επειδή

οφείλονται στην εγκατακρήμνιση οροφών υπογείων κοιλωμάτων (π.χ. σπηλαίων) λόγω διάβρωσης. Είναι σεισμοί συνήθως μικρού μεγέθους και τοπικού

χαρακτήρα.

Ορισμένες

φορές

έχουν

παρατηρηθεί

σε

μετασεισμική ακολουθία ως συνεπακόλουθο άλλου τύπου σεισμών. Κρυογενείς Υπάρχουν περιπτώσεις σεισμών που συμβαίνουν με την απότομη πτώση της θερμοκρασίας. Το έδαφος συγκρατεί νερό σε υγρή μορφή. Όταν η θερμοκρασία του πέσει κάτω από το κρίσιμο σημείο που το υγρό νερό γίνεται πάγος, η διαστολή που προκαλεί η αλλαγή φάσης του νερού συμπιέζει τα πετρώματα και είναι πιθανό να προκληθεί διάρρηξη σε αυτά. Οι επιπτώσεις ενός κρυονικού σεισμού (frostquake) δεν είναι σοβαρές, καθώς γίνονται αισθητοί σε ακτίνα ελάχιστων χιλιομέτρων από τον άνθρωπο. Συνοδεύονται από τον κρότο θραύσης και προκαλούν ζημιές σε τσιμεντένιες υποστρώσεις και πλάκες, στο δίκτυο σωληνώσεων και σε υλικά θεμελίωσης που βρίσκονται στη γραμμή θραύσης. Συμβαίνουν συνήθως τις πρώτες πρωινές ώρες κατά τις κρύες περιόδους του χειμώνα. Επειδή δεν προκαλούνται από τεκτονικά αίτια, είναι σημαντικό να αναγνωρίζονται ως κρυογενείς για να μην εισάγουν σφάλμα στα σεισμολογικά δεδομένα των ρηγμάτων. Τεχνητοί Οι τεχνητοί σεισμοί προκαλούνται με εκρήξεις ή χτύπημα της επιφάνειας του γήινου φλοιού. Συνήθως χρησιμοποιούνται για την τομογράφηση του υπεδάφους. Σε μεγάλη κλίμακα είναι δυνατή και η πρόκληση σεισμών. Διαδικασία γένεσης των σεισμών του γήινου φλοιού. Είναι ιδιαίτερα δύσκολο να γίνει άμεση παρατήρηση της διαδικασίας γένεσης των σεισμών στα ρήγματα με όργανα μέτρησης των τάσεων και παραμορφώσεων, καθώς οι σεισμοί συμβαίνουν σε βάθη όπου δεν είναι 102

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

δυνατή η εγκατάσταση οργανολογίας. Έτσι χρησιμοποιούνται έμμεσα φαινόμενα όπως η εκπομπή ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας (ΗΜΑ) που παράγεται κατά τη θραύση των υλικών. Αυτή ενδεχομένως καταγράφεται στην επιφάνεια κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης των διαφόρων σταδίων προετοιμασίας του σεισμού, μέχρι να γίνει τελικά η σχετική ολίσθηση των δύο πλευρών του ρήγματος, δηλαδή ο σεισμός. Ένα μοντέλο ερμηνείας που

προκύπτει

από

τη

μελέτη

των

έμμεσων

φαινομένων,

και

συγκεκριμένα της ΗΜΑ που σχετίζεται με τα καταληκτικά στάδια του σεισμού, είναι αυτό των τριών σταδίων προετοιμασίας του φαινομένου, που έχει προταθεί τα τελευταία χρόνια. Μοντέλο των τριών σταδίων Ο σεισμός εκδηλώνεται με την απότομη ολίσθηση μεταξύ των δύο πλευρών ενός ρήγματος, οι οποίες βρίσκονται σκαλωμένες μεταξύ τους σε σκληρές δομές, τα λεγόμενα asperities. Ένα ρήγμα ικανό να προκαλέσει έναν σημαντικό σεισμό περιβάλλεται γενικά από ένα ετερογενές (διαφορετικό κατά τόπους) και πιο εύθραυστο υλικό. Τα τρία στάδια ως τον σεισμό, σύμφωνα με το αντίστοιχο μοντέλο, είναι τα εξής: Στάδιο 1: θραύση του ετερογενούς υλικού που περιβάλλει το κύριο ρήγμα Οι τεκτονικές τάσεις δεν μπορούν από την αρχή να επιδράσουν αποτελεσματικά πάνω στο ίδιο το κύριο ρήγμα. Προκαλούν προσεισμούς στο μαλακότερο ετερογενές υλικό που το περιβάλλει. Κατά τη διαδικασία αυτή

των προσεισμών ξοδεύεται

ενέργεια σε ακίνδυνα σεισμικά

γεγονότα, από την ενέργεια που έχει αποταμιευθεί στα στερεά υλικά λόγω της παραμόρφωσης που έχουν υποστεί από τις τεκτονικές τάσεις. Κατά τις θραύσεις αυτές στην περιοχή που περιβάλλει το ρήγμα εκπέμπεται ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία VHF (συχνότητες MHz). Η εκπομπή αυτή ξεκινά συνήθως μια εβδομάδα πριν την εκδήλωση του σεισμού και διαρκεί όσο γίνονται θραύσεις (προσεισμοί) στο ετερογενές υλικό που περιβάλλει το ρήγμα. Ο μηχανισμός της θραύσης του ετερογενούς υλικού χαρακτηρίζεται από «αρνητική ανάδραση», δηλαδή με κάθε μικρό σεισμό το σύστημα ξεθυμαίνει, εκτονώνεται. Η θραύση ξεκινά στην πιο εύθραυστη «νησίδα» 103

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

του χώρου και όταν αυτή ολοκληρωθεί, η γενική θραύση του υλικού σταματά και επέρχεται ισορροπία. Η συνεχιζόμενη κίνηση όμως των τεκτονικών πλακών δημιουργεί τάσεις που επανεκκινούν τον κύκλο των θραύσεων, φθάνοντας κάθε φορά στο όριο θραύσης της πιο εύθραυστης από τις απομένουσες νησίδες του ετερογενούς υλικού, κ.λπ. Καθώς το ετερογενές

υλικό

θραύεται

οι

τεκτονικές

τάσεις

συνεχώς

ανακατανέμονται. Στην αρχή οι θραύσεις είναι ασυσχέτιστες μεταξύ τους. Καθώς περνά όμως ο χρόνος αυτές συσχετίζονται όλο και περισσότερο μεταξύ τους και σε όλο και μεγαλύτερη απόσταση. Τελικά συσχετίζονται όλες οι θραύσεις που γίνονται σε όλο τον χώρο που περιβάλλει το κύριο ρήγμα (σε ακτίνα ~ 100 χλμ. για σεισμό μεγέθους 6 ρίχτερ). Τότε η διαδικασία διαπιστώνεται ως κρίσιμο φαινόμενο με μαθηματική ανάλυση της Η/Μ ακτινοβολίας ενώ η ανάλυση της ακολουθίας των προσεισμών επιβεβαιώνει την κρίσιμη κατάσταση, συνδέοντας τα δύο φαινόμενα. Κρίσιμη κατάσταση σημαίνει αλλαγή φάσης για το σύστημα (αλλαγή φάσης έχουμε π.χ. όταν το νερό μεταβαίνει από υγρή φάση σε στερεή). Ως αποτέλεσμα αυτού, στο επόμενο στάδιο οι τάσεις και οι αντίστοιχες θραύσεις, από εκεί που γίνονταν σε μεγάλη περιοχή γύρω από το κύριο ρήγμα, συγκεντρώνονται κατά μήκος της ζώνης που περιβάλει το κύριο ρήγμα. Όταν εν τέλει σπάσει και αυτή η περιοχή του ετερογενούς υλικού, η VHF ακτινοβολία σταματά. Οι τάσεις «πολιορκούν» πλέον τη «ραχοκοκαλιά» των asperities που κατανέμονται κατά μήκος του ρήγματος. Η εμφάνιση της VHF ακτινοβολίας δεν σημαίνει πως θα γίνει απαραίτητα ο κύριος, σημαντικός, σεισμός καθώς η συγκεκριμένη διαδικασία που την παράγει λαμβάνει χώρα στο περιβάλλον του κύριου ρήγματος και όχι στο ίδιο το ρήγμα. Η διαδικασία αυτή της συσσώρευσης των τάσεων μπορεί να διακοπεί ανά πάσα στιγμή με την υπαναχώρηση των τεκτονικών τάσεων λόγω της εκδήλωσης άλλου σεισμού σε γειτονική περιοχή. Επίσης δεν είναι δεδομένο ότι οι τάσεις που πολιορκούν το κύριο ρήγμα θα καταφέρουν να σπάσουν τη «σπονδυλική στήλη» των σκληρών asperities. Στάδιο 2: θραύση των asperities 104

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Η θραύση των asperities, εάν και όταν αυτή συμβεί, φανερώνεται από την εκπομπή ισχυρής ακολουθίας ηλεκτρομαγνητικών παλμών που εμπίπτει στη περιοχή των VLF (συχνότητες kHz). Η εκπομπή αυτή εμφανίζεται από μερικές δεκάδες ώρες ως και μία ώρα πριν τον σεισμό. Κατά τη θραύση των asperities (λόγω της οποίας παράγεται η VLF ακτινοβολία) το σύστημα χαρακτηρίζεται από «θετική ανάδραση», δηλαδή έχει εκτραπεί σε κατάσταση μη ισορροπίας· η θραύση της μιας σκληρής δομής ανατροφοδοτεί τη θραύση της επόμενης (φαινόμενο χιονοστιβάδας). Η διαδικασία της διαδοχικής θραύσης των asperities είναι σχετικά αργή. Έτσι η παραγωγή της VLF ακτινοβολίας έχει μεγάλη σχετικά διάρκεια, της τάξης των αρκετών ωρών, γεγονός που επιτρέπει την

εφαρμογή

ποικίλων

στατιστικών

και

άλλων

μεθόδων

που

τεκμηριώνουν τη σύνδεση της ακτινοβολίας αυτής με τη θραύση των asperities και τη διακρίνουν με ασφάλεια από τον ΗΜ θόρυβο. Όταν όλα τα σκληρά σημεία στα οποία το ρήγμα μένει σκαλωμένο έχουν σπάσει, σταματά και η εκπομπή VLF και αρχίζει ηλεκτρομαγνητική ησυχία. Η δημιουργία του σεισμού είναι αναπόφευκτη. Στάδιο 3: σχηματισμός λιπαντικού στρώματος Στο τρίτο στάδιο έχουν σταματήσει οι θραύσεις και των asperities και υπάρχει πλήρης ηλεκτρομαγνητική ησυχία. Ο σεισμός θα ακολουθήσει σε ελάχιστο χρόνο, ως το πολύ σε μερικές ώρες. Στο στάδιο αυτό αρχίζει να αναπτύσσεται ένα «λιπαντικό στρώμα» μεταξύ των πλευρών του ρήγματος, από το κονιορτοποιημένο υλικό που έχει προκύψει από τη θραύση των asperities. Κατά τον σχηματισμό του λιπαντικού στρώματος η σκληρή σκόνη με την ακανθώδη υφή λειαίνεται αποκτώντας ικανότητα κύλισης. Το κονιορτοποιημένο υλικό - λιπαντικό δρα σαν σύνολο ρουλεμάν που οργανώνεται έτσι ώστε μετά από κάποιον χρόνο να οδηγήσει στο γλίστρημα των δύο πλευρών του ρήγματος με υπερηχητική ταχύτητα, στη γέννηση, δηλαδή, του σεισμού. Ο σχηματισμός και η οργάνωση του λιπαντικού στρώματος δεν συνοδεύεται από σημαντική θραύση

δεσμών

ηλεκτρομαγνητικής

του

υλικού

και

ακτινοβολίας

105

έτσι

δεν

ανιχνεύεται

στο

καταληκτικό

εκπομπή

στάδιο

της

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

δημιουργίας του σεισμού. Η ηλεκτρομαγνητική ησυχία είναι το τελευταίο πρόδρομο φαινόμενο του επερχόμενου σεισμού. Κατηγοριοποίηση των σεισμών του φλοιού της Γης ανάλογα με το βάθος τους Η ακριβής θέση στην οποία συμβαίνει ένας σεισμός ονομάζεται εστία. Αν η εστία θεωρηθεί ως σημείο, αυτό ονομάζεται υπόκεντρο. Η προβολή του υποκέντρου στην επιφάνεια της Γης, ονομάζεται επίκεντρο. Ανάλογα με την απόσταση του υποκέντρου από την επιφάνεια της Γης (εστιακό βάθος, ΕΒ), οι σεισμοί χαρακτηρίζονται ως: Επιφανειακοί ή σεισμοί μικρού βάθους (0 – 30 χλμ.) Σεισμοί ενδιαμέσου βάθους (30 – 70 χλμ.) Σεισμοί μεγάλου βάθους (άνω των 70 χλμ.) Το εστιακό βάθος είναι σημαντικό χαρακτηριστικό ενός σεισμού, ως προς τις καταστροφές που αυτός μπορεί να επιφέρει στις ανθρώπινες κατασκευές. Π.χ. ένας επιφανειακός σεισμός μεγέθους 6,5 Ρίχτερ είναι καταστρεπτικότερος από ένα σεισμό ενδιάμεσου βάθους μεγέθους 6,9 Ρίχτερ. Αυτό συμβαίνει για δύο κυρίως λόγους: Όσο αυξάνεται το βάθος, αυξάνεται και η απόσταση μεταξύ εστίας και επιφανείας της Γης, επιφέροντας έτσι εξασθένηση στα σεισμικά κύματα. Η διασπορά των σεισμικών κυμάτων είναι μεγαλύτερη. Το μεγαλύτερο εστιακό βάθος που έχει καταγραφεί είναι 750 χλμ. και είναι το σημείο όπου ο γήινος φλοιός καταβυθίζεται στον ανώτερο μανδύα. Οργανολογία μέτρησης των σεισμών. Αδρανειακό σύστημα μέτρησης Σεισμόγραμμα Το όργανο που χρησιμοποιούμε για την μέτρηση των σεισμικών δονήσεων στην επιφάνεια του εδάφους ή του θαλάσσιου πυθμένα στον Γήινο φλοιό ονομάζεται σεισμόμετρο. Ένα σεισμόμετρο με εγγενή δυνατότητα καταγραφής των δονήσεων ονομάζεται σεισμογράφος και ο όρος έχει παραμείνει σε καθημερινή χρήση και σήμερα, παρόλο που πλέον τα σήματα μεταδίδονται μέσω τηλεπικοινωνιακών δικτύων και καταγράφονται σε μεγάλη απόσταση από τους αισθητήρες. Η λειτουργία του σεισμομέτρου βασίζεται στην αρχή της αδράνειας. Ένα σεισμόμετρο 106

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

είναι ρυθμισμένο να χρησιμοποιείται εντός του βαρυτικού πεδίου της Γης και σε απόσταση από το κέντρο της, όση έχει και η επιφάνεια του φλοιού. Άρα μετρά σωστά στερεωμένο στο έδαφος ή στον θαλάσσιο βυθό και ακόμη δεν πρέπει να αναρτάται σε σχηματισμούς που ταλαντώνουν ιδιόσυχνα όπως τα κτίρια. Αποτελείται από τα εξής μέρη: Το περίβλημα το οποίο στερεώνει τη διάταξη και ακολουθεί τις κινήσεις του εδάφους. Την μάζα (αδρανειακό υποσύστημα) που τείνει να παραμένει ακίνητη σε σχέση με τις κινήσεις του περιβλήματος και άρα του εδάφους. Το σύστημα ανάρτησης που επιτρέπει την ταλάντωση της μάζας σε μια σταθερή διεύθυνση ανάλογα με τον τύπο προσανατολισμού της καταγραφόμενης μεταβολής και αποσβένει την ταλάντωση: • για

οριζόντιο

σεισμόγραμμα

(ή

σεισμογράφημα):

Ελατήριο

στηριγμένο σταθερά στο περίβλημα στη μία άκρη του και ανάρτηση της μάζας την άλλη του άκρη. Η μάζα τροχιοδρομείται σε οριζόντια διεύθυνση κίνησης και συνδέεται με αποσβεστήρες της ενέργειας ταλάντωσης. Στους παλαιούς σεισμογράφους χρησιμοποιούταν εκκρεμές με δυνατότητα κίνησης της μάζας σε καμπύλη που προσέγγιζε την ευθεία της οριζόντιας κίνησης. • για κατακόρυφο σεισμόγραμμα: Ελατήριο όπου αναρτάται η μάζα όμοια

με

μετρητή

βαρύτητας

(δυναμόμετρο

ή

κανταράκι),

τροχιοδρόμηση της μάζας στην κατακόρυφη διεύθυνση και αποσβεστήρες. Το σύστημα καταγραφής που με διάφορα ηλεκτρομαγνητικά ή οπτικά συστήματα καταγράφει και αποστέλλει τηλεμετρικά για αποτύπωση στον σταθμό συλλογής τη σχετική θέση της αναρτημένης μάζας ως προς το περίβλημα

της

συσκευής.

Στους

σεισμογράφους

χρησιμοποιούταν

εγγενής καταγραφή με γραφίδα στηριγμένη στη μάζα που άφηνε ίχνος σε ρολό χαρτιού κυλιόμενο κάθετα στη διεύθυνση ταλάντωσης της μάζας. Κανονικά σε θέση εγκαθίστανται τρία σεισμόμετρα με τους άξονες μέγιστης ευαισθησίας κάθετους μεταξύ τους, ώστε να καταγράφονται όλες οι συνιστώσες του σεισμικού κύματος. Με διαφοροποίηση της αντίστασης ελατηρίων που αναρτούν τη μάζα κατακόρυφα στη σύγχρονη 107

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

αδρανειακή διάταξη, το σεισμόμετρο χρησιμοποιείται για τη μέτρηση των σεισμών και σε άλλα ουράνια σώματα, όπως η Σελήνη και ο Άρης, που έχουν διαφορετική τιμή του πεδίου βαρύτητας στην επιφάνειά τους. Κλίμακες μέτρησης των σεισμών Για την μέτρηση μιας σεισμικής δόνησης χρησιμοποιούνται κυρίως δύο κλίμακες: Κλίμακα Ρίχτερ (Richter) Στην κλίμακα αυτή μετράτε το μέγεθος ενός σεισμού στην εστία του. Ουσιαστικά στην κλίμακα μετράτε η ενέργεια που εκλύεται στον εστιακό χώρο με τη σεισμική θραύση και την ολίσθηση των πετρωμάτων. Παρότι η κλίμακα δεν έχει ανώτατο όριο, σεισμοί μεγαλύτεροι από 9,5 Ρίχτερ δεν έχουν παρατηρηθεί στη Γη και, πρακτικώς, είναι εντελώς απίθανο να συμβούν ποτέ. Επίσης, στην κλίμακα μετρούνται και αρνητικές τιμές, καθώς όταν ορίστηκε δεν ήταν δυνατόν με τα όργανα της τότε εποχής να καταγραφούν μικρότερα μεγέθη σεισμών. Η κλίμακα είναι λογαριθμική και χρησιμοποιείται για σεισμούς χαμηλότερους από 5. Κλίμακα Μερκάλι (Mercalli) Στην κλίμακα αυτή μετράτε η ένταση ενός σεισμού σε μία περιοχή στην επιφάνεια του φλοιού της Γης. Η κλίμακα είναι εμπειρική και προσπαθεί να εκτιμήσει την ένταση του σεισμού σύμφωνα με τις επιπτώσεις του σε κτίρια, υποδομές κλπ. Είναι δωδεκαβάθμια (1 - 12) και προσμετρά κυρίως τις καταστροφές που προκαλούνται σε ανθρώπινες κατασκευές. Αυτό σημαίνει ότι ένας σεισμός που πλήττει ακατοίκητη περιοχή, δεν είναι δυνατό να αξιολογηθεί επαρκώς με αυτή την κλίμακα. Είδη Σεισμικών Κυμάτων ΚΥΜΑΤΑ ΧΩΡΟΥ Επιμήκη Κύματα: Οφείλονται στην αντίδραση της ύλης στη μεταβολή του όγκου της και τα μόρια της ύλης ταλαντώνονται παράλληλα προς τη διεύθυνση διάδοσης. Ονομάζονται Πρώτα Κύματα P, καθώς τα επιμήκη κύματα μεταδίδονται γρήγορα και φθάνουν πρώτα στους σταθμούς παρατήρησης. Εγκάρσια

Κύματα: Οφείλονται στην αντίδραση της ύλης προς τη

μεταβολή του σχήματός της. Στα κύματα αυτά η ταλάντωση των υλικών 108

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

μορίων γίνεται κάθετα προς τη διεύθυνση μετάδοσης. Ονομάζονται Δεύτερα Κύματα S, καθώς τα εγκάρσια κύματα μεταδίδονται πιο αργά και φθάνουν δεύτερα στους σταθμούς παρατήρησης. ΚΥΜΑΤΑ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ Κύματα Rayleigh Κύματα Love Τα κύματα αυτά εξασθενούν, καθώς αυξάνεται το βάθος της εστίας του σεισμού. Συνεπώς, και τα δύο αυτά κύματα περιορίζονται σε μικρό βάθος κάτω από την επιφάνεια. Η Δομή της Γης Η Γη χωρίζεται σε τρία ανισομερή στρώματα, τα οποία εμφανίζουν διαφορετική σύσταση και φυσικές ιδιότητες. Το εξωτερικό λεπτό στρώμα ονομάζεται Φλοιός, το μεσαίο Μανδύας και το εσωτερικό Πυρήνας. Λιθόσφαιρα: • Αποτελείται από το φλοιό μαζί με το ανώτερο τμήμα του μανδύα. • Έχει πάχος από 50 - 300 km και είναι το πιο ανθεκτικό στρώμα της Γης. Δεν είναι ενιαία, αλλά σπασμένη σε κομμάτια, που ονομάζονται Λιθοσφαιρικές Πλάκες. Ασθενόσφαιρα: Φτάνει μέχρι τα 410km βάθος. Είναι πυκνότερη, αλλά λιγότερο ανθεκτική και πιο εύπλαστη από τη λιθόσφαιρα. Μεταφέρει, μέσω της κίνησης ρευστών, τη θερμότητα που παράγεται στα πιο εσωτερικά στρώματα της Γης. Φλοιός Ο φλοιός αποτελεί την άκαμπτη εξωτερική στοιβάδα της Γης. Τα πετρώματά του είναι ανθεκτικά μέχρι περίπου το βάθος των 20km. Συμπεριφέρονται σαν συμπαγή στερεά που σπάνε, σχηματίζοντας ρήγματα, που δημιουργούνται από τους σεισμούς. Με βάση τη χημική σύσταση και το πάχος έχουν διακριθεί δύο τύποι φλοιού:

109

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

•

Ωκεάνιος Φλοιός: Είναι πυκνότερος και βαρύτερος από τον

ηπειρωτικό φλοιό. Αποτελείται από ορυκτά πλούσια σε σίδηρο, μαγνήσιο και πυρίτιο. Το μέσο πάχος του είναι 7km. •

Ηπειρωτικός Φλοιός: Έχει μικρότερη πυκνότητα, είναι πιο

ελαφρύς. Η σύστασή του περιλαμβάνει μεγαλύτερο ποσοστό πυριτίου και άλλα στοιχεία. Το μέσο πάχος του ηπειρωτικού φλοιού είναι περίπου 35km, ενώ κάτω από τις μεγάλες οροσειρές μπορεί να φτάσει τα 70km. Μανδύας Ο Μανδύας είναι το ενδιάμεσο στρώμα της Γης. Μεταφέρει τη θερμότητα που παράγεται στον πυρήνα και ελέγχει σε μεγάλο βαθμό την κίνηση των λιθοσφαιρικών πλακών. Φτάνει έως το βάθος των 2.900km. Στο όριο με το φλοιό η θερμοκρασία ξεκινά από τους 1000°C και φτάνει τους 3.500°C, στο όριο με τον πυρήνα. Η μεταφορά της θερμότητας από τα εσωτερικά στρώματα της Γης, λαμβάνει χώρα καθώς τα ανοδικά θερμικά ρεύματα

φτάνουν

στη βάση

της,

πιο

ψυχρής,

λιθόσφαιρας

και

κατέρχονται πάλι προς το εσωτερικό. Αυτή η κυκλική κίνηση προκαλεί τη μετατόπιση των λιθοσφαιρικών πλακών που βρίσκονται πάνω από την ασθενόσφαιρα. Η διαδικασία αυτή καταλήγει στην δημιουργία και έκρηξη ηφαιστείων στην επιφάνεια της Γης Πυρήνας Ο Πυρήνας αποτελεί το βαθύτερο και πιο πυκνό στρώμα της Γης. Θεωρείται ότι συνίσταται κυρίως από βαρέα μέταλλα, όπως σίδηρο και νικέλιο, τα οποία βυθίστηκαν και συσσωρεύτηκαν στο κέντρο, κατά τα πρώτα στάδια δημιουργίας της Γης. Ο πυρήνας διακρίνεται σε δύο επιμέρους στοιβάδες: •

τον Εξωτερικό Πυρήνα, βάθους 2900 - 5200 km, θερμοκρασίας

για το όριο μανδύα – πυρήνα είναι 3700 °C, ο οποίος συμπεριφέρεται ως ρευστό και •

τον Εσωτερικό Πυρήνα, βάθους 5200 - 6371 km, θερμοκρασίας

από 5000 – 5500 °C και ο οποίος είναι στερεός. Τεκτονική των Πλακών Η Γη είναι ένας δυναμικός πλανήτης και η κατανόηση του μηχανισμού λειτουργίας του δεν υπήρξε εύκολη υπόθεση. Οι πρώτες παρατηρήσεις 110

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

αφορούσαν τη γεωμετρία των ηπείρων στις δύο πλευρές του Ατλαντικού Ωκεανού. Καθώς, το σχήμα τους ταίριαζε συμπληρωματικά, όπως η Νότιος Αμερική με την Αφρική, θεωρήθηκε απίθανο να είναι τυχαίο. Ενδείξεις αποτέλεσε η ανακάλυψη απολιθωμάτων από οργανισμούς, του ίδιου είδους και ηλικίας, που βρέθηκαν σε διαφορετικές ηπείρους, κυρίως του νοτίου ημισφαιρίου. Σήμερα, ο ήπειροι αυτοί βρίσκονται σε τεράστιες αποστάσεις μεταξύ τους, ενώ μεσολαβούν απέραντοι ωκεανοί, γεννώντας το ερώτημα, πως μπορεί να εξαπλώθηκαν οι έμβιοι οργανισμοί σε τόσο μεγάλη έκταση. Παγγαία Στις αρχές του 19ου αιώνα, ο Alfred Wegener πρότεινε ότι οι ήπειροι δεν είναι σταθεροί πάνω στην επιφάνεια της Γης, αλλά μετακινούνται. Συγκεκριμένα, πριν από περίπου 250 εκατομμύρια χρόνια, όλοι οι ήπειροι ήταν ενωμένοι, σχηματίζοντας την υπερ-ήπειρο Παγγαία. Η Παγγαία στη συνέχεια διασπάστηκε σε δύο ηπείρους, τη Λαυρασία στο βορρά και τη Gondwana στο νότο. Κατά τη διάσπαση της Παγγαίας ξεκίνησε η διάνοιξη ενός ωκεανού, ο οποίος ονομάστηκε Τηθύς Θάλασσα. Θεωρία της Τεκτονικής των Λιθοσφαιρικών Πλακών Βασίζεται στο ότι η Λιθόσφαιρα δεν είναι ενιαία, αλλά σπασμένη σε άκαμπτα κομμάτια που ονομάζονται Λιθοσφαιρικές Πλάκες. Η λιθόσφαιρα συμπεριφέρεται ως στερεό σώμα, η οποία

επιπλέει στη ρευστή

Ασθενόσφαιρα, που αποτελείται από λιωμένα πετρώματα και μέσω της οποίας ρέει θερμότητα. Όρια Λιθοσφαιρικών Πλακών Οι πλάκες βρίσκονται σε συνεχή κίνηση και αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους κατά μήκος των ορίων τους. Διακρίνονται τρεις βασικοί τύποι ορίων: •

Όρια Απόκλισης: Οι πλάκες απομακρύνονται μεταξύ τους και

δημιουργείται νέα λιθόσφαιρα, αυξάνοντας την επιφάνεια και των δύο πλακών. •

Όρια Σύγκλισης: Οι δύο πλάκες απομακρύνονται μεταξύ τους,

μειώνοντας την επιφάνεια της πλάκας που υποβυθίζεται. •

Όρια Μετασχηματισμού: Οι πλάκες κινούνται παράλληλα

μεταξύ τους και συνεπώς η επιφάνεια των πλακών διατηρείται σταθερή. 111

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Όρια

Απόκλισης:

Οι

πλάκες

απομακρύνονται

μεταξύ

τους

και

δημιουργείται νέα λιθόσφαιρα, αυξάνοντας την επιφάνεια και των δύο πλακών. Όρια Σύγκλισης: Οι δύο πλάκες απομακρύνονται μεταξύ τους, μειώνοντας την επιφάνεια της πλάκας που υποβυθίζεται. Όρια Μετασχηματισμού: Οι πλάκες κινούνται παράλληλα μεταξύ τους και συνεπώς η επιφάνεια των πλακών διατηρείται σταθερή. Σε Υποθαλάσσιο Περιβάλλον, η άνοδος του μάγματος σχηματίζει μία υποθαλάσσια οροσειρά, τη Μεσωκεάνια Ράχη, όπου εκδηλώνονται ηφαιστειακή δραστηριότητα και σεισμικότητα. Σε Χερσαίο Περιβάλλον η άνοδος του μάγματος λαμβάνει χώρα στο εσωτερικό των ηπειρωτικών πλακών, όπου η διάρρηξη του ηπειρωτικού

φλοιού

σχηματίζει

επιμήκεις

κοιλάδες

και

λίμνες.

Εκδηλώνεται ηφαιστειακή δραστηριότητα και σεισμικότητα. Όρια Σύγκλισης - Σύγκρουσης Στα

όρια

σύγκλισης,

δημιουργώντας

δύο

πλάκες

χαρακτηριστικές

πλησιάζουν

μορφές

η

μία

την

άλλη

ανάγλυφου.

Κατά

την

σύγκλιση, η μια πλάκα βυθίζεται και έτσι ο φλοιός που είχε δημιουργηθεί στο όριο απόκλισης, καταστρέφεται μέσα στο μανδύα. Ανάλογα με το είδος του φλοιού διακρίνονται σε: Ωκεανός – Ωκεανός: Όταν δύο ωκεάνιες πλάκες συγκλίνουν, η άνοδος του μάγματος και η ηφαιστειακή δραστηριότητα δημιουργούν το νησιωτικό-ηφαιστειακό τόξο. Ωκεανός – Ήπειρος: Όταν υποβυθίζεται μια ωκεάνια με μια ηπειρωτική πλάκα, στο ηπειρωτικό όριο σχηματίζεται μια οροσειρά από μαγματικό υλικό και ηφαιστειακά πετρώματα. Ήπειρος – Ήπειρος: Στο όριο σύγκρουσης δυο ηπειρωτικών πλακών δημιουργείται μια οροσειρά με ηπειρωτικό φλοιό μεγάλου πάχους. Τα Ιμαλάια, προήλθαν από τη σύγκρουση της Ευρασιατικής και της Ινδικής πλάκας πριν περίπου 50 εκατ. χρόνια. Η σύγκρουση εξελίσσεται και σήμερα με ρυθμό 5 εκατοστά το χρόνο, με πολλούς σεισμούς μεγάλου μεγέθους.

112

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

4.2 Σεισμικοί κίνδυνοι Διέγερση σεισμών Έχουν υπάρξει κάποιοι σεισμοί που είτε έχουν συσχετιστεί, είτε έχουν γίνει προσπάθειες συσχέτισης με γεγονότα συνήθως μεγάλης κλίμακας που έλαβαν χώρα πριν την εκδήλωση των σεισμών και φαίνεται πως προκάλεσαν επιτάχυνση της διαδικασίας γένεσής τους. Τέτοια γεγονότα είναι άλλοι σεισμοί, τα μέγιστα των παλιρροϊκών δυνάμεων λόγω της ευθυγράμμισης Γης-Σελήνης-Ήλιου, ανθρώπινες παρεμβάσεις όπως οι τεχνητές λίμνες (συσχετισμός σεισμού Γρεβενών-Κοζάνης το 1995 με την τεχνητή λίμνη Πολυφύτου) και μέθοδοι πρόκλησης σεισμών με πυρηνικές εκρήξεις και ΗΜΠ. Παράγοντες της Σεισμικής Δράσης στις Κατασκευές Η σεισμική δράση πάνω στις κατασκευές εξαρτάται από ένα μεγάλο αριθμό παραγόντων που μπορούν να ομαδοποιηθούν σε τρεις ομάδες: Χαρακτηριστικά του Σεισμού, που αποτελούν αντικείμενο της σεισμολογίας Γεωλογικά και Μηχανικά Χαρακτηριστικά του Εδαφικού Μέσου που διασχίζουν τα σεισμικά κύματα από την εστία μέχρι τις κατασκευές και αφορά στη γεωλογία και στην εδαφομηχανική, και Δομή και Σεισμική Συμπεριφορά των Κατασκευών, που αποτελούν αντικείμενο της μηχανικής των κατασκευών. Τελικό στόχο αποτελεί η μείωση της Τρωτότητας της Κατασκευής, για τον οποίο είναι απαραίτητες ακριβείς πληροφορίες για το σεισμικό κίνδυνο στη θέση κατασκευής. Τρωτότητα Κατασκευής: Οι ιδιότητες της ίδιας της κατασκευής που αυξάνουν την ευπάθειά της στις επιπτώσεις του σεισμικού κινδύνου. Σεισμική Δράση στις Κατασκευές Η Σεισμική Δράση είναι μία επιβαλλόμενη μετακίνηση, λόγω της οποίας η κατασκευή εκτελεί εξαναγκασμένη ταλάντωση. Αρχικά ο σεισμός εισάγει στην κατασκευή μια ποσότητα ενέργειας, ένα μέρος της οποίας καταναλώνεται λόγω της τριβής των υλικών και μετατρέπεται σε θερμότητα. Το υπόλοιπο τμήμα θέτει σε κίνηση, παραμορφώνοντας την κατασκευή. Όταν η κατασκευή δεν μπορεί πια να παραμορφωθεί

113

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

περισσότερο για να εκτονωθεί η κινητική ενέργεια από το σεισμό, τότε επέρχεται κατάρρευση. Αίτια και Κατανομή των Σεισμών Τα

σεισμικά

φαινόμενα

αποτελούσαν

αντικείμενο

απορίας

και

ενδιαφέροντος του ανθρώπου, από την αρχαιότητα έως τις αρχές του 19ου αιώνα. Μέχρι τότε οι σεισμοί θεωρούντο ως υπερφυσικά φαινόμενα και περιβάλλονταν από πλήθος δεισιδαιμονιών και προκαταλήψεων. Πολλοί είναι οι μύθοι, οι θρύλοι και οι δεισιδαιμονίες στις διάφορες κοινωνίες και στους πολιτισμούς που συνοδεύουν τους σεισμούς. Κανένα φυσικό φαινόμενο δεν προκάλεσε στον άνθρωπο τόσο φόβο και ανασφάλεια όσο ο σεισμός, αφού πρόκειται για ένα είδος φυσικού γεγονότος που εκδηλώνεται απότομα και χωρίς καμιά προειδοποίηση. Σε παγκόσμια κλίμακα, κάθε χρόνο γίνονται αντιληπτά περισσότερα από 3.000 σεισμικά επεισόδια. Από αυτά μόνο στο 3% περίπου προκαλούνται σημαντικές απώλειες σε ανθρώπινες ζωές. Συγκριτικά, οι απώλειες σε ανθρώπινες ζωές από σεισμικά γεγονότα είναι δέκα φορές περισσότερες από αυτές που προκαλούν οι ηφαιστειακές εκρήξεις. 4.3 Επιδράσεις σεισμών Επιπτώσεις των Σεισμών στις Κατασκευές Οι επιπτώσεις των σεισμών στις κατασκευές περιλαμβάνουν: Μη Δομικές Βλάβες σε Κτήρια και Υποδομές: Ο σεισμός προκαλεί ήπιες έως σοβαρές αστοχίες των μη δομικών στοιχείων ενός κτηρίου, χωρίς να επηρεάζει τον φέροντα οργανισμό της κατασκευής. Οι αστοχίες περιλαμβάνουν αποκόλληση και πτώση επιχρισμάτων, κεραμιδιών και χαλαρών λίθων από τα ανώτερα τμήματα των κτηρίων, καταρρεύσεις καπνοδόχων και μερική ή ολική κατάρρευση τοιχοποιίας σε κτήρια με τοιχοποιίες πλήρωσης.

114

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Δομικές Βλάβες σε Κτήρια και Υποδομές: Ο σεισμός προκαλεί ήπιες έως σοβαρές αστοχίες των δομικών στοιχείων μιας κατασκευής, όπως ρωγμές και μερική ή ολική κατάρρευση φέρουσας τοιχοποιίας, ρωγμές σε υποστυλώματα και δοκούς του φέροντος σκελετού και σε δομικούς τοίχους, θρυμματισμό επικάλυψης οπλισμού, θραύση ράβδων οπλισμού, κλίση

υποστυλωμάτων,

κατάρρευση

υποστυλωμάτων

ή

ενός

μεμονωμένου ανώτερου ορόφου και ολική κατάρρευση κατασκευής. Χερσαία Συνοδά Σεισμικά Φαινόμενα ΚΑΤΟΛΙΣΘΗΣΕΙΣ: Τα κατολισθητικά φαινόμενα περιλαμβάνουν όλες τις εδαφικές ή βραχώδεις μετακινήσεις, όπως τις κατολισθήσεις, τις καθιζήσεις και τις καταπτώσεις και τις ροές κορημάτων. Συχνά, κατά τη διάρκεια των σεισμικών κινήσεων εκδηλώνονται οι μετακινήσεις αυτές, λόγω της αστάθειας που προκαλείται από τη σεισμική δύναμη. Η απόσταση όπου παρατηρούνται κατολισθήσεις εξ αιτίας σεισμών, αυξάνει με το μέγεθος του σεισμού. Στον Ελληνικό χώρο, οι κατολισθήσεις εξαιτίας σεισμικών δονήσεων είναι συχνό φαινόμενο. Οι επιπτώσεις από τις κατολισθήσεις είναι πολύ μεγάλες και αντιπροσωπεύονται κυρίως από καταστροφές τεχνικών έργων και οδοστρωμάτων. ΡΕΥΣΤΟΠΟΙΗΣΕΙΣ:

115

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ο όρος ρευστοποίηση αφορά μια σειρά φαινομένων που περιλαμβάνουν μεγάλες παραμορφώσεις του εδάφους και αφορούν αμμώδη εδάφη, τα οποία περιέχουν τη μέγιστη ποσότητα νερού. Η σημαντικότερη διάσταση του φαινομένου της ρευστοποίησης στις κατασκευές είναι η απώλεια της αντοχής του εδάφους θεμελίωσης. Τα κτήρια είναι δυνατό να βυθιστούν ή να γείρουν σημαντικά, ενώ σε ορισμένες ελαφρές κατασκευές μπορεί να παρατηρηθεί ανύψωσή τους. ΜΕΤΑΘΕΣΕΙΣ ΓΡΑΜΜΩΝ ΑΚΤΩΝ: Οι μεταθέσεις των ακτογραμμών προκαλούνται, είτε από κινήσεις των τεμαχίων εκατέρωθεν του σεισμικού ρήγματος, είτε λόγω υποχωρήσεων των χαλαρών σχηματισμών της παραλιακής ζώνης. Και στις δύο περιπτώσεις είναι δυνατό να προκαλέσουν εκτεταμένες καταστροφές σε κατασκευές,

σε

τεχνικά

έργα,

σε

εγκαταστάσεις

τουριστικών

δραστηριοτήτων ή ακόμα και περιβαλλοντολογικές καταστροφές που συσχετίζονται με το φυσικό κάλλος του τοπίου και την ισορροπία των περιβαλλοντικών παραμέτρων. ΕΔΑΦΙΚΕΣ ΡΩΓΜΕΣ: Οι εδαφικές ρωγμές είναι το αποτέλεσμα της σεισμικής κίνησης στην επιφάνεια, η οποία συνήθως αποτελείται από χαλαρούς σχηματισμούς. Οι εδαφικές ρωγμές έχουν περιορισμένο βάθος που σπάνια υπερβαίνει τα μερικά μέτρα, ενώ το μήκος τους μπορεί να φθάσει τα δεκάδες μέτρα. Συχνά, οι εδαφικές ρωγμές και οι ρευστοποιήσεις εκδηλώνονται ταυτόχρονα και τα ρευστοποιηθέντα υλικά ανέρχονται στην επιφάνεια δια μέσου των εδαφικών ρωγμών. Οι εδαφικές ρωγμές συνήθως δεν προκαλούν σημαντικές βλάβες στα κτήρια, δεδομένου ότι η εκδήλωση τους περιορίζεται στα επιφανειακά στρώματα και πολύ πιο πάνω από το σύνηθες επίπεδο θεμελίωσης των κατασκευών. Προκαλούν όμως σημαντικές βλάβες σε κατασκευές, που θεμελιώνονται στα επιφανειακά στρώματα, όπως και σε έργα οδοποιίας, διαμόρφωσης χώρων ή εξωραϊστικά έργα. Θαλάσσια Γεωδυναμικά Κύματα (Tsunami) Η ετοιμολογία της λέξης tsunami είναι ιαπωνικής προέλευσης και μεταφράζεται ως κύμα λιμανιού. Ο όρος είναι ο πλέον κατάλληλος, καθώς 116

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

τα συμπαγή αυτά κύματα κατακλύζουν, κυρίως χαμηλές τοπογραφικά παράκτιες περιοχές. Πρόκειται για μεγάλου μήκους κύματα και μεγάλης ταχύτητας, ενώ η γένεσή τους δεν οφείλεται πάντα σε σεισμούς. Στα κύματα tsunami υπάρχει μεταφορά ενέργειας και όχι μάζας, όπως και σε άλλες μορφές κυμάτων. Σεισμικές Πυρκαγιές Οι μεγάλες πυρκαγιές σε αστικές περιοχές, που ακολουθούν την εκδήλωση σεισμικού γεγονότος, αν και αποτελούν σπάνια φαινόμενα μπορούν να προκαλέσουν μεγάλες καταστροφές. Οι διαρροές υγραερίου από την καταστροφή των δικτύων, οι εκρήξεις από εύφλεκτα υλικά, καθώς και τα βραχυκυκλώματα, αποτελούν τις βασικότερες αιτίες πρόκλησης πυρκαγιών, ενώ οι βλάβες στα δίκτυα υδροδότησης, μεταφορών και τηλεπικοινωνιών δυσκολεύουν την καταστολή τους. Συνεπώς, επιβάλλεται ο σχεδιασμός προγραμμάτων άμεσης επέμβασης και απόσβεσης των πυρκαγιών. Μέχρι σήμερα δυστυχώς, και σε παγκόσμια

κλίμακα,

δεν

έχουν

γίνει

κατάλληλοι

σχεδιασμοί,

με

αποτέλεσμα η σεισμική πυρκαγιά πάντα να ξαφνιάζει και να σκορπά την καταστροφή. Αντίκτυπος των Σεισμών στο Σύστημα Υγείας Ζημιές

σε

εγκαταστάσεις

υγείας

και

υποδομές

μεταφορών,

με

επακόλουθη διακοπή της παροχής υπηρεσιών. Η απουσία υγειονομικών υπαλλήλων, για τους οποίους δεν υπάρχει δυνατότητα μετακίνησης στις εγκαταστάσεις υγείας που εξακολουθούν να είναι λειτουργικές ή των οποίων τα σπίτια και οι οικογένειες έχουν επηρεαστεί άμεσα από το σεισμό. Η μειωμένη ικανότητα πληρωμής για υπηρεσίες υγείας, καθώς τα νοικοκυριά που πλήττονται, χάνουν περιουσιακά στοιχεία και μέσα διαβίωσης. Απώλεια ιατρικών προμηθειών και διακοπτόμενα συστήματα προμηθειών, με πολλά αποθέματα. Άμεσες Επιπτώσεις στην Υγεία Θάνατοι και τραυματισμοί που σχετίζονται με τραύματα από κατάρρευση κτηρίου. Θάνατοι και τραυματισμοί που σχετίζονται με τραύματα από τις δευτερεύουσες επιπτώσεις του σεισμού (πνιγμός και φυσικά τραύματα

117

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

από tsunami, τραύματα από κατολισθαίνοντα υλικά, εγκαύματα και εισπνοή καπνού από πυρκαγιές). Μεσοπρόθεσμες Επιπτώσεις Στην Υγεία Δευτερογενής μόλυνση μη επεξεργασμένων τραυμάτων. Αυξημένη νοσηρότητα και κίνδυνος επιπλοκών που συνδέονται με την εγκυμοσύνη, τους τοκετούς και τα νεογέννητα λόγω διακοπτόμενων μαιευτικών και νεογνικών υπηρεσιών. Δυνητικός κίνδυνος μεταδοτικών ασθενειών, ιδίως σε περιοχές που πλήττονται από υπερπληθυσμό. Αυξημένη νοσηρότητα και κίνδυνος επιπλοκών χρόνιων παθήσεων, λόγω διακοπής της θεραπείας. Αυξημένες ψυχοκοινωνικές ανάγκες. Πιθανή

περιβαλλοντική

μόλυνση

από

χημικούς

/

ακτινολογικούς

παράγοντες, μετά την καταστροφή της βιομηχανικής υποδομής. Παγκόσμια Γεωγραφική Κατανομή Σεισμικής Δράσης Το ηπειρωτικό σύστημα διάρρηξης αποτελείται από την Περιειρηνική και την Ευρασιατική Ζώνη. Όλοι οι ενδιάμεσου και μεγάλου βάθους σεισμοί, καθώς και όλοι οι μεγάλοι επιφανειακοί σεισμοί, εκδηλώνονται στις δύο ζώνες του ηπειρωτικού συστήματος διάρρηξης. Η μεγαλύτερη δράση παρατηρείται στην Περιειρηνική Ζώνη, της οποίας η εκλυόμενη σεισμική ενέργεια αποτελεί το 77% του συνόλου της σεισμικής ενέργειας της Γης. Ρήγμα

ονομάζεται

κάθε

ασυνέχεια

των

πετρωμάτων,

η

οποία

συνοδεύεται από τη σχετική κίνηση των δύο τεμαχίων που βρίσκονται εκατέρωθεν της ασυνέχειας αυτής. Η επιφάνεια ονομάζεται επιφάνεια του ρήγματος. Όταν αυτή η επιφάνεια είναι λεία ονομάζεται και κατοπτρική επιφάνεια. Συχνά είναι επενδυμένη από μια λεπτή στρώση κρυσταλλικών ορυκτών που δημιουργούνται κατά τη διάρκεια της κίνησης. Η κίνηση των τεμαχίων μπορεί να αφήσει χαραγές στην επιφάνεια του ρήγματος, οι οποίες ονομάζονται γραμμές προστριβής και δείχνουν τη διεύθυνση της σχετικής κίνησης. Η ίδια ρηξιγενής επιφάνεια μπορεί να έχει περισσότερες από μία γενεές γραμμών προστριβής, διαφορετικών διευθύνσεων,

από

αλλεπάλληλες

δραστηριοποιήσεις.

Τα

ρήγματα

προκαλούνται από τις δυνάμεις που ασκούνται στο φλοιό της Γης. Μηχανική Καταπόνηση Πετρωμάτων 118

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

•

Εφελκυσμός:

Όταν

σε

ένα

σώμα

ασκούνται

δυνάμεις

αντίθετης φοράς, που τείνουν να το επιμηκύνουν. •

Συμπίεση: Όταν σε ένα σώμα ασκούνται δυνάμεις αντίθετης

φοράς που τείνουν να το συνθλίψουν. •

Διάτμηση: Όταν σε ένα σώμα δύο ίσες και αντίθετες δυνάμεις

ενεργούν κάθετα στον άξονα του. Ενεργά Ρήγματα και Πρόδρομα Φυσικά Φαινόμενα Πρόγνωση Σεισμών Η πρόγνωση βραχείας διάρκειας, δηλαδή η πρόβλεψη του επικέντρου, του χρόνου γενέσεως και του μεγέθους του σεισμού, σήμερα δεν είναι δυνατή. Η χρησιμότητα της πρόγνωσης βραχείας διάρκειας έχει αποδειχθεί λιγότερο σημαντική από το αναμενόμενο. Οι σεισμοί αποτελούν φυσικά φαινόμενα και δεν είναι καταστροφικοί, παρά μόνον αν εκδηλωθούν σε περιοχές, που οι κατασκευές δεν έχουν σχεδιασθεί για να μπορούν να ανταποκριθούν στις σεισμικές φορτίσεις. Η ακριβής γνώση του χρόνου, του μεγέθους και του επικέντρου είναι σημαντική από επιστημονικής πλευράς, αλλά δεν αρκεί για τη διάσωση περιουσιών. Για τη μείωση των σεισμικών επιπτώσεων πρέπει να σχεδιάζονται κατασκευές που θα αντέξουν σε έναν σεισμό, που θα εκδηλωθεί μέσα στη διάρκεια ζωής της κατασκευής. Ακόμα και αν ήταν δυνατή μια έγκυρη πρόγνωση σεισμού, αυτή δεν πρέπει να προκαλέσει κοινωνική και οικονομική αναταραχή μεγαλύτερη από ότι ο ίδιος ο σεισμός. Εντοπισμός Ενεργών Ρηγμάτων Για την πρόγνωση σεισμών είναι απαραίτητος ο προσδιορισμός των περιοχών που είναι πιθανότερο να εκδηλωθούν οι σεισμοί, δηλαδή τον εντοπισμό των ενεργών ρηγμάτων που είναι υπεύθυνες για αυτούς. Οι περιοχές που έχουν δώσει στο παρελθόν μεγάλους σεισμούς και οι περιοχές που παρουσιάζουν σήμερα σεισμικότητα, είναι γνωστές για να μπορούν να ληφθούν τα κατάλληλα μέτρα. Όμως, μεγάλοι σεισμοί μπορούν να εκδηλωθούν και εκεί όπου εκδηλώνονται σπάνια ή ποτέ σεισμοί. Συνεπώς, είναι σημαντικός ο εντοπισμός των περιοχών, όπου 119

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

είτε δεν υπάρχουν ιστορικές καταγραφές, είτε παραμένουν ανενεργές για μεγάλο διάστημα πριν δραστηριοποιηθούν ξανά. Πρόδρομα Φυσικά Φαινόμενα Παραμορφώσεις

•

Φλοιού:

Οι

προσεισμικές

διαδικασίες

σχετίζονται με μεταβολές στην κίνηση και στην παραμόρφωση του φλοιού της γης, όπως οι οριζόντιες και κατακόρυφες μετατοπίσεις και οι κλίσεις του εδάφους. Ανιχνεύοντας τις κινήσεις του φλοιού εξάγονται συμπεράσματα για επικείμενους μεγάλους επιφανειακούς σεισμούς. Μεταβολές στα Υπόγεια Νερά: Οι μεταβολές των υπογείων

•

υδάτων πριν από σεισμούς οφείλονται στις κινήσεις του φλοιού, που επιδρώντας στα πετρώματα αλλάζει την πίεση του νερού, το οποίο βρίσκεται στους πόρους των πετρωμάτων. Σεισμικά Κενά: Γενικά, η σεισμική δράση είναι έντονη μόνο

• στις

τεκτονικά

ενεργές

ζώνες,

που

ακολουθούν

τα

όρια

των

λιθοσφαιρικών πλακών. Όμως, στις σεισμικές αυτές ζώνες υπάρχουν και τμήματα με μειωμένη σεισμική δράση για μεγάλο χρονικό διάστημα, γνωστά

και

ως

Προσωρινά

Σεισμικά

Κενά.

Στα

τμήματα

αυτά

συγκεντρώνονται τα μεγαλύτερα αποθέματα ενέργειας, αφού δεν έγιναν πρόσφατοι

σεισμοί

ώστε

να

απελευθερωθεί

ενέργεια.

Συνεπώς,

παρακολουθούνται εντατικά οι υποψήφιες περιοχές, για την εμφάνιση πρόδρομων φαινομένων και για τη λήψη έκτακτων μέτρων. •

Μικροσεισμική

Δραστηριότητα:

Μικροσεισμοί

χαρακτηρίζονται οι σεισμοί με μέγεθος μικρότερο των 3R. Οι σχετικοί παράμετροι

με

την

πρόγνωση

σεισμών

και

τη

μικροσεισμική

δραστηριότητα είναι ο αριθμός των προσεισμών και οι σμηνοσεισμοί, όταν δηλαδή σε μία σειρά σεισμών, κανένας δεν έχει σαφώς μεγαλύτερο μέγεθος από τους υπόλοιπους. Λίγο πριν από μεγάλους σεισμούς, μπορεί να αυξηθεί η μικροσεισμική δραστηριότητα γύρω από τη μελλοντική εστία. •

Μεταβολή

Σεισμικών

Ταχυτήτων:

Έχει

αποδειχθεί

εργαστηριακά, ότι όταν εφαρμοσθεί μια δύναμη πάνω σε ένα πέτρωμα, τα ελαστικά κύματα που διέρχονται από αυτό αλλάζουν ταχύτητα. Πιο ευαίσθητος στις μεταβολές είναι ο λόγος των ταχυτήτων των διαμηκών 120

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

και εγκαρσίων κυμάτων. Με τη μέθοδο αυτή έχει γίνει πρόγνωση αρκετών σεισμών, κυρίως στη Σοβιετική Ένωση και στην Κίνα, και θεωρείται αρκετά αξιόλογη. •

Μεταβολή Συχνότητας Σεισμικών Κυμάτων: Ο λόγος της

ενέργειας των σεισμικών κυμάτων μεγάλης συχνότητας προς την ενέργεια των σεισμικών κυμάτων μικρής συχνότητας, αυξάνεται πριν τους μεγάλους σεισμούς. Συχνά ακουστικά κύματα πριν από μεγάλους σεισμούς διαρκούν αρκετά λεπτά. Σε κύματα μεγάλης συχνότητας οφείλονται πιθανώς και οι ασυνήθιστες αντιδράσεις ορισμένων ζώων πριν από τους μεγάλους σεισμούς. •

Μεταβολή του Εστιακού Βάθους: Σε αρκετές περιπτώσεις, η

σεισμική δράση βάθους μεγαλύτερη των 60 χιλιομέτρων σε μία συγκεκριμένη περιοχή είναι αυξημένη πριν από τη γένεση μεγάλων επιφανειακών σεισμών στην ίδια περιοχή. •

Πρόδρομα Ηλεκτρικά Φαινόμενα: Σε ορισμένες περιπτώσεις

πριν από τους σεισμούς παρατηρούνται ηλεκτρικά φαινόμενα, των οποίων η καταγραφή μπορεί να αποτελέσει σημαντική προειδοποίηση. Θαλάσσια Γεωδυναμικά Κύματα (Tsunami) Κύματα Tsunami και Καταστροφές.

121

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Το μέγιστο ύψος ενός κύματος tsunami που προκαλείται από σεισμική δραστηριότητα εξαρτάται άμεσα από το μέγεθος του σεισμού και το βάθος του επικέντρου. Όσο μεγαλύτερο είναι το μέγεθος του σεισμού, τόσο μεγαλύτερο είναι και το ύψος του κύματος που παράγεται. Η τοπογραφία της παράκτιας περιοχής επίσης επηρεάζει το ύψος του κύματος και κατά συνέπεια τη διαφορετική ένταση των καταστροφών κατά μήκος μιας συγκεκριμένης ακτής. Επιπλέον η ένταση των καταστροφών εξαρτάται από τον προσανατολισμό της ακτής κατά την άφιξη του κύματος. Το κύμα που χτυπά κάθετα την ακτή είναι πάντα πιο καταστροφικό από εκείνο που έρχεται υπό γωνία ή και παράλληλα με αυτήν. Παράλληλα, οι χαμηλές τοπογραφικά ακτές πλημμυρίζουν ευκολότερα και περισσότερο από τις υψηλότερες, θέτοντας έτσι τους κατοίκους τους σε μεγαλύτερο κίνδυνο. Εάν παρεμβάλλονται νησιά στην πορεία του κύματος, αναχαιτίζουν την ορμή του και βοηθούν στην προστασία ακτών πίσω από αυτά. Το μεγαλύτερο

κύμα

tsunami

που

έχει

καταγραφεί

μέχρι

σήμερα,

εκδηλώθηκε το 1737 στη χερσόνησο της Καμτσάτκα και είχε ύψος 64 m. Το Tsunami του Σεισμού της Λισσαβόνας, 1755 Ο σεισμός της Λισσαβόνας την 1η Νοεμβρίου 1755, ίσως ο μεγαλύτερος γνωστός ιστορικός σεισμός, μεγέθους γύρω στα 9R, προκάλεσε κύμα tsunami ύψους 15 m, το οποίο κάλυψε την πόλη, ενώ έστειλε ένα υδάτινο μέτωπο στον Ατλαντικό ωκεανό το οποίο ανέβασε το επίπεδο της πλημμυρίδας κατά 3 - 4m στα νησιά της θάλασσας της Καραϊβικής. Κύματα tsunami κατέκλυσαν τις ακτές της Ευρώπης και την Ατλαντική ακτή του Μαρόκο. Το Ισπανικό λιμάνι Cadiz, καθώς και η Μαδέρα στις Αζόρες επλήγησαν από κύματα ύψους 15 m. Επικινδυνότητα των Κυμάτων Tsunami Ο

κίνδυνος

των

κυμάτων

tsunami

οφείλεται

στο

γεγονός

ότι

ενσωματώνουν μεγάλα ποσά ενέργειας, με αποτέλεσμα αν ελαττωθεί η ταχύτητα διάδοσης, όπως συμβαίνει στις παράκτιες περιοχές, το ύψος του κύματος να αυξηθεί πολλά μέτρα, προκαλώντας τεράστιες καταστροφές σε υποδομές και απειλώντας ανθρώπινες ζωές. Το Tsunami του Σεισμού της Ινδονησίας, 26-12-2004

122

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Στις 26 Δεκεμβρίου 2004, εκδηλώθηκε σεισμός μεγέθους 8,9R στη θαλάσσια

περιοχή

δυτικά

της

Sumatra

(Ινδονησία).

Ο

σεισμός

δημιούργησε κύματα tsunami που έπληξαν πρώτα τις κοντινές ακτές της Ινδονησίας, της Βιρμανίας και της Ταϊλάνδης, αλλά διέτρεξαν και ολόκληρο τον Ινδικό Ωκεανό (5000 km σε 7,5 ώρες), πλήττοντας τις ανατολικές ακτές της Αφρικής (κυρίως τη Σομαλία), τις ανατολικές ακτές της Μαδαγασκάρης και όλες τις ενδιάμεσες παράκτιες και νησιωτικές περιοχές (ανατολικές ακτές Ινδίας, Σρι Λάνκα, Μαλδίβες, Σεϋχέλλες).

Ο Μεγάλος Σεισμός της Ιαπωνίας, 11-03-2011 Ο σεισμός της 11ης Μαρτίου 2011, μεγέθους 9R, εκδηλώθηκε στον Ειρηνικό ωκεανό και έπληξε κυρίως την επαρχία Tohoku της Ιαπωνίας. Προκάλεσε ένα ιδιαίτερα καταστρεπτικό tsunami στην παράκτια περιοχή της νήσου Honshu, μήκους περίπου 850 km, το οποίο εξαπλώθηκε σε ολόκληρο τον Ειρηνικό Ωκεανό. Τα μέγιστα ύψη κύματος έφθασαν στις ακτές μέσα σε ένα χρονικό διάστημα από 33 λεπτά ως και 3,5 ώρες μετά την κύρια δόνηση. Το μέγιστο υψόμετρο του κύματος στην ενδοχώρα ξεπέρασε τοπικά τα 20 και τα 40 m (Ακτογραμμή Miyagi, Ogatsu, Onagawa). Στις περιοχές που επλήγησαν περισσότερο (Miyagi, Iwate, Fukushima) υπήρξαν τα μικρότερα χρονικά περιθώρια μεταξύ σεισμικής δόνησης και άφιξης του κύματος μέγιστου ύψους (λιγότερο από 1 ώρα). Τα αποτελέσματα της μελέτης των επιπτώσεων από το tsunami και της 123

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

κατανομής του μέγιστου υψομέτρου του tsunami στην ενδοχώρα, ανέδειξαν το γεγονός ότι το tsunami ξεπέρασε κατά πολύ την αναμενόμενη μέγιστη τιμή. Στο Miyagi, όπου ο μέγιστος τιμή ήταν μέχρι 15 m, υπήρξαν περιοχές όπου το tsunami έφτασε και τα 40 m. Αυτό συνέβη σε μικρές, στενές κοιλάδες, μεγάλης μορφολογικής κλίσης, οι οποίες αποτελούν συνέχειες των θαλάσσιων κόλπων προς την ξηρά. Στο Ogatsu και στην Onagawa, το tsunami ξεπέρασε τα 30 και 40 m, αντίστοιχα. Επιπλέον, προκλήθηκαν διακοπές ρεύματος, περιοχές έμειναν χωρίς παροχή νερού για μεγάλο χρονικό διάστημα, ενώ μεγάλες πυρκαγιές ξεσπούσαν κατά συρροή για πολλές μέρες μετά το σεισμό. Σύμφωνα με την αναφορά της Ιαπωνικής Αστυνομίας, ο απολογισμός σε θύματα σε 12 νομούς ήταν 15.854 νεκροί, 3.167 αγνοούμενοι και 26.992 τραυματίες, ενώ καταστράφηκαν ολοσχερώς 125.000 κτήρια. Από τον απολογισμό του σεισμού και του tsunami, οι ηπειρωτικές περιοχές υπέφεραν από την καταστροφική δράση του σεισμού, ενώ στις παράκτιες και κοντινές περιοχές η μείζονα καταστροφική δύναμη ήταν το κύμα tsunami. Το Γεωδυναμικό – Σεισμοτεκτονικό Πλαίσιο του Ελληνικού Χώρου.

124

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Το Ορογενετικό Τόξο Ο Ελληνικός χώρος βρίσκεται στα όρια σύγκλισης της Αφρικανικής και της Ευρασιατικής λιθοσφαιρικής πλάκας. Η σχετική ταχύτητα των δύο πλακών υπολογίζεται από 0.5 έως 3cm ανά έτος, ενώ η σύγκλιση έχει γενική διεύθυνση βορειοανατολική. Η θέση αυτή του Ελληνικού χώρου είναι κυρίως υπεύθυνη για την μεγάλη σεισμικότητα, την παραμόρφωση των γεωλογικών ενοτήτων, την ηφαιστειότητα και γενικά για τα έντονα γεωδυναμικά φαινόμενα που εκδηλώνονται. Σε όλα τα όρια σύγκλισης των λιθοσφαιρικών πλακών δημιουργούνται ένα

σύνολο

των

μορφολογικών

χαρακτηριστικών

αποτελούν

το

Ορογενετικό Τόξο. •

Τάφρος: Αποτελεί μια βαθιά λεκάνη που οριοθετεί το μέτωπο

κίνησης των δύο πλακών. •

Νησιωτικό Τόξο: Πρόκειται για μια ορεινή αλυσίδα παράλληλη

προς την τάφρο, η οποία δημιουργείται από την παραμόρφωση των πετρωμάτων της επωθούμενης πλάκας. •

Οπισθοτάφρος: Είναι μια λεκάνη κατά κανόνα αβαθέστερη

της τάφρου, πίσω από το νησιωτικό τόξο. •

Ηφαιστειακό τόξο: Βρίσκεται πάντα σε απόσταση από την

τάφρο, πίσω από το χώρο της οπισθοτάφρου. Σε όλα τα όρια σύγκλισης των λιθοσφαιρικών πλακών δημιουργούνται ένα

σύνολο

των

μορφολογικών

χαρακτηριστικών

αποτελούν

το

Ορογενετικό Τόξο. Τάφρος: Αποτελεί μια βαθιά λεκάνη που οριοθετεί το μέτωπο κίνησης των δύο πλακών. Νησιωτικό Τόξο: Πρόκειται για μια ορεινή αλυσίδα παράλληλη προς την τάφρο, η οποία δημιουργείται από την παραμόρφωση των πετρωμάτων της επωθούμενης πλάκας. Οπισθοτάφρος: Είναι μια λεκάνη κατά κανόνα αβαθέστερη της τάφρου, πίσω από το νησιωτικό τόξο. Ηφαιστειακό τόξο: Βρίσκεται πάντα σε απόσταση από την τάφρο, πίσω από το χώρο της οπισθοτάφρου. 125

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Σεισμικότητα του Ελληνικού Χώρου Από άποψη σεισμικότητας, η Ελλάδα κατέχει την πρώτη θέση στη Μεσόγειο και την Ευρώπη, καθώς και την έκτη θέση σε παγκόσμια, μετά την Ιαπωνία, τα νησιά Νέες Εβρίδες, το Περού, τα νησιά του Σολομώντα και τη Χιλή. Ο Ελληνικός χώρος αποτελεί μέρος της Αλπικής Ζώνης, η οποία εκτείνεται από το όρος Άτλας μέχρι τα Ιμαλάια. Η υψηλότερη σεισμικότητα παρατηρείται πάνω σε ήδη διαμορφωμένες επιφάνειες ενεργών ρηγμάτων, με επαναδραστηριοποιήσεις για μεγάλα χρονικά διαστήματα, σε τρεις περιοχές του Ελληνικού χώρου: •

Κατά μήκος του κυρτού μέρους του τόξου, αλλά κοντά στις

ακτές (Ιόνια Νησιά, νότια Πελοπόννησος, νότια Κρήτη, Δωδεκάνησα) με υψηλότερες τιμές στα Ιόνια Νησιά. •

Κατά μήκος μιας τοξοειδούς περιοχής που περιλαμβάνει το

βόρειο μέρος του Αιγαίου πελάγους. •

Στην κεντρική Ελλάδα, που περιλαμβάνει τον Πατραϊκό και

Κορινθιακό κόλπο, στο Μαλιακό και Ευβοϊκό κόλπο. Σεισμός της Αθήνας, 07-09-1999 Στις 7 Σεπτεμβρίου 1999, ένας επιφανειακός σεισμός με μέγεθος 5.9R εκδηλώθηκε στην ευρύτερη περιοχή της Αθήνας. Οι ζημιές ήταν εκτεταμένες και γενικά μη αναμενόμενες, γιατί η περιοχή της Αθήνας θεωρείτο χώρος χωρίς σεισμικές εστίες, με πολύ σταθερό υπόβαθρο και χωρίς ενεργά ρήγματα. Άμεσες Συνέπειες: • 143 θανάτους • 700 σοβαρούς τραυματισμούς • 70000 κατοίκους άστεγους Οι ζημιές στην αστική περιοχή εξαπλώθηκαν κυρίως στο ΒΔ τμήμα του λεκανοπεδίου,

ενώ

η

πλειοψηφία

των

συνοδών

γεωδυναμικών

φαινομένων εντοπίστηκε στην ορεινή περιοχή της Πάρνηθας. Στην περιοχή αυτή υπήρξαν λίγες σχετικά ζημιές, αλλά μόνο επειδή δεν πρόκειται για αστική περιοχή. Παρά ταύτα, όπου υπήρχαν κτήρια, καταγράφηκαν σοβαρές ζημιές . Οι ζημιές που προκλήθηκαν από το σεισμό στο λεκανοπέδιο ήταν πολύ σοβαρές στα κτήρια, με μεγάλες 126

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ρωγμές σε δομικά στοιχεία και καταρρεύσεις, κυρίως στην περιοχή των Άνω Λιοσίων, του Μενιδίου και των Θρακομακεδόνων, ενώ στην επικεντρική περιοχή (Ασπρόπυργος, Ελευσίνα, Μαγούλα, Μάνδρα στο Θριάσιο πεδίο) οι ζημιές ήταν περιορισμένες. Όλα τα δευτερογενή φαινόμενα εκδηλώθηκαν στο νοτιοανατολικό τμήμα του όρους Πάρνηθα και είχαν ως αποτέλεσμα σοβαρές βλάβες στο οδικό δίκτυο. 4.4 Ενέργειες πριν κατά τη διάρκεια και μετά από το σεισμό Μέθοδοι πρόγνωσης Οι μεμονωμένες προσπάθειες για πρόγνωση σεισμών έχουν δώσει αποτελέσματα, δεν έχουν δώσει όμως κάποια ευρέως αποδεκτή μέθοδο πρόγνωσης. Για να θεωρηθεί μια μέθοδος πρόγνωσης ή συνεργασία μεθόδων επιτυχημένη, θα πρέπει να εκτιμά, για σεισμούς κάποιου μεγέθους και άνω, με ακρίβεια α) τις παραμέτρους της πρόγνωσης (τόπο, χρόνο, μέγεθος) και ταυτόχρονα. β) τη βεβαιότητα πως θα γίνει σεισμός. Η ακρίβεια των παραμέτρων δεν έχει σαφώς καθοριστεί. Η προσπάθεια για πρόγνωση ενδυναμώνεται με την ενοποίηση των μεθόδων και τη σύγκλιση των εκτιμήσεων που προκύπτουν από αυτές, βελτιώνοντας την ακρίβεια των παραμέτρων της πρόγνωσης και ενισχύοντας την αξιοπιστία μιας πρότασης πως ένας μεγάλος σεισμός επέρχεται. Η

προειδοποίηση

για

σεισμούς

σε

πυκνοκατοικοιμένες

περιοχές

αμφισβητείται πως είναι χρήσιμο να ανακοινώνεται στο κοινό καθώς μπορεί να προκαλέσει περισσότερα θύματα από τον σεισμό αυτόν καθαυτό λόγω πανικού, τροχαίων κτλ. και επειδή είναι αδύνατο να εκκενωθεί έγκαιρα και σε απόλυτο ποσοστό μια κατοικημένη περιοχή, ενώ υπάρχουν προβλήματα στην εκκένωση νοσοκομείων, γηροκομείων, χώρων που φιλοξενούν ζώα κτλ. Παρά ταύτα, εφαρμόζεται ήδη σειρά συστημάτων άμεσης προειδοποίησης για σεισμούς ανά την υφήλιο, ακόμη και σε ομάδες της τάξης των εκατομμυρίων εκπαιδευμένων πολιτών. Με σκοπό την ακόμη πιο έγκαιρη και έγκυρη προειδοποίηση γίνονται σημαντικές προσπάθειες για την πρόγνωση των σεισμών. Μία από τις 127

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

μεθόδους που αναπτύχθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες είναι η μέθοδος ΒΑΝ (επινόηση των Ελλήνων Φυσικών Βαρώτσου, Αλεξόπουλου και Νομικού, απ' όπου και η ονομασία της) που έχει και ιστορική σημασία λόγω των αγώνων της ομάδας ενάντια σε επιθέσεις που δεχόταν και δέχεται κατά καιρούς. Ακρογωνιαίος λίθος στην έρευνα αυτή είναι οι ηλεκτρικές ώσεις που αναδύονται από τα πετρώματα όταν αυτά βρίσκονται υπό (μηχανική) τάση που υπερβαίνει ένα κρίσιμο σημείο. Τα πρόδρομα αυτά ηλεκτρικά σήματα εμφανίζονται στο δίκτυο καταγραφής ως και τρεις μήνες πριν την εκδήλωση του σεισμού και συνεκτιμώνται με άλλα δεδομένα από την ομάδα ΒΑΝ όπως οι μαγνητικές διαταραχές που γεννώνται ταυτόχρονα με τις πρόδρομες ηλεκτρικές και η επιτάχυνση της σεισμικότητας. Υπάρχουν ακόμη προσπάθειες, (μία εξ ‘αυτών επίσης Ελληνική), που δίνουν μοντέλα για τις διαδικασίες της γένεσης του σεισμού καθώς πλησιάζει ο χρόνος της θραύσης του ρήγματος και αναλύοντας δεδομένα μετρήσεων βελτιώνουν σημαντικές παραμέτρους της πρόγνωσης και δίνουν συνθήκες βεβαιότητας για την έλευση του σεισμού. Σημαντική συνεισφορά στην πρόγνωση, εκτός από τις επίγειες μετρήσεις, έχουν ήδη - και εκτιμάται πως θα έχουν ακόμη περισσότερη οι δορυφορικές παρατηρήσεις της Γης. Αντισεισμική Ασφάλεια Ο αντισεισμικός σχεδιασμός γίνεται ως προς οριακές καταστάσεις, στις οποίες μπορεί να βρεθεί μία κατασκευή και δεν θεωρείται πιθανό να ξεπεραστούν. Όταν η πιθανότητα υπέρβασης ενός σεισμικού μεγέθους ή της σεισμικής επιτάχυνσης είναι μεγάλη, δικαιολογείται ο αντισεισμικός σχεδιασμός. Οι οριακές καταστάσεις, στις οποίες μπορεί να βρεθεί ένα κτήριο και βάσει των οποίων γίνεται ο σχεδιασμός, είναι: Η Οριακή Κατάσταση Λειτουργικότητας, που αναφέρεται σε υπερβολική παραμόρφωση ή δημιουργία ρωγμών, και η υπέρβασή της δεν θα επιτρέπει ομαλή χρήση της κατασκευής. Η Οριακή Κατάσταση Αστοχίας, που αναφέρεται σε απώλεια της στατικής ισορροπίας με υπέρβαση των αντοχών και θέτει την κατασκευή εκτός λειτουργίας.

128

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Η υψηλή ποιότητα σε ολόκληρο το κύκλωμα Υλικά - Μελέτη Επίβλεψη – Κατασκευή, με κύριο στόχο τη δημιουργία μηχανισμών απορρόφησης - κατανάλωσης σεισμικής ενέργειας, σε όλη την έκταση της κατασκευής, αποτελεί το κλειδί για αξιόπιστη αντισεισμική προστασία. Για την υλοποίηση της αντισεισμικής ασφάλειας καθορίζεται η σεισμική δράση,

η

οποία

στηρίζεται

στη

μελέτη

της

συμπεριφοράς

των

κατασκευών σε πραγματικούς σεισμούς. Έτσι, επιδιώκεται ένα οικονομικά και ψυχολογικά αποδεκτό επίπεδο ασφαλείας, το οποίο μπορεί και να αναθεωρηθεί. Ανάλογα με την σπουδαιότητα του έργου για το κοινωνικό σύνολο χρησιμοποιείται ο συντελεστής σπουδαιότητας του έργου. Η αλόγιστη αύξηση των συντελεστών ασφάλειας ελάχιστα βελτιώνει την αντίδραση της κατασκευής. Η κάθε κατασκευή αρκεί απλώς να είναι ικανή να αντέξει μεγαλύτερα σεισμικά φορτία από αυτά ενός καταστρεπτικού σεισμού και είναι αδιάφορο πόσο μεγαλύτερα. Σεισμική Διακινδύνευση: Η πιθανότητα να συμβεί ένας καταστροφικός σεισμός, ανάλογα με το βαθμό τρωτότητας της κάθε κοινωνίας. Πριν από το Σεισμό: Βιδώστε ασφαλώς στους τοίχους ράφια, βιβλιοθήκες, φωτιστικά και ντουλάπες. Στερεώστε στους τοίχους δεξαμενές καυσίμων και νερού, όπως θερμοσίφωνες. Τοποθετήστε τα βαριά αντικείμενα στα χαμηλότερα ράφια. Απομακρύνετε τα βαριά αντικείμενα που βρίσκονται πάνω από κρεβάτια και καναπέδες. Εντοπίστε τους καλά προφυλαγμένους χώρους σε κάθε δωμάτιο του σπιτιού: Κάτω από ανθεκτικά γραφεία ή τραπέζια. Μακριά από γυάλινες επιφάνειες και βιβλιοθήκες. Εντοπίστε ασφαλείς χώρους έξω από το σπίτι: Μακριά από κτίρια και δέντρα. Μακριά από ηλεκτρικά καλώδια. Ελέγξτε τη σωστή λειτουργία του ηλεκτρικού δικτύου και του δικτύου αερίου. 129

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ενημερώστε όλα τα μέλη της οικογένειας πώς κλείνουν οι γενικοί διακόπτες. Ενημερώστε όλα τα μέλη της οικογένειας για όλα τα μέτρα. Ενημερώστε τα παιδιά για τα τηλέφωνα έκτακτης ανάγκης (112, 100, 166, 199). Συμφωνείστε όλοι για ένα συγκεκριμένο τόπο συνάντησης μετά το σεισμό. Προμηθευτείτε

φορητό

ραδιόφωνο

με

μπαταρίες,

φακό

και

βαλιτσάκι πρώτων βοηθειών. Κατά τη Διάρκεια του Σεισμού: Αν βρίσκεστε σε εξωτερικό χώρο: Απομακρυνθείτε από γειτονικά κτίρια και από ηλεκτρικά καλώδια. Καλύψτε το κεφάλι σας με τσάντα ή χαρτοφύλακα που έχετε στη διάθεσή σας. Μείνετε σε ανοιχτό χώρο μέχρι να σταματήσει η δόνηση. Αν βρίσκεστε στο αυτοκίνητο: Καταφύγετε σε ανοιχτό χώρο και σταματήστε το αυτοκίνητο. Μείνετε μέσα στο αυτοκίνητο μέχρι να σταματήσει η δόνηση. Αποφύγετε γέφυρες, υπέργειες και υπόγειες διαβάσεις. Αν βρίσκεστε μέσα σε κτήριο - εσωτερικό χώρο: Παραμείνετε ψύχραιμοι. Καταφύγετε κάτω από κάποιο ανθεκτικό έπιπλο και ταυτόχρονα προστατέψτε τα μάτια σας με τα χέρια σας. Διαφορετικά, καθίστε στο πάτωμα με το πρόσωπο προς εσωτερικό τοίχο, μακριά από παράθυρα και έπιπλα. Εάν είστε στο κρεβάτι, μείνετε ακίνητοι και προστατέψτε το κεφάλι σας με ένα μαξιλάρι. Αν βρίσκεστε μέσα σε κτήριο - εσωτερικό χώρο: Μην απομακρυνθείτε από το σπίτι. Μη χρησιμοποιείτε τον ανελκυστήρα. Μη βγαίνετε στα μπαλκόνια. Εάν βρεθείτε σε ψηλό κτίριο, απομακρυνθείτε από τζάμια και εξωτερικούς τοίχους. 130

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Εάν βρεθείτε σε εμπορικό χώρο, μείνετε μακριά από το ανεξέλεγκτο πλήθος που κινείται άτακτα προς τις εξόδους. Μετά το Σεισμό: Να είστε προετοιμασμένοι για τους μετασεισμούς. Ελέγξτε

τον

εαυτό

σας

και

τους

γύρω

σας

για

πιθανούς

τραυματισμούς. Μη μετακινείτε τους βαριά τραυματισμένους. Χρησιμοποιείτε το τηλέφωνο μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις, καθώς προκαλείται υπερφόρτωση του τηλεφωνικού δικτύου. Αποφύγετε την είσοδο στο σπίτι, ειδικά εάν παρατηρείτε βλάβες. Ακολουθείτε

τις

οδηγίες

των

αρχών

και

όχι

ανυπόστατες

φημολογίες. Μη χρησιμοποιείτε άσκοπα το αυτοκίνητο, καθώς εμποδίζονται τα συνεργεία διάσωσης. Απομακρυνθείτε άμεσα από το κτήριο με τάξη και ηρεμία, χρησιμοποιώντας τις σκάλες και ποτέ τον ανελκυστήρα. Κατευθυνθείτε σε ασφαλές μέρος. Συγκεντρωθείτε σε ανοιχτό και ασφαλή χώρο. Μην αγγίζετε καλώδια. Μετά από έναν ισχυρό σεισμό απομακρυνθείτε από παραθαλάσσιες περιοχές ή περιοχές χαμηλού υψομέτρου που γειτνιάζουν με τη θάλασσα. Παραμείνετε μακριά από τις παραθαλάσσιες περιοχές μέχρι να ενημερωθείτε από τις αρμόδιες υπηρεσίες ότι δεν υπάρχει κίνδυνος tsunami. Μην πλησιάζετε τις ακτές για να παρακολουθήσετε ένα επερχόμενο tsunami. Σημαντική αύξηση ή πτώση της στάθμης της θάλασσας αποτελεί φυσική προειδοποίηση tsunami. Μετά από κάθε σεισμό, μείνετε σε εγρήγορση για ενδεχόμενη προειδοποίηση ως προς επερχόμενο tsunami.

131

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Σύνοψη Εκπαιδευτικής Ενότητας 4 Η αναγνώριση του σεισμικού κινδύνου στην Ελλάδα και οι καταστροφές που προκαλούνται από τις σεισμικές δονήσεις αποτελούν ζητήματα, με τα οποία οφείλουν να είναι εξοικειωμένοι όλοι οι κάτοικοι της χώρας. Ως σεισμός χαρακτηρίζεται και το άμεσο αποτέλεσμα από μία μη φυσική διεργασία, όπως για παράδειγμα μια έκρηξη, μια υπόγεια πυρηνική δοκιμή ή την τομογράφηση μέρους του φλοιού με σεισμικά κύματα που προκαλούμε με κτυπήματα του εδάφους. Σεισμός μπορεί να παραχθεί και από μία έκρηξη στην ατμόσφαιρα της Γης. Τέλος, ως σεισμός θα μπορούσε να θεωρηθεί και η παραγωγή σεισμικών βαρυτικών κυμάτων από το Haarp στην ιονόσφαιρα Η απορρόφηση της ενέργειας που μεταφέρουν τα ελαστικά κύματα, συμβαίνει με διάφορους μηχανισμούς ανάλογα με την κατάσταση ρευστότητας του μέσου που διατρέχουν. Στην

ενότητα 8, γίνεται η

παρουσίαση των βασικών θεμάτων

αφορούν τους Σεισμούς και συγκεκριμένα των

που

Αιτιών και κατηγοριών

των σεισμών, τους Σεισμικούς κινδύνους, τις Επιδράσεις των σεισμών και τις Ενέργειες πριν κατά τη διάρκεια και μετά από το σεισμό

Ερωτήσεις Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 4 Επιλέξτε

τη

σωστή

απάντηση

στις

παρακάτω

ερωτήσεις

/

διατυπώσεις ΕΡΩΤΗΣΗ

1

Σεισμός

επιφάνειας

ενός

είναι

ουράνιου

η

αισθητή

σώματος

ανατάραξη λόγω

της

απότομων

μετακινήσεων μαζών, που συνοδεύεται από σεισμικά κύματα που μεταφέρουν την ενέργεια του σεισμού. ΑΠΑΝΤΗΣΗ

1

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

132

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ΕΡΩΤΗΣΗ

2

Ο

σεισμός

στον

πλανήτη

προκαλείται

από

ξαφνική

απελευθέρωση

μας

συνήθως

συσσωρευμένης

ενέργειας στον φλοιό της Γης. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

2

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

3

Mε ηφαιστειακή δραστηριότητα σχετίζεται το

…… των σεισμών ΑΠΑΝΤΗΣΗ

ΕΡΩΤΗΣΗ

3

Α

30%

Β

20%

Γ

10%

4

Οι τεχνητοί σεισμοί προκαλούνται με εκρήξεις ή

χτύπημα της επιφάνειας του γήινου φλοιού. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

5

Α

Β

ΛΑΘΟΣ

5

ΣΩΣΤΟ Η θραύση του ετερογενούς υλικού που

περιβάλλει το κύριο ρήγμα είναι το …… στάδιο στο μοντέλο των τριών σταδίων του σεισμού. ΑΠΑΝΤΗΣΗ

5

Α

Β

2ο

Γ

1ο

ΕΡΩΤΗΣΗ

6

Οι Σεισμοί ενδιαμέσου βάθους είναι από …….

ΑΠΑΝΤΗΣΗ

6

Α

Β

20 – 80 χλμ

Γ

30 – 70 χλμ

7

Τα Επιμήκη Κύματα οφείλονται στην αντίδραση

ΕΡΩΤΗΣΗ

3ο

40 – 90 χλμ

της ύλης στη μεταβολή του όγκου της και τα μόρια της ύλης που ταλαντώνονται παράλληλα προς τη διεύθυνση διάδοσης. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

7

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

8

Η Γη χωρίζεται σε δύο ανισομερή στρώματα, τα

οποία εμφανίζουν διαφορετική σύσταση και φυσικές ιδιότητες. ΑΠΑΝΤΗΣΗ

8

Α

ΣΩΣΤΟ 133

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ΕΡΩΤΗΣΗ

Β

ΛΑΘΟΣ

9

Ασθενόσφαιρα φτάνει μέχρι τα 410km βάθος.

ΑΠΑΝΤΗΣΗ 9 Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

ΕΡΩΤΗΣΗ 10

Ο Μανδύας είναι το ενδιάμεσο στρώμα της Γης

ΑΠΑΝΤΗΣΗ 10 Β

Α

ΣΩΣΤΟ

ΛΑΘΟΣ

Απαντήσεις Ερωτήσεων Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 4 1:

Απάντηση 1. Α

2

Απάντηση 2. Α

3

Απάντηση 3. Γ

4

Απάντηση 4. Α

5

Απάντηση 5. Γ

6

Απάντηση 6. Γ

7

Απάντηση 7. Α

8

Απάντηση 8. Β

9

Απάντηση 9. Α

10

Απάντηση 10. Α

134

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 5: ΕΙΔΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ – ΠΥΡΚΑΓΙΕΣ ΣΚΟΠΟΣ Σκοπός αυτής της ενότητας είναι η κατανόηση του φυσικού φαινόμενου των πυρκαγιών, τα αίτια που τις προκαλούν και οι επιπτώσεις που έχουν στο περιβάλλον και τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Η αναγνώριση του πυρικού κινδύνου στην Ελλάδα είναι απαραίτητη, καθώς η χώρα είναι ιδιαίτερα ευάλωτη λόγω των κλιματικών συνθηκών. Μέσω της μελέτης της ενότητας αυτής, οι καταρτιζόμενοι θα αποκτήσουν τις βασικές γνώσεις γύρω από το φαινόμενο των πυρκαγιών, αστικών και δασικών από τις οποίες δοκιμάζεται η χώρα μας κάθε χρόνο. ΠΡΟΣΔΟΚΩΜΕΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Οι

καταρτιζόμενοι/νες

στην

ενότητα

αυτή

θα

ενημερωθούν

στα

παρακάτω θέματα: Ορισμός πυρκαγιάς - καύση Κατηγορίες & Κατάταξη πυρκαγιών Αιτίες πρόκλησης – Παράγοντες που ευνοούν Τρόποι αντιμετώπισης, Μέτρα καταστολής & Κανόνες πυρόσβεσης Είδη και χαρακτηριστικά αντιμετώπισης πυρκαγιάς ανάλογα με το είδος ΕΝΝΟΙΕΣ – ΚΛΕΙΔΙΑ KAYΣΗ,

ΑΝΑΦΛΕΞΗ,

ΠΥΡΚΑΓΙΑ,

ΠΥΡΟΛΗΣΗ,

ΕΥΦΛΕΚΤΟ ΥΓΡΟ, ΚΑΥΣΤΙΚΟ ΥΓΡΟ

135

ΤΡΙΓΩΝΟ

ΦΩΤΙΑΣ,

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

5.1 Ορισμός πυρκαγιάς - καύση Φωτιά ή Πυρ είναι η καύση που συνοδεύεται από φλόγα. Πρόκειται για χημική αντίδραση, κατά την οποία εκλύεται έντονα θερμότητα, με ορατό αποτέλεσμά τη φλόγα. Η φωτιά είναι θερμή, εξαιτίας της μετατροπής του αδύναμου διπλού δεσμού του μοριακού οξυγόνου O 2, στους ισχυρότερους δεσμούς του διοξείδιού του άνθρακα CO 2 στα προϊόντα

καύσης,

ενώ

η

μετατροπή

του

νερού

σε

υδρατμούς

απελευθερώνει ενέργεια με τη μορφή θερμότητας. Για τον άνθρωπο, η φωτιά αποτελεί πηγή θέρμανσης, προστασίας από κινδύνους, συντελεστή δημιουργίας εργαλείων και μέθοδο μαγειρέματος της τροφής. Αυτές οι πολιτιστικές εξελίξεις επέτρεψαν την ανθρώπινη γεωγραφική διασπορά, τις πολιτιστικές καινοτομίες και τη βελτίωση στην ποιότητα της διατροφής. Η καλύτερη ποιότητα διατροφής θεωρείται ότι επιτάχυνε την εξέλιξη του ανθρωπίνου είδους, με την αύξηση του εγκεφάλου. Επιπλέον, η φωτιά επέτρεψε στην ανθρώπινη δραστηριότητα να συνεχίζεται στις σκοτεινές και ψυχρές ώρες της νύχτας. Κατά συνέπεια, ο έλεγχος της φωτιάς από τους ανθρώπους ήταν καταλυτικός παράγοντας στην εξέλιξη του πολιτισμού.

Σημαντικός αριθμός ειδών ζώων αντιδρούν στο φυσικό φαινόμενο της φωτιάς, αλλά μόνο ο άνθρωπος έχει μάθει να το ελέγχουν και να το χρησιμοποιούν κατά βούληση. Οι φυσικές πυρκαγιές που προκαλούνται κυρίως από κεραυνούς είναι σαφώς εμφανείς σε πολλές περιοχές. Ενώ οι άμεσες ενδείξεις πρώιμης φωτιάς στην αρχαιολογία είναι σπάνιες, πριν από 1,5 εκατομμύρια χρόνια και μετέπειτα, ένας εντυπωσιακός αριθμός τοποθεσιών διατηρούν υπολείμματα καμένου υλικού, ως αναγνωρίσιμες εστίες, οι οποίες καταδεικνύουν κοινωνική και οικονομική εστίαση. 136

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ελληνική Μυθολογία και Φωτιά Σύμφωνα µε την Ελληνική Μυθολογία, η φωτιά ήταν προνόμιο των Θεών, μέχρι που ο Προμηθέας, βλέποντας την αδυναμία του ανθρώπινου γένους απέναντι στη φύση, έκλεψε τη φωτιά από το εργαστήρι του θεού Ήφαιστου και τη μοιράστηκε µε τους ανθρώπους. Ο Δίας τιμώρησε τον Προμηθέα δένοντάς τον στον Καύκασο, όπου ένας αετός του έτρωγε το συκώτι κάθε πρωί. Επειδή ο Προμηθέας ήταν αθάνατος, μέχρι το βράδυ τα σπλάχνα του είχαν γιατρευτεί. Το μαρτύριο κράτησε μέχρι ο Ηρακλής να σκοτώσει τον αετό και να απελευθερώσει τον Προμηθέα. ΚΑΥΣΗ Η καύση αποτελεί μία σειρά χημικών αντιδράσεων, κατά την οποία μία χημική ουσία αντιδρά µε το οξυγόνο, απελευθερώνοντας ενέργεια, κυρίως

µε

τη

μορφή

θερμότητας.

Στα

παραγόμενα

προϊόντα

περιλαμβάνονται διοξείδιο του άνθρακα, νερό µε μορφή υδρατμών, καθώς και μία σειρά από άλλα, αέρια κυρίως προϊόντα, πολλά από τα οποία μπορεί να προκαλέσουν προβλήματα στην υγεία, λόγω εισπνοής ή εξ σε επαφής. ΑΝΑΦΛΕΞΗ Η ανάφλεξη είναι η διαδικασία έναρξης αυτοσυντηρούμενης καύσης. Η μορφή, ο μηχανισμός και η ενέργεια που απαιτείται για την ανάφλεξη ποικίλλουν ανάλογα με τη μορφή του καυσίμου (αέριο, υγρό, στερεό), τις χημικές ιδιότητες, το γεωμετρικό σχήμα του καυσίμου και την ένταση της θερμικής επίδρασης στο καύσιμο για την έναρξη της διαδικασίας. Υπάρχει μια ελάχιστη αναγκαία ποσότητα ενέργειας για την ανάφλεξη μίας ουσίας, σε συγκεκριμένες συνθήκες. Η προσφορά ενέργειας απαιτείται για τη θέρμανση και την εξάτμιση καυσίμου. ΤΟ ΤΡΙΓΩΝΟ ΤΗΣ ΦΩΤΙΑΣ Για την επίτευξη της καύσης είναι απαραίτητο το καύσιμο υλικό να έρθει σε επαφή με οξυγόνο και να θερμανθεί από κατάλληλη πηγή, έτσι ώστε να ξεκινήσει η χημική αντίδραση. Η σχηματική απεικόνιση αυτών των τριών παραγόντων, του καύσιμου υλικού, του οξυγόνου και της απαιτούμενης αρχικής ενέργειας, υπό τη μορφή θερμότητας, ονομάζεται «Τρίγωνο της Φωτιάς». 137

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Καύσιμες Ύλες: Πρόκειται για σώματα που με τη καύση τους παράγουν εκμεταλλεύσιμη

θερμότητα,

βιομηχανικούς

σκοπούς

η

και

οποία οικιακή

χρησιμοποιείται χρήση.

Οι

κυρίως

καύσιμες

για ύλες

διακρίνονται, ανάλογα με τη μορφή τους, σε στερεά, υγρά και αέρια Οξυγόνο: Ο ατμοσφαιρικός αέρας περιέχει οξυγόνο σε ποσοστό περίπου 20%, γεγονός που τον καθιστά ως συντελεστή καύσης. Σε περιοχές όπου υπάρχουν πισίνες που το νερό τους περιέχουν ενώσεις χλωρίου ή αγροτικές εκτάσεις που χρησιμοποιούνται λιπάσματα νιτρικού αμμωνίου, η ατμόσφαιρα εμπλουτίζεται με οξυγόνο άνω του 21% και η φωτιά τροφοδοτείται

περισσότερο

και

εντείνεται.

Αντιστρόφως,

όταν

ο

ατμοσφαιρικός αέρας περιέχει οξυγόνο σε αναλογία μικρότερη του 21%, ο ρυθμός καύσης ελαττώνεται και η φωτιά μπορεί να σβήσει. Θερμότητα: Για την εκδήλωση φωτιάς απαιτείται προσφορά θερμότητας, είτε από μια εξωτερική πηγή, όπως ένα αναμμένο σπίρτο, είτε από άλλους παράγοντες, όπως θερμές επιφάνειες, ακτινοβολία, τριβή, στατικός ηλεκτρισμός, ικανή για την έναρξη και τη διατήρηση του φαινομένου. Η θερμότητα ρέει από κάθε σώμα υψηλής θερμοκρασίας, στο σώμα με μικρότερη θερμοκρασία, με το οποίο έρχεται σε επαφή, ώστε να επέλθει θερμική ισορροπία. Ο ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΡΙΖΩΝ Σύμφωνα με τις νεότερες αντιλήψεις, ο μηχανισμός της καύσης περιγράφεται ως μία αλυσιδωτή χημική αντίδραση, η οποία υλοποιείται µέσω διαδοχικών επιμέρους αντιδράσεων, όπου καίριο ρόλο παίζουν οι Ελεύθερες Ρίζες. Οι Ελεύθερες Ρίζες αντιδρούν περαιτέρω με το οξυγόνο και απελευθερώνεται επιπρόσθετη θερμότητα, προκαλώντας εκ νέου διάσπαση του καυσίμου και η διαδικασία συνεχίζεται ως αλυσιδωτή αντίδραση. ΤΕΤΡΑΕΔΡΟ ΤΗΣ ΦΩΤΙΑΣ Κατά

συνέπεια,

το

«Τρίγωνο

της

Φωτιάς»

επεκτείνεται,

συμπεριλαμβάνοντας και τις αλυσιδωτές αντιδράσεις των ελεύθερων ριζών. Έτσι, το «Τρίγωνο της Φωτιάς» μετατρέπεται στο «Τετράεδρο της Φωτιάς». ΠΥΡΟΛΥΣΗ 138

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Η πυρόλυση είναι η θερμική αποσύνθεση της καύσιμης ύλης σε υψηλές θερμοκρασίες και περιλαμβάνει αλλαγή της χημικής σύνθεσής της. Γενικά, η πυρόλυση οργανικών ουσιών παράγει πτητικά αέρια προϊόντα, πυκνά υγρά, όπως η πίσσα, και ένα στερεό υπόλειμμα εμπλουτισμένο με άνθρακα, το κάρβουνο. Η πυρόλυση εκδηλώνεται πάνω από τη θερμοκρασία αποσύνθεσης του υλικού, σπάζοντας τους χημικούς δεσμούς στα μόρια του. Η πυρόλυση εκδηλώνεται αποκλειστικά όταν και οι δύο ουσίες, η καύσιμη ύλη και το οξειδωτικό μέσο, βρίσκονται στην ίδια αέρια μορφή. ΑΕΡΙΑ Αν η καύσιμη ύλη βρίσκεται σε αέρια κατάσταση, η ανάφλεξη είναι δυνατή μόνο όταν υπάρξει ένα μίγμα αερίου/οξειδωτικού μέσου, του οποίου

η

αναλογία

βρίσκεται

μεταξύ

συγκεκριμένων

ορίων

συγκέντρωσης, με την καταλυτική συνδρομή μιας πηγής θερμότητας . ΥΓΡΗ Η καύσιμη ύλη σε υγρή κατάσταση, δεν αναφλέγεται. Αναφλέγονται και καίγονται μόνο οι παραγόμενοι ατμοί. Το σημείο ανάφλεξης ενός υγρού καυσίμου είναι η ελάχιστη θερμοκρασία στην οποία υπάρχει αρκετό εξατμισμένο

καύσιμο

στον

αέρα

για

να

ξεκινήσει

η

καύση.

Χαρακτηριστικά, ένα αναμμένο σπίρτο σβήνει, όταν βυθιστεί σε πετρέλαιο ΕΥΦΛΕΚΤΟ ΥΓΡΟ: Υγρό με σημείο ανάφλεξης κάτω των 38°C. ΚΑΥΣΤΙΚΟ ΥΓΡΟ: Υγρό με σημείο ανάφλεξης άνω των 38°C. Φυσική Κατάσταση της Καύσιμης Ύλης ΣΤΕΡΕΑ Η καύση των στερεών καυσίμων αποτελείται από τρεις φάσεις: Φάση Προθέρμανσης: Όταν η καύσιμη ύλη θερμαίνεται μέχρι το σημείο ανάφλεξης, τα εύφλεκτα αέρια ακολουθούν μια διαδικασία παρόμοια με την αποξήρανση. Αέρια Φάση: Όταν αναφλέγεται το μίγμα των εύφλεκτων αερίων και οξυγόνου, η ενέργεια παράγεται με τη μορφή θερμότητας και φωτός

139

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

(φλόγα). Η ροή θερμότητας από την καύση στο στερεό διατηρεί την παραγωγή εύφλεκτων ατμών. Στερεά Φάση: Όταν η έξοδος εύφλεκτων αερίων από το υλικό είναι πολύ χαμηλή για τη διατήρηση φλόγας, το κάρβουνο πια απλά φωτοβολεί και στη συνέχεια μόνο σιγοκαίει. Τρόποι Ροής της Θερμότητας Η θερμότητα αποτελεί μορφή ενέργειας που ρέει από σώμα σε σώμα διαφορετικής θερμοκρασίας, ως εξής: Μετάδοση με Αγωγή: Αφορά τη μετάδοση της θερμότητας μεταξύ δύο στερεών σωμάτων που βρίσκονται σε επαφή και η ροή της θερμικής ενέργειας οφείλεται στη διαφορά θερμοκρασίας μεταξύ τους (Ποτουρίδης και Αρσενίου, 2019). Μεταφορά από Ρεύματα: Αφορά το 75% της συνολικής ροής θερμότητας, ανάμεσα σε ένα στερεό και ένα ρευστό σώμα, όπως η μεταφορά από τα θερμά αέρια προϊόντα της καύσης. Διάδοση με Ακτινοβολία: Αφορά τη διάδοση της θερμικής ενέργειας με ηλεκτρομαγνητικά κύματα από ένα θερμό σώμα, χωρίς να προϋποθέτει την ύπαρξη υλικού μέσου διάδοσης. Κατηγορίες Πυρκαγιών Η ανάγκη προσδιορισμού του κατάλληλου τύπου πυροσβεστήρα για κάθε φωτιά, οδήγησε στην κωδικοποίηση και κατηγοριοποίηση των πυρκαγιών ανάλογα με τα καιόμενα υλικά (Πανελλήνια Ένωση Κατασκευαστών, Συντηρητών και Εμπόρων Ειδών Πυρασφαλείας

Τρόποι Κατάσβεσης της Φωτιάς Για την ύπαρξη και διατήρηση της φωτιάς απαιτείται η συνδρομή και των τριών παραγόντων: Καύσιμη ύλη – Οξυγόνο - Θερμότητα. Εάν αφαιρεθεί

140

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ένας από αυτούς τους παράγοντες είναι αδύνατο να εκδηλωθεί φωτιά, ενώ στην περίπτωση που έχει ήδη εκδηλωθεί κατασβήνεται. Συνεπώς, οι τρόποι κατάσβεσης είναι οι εξής: Αφαίρεση καύσιμης ύλης, όπως διακοπή παροχής συσκευής υγραερίου. Μείωση της θερμοκρασίας, με ψύξη της καύσιμης ύλης, συνήθως με νερό. Συνεπώς, οι τρόποι κατάσβεσης είναι επίσης: Στέρηση οξυγόνου, σκεπάζοντας τη φωτιά με μία ειδική κουβέρτα Παρεμβολή στο μηχανισμό καύσης, χρησιμοποιώντας πυροσβεστήρα ξηράς σκόνης, Τύποι Πυροσβεστήρων Οι πυροσβεστήρες κατηγοριοποιούνται με βάση το κατασβεστικό υλικό που φέρουν. Η καταλληλόλητα του πυροσβεστήρα για χρήση σε φωτιές παρουσία ηλεκτρικού ρεύματος, προσδιορίζεται στην ετικέτα, όπου και αναγράφεται η μέγιστη ασφαλής ηλεκτρική τάση λειτουργίας για το χρήστη. Πυροσβεστήρες Νερού: Ο απλούστερος τύπος πυροσβεστήρα, κατάλληλος για πυρκαγιές κατηγορίας Α. Πυροσβεστήρες Αφρού: Το αφροδιάλυμα καλύπτει τα καιόμενα υλικά, αποκόπτοντας τον ατμοσφαιρικό αέρα, ενώ ταυτόχρονα προκαλεί ψύξη. Πυροσβεστήρες Ξηράς Σκόνης: Φέρουν λεπτόκοκκη χημική σκόνη και χρησιμοποιούνται ως γενικής χρήσης πυροσβεστήρες. Δεν επιτρέπεται η χρήση τους σε φωτιές υψηλών ηλεκτρικών τάσεων (>1000V). Πυροσβεστήρες Διοξειδίου του Άνθρακα (CO2): Το αέριο αποθηκεύεται σε υγροποιημένη μορφή υπό υψηλή πίεση. Εκτοξεύεται διαμέσου ειδικού ακροφυσίου (χοάνης), δεν αφήνει κατάλοιπα και είναι κατάλληλοι σε πυρκαγιές υψηλής ηλεκτρικής τάσης. Σε υψηλές συγκεντρώσεις προκαλεί ασφυξία. Πυροσβεστήρες Υγρών Χημικών: Πυροσβεστήρες που χρησιμοποιούν υγρά υδατικά χημικά διαλύματα, στην καιγόμενη επιφάνεια μαγειρικών ελαίων. 141

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Πήγες Ανάφλεξης Γυμνές

φλόγες

αναπτήρων,

σπίρτων, Υπερθέρμανση

κεριών,

μηχανικών

εστιών εξαρτημάτων

φωτιάς και μαγειρικών συσκευών Χημικές αντιδράσεις που εκλύουν σε επαφή με καύσιμα υλικά Διαρροή

καυσίμων

θερμότητα (εξώθερμες)

(βενζίνης, Ηλιακές

ακτίνες

υγραερίου)

συγκεντρώνονται

Ηλεκτρισμός

(σπινθήρες, φακούς και γυαλιά

βραχυκύκλωμα) Αναμμένες

εστιακούς

Φυσικές καταστροφές (κεραυνοί, θερμάστρες σεισμοί, εκρήξεις ηφαιστείων)

(πετρελαίου, ξύλου, ηλεκτρικές) Υπολείμματα

με

που

Πυροτεχνήματα,

κροτίδες,

καπνίσματος βεγγαλικά

(τσιγάρων, πούρων)

Πολεμικά/τρομοκρατικά γεγονότα

Τριβή, κρούση και πίεση

(βομβαρδισμοί,

εμπρηστικοί

Αυτανάφλεξη λόγω οξείδωσης ή μηχανισμοί) ζύμωσης (σκουπίδια) Ανάφλεξη αιθάλης καπνοδόχων

5.2 Κατηγορίες & Κατάταξη πυρκαγιών Αστικές Πυρκαγιές Ροή Θερμότητας στα Κτήρια Η ροή της θερμότητας στα κτήρια, συνεπώς και της φωτιάς, ακολουθεί τους νόμους της θερμοδυναμικής και λαμβάνει χώρα με τους γνωστούς τρόπους της αγωγής, της μεταφοράς και της ακτινοβολίας. Κοινωνικές και Οικονομικές Επιπτώσεις από Πυρκαγιές 142

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ Οι κυριότερες κοινωνικές επιπτώσεις των πυρκαγιών διακρίνονται ως εξής: Ανθρώπινες Ζωές: Όσον αφορά τις οικιακές πυρκαγιές, ιδιαίτερος είναι ο κίνδυνος των αερίων της καύσης. Το Μονοξείδιο του Άνθρακα (CO) είναι το χημικό αποτέλεσμα της μερικής καύσης εύφλεκτων υλικών. Αρχικά, η δηλητηρίαση από μονοξείδιο του άνθρακα περιλαμβάνει πονοκέφαλο, ζάλη, αδυναμία και σύγχυση, δυσχεραίνοντας τις κατάλληλες αντιδράσεις. Τα υψηλά επίπεδα μονοξειδίου του άνθρακα μπορούν να προκαλέσουν απώλεια συνείδησης και θάνατο. Το Διοξείδιο του Άνθρακα (CO2) αποτελεί τελικό προϊόν της πλήρους καύσης, η υπερβολική παρουσία του οποίου, προκαλεί αναπνευστικά προβλήματα. Καθώς ο ατμοσφαιρικός αέρας αποτελείται από 78% άζωτο, κάθε καύση υψηλών θερμοκρασιών, δημιουργεί μικρές ποσότητες διαφόρων οξειδίων του αζώτου, καθώς η καύση του αζώτου ευνοείται σε υψηλές, αλλά όχι σε χαμηλές θερμοκρασίες. Ο καπνός περιέχει χημικά ερεθιστικά, η εισπνοή των οποίων μπορεί να ερεθίσει τους βλεννογόνους και την αναπνευστική οδό, και να προκαλέσει δυσκολία στην αναπνοή, πρήξιμο, ή ασφυξία. Τραυματισμοί: Κατά την προσπάθεια διαφυγής από την εστία μίας αστικής πυρκαγιάς, συχνά είναι τα τραύματα ορθοπεδικής φύσης, ενώ τα εγκαύματα και τα αναπνευστικά προβλήματα προκύπτουν συχνότερα κατά την περίπτωση αποκλεισμού σε εσωτερικό χώρο. ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ Οι άμεσες υλικές καταστροφές αφορούν: Δομικές

Κατασκευές:

Αφορά

την

καταστροφή

των

φερόντων

στοιχείων, όπως υποστυλώματα και δοκοί, μέχρι και την ολική αχρήστευση ή τελική κατάρρευση του κτηρίου. Λοιπά Περιουσιακά Στοιχεία: Πρόκειται για καταστροφές στο υλικό περιεχόμενο, τον εξοπλισμό και περίβλημα του χώρου. Δασικές Πυρκαγιές 143

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Η

πυρκαγιά

αποτελεί

ένα

περιοδικό

φυσικό

φαινόμενο

των

οικοσυστημάτων της γης, εξαιτίας της επίδρασης φυσικών καιρικών φαινόμενων, όπως οι κεραυνοί και οι υψηλές θερμοκρασίες. Δασική πυρκαγιά χαρακτηρίζεται η ανεξέλεγκτη καύση της βλάστησης με το οξυγόνο της ατμόσφαιρας σε ακατοίκητες περιοχές. Σε κάθε δασική περιοχή, η μεγάλη συγκέντρωση καύσιμης οργανικής ύλης δημιουργεί ειδικές κρίσιμες συνθήκες, δηλαδή καθορισμένες οριακές τιμές του παραπάνω

τριγώνου,

οι

οποίες

όταν

ξεπεραστούν,

δημιουργείται

ανάφλεξη και γίνεται εκκίνηση της πυρκαγιάς. Οι δασικές πυρκαγιές είναι ένας

από

τους

μεγαλύτερους

εχθρούς

της

διατήρησης

και

της

παραγωγικότητας των δασών. Κανένας άλλος παράγοντας δεν προκαλεί τόσο εκτεταμένες, τόσο ριζικές, αλλά και τόσο γρήγορες καταστροφές στο δασικό οικοσύστημα. Νομός Ηλείας, 24-08-2007 Η Ελλάδα, τον Αύγουστο του 2007, επλήγη με μία από τις μεγαλύτερες σε έκταση και μέγεθος πυρκαγιές στην ιστορία της, με σοβαρότατες επιπτώσεις, στη φύση και στον άνθρωπο. Το φονικότερο χτύπημα αφορούσε το Νομό Ηλείας. Η φωτιά εκδηλώθηκε τις πρωινές ώρες της 24ης Αυγούστου, στη Ζαχάρω. Το πύρινο μέτωπο κατέστρεψε έκταση μεγαλύτερη από 100 km2. Στις 26 Αυγούστου η πυρκαγιά περικύκλωσε και τον αρχαιολογικό χώρο της Αρχαίας Ολυμπίας. Συνολικά 63 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Κάηκαν 147 χωριά, περισσότερα από 30.000 ζώα, σχεδόν 1 εκατομμύριο στρέμματα δάσους και καλλιεργήσιμων εκτάσεων, 180 σπίτια καταστράφηκαν ολοσχερώς και άλλα 350 υπέστησαν σοβαρότατες ζημιές. Ανατολική Αττική, 23-07-2018 Το καλοκαίρι του 2018 ήταν το φονικότερο στην ιστορία της χώρας. Νωρίς το απόγευμα τις Δευτέρας, 23 Ιουλίου 2018, εξαιτίας ανθρώπινης αμέλειας, ξεκίνησε πυρκαγιά σε δασική έκταση στο ΝΑ τμήμα του Πεντελικού Όρους, 20 km ΒΔ της Αθήνας και περίπου 5 km δυτικά των ανατολικών ακτών της Αττικής. Λόγω των θυελλωδών ανέμων που έπνεαν από τα δυτικά, με ταχύτητα 90 – 120 km/h, η φωτιά εξαπλώθηκε ταχύτατα προς τα ανατολικά και σάρωσε περιοχές της Καλλιτεχνούπολης, 144

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

του Νέου Βουτζά και της Ραφήνας, φτάνοντας τελικά μέχρι τις ακτές της περιοχής, όπου και σταμάτησε. Μεσογειακή Ζώνη Στη μεσογειακή ζώνη, στην οποία ανήκει και η Ελλάδα, οι δασικές πυρκαγιές αποτελούν διαχρονικό φαινόμενο. Οι δασικές πυρκαγιές συνδέονται άρρηκτα με τα Μεσογειακά οικοσυστήματα και χρήζουν αποτελεσματικής αντιμετώπισης Η κλιματική κρίση και η ανθρώπινη επίδραση στα οικοσυστήματα έχει αυξήσει τη συχνότητα και τη δριμύτητα των πυρκαγιών. Η κλιματική κρίση διαπιστώνεται από τις παρατεταμένες περιόδους ξηρασίας, τις συχνές και έντονες καταιγίδες, τις εκτεταμένες πλημμύρες, τις αυξημένες ημέρες καύσωνα και τις συχνότερες μέγα-πυρκαγιές. Το Τρίγωνο της Δασικής Πυρκαγιάς Το «Τρίγωνο της Δασικής Πυρκαγιάς» παρουσιάζει κάποιες ιδιαιτερότητες ως προς τις τρεις παραμέτρους: Καύσιμη Ύλη: Η καύσιμη ύλη ενός δάσους αποτελείται από τη βιομάζα ή από υλικά ανθρωπογενούς προέλευσης. Το είδος, η ποσότητα, η διάταξη, η κατανομή και το ποσοστό υγρασίας της καύσιμης ύλης επηρεάζουν τη συμπεριφορά της πυρός Οξυγόνο: Το οξυγόνο βρίσκεται στον ατμοσφαιρικό αέρα σε ποσοστό 21%. Η ένταση του ανέμου συμβάλει σημαντικά στη συμπεριφορά της πυρκαγιάς, καθώς τροφοδοτεί εκ νέου με οξυγόνο την πυρκαγιά. Θερμότητα: Η ανάφλεξη της καύσιμης ύλης στο δασικό περιβάλλον εξαρτάται από τη θερμοκρασία και την υγρασία του περιβάλλοντος. Το σημείο ανάφλεξης της καύσιμης ύλης των δασών ανέρχεται περίπου στους 300-3500C και εξαρτάται από είδος της βλάστησης. Τρόποι Ροής της Θερμότητας Η θερμότητα ρέει στη γειτονική καύσιμη ύλη και την προθερμαίνει έως ότου αυτή αναπτύξει τη θερμοκρασία ανάφλεξης . Μεταφορά μέσω Θερμών Αερίων: Κατά τη διάρκεια της πυρκαγιάς τα θερμά αέρια της καύσης μεταφέρονται προς την άκαυστη περιοχή, αυξάνοντας τη θερμοκρασία και προκαλώντας την ταχεία εξάπλωσή της. Κατηγορίες Πυρκαγιών 145

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Οι δασικές πυρκαγιές κατατάσσονται ανάλογα με το στρώμα βλάστησης στο οποίο εξαπλώνονται. Εδάφους ή Υπόγειες Πυρκαγιές: Η καύση συντελείται με την παρουσία οργανικής ύλης, όπως ρίζες και τύρφη, κάτω από την επιφάνεια του εδάφους. Χαρακτηρίζονται από τη βραδεία καύση σε βάθος μέχρι και 2m και τη σποραδική παραγωγή καπνού, συνεπώς γίνονται δύσκολα αντιληπτές Εδάφους ή Υπόγειες Πυρκαγιές: Η καύση συντελείται με την παρουσία οργανικής ύλης, όπως ρίζες και τύρφη, κάτω από την επιφάνεια του εδάφους. Χαρακτηρίζονται από τη βραδεία καύση σε βάθος μέχρι και 2m και τη σποραδική παραγωγή καπνού, συνεπώς γίνονται δύσκολα αντιληπτές Κόμης ή Επικόρυφες Πυρκαγιές: Πραγματοποιείται καύση της κόμης των δένδρων, λόγω της θερμότητας των πυρκαγιών επιφανείας, η οποία κυρίως μεταδίδεται με αγωγή. Χαρακτηρίζονται από την ταχύτατη διάδοση, τις έντονες φλόγες και το μέγεθος των καταστροφών που επιφέρουν, καθιστώντας δύσκολη την αντιμετώπισή τους. Εμφάνιση Δασικών Πυρκαγιών στο Χρόνο Ο μεγαλύτερος αριθμός δασικών πυρκαγιών εκδηλώνονται κατά τους μήνες Ιούλιος-Αύγουστος-Σεπτέμβριος και ο μικρότερος τους μήνες Δεκέμβριο–Ιανουάριο. Οι μήνες Ιούλιος και Αύγουστος χαρακτηρίζονται ξηροθερμικοί, καθώς έχουν λιγότερες βροχές, χαμηλότερη υγρασία, υψηλές θερμοκρασίες και έντονους εποχιακούς ανέμους. Παράγοντες Εξάπλωσης της Πυρκαγιάς Το πυρικό περιβάλλον περιλαμβάνει τους παράγοντες που καθορίζουν τη συμπεριφορά της πυρκαγιάς, το οποίο επίσης απεικονίζεται σχηματικά με τη μορφή τριγώνου. Καύσιμη Ύλη: Η καύσιμη ύλη ενός δάσους διαχωρίζεται σε Καύσιμη Ύλη Εδάφους, η οποία προκαλεί αργή καύση για μεγάλο χρονικό διάστημα, Επιφανείας, η οποία προκαλεί πυρκαγιά μεγάλης έντασης και ταχύτητας και Εναέρια, η οποία απαιτεί πολύ μεγάλη έντασης πυρκαγιά που εξαπλώνεται επικόρυφα.

146

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Η μικρής διαμέτρου καύσιμη ύλη, αφυδατώνεται, αναφλέγεται και ευνοεί την εξάπλωση της πυρκαγιάς με μεγάλη ταχύτητα και ένταση. Η μεγάλης διαμέτρου καύσιμη ύλη απαιτεί μεγαλύτερα ποσά θερμότητας για να αναφλεγεί και προκαλεί πυρκαγιές χαμηλής έντασης, αλλά διατηρείται για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Καιρικές Συνθήκες: Ενώ οι καιρικές συνθήκες αποτελούν μεταβλητό παράγοντα στη συμπεριφορά των πυρκαγιών, δεν παύουν να έχουν καθοριστικό ρόλο. Ατμοσφαιρική Θερμοκρασία: Η υψηλή θερμοκρασία αυξάνει την ταχύτητα εξάτμισης της υγρασίας της καύσιμης ύλης, με αποτέλεσμα την εύκολη ανάφλεξη. Στην Ελλάδα, η πιο θερμή και άνυδρη περίοδος αφορά τους θερινούς μήνες και το Σεπτέμβριο, οπότε και εκδηλώνονται οι περισσότερες δασικές πυρκαγιές. Ατμοσφαιρική Υγρασία: Η υψηλή ατμοσφαιρική υγρασία λειτουργεί ανασταλτικά στην έναρξη και τη διάδοση της πυρκαγιάς. Με ποσοστό υγρασίας

της

ατμόσφαιρας

μεγαλύτερο

από

50%,

εκδηλώνονται

ελάχιστες πυρκαγιές, χωρίς να λαμβάνουν έκταση, ιδιαίτερα σε συνθήκες νηνεμίας. Βροχοπτώσεις: Οι βροχοπτώσεις προσφέρουν αντιπυρική προστασία στο δάσος, όταν είναι συνεχείς και για αρκετό χρονικό διάστημα. Τότε μόνο, κατακρατείται το μεγαλύτερο ποσό της βροχής, αυξάνοντας την περιεχόμενη υγρασία στην καύσιμη ύλη, έτσι ώστε να μειωθεί η δυνατότητα ανάφλεξης. Καιρικές Συνθήκες: Άνεμος: Ο άνεμος, προσδιορίζει τη διεύθυνση διάδοσης και την ταχύτητα εξάπλωσης της πυρκαγιάς. Επιδρά στις δασικές πυρκαγιές, αφενός τροφοδοτώντας τη φωτιά με οξυγόνο και αφετέρου προωθώντας τις φλόγες ταχύτερα προς την κατεύθυνση της άκαυστης δασικής ύλης. Συνεπώς επιταχύνει την καύση και προετοιμάζει τη δασική ύλη για την ταχύτερη διάδοση της πυρκαγιάς. Τοπογραφία: Η μορφολογία του εδάφους επηρεάζει τις καιρικές συνθήκες και κατ’ επέκταση την εξέλιξη της πυρκαγιάς. Πάραυτα, η

147

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

πυρκαγιά με τη σειρά της μπορεί να μεταβάλει το σχήμα και την έκθεση του εδάφους κατά τη διέλευσή της. Κλίση του Εδάφους: H ανοδική κλίση του εδάφους διευκολύνει τη μεταφορά των θερμών αερίων, ώστε η πυρκαγιά κινείται ταχύτερα. Λόγω της κλίσης οι φλόγες προθερμαίνουν μέσω ακτινοβολίας την καύσιμη ύλη, η οποία αναφλέγεται. Όσο μεγαλύτερη είναι κλίση, τόσο εντονότερη η εξάπλωση. Το μεγαλύτερο ποσοστό των πυρκαγιών λαμβάνει χώρα σε υψόμετρο μικρότερο των 1000m. Σε μεγαλύτερα υψόμετρα ο αέρας ψύχεται και η περιεκτικότητά του σε οξυγόνο μειώνεται, στερώντας την πυρκαγιά.

Έκθεση της Πλαγιάς: Ο προσανατολισμός κάθε πλαγιάς επηρεάζει όχι μόνο το είδος της βλάστησης, αλλά και το βαθμό ξήρανσης της καύσιμης ύλης. Στις νότιες και νοτιοδυτικές πλαγιές, η βλάστηση, κατά το θέρος, είναι ξηρή και θερμή, επομένως πιο εύφλεκτη. Κατά την εξέλιξη μιας πυρκαγιάς, τη θερινή περίοδο, η καύσιμη ύλη σε νότιες και νοτιοδυτικές πλαγιές θερμαίνονται ολόκληρη την ημέρα από τον ήλιο. Μορφολογία του Εδάφους: Η εδαφική μορφολογία κάθε περιοχής επηρεάζει

τη

συμπεριφορά

της

πυρκαγιάς.

Σε

ορισμένες

γεωμορφολογικές δομές όπως, τα φαράγγια και οι στενές κοιλάδες δημιουργούνται απρόβλεπτες κινήσεις του αέρα με σημαντικότερη την δημιουργία του φαινομένου της καμινάδας. Ο αέρας στις περιπτώσεις αυτές γίνεται κυκλικός, ανοδικός, εξαιρετικά δυνατός, με αποτέλεσμα να μεταφέρει τις φλόγες με μεγαλύτερη ταχύτητα. Τμήματα Δασικής Πυρκαγιάς Κεφαλή ή Μέτωπο: Αποτελεί το πρόσθιο τμήμα της δασικής πυρκαγιάς που κινείται με τη μεγαλύτερη ταχύτητα, ακολουθώντας τη διεύθυνση

148

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

του ανέμου. Στο μέτωπο, παρατηρείται κατά κανόνα το μεγαλύτερο ύψος της φλόγας. Νώτα: Χαρακτηρίζεται το τμήμα που κινείται αντίθετα του μετώπου της πυρκαγιάς.

Αναπτύσσει

μικρότερη

ταχύτητα

εξάπλωσης,

ώστε

η

κατάσβεση να γίνεται ευκολότερη. Πλευρές: Πρόκειται για τα τμήματα μεταξύ του Μετώπου και των Νώτων. Χαρακτηρίζονται σαν Δεξιά ή Αριστερή πλευρά, ως προς το Μέτωπο από τα Νώτα της πυρκαγιάς. Σημειακή Πυρκαγιά: Αφορά τις πυρκαγιές που προκαλούνται μπροστά από το μέτωπο της πυρκαγιάς, εξαιτίας του φαινομένου της κηλίδωσης, αυξάνοντας τον κίνδυνο εγκλωβισμού πυροσβεστών και πολιτών. Περίμετρος: Αποτελεί τα εξωτερικά όρια της πυρκαγιάς, μετά την οποία ορίζεται ως καμένη περιοχή. Η εξάπλωση της πυρκαγιάς εξαρτάται από τους τρεις παράγοντες του «Τριγώνου της Συμπεριφοράς Δασικής Πυρκαγιάς». Όταν η έντονη τοπογραφία, η κατανομή της καύσιμης ύλης και από τις καιρικές συνθήκες, κυρίως ο άνεμος, ευνοούν ταυτόχρονα την πυρκαγιά, τότε αυτή αποκτά έντονη συμπεριφορά και καθίσταται καταστροφική. Στο πλαίσιο των δασικών πυρκαγιών, το «Τρίγωνο της Φωτιάς» μπορεί να κλιμακωθεί, ώστε να συμπεριλάβει τις πυρκαγιές που εξαπλώνονται στην ύπαιθρο (κλίμακα ημερών και χιλιόμετρων) και την επανάληψη των πυρκαγιών με την πάροδο του χρόνου (κλίμακα δεκαετιών και εκατοντάδων χιλιομέτρων). Στο Καθεστώς Πυρκαγιάς, η διαφορετική βλάστηση καθορίζει τη συμπεριφορά των πυρκαγιών, όσον αφορά την υποτροπή, την ένταση, την εποχικότητα και τις βιολογικές επιπτώσεις Η παγκόσμια κλιματική κρίση οδηγεί στην εκδήλωση πυρκαγιών μεγαλύτερης έντασης. Χάρτης Πρόβλεψης Κινδύνου Δασικής Πυρκαγιάς Οι βασικές

παράμετροι

που

καθορίζουν

τον κίνδυνο

εκδήλωσης

πυρκαγιάς, σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία, κατατάσσονται σε κλιματολογικές, μορφολογίας εδάφους, χαρακτηριστικών της βλάστησης, ανθρωπογενείς και φυσικούς κινδύνους (Καραδήμας, 2008). Για την αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση των δασικών πυρκαγιών εκδίδεται ο 149

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ημερήσιος Χάρτης Πρόβλεψης Κινδύνου Πυρκαγιάς, ο οποίος συμβάλει αποτελεσματικά στην προληπτική οργάνωση και στο συντονισμό της ετοιμότητας

των

εμπλεκομένων

φορέων,

καθώς

και

στην

ευαισθητοποίηση των πολιτών για την αποτροπή έναρξης πυρκαγιών από αμέλεια. Ο Ημερήσιος Χάρτης Πρόβλεψης Κινδύνου Πυρκαγιάς εκδίδεται για το χρονικό

διάστημα

της

Αντιπυρικής

Περιόδου

(1η

Ιουνίου

-

31

Οκτωβρίου). Η εκπόνηση του χάρτη ολοκληρώνεται πριν την 12:30 της προηγούμενης ημέρας. Αναρτάται στον ιστότοπο της Γ.Γ.Π.Π. για την ενημέρωση των εμπλεκομένων φορέων, καθώς και των πολιτών. ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ Κατηγορία Κινδύνου 1 (Χαμηλή): Ο κίνδυνος είναι χαμηλός. Η πιθανότητα για εκδήλωση πυρκαγιάς δεν είναι ιδιαίτερα υψηλή. Εάν εκδηλωθεί πυρκαγιά, οι συνθήκες δεν θα ευνοήσουν τη γρήγορη εξέλιξή της. Κατηγορία Κινδύνου 2 (Μέση): Ο κίνδυνος είναι χαμηλός. Η πιθανότητα για εκδήλωση πυρκαγιάς δεν είναι ιδιαίτερα υψηλή. Εάν εκδηλωθεί πυρκαγιά, οι συνθήκες δεν θα ευνοήσουν τη γρήγορη εξέλιξή της. Κατηγορία Κινδύνου 2 (Μέση): Ο κίνδυνος είναι χαμηλός. Η πιθανότητα για εκδήλωση πυρκαγιάς δεν είναι ιδιαίτερα υψηλή. Εάν εκδηλωθεί πυρκαγιά, οι συνθήκες δεν θα ευνοήσουν τη γρήγορη εξέλιξή της. Κατηγορία Κινδύνου 3 (Υψηλή): Ο κίνδυνος είναι υψηλός. Είναι πιθανό να εκδηλωθεί αυξημένος αριθμός πυρκαγιών, αρκετές από τις οποίες θα είναι δύσκολο να αντιμετωπισθούν όταν οι τοπικές συνθήκες είναι ευνοϊκές. Κατηγορία Κινδύνου 4 (Πολύ Υψηλή): Ο κίνδυνος είναι ιδιαίτερα υψηλός. Ο αριθμός των πυρκαγιών που αναμένεται να εκδηλωθούν, πιθανόν να είναι μεγάλος αλλά, το κυριότερο, κάθε πυρκαγιά μπορεί να λάβει μεγάλες διαστάσεις εφόσον ξεφύγει από την αρχική προσβολή. Κατηγορία Κινδύνου 5 (Κατάσταση Συναγερμού): 150

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ο κίνδυνος είναι ακραίος. Ο αριθμός των πυρκαγιών που αναμένεται να εκδηλωθούν, πιθανόν να είναι πολύ μεγάλος. Όλες οι πυρκαγιές που ενδέχεται

να

εκδηλωθούν,

μπορεί

να

λάβουν

γρήγορα

μεγάλες

διαστάσεις και να αναπτύξουν ακραία συμπεριφορά αμέσως μετά την εκδήλωσή τους. Η δυσκολία ελέγχου αναμένεται να είναι πολύ μεγάλη, μέχρι να μεταβληθούν οι συνθήκες κάτω από τις οποίες αναπτύσσονται οι πυρκαγιές. Αναγγελία Δασικών Πυρκαγιών Καίριο ρόλο στην προσπάθεια διαχείρισης και κατάσβεσης των δασικών πυρκαγιών έχουν η άμεση παρατήρηση, η ανίχνευση, ο εντοπισμός και η αναγγελία κάθε νέας πυρκαγιάς στις αρμόδιες αρχές. Ο ταχύς εντοπισμός και η άμεση και ακριβής αναγγελία συμβάλουν τα μέγιστα στην αποτελεσματική αντιμετώπιση των πυρκαγιών. Ο τηλεφωνικός αριθμός 199 χρησιμοποιείται για την άμεση ενημέρωση της Πυροσβεστικής Υπηρεσίας, όπως και ο αριθμός 112 (Ευρωπαϊκός Αριθμός Έκτακτης Ανάγκης). Η αναγγελία των δασικών πυρκαγιών γίνεται, είτε από πολίτες, είτε από το σύστημα έγκαιρης εντόπισης (παρατηρητήρια-επιτήρηση). Οι πολίτες, πριν την αναγγελία μίας πυρκαγιάς, οφείλουν να προσπαθήσουν να συλλέξουν όσο το δυνατό περισσότερες χρήσιμες πληροφορίες. Το σύστημα έγκαιρης εντόπισης οφείλει να παρέχει τα εξής στοιχεία: Η θέση της πυρκαγιάς Το μέγεθός της πυρκαγιάς Το είδος του καιόμενου υλικού Οι οδοί πρόσβασης και η βατότητά τους Η απόσταση ανεφοδιασμού νερού των επιγείων δυνάμεων Οι θέσης υδροληψίας αεροσκαφών ή ελικοπτέρων Η πλησιέστερη θέση για την προσγείωση ελικοπτέρου Η ταχύτητα και η κατεύθυνση του πνέοντος ανέμου, όπως και η επίδρασή του στην πυρκαγιά. Ο ρυθμός εξάπλωσής της και η πιθανή εξέλιξή της ΑΜΕΣΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ 151

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Οι άμεσες επιπτώσεις από τις δασικές πυρκαγιές περιορίζονται κατά κανόνα στην πληγείσα περιοχή. Η ανάπτυξη εκτεταμένων περιοχών πρώτης ή παραθεριστικής κατοικίας σε μίξη με δασικές εκτάσεις κατά τις τελευταίες δεκαετίες, εμφανίζεται συχνά το φαινόμενο ακόμη και μικρής έκτασης πυρκαγιάς να προξενούν δυσανάλογα μεγάλες καταστροφές. ΕΜΜΕΣΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ Οι έμμεσες επιπτώσεις επηρεάζουν σημαντικά την κοινωνία και το περιβάλλον,

ιδιαίτερα

αν

πρόκειται

για

μεγάλες

σε

έκταση

και

καταστροφή δασικές πυρκαγιές. Επιπτώσεις στο μικροκλίμα αλλά και στην ισορροπία του κλίματος παγκοσμίως Εδαφικές – Υδρολογικές Διάβρωση

του

παραγωγικού

εδάφους,

δημιουργία

πλημμυρικών

φαινομένων και ταπείνωση του υδροφόρου ορίζοντα Μείωση θέσεων εργασίας, όπως οι δασεργάτες Εγκατάλειψη της υπαίθρου Μείωση ελκυστικότητας του τουρισμού Μείωση Απορρόφησης του CO2 Ολοκληρωμένη Διαχείριση Δασικών Πυρκαγιών Αφορά συστήματα σχεδιασμού και επιχειρησιακής λειτουργίας, με σκοπό την ελαχιστοποίηση των ζημιών και τη μεγιστοποίηση των θετικών επιπτώσεων από τη χρήση της φωτιάς. Πρόκειται για ένα συνδυασμό στρατηγικών πρόληψης και καταστολής των πυρκαγιών, καθώς και από τεχνικές που ενσωματώνουν τη χρήση του πυρός και ρυθμίζουν την παραδοσιακή χρήση της φωτιάς 5.3 Αιτίες πρόκλησης – Παράγοντες που ευνοούν. Αίτια Αστικών Πυρκαγιών Οι περισσότερες αστικές πυρκαγιές οφείλονται σε αιτίες, όπως το μαγείρεμα, η θέρμανση, το ελαττωματικό σύστημα διανομής ηλεκτρικού ρεύματος, τα υλικά καπνίσματος. αλλά και τον εμπρησμό. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα, οι αιτίες των οικιακών πυρκαγιών ομαδοποιήθηκαν σε τρεις ευρείες κατηγορίες. 152

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Επισφαλής Ανθρώπινη Συμπεριφορά: Αποτελεί σχεδόν το 46% των οικιακών πυρκαγιών, όπως το μαγείρεμα χωρίς επίβλεψη, το παιχνίδι με τη φωτιά, τα καύσιμα κοντά σε πηγή θερμότητας και τα προϊόντα καπνίσματος. Επίσης, η απόσπαση της προσοχής αποτελεί σημαντικό παράγοντα. Μακροχρόνια Ανθρώπινη Αμέλεια: Αφορά γύρω στο 14% των περιπτώσεων, όπως η αμέλεια στον καθαρισμό μαγειρικού λίπους ή αιθάλης

στην

καπνοδόχο

και

στην

αντικατάσταση

φθαρμένου

ηλεκτρολογικού εξοπλισμού. Απουσία Ανθρώπινης Ευθύνης: Το 40% των πυρκαγιών είναι ανεξάρτητες της ανθρώπινης δραστηριότητας. Αποδίδονται συνήθως σε ηλεκτρικές βλάβες. Πυρκαγιές που οδηγούν σε Έκρηξη Έκρηξη προκαλείται από την ταχεία επανεισαγωγή οξυγόνου σε μια πυρκαγιά σε κλειστό περιβάλλον, όπως ένα δωμάτιο, στο οποίο προηγουμένως υπήρχε έλλειψη οξυγόνου. Το σπάσιμο ενός παραθύρου ή το άνοιγμα μιας πόρτας σε ένα κλειστό χώρο με φωτιά αποτελούν σοβαρή απειλή ακόμα και για τους πυροσβέστες. Θερμική Στρωμάτωση Σε εσωτερικούς χώρους, τα αέρια της φωτιάς τείνουν να κατανεμηθούν καθ’ ύψος ανάλογα με τη θερμοκρασία. Τα αέρια με την χαμηλότερη θερμοκρασία συγκεντρώνονται κοντά στο δάπεδο, ενώ τα αέρια υψηλότερης θερμοκρασίας προς την οροφή, όπου αναφλέγονται. Κατά συνέπεια, το ασφαλέστερο τμήμα του χώρου για τους πυροσβέστες είναι πλησίον του δαπέδου, ώστε η κατάσβεση να επιτευχθεί προκαλώντας θερμική ανισορροπία, γεγονός που δεν επιτρέπει την καύση των πιο θερμών αερίων. Εκρήξεις Σκόνης Η Έκρηξη Σκόνης είναι η ταχεία καύση λεπτών σωματιδίων που αιωρούνται στον αέρα σε κλειστό χώρο και είναι ιδιαίτερα καταστροφικές, συχνά ολόκληρων δομών. Εκρήξεις σκόνης προκύπτουν όταν υπάρχει διασκορπισμένη σκόνη εύφλεκτου υλικού σε υψηλές συγκεντρώσεις στον αέρα. 153

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Πολλά κοινά υλικά μπορούν να προκαλέσουν έκρηξη σκόνης, όπως ο άνθρακας και το πριονίδι. Επιπλέον, πολλά διαφορετικά κοινά οργανικά υλικά μπορούν επίσης να διασκορπιστούν σε ένα επικίνδυνο νέφος σκόνης, όπως αλεύρι, ζάχαρη, γάλα σε σκόνη, κακάο και καφές. Τα μέταλλα σε σκόνη, όπως το αλουμίνιο, το μαγνήσιο και το τιτάνιο, μπορούν να σχηματίσουν εκρηκτικά αιωρήματα στον αέρα. Αιτίες Δασικών Πυρκαγιών Η έναρξη των δασικών πυρκαγιών προκαλείται είτε από φυσικά αίτια, είτε είναι αποτέλεσμα ανθρώπινης δραστηριότητας. Το συντριπτικό ποσοστό αίτιο έναρξης των δασικών πυρκαγιών οφείλεται στην ανθρώπινη βούληση ή αδιαφορία. Εμπρησμός από Πρόθεση: Οι πυρκαγιές από πρόθεση διακρίνονται σε εκείνες που ξεκινούν από άτομα με ψυχικές παθήσεις, όπως οι πυρομανείς,

ή

μειωμένης

ευθύνης,

όπως

άτομα

με

διανοητική

καθυστέρηση ή μικρά παιδιά και στους εμπρησμούς που αποσκοπούν στην αποκόμιση οφέλους. Η αποκόμιση οφέλους είναι η πλέον καταστροφική αιτία και προκαλεί το 50% περίπου των δασικών πυρκαγιών. Οι εμπρηστές επιλέγουν τις ημέρες που ευνοούν τη γρήγορη και

μεγάλη

εξάπλωση

της

πυρκαγιάς,

με

στόχο

τη

δημιουργία

βοσκοτόπων, την οικοπεδοποίηση, για λόγους αντεκδίκησης, για να βλάβη του τουρισμού, για απόκρυψη εγκλήματος. Εφαρμόζεται το Άρθρο 264 του Ποινικού Κώδικα Εμπρησμός

από

Αμέλεια:

Στους

εμπρησμούς

από

αμέλεια

κατατάσσονται οι πυρκαγιές από απόρριψη τσιγάρων, καύση σκουπιδιών και ξερών χόρτων, ανάφλεξη σε σκουπιδότοπους, βολές των Ενόπλων Δυνάμεων και από παρασκευή φαγητού στην ύπαιθρο. Αποτελούν βασική αιτία των δασικών πυρκαγιών με ποσοστό επιβεβαιωμένων περιπτώσεων περίπου 25%. Εφαρμόζεται το Άρθρο 266 του Ποινικού Κώδικα. Οι αιτίες διαχωρίζονται ως εξής. Φυσικά Αίτια: Αφορά τις πυρκαγιές που οφείλονται σε κάποιο φυσικό φαινόμενο, όπως σεισμό, έκρηξη ηφαιστείου ή κεραυνό. Συνήθης αιτία δασικών πυρκαγιών στην Ελλάδα αποτελούν οι κεραυνοί, όταν δε

154

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

σβήνουν από τη βροχή. Οι πυρκαγιές από κεραυνούς εκδηλώνονται κατά την διάρκεια του καλοκαιριού, με ποσοστό 6%. Άγνωστα Αίτια: Ένα σημαντικό ποσοστό των περιπτώσεων εκδήλωσης δασικών πυρκαγιών παραμένει άγνωστο, είτε γιατί δεν υπάρχει λογική εξήγηση, είτε γιατί δεν υπάρχουν αποδείξεις. 5.4 Τρόποι

αντιμετώπισης,

Μέτρα

καταστολής

&

Κανόνες

πυρόσβεσης Μέτρα Πρόληψης Συντηρείτε σωστά την ηλεκτρική εγκατάσταση κάθε κτηρίου. Αν αισθανθείτε ασυνήθιστη μυρωδιά ή οι ασφάλειες πέφτουν συχνά, καλέστε αμέσως ηλεκτρολόγο. Μην αφήνετε υλικά που μπορούν να αναφλεγούν κοντά σε εστίες φωτιάς ή θερμές επιφάνειες. Να είστε ιδιαίτερα προσεκτικοί όταν καπνίζετε και αισθάνεστε υπνηλία, ακολουθείτε φαρμακευτική αγωγή ή έχετε καταναλώσει αλκοόλ. Μην αφήνετε αναμμένα τσιγάρα ή πούρα. Σβήστε τα καλά στο σταχτοδοχείο και βρέξτε τα με νερό, πριν τα πετάξετε στα σκουπίδια. Διατηρείτε τις ηλεκτρικές συσκευές της κουζίνας καθαρές και παράλληλα αλλάζετε τακτικά το φίλτρο του απορροφητήρα, καθώς υπάρχει κίνδυνος ανάφλεξης. Έχετε στη διάθεσή σας φακό αντιεκρηκτικού τύπου με μπαταρίες, την πιο ασφαλή πηγή εφεδρικού φωτισμού. Μην αφήνετε μαγειρικά σκεύη χωρίς επίβλεψη. Απομακρύνετε τα από την εστία θερμότητας, αν χρειάζεται να απομακρυνθείτε από το χώρο. Βοηθήστε τα παιδιά να καταλάβουν ότι η φωτιά είναι «εργαλείο και όχι παιχνίδι». Μην επιτρέπετε να παίζουν με εστίες φωτιάς. Αν έχετε τζάκι, καθαρίζετε τακτικά την καπνοδόχο από το στρώμα της καπνιάς που παραμένει στα τοιχώματα, καθώς αναφλέγεται εύκολα. Πριν απομακρυνθείτε από αναμμένο τζάκι, βεβαιωθείτε ότι η φωτιά έχει σβήσει και τοποθετείστε μπροστά στην εστία το ειδικό προστατευτικό κάλυμμα.

155

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Μην τροφοδοτείτε διάφορες ηλεκτρικές συσκευές από την ίδια πρίζα. Αποσυνδέστε τις από το ρεύμα, όταν πάψει η χρήση τους, αλλά και σε περίπτωση διακοπής του ηλεκτρικού ρεύματος. Μην αποθηκεύετε εύφλεκτα υγρά μέσα στο σπίτι Μην αφήνετε αναμμένα κεριά σε σημεία που μπορούν να ανατραπούν εύκολα και μην αμελήσετε να τα σβήσετε πριν απομακρυνθείτε από το χώρο. Βεβαιωθείτε ότι όλα τα παράθυρα και οι πόρτες του σπιτιού ανοίγουν εύκολα, ώστε να διαφύγετε άμεσα. Όταν είστε μέσα στο σπίτι, αφήστε τα κλειδιά πίσω από τις κλειδωμένες πόρτες. Μια

αντιπυρική

κουβέρτα

στο

χώρο

της

κουζίνας

μπορεί

να

χρησιμοποιηθεί για να καλύψετε φλεγόμενα τηγάνια ή για να τυλίξετε κάποιο άτομο που τα ρούχα του έχουν πιάσει φωτιά. Προμηθευτείτε τους κατάλληλους πυροσβεστήρες και μάθετε τη σωστή χρήση τους. Τοποθετείστε τους κοντά στην έξοδο ενός χώρου, σε προσιτές θέσεις . Εγκαταστήστε στα λεβητοστάσια τους κατάλληλους πυροσβεστήρες και όπου προβλέπεται αυτόματο σύστημα πυρανίχνευσης, σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία. Αν υπάρχουν συσκευές υγραερίου στο σπίτι, μεριμνήστε ώστε η αλλαγή της φιάλης να γίνεται από ειδικό, που θα εκτελεί και όλους τους απαραίτητους ελέγχους. Προετοιμάστε σχέδιο διαφυγής σε περίπτωση πυρκαγιάς και εξασκηθείτε στην εφαρμογή του. Το σχέδιο πρέπει να περιλαμβάνει: Δύο

διαφορετικούς

συνάντησης

σε

δρόμους

εξωτερικό

διαφυγής χώρο

και

και

ένα

σε

καμία

ασφαλές

σημείο

περίπτωση

μη

χρησιμοποιείτε ανελκυστήρες. Ελέγχετε τους ανιχνευτές καπνού μια φορά το μήνα και βεβαιωθείτε ότι όλοι είναι εξοικειωμένοι με τον ήχο του συναγερμού. Ενέργειες κατά τη Διάρκεια της Πυρκαγιάς Βγείτε αμέσως από το κτήριο ακολουθώντας το σχέδιο διαφυγής και για κανένα λόγο μη γυρίσετε πίσω. 156

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ανοίξτε το παράθυρο για να μπει καθαρός αέρας, αλλά κλείστε το αμέσως αν δείτε ότι τραβάει τον καπνό μέσα στο δωμάτιο. Κλείστε όλες τις πόρτες ανάμεσα σε σας και τη φωτιά. Ανοίξτε το παράθυρο για να μπει καθαρός αέρας, αλλά κλείστε το αμέσως αν δείτε ότι τραβάει τον καπνό μέσα στο δωμάτιο. Κλείστε όλες τις πόρτες ανάμεσα σε σας και τη φωτιά. Ειδοποιείστε και βοηθήστε, ευαίσθητες ομάδες του πληθυσμού, όπως παιδιά και άτομα με ειδικές ανάγκες, που κινδυνεύουν περισσότερο. Εάν είστε εγκλωβισμένοι, κάνετε σήμα στους πυροσβέστες μέσω κάποιου παράθυρου, αναβοσβήνοντας ένα φακό ή κυματίζοντας κάποιο ανοιχτόχρωμο ύφασμα. Αν τα ρούχα σας πιάσουν φωτιά, καλύψτε το πρόσωπο με τα χέρια σας και κυλιστείτε στο πάτωμα μέχρι να σβήσουν οι φλόγες. Μόλις βρεθείτε σε ασφαλές μέρος, ειδοποιείστε την Πυροσβεστική Υπηρεσία καλώντας το 199 ή το 112, ενημερώστε για τυχόν παγιδευμένα άτομα και υποδείξτε στους πυροσβέστες έγκαιρα τη θέση τους στο κτήριο. Αν πάρει φωτιά το φαγητό στο φούρνο, διακόψτε τη λειτουργία του και μην τον ανοίξετε, παρά μόνο όταν η φωτιά σβήσει και το εσωτερικό κρυώσει Αν ο χώρος που πρέπει να διασχίσετε έχει γεμίσει με καπνό, γονατίστε στο πάτωμα, κρατήστε το κεφάλι χαμηλά και προχωρήστε προς την έξοδο έρποντας, καλύπτοντας τη μύτη και το στόμα με ένα ύφασμα. Ενέργειες μετά την Πυρκαγιά Φροντίστε για την άμεση αναγόμωση των πυροσβεστήρων μετά την χρήση τους. Οι ηλεκτρικές συσκευές και εγκαταστάσεις, όπως και το σύστημα φυσικού αερίου, που εκτέθηκαν σε φωτιά ή νερό θα πρέπει να ελεγχθούν από ηλεκτρολόγο ή εξουσιοδοτημένο τεχνικό πριν λειτουργήσουν ξανά. Για να αφαιρέσετε τη στάχτη και τον καπνό από τους εσωτερικούς χώρους, φορέστε ελαστικά γάντια και να πλένετε με απορρυπαντικό. Ανοίξτε τα παράθυρα για να αεριστούν οι χώροι. Ελέγξτε με τον Επικεφαλής Πυροσβέστη ότι το κτήριο είναι ασφαλές ή εάν χρειάζεται να το εγκαταλείψετε. 157

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Μέτρα Πρόληψης Τα προληπτικά μέτρα πυρασφάλειας πρέπει να τηρούνται ΠΑΝΤΑ από τους πολίτες, ιδιαίτερα από όσους κατοικούν ή εργάζονται σε αγροτικές ή δασικές περιοχές. Κατά την Αντιπυρική Περίοδο (1η Μαΐου - 31η Οκτωβρίου) απαγορεύεται αυστηρά η δημιουργία φωτιάς στην ύπαιθρο. Μην αφήνετε σκουπίδια, μπουκάλια ή γυαλιά στο δάσος. Υπάρχει κίνδυνος ανάφλεξης. Μην πετάτε αναμμένα τσιγάρα. Το τσιγάρο αποτελεί από τις πρώτες αιτίες πρόκλησης πυρκαγιάς από αμέλεια. Ειδοποιήστε ΑΜΕΣΩΣ την Πυροσβεστική Υπηρεσία στο τηλέφωνο 199. Η κλήση είναι χωρίς χρέωση τόσο από σταθερό, όσο και κινητό τηλέφωνο. Σε καρτοτηλέφωνο δεν είναι απαραίτητη η εισαγωγή τηλεκάρτας. Σε περίπτωση που το κινητό τηλέφωνο δείχνει την ένδειξη «κλήσεις έκτακτης ανάγκης ή εκτός δικτύου» τηλεφωνήστε στο 112. Δώστε σαφείς πληροφορίες για: την τοποθεσία και το ακριβές σημείο που βρίσκεστε, την τοποθεσία, το ακριβές σημείο και την κατεύθυνση της πυρκαγιάς και το είδος της βλάστησης που καίγεται. Μην

κλείσετε

το

τηλέφωνο,

πριν

δώσετε

τις

απαραίτητες

πληροφορίες. Μέχρι την άφιξη των πυροσβεστικών δυνάμεων προσπαθήστε να θέσετε υπό έλεγχο την πυρκαγιά. Καθοδηγείστε τις πυροσβεστικές δυνάμεις στον τόπο της πυρκαγιάς. Μην προσεγγίσετε χωρίς λόγο τον τόπο εξέλιξης της πυρκαγιάς, καθώς εκτός του κινδύνου, εμποδίζεται η κίνηση των πυροσβεστικών οχημάτων. 5.5 Είδη και χαρακτηριστικά αντιμετώπισης πυρκαγιάς ανάλογα με το είδος Μέτρα για Κτήριο μέσα ή κοντά σε Δάσος 158

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Η εξωτερική κατασκευή του σπιτιού ή του οικοδομήματος πρέπει να είναι από ανθεκτικά στη φωτιά υλικά. Τα ξύλινα εξωτερικά μέρη θα πρέπει να επαλείφονται με κατάλληλο αντιπυρικό υγρό, ανά τακτικά χρονικά διαστήματα. Να

κατασκευαστεί μάντρα

ύψους

≥1m

από

άκαυστα

υλικά

περιμετρικά του οικοπέδου πάνω στην οποία να υπάρχει μεταλλικό πλέγμα ύψους ≥0,5m. Δημιουργήστε απομακρύνετε τουλάχιστον

τη

μια

αντιπυρική

δενδρώδη

και

10m, καθαρίζοντας

ζώνη θαμνώδη

τα

ξερά

γύρω

από

το

σπίτι,

βλάστηση

σε

ακτίνα

χόρτα

και φύλλα, τις

πευκοβελόνες και τα κλαδιά.

Κλαδέψτε τα δένδρα μέχρι το ύψος των 3 m και αραιώστε τη δενδρώδη βλάστηση ώστε τα κλαδιά του ενός δένδρου να απέχουν το λιγότερο 3 m από τα κλαδιά του άλλου. Φυτέψτε έξω από τα παράθυρα μικρά φυτά, πλούσια σε υγρασία και αποφύγετε θαμνώδη, ψηλά φυτά. Μην αφήνετε τα κλαδιά των δένδρων να ακουμπούν στους τοίχους, τη στέγη και τα μπαλκόνια του σπιτιού. Κατά την διάρκεια του καλοκαιριού καθαρίστε συχνά τη στέγη και τις υδρορροές, από φύλλα και βελόνες πεύκων. Τοποθετείτε τα καυσόξυλα σε κλειστούς και προφυλαγμένους χώρους. Μην τοποθετείτε πλαστικές υδρορροές ή σωλήνες στους τοίχους του σπιτιού.

159

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Μην

τοποθετείτε

παραθυρόφυλλα

από

εύφλεκτα

υλικά

στα

παράθυρα και τις μπαλκονόπορτες. Εάν είναι δυνατόν αλλάξτε τα απλά τζάμια με ενισχυμένα άθραυστα. Φροντίστε τα καλύμματα στις καμινάδες και τους αεραγωγούς του σπιτιού να είναι από άφλεκτο υλικό ώστε να μη διεισδύουν σπίθες. Δημιουργείστε

χώρο

στην

αποθήκη

ή

στην

αυλή

σας

και

τοποθετείστε ηλεκτρογεννήτρια. Συνδέστε την μόνο με τις απαραίτητες συσκευές που είναι για την προστασία σας Μην τοποθετείτε εύφλεκτα αντικείμενα κοντά στο σπίτι. Τοποθετήστε την υπαίθρια ψησταριά σε απόσταση τουλάχιστον 1 m από το κτήριο, τα ξύλινα κάγκελα και τα κλαδιά δέντρων. Συγκεντρώστε όλα τα είδη άμεσης ανάγκης που μπορεί να χρειαστούν, καθώς και τα σημαντικά έγγραφα. Μην τοποθετείτε εύφλεκτα αντικείμενα κοντά στο σπίτι. Μην τοποθετείτε εύφλεκτα αντικείμενα κοντά στο σπίτι. Τοποθετήστε την υπαίθρια ψησταριά σε απόσταση τουλάχιστον 1 m από το κτήριο, τα ξύλινα κάγκελα και τα κλαδιά δέντρων. Συγκεντρώστε όλα τα είδη άμεσης ανάγκης που μπορεί να χρειαστούν, καθώς και τα σημαντικά έγγραφα. Εξοπλιστείτε με δεξαμενή νερού, αντλία που λειτουργεί χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα και ένα σωλήνα, με μήκος ανάλογο της περιοχής που θέλετε να προστατεύσετε. Όταν η Πυρκαγιά Πλησιάζει Εάν η πορεία του μετώπου της πυρκαγιάς είναι προς την τοποθεσία που βρίσκεστε, ξεκινήστε αμέσως όλες τις απαραίτητες τελικές ενέργειες πυροπροστασίας. Διατηρήστε την ψυχραιμία σας. Να είστε έτοιμοι για ξαφνική αποχώρηση. Κλείστε όλες τις διόδους (καμινάδες, παράθυρα, πόρτες, κλπ.) έτσι ώστε να μη διεισδύσουν οι καύτρες στο εσωτερικό του. Διευκολύνετε

την

πρόσβαση

των

πυροσβεστικών

ανοίγοντας την πόρτα του κήπου. Επιθεωρείστε όλα τα διαθέσιμα πυροσβεστικά σας μέσα. 160

οχημάτων,

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Συνδέστε τους σωλήνες ποτίσματος και απλώστε τους, ώστε να καλύπτεται η περίμετρος του σπιτιού. Να βρέξετε όλα τα εύφλεκτα μέρη. Αν υπάρχει αυτόματο σύστημα ποτίσματος να το θέσετε σε λειτουργία. Κατά τη διάρκεια της Δασικής Πυρκαγιάς Μη μπαίνετε μέσα σε αυτοκίνητο. Η πιθανότητα επιβίωσης σε ένα σπίτι κατασκευασμένο από άφλεκτα υλικά είναι πολύ μεγαλύτερη από εκείνη σε ένα αυτοκίνητο, το οποίο φλέγεται. Μην εγκαταλείπετε το κτήριο, εκτός εάν η διαφυγή σας είναι πλήρως εξασφαλισμένη. Κλείστε καλά τις πόρτες και τα παράθυρα. Κλείστε τις ενδιάμεσες πόρτες για να επιβραδύνετε την εξάπλωση της πυρκαγιάς. Απομακρύνετε τις κουρτίνες από τα παράθυρα. Μεταφέρετε στο εσωτερικό των δωματίων τα έπιπλα που βρίσκονται κοντά στα παράθυρα και τις εξωτερικές πόρτες. Γεμίστε τη μπανιέρα, τους νιπτήρες και τους κουβάδες με εφεδρικό νερό. Συγκεντρωθείτε όλοι μαζί σε ένα δωμάτιο. Φράξτε τις χαραμάδες με βρεγμένα πανιά για να μην μπει μέσα ο καπνός. Αν το κτήριο είναι ξύλινο, αναζητήστε καταφύγιο σε κτιστό κτήριο . Μετά τη Δασική Πυρκαγιά Βγείτε από το σπίτι και σβήστε αμέσως τις μικροεστίες που έχουν απομείνει. Ελέγξτε για τουλάχιστον 48 ώρες, ανά τακτά χρονικά διαστήματα, την περίμετρο και τους εξωτερικούς χώρους του κτηρίου για το ενδεχόμενο αναζωπυρώσεων. Σε περίπτωση που εντοπίσετε εστία αναζωπύρωσης, ειδοποιείστε άμεσα την Πυροσβεστική Υπηρεσία. Σε περίπτωση ολικής ή μερικής καταστροφής του σπιτιού σας, επικοινωνήστε με τους σχετικούς κρατικούς φορείς και ενημερώστε τους, εάν χρειάζεστε κατοικία, τροφή και απαραίτητα προσωπικά είδη. 161

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Εάν έχει διαταχθεί εκκένωση της περιοχής, μην επιχειρήσετε να επιστρέψετε, αν δεν αρθεί η απαγόρευση και η περιοχή κηρυχθεί ασφαλής για κατοίκους και ζώα. Για την επανακατοίκηση κτηρίου σε πληγείσα περιοχή από δασική πυρκαγιά, πρέπει να έχει προηγηθεί έλεγχος ή/και αποκατάσταση των ζημιών διανομής και εγκαταστάσεων ηλεκτροδότησης, υδροδότησης και φυσικού αερίου, από τα αντίστοιχα συνεργεία.

162

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Σύνοψη Εκπαιδευτικής Ενότητας 5 Οι βασικές

παράμετροι

που

καθορίζουν

τον κίνδυνο

εκδήλωσης

πυρκαγιάς, σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία, κατατάσσονται σε κλιματολογικές, μορφολογίας εδάφους, χαρακτηριστικών της βλάστησης, ανθρωπογενείς και φυσικούς κινδύνους (Καραδήμας, 2008). Για την αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση των δασικών πυρκαγιών εκδίδεται ο Ημερήσιος Χάρτης Πρόβλεψης Κινδύνου Πυρκαγιάς, ο οποίος συμβάλει αποτελεσματικά στην προληπτική οργάνωση και στο συντονισμό της ετοιμότητας

των

εμπλεκομένων

φορέων,

καθώς

και

στην

ευαισθητοποίηση των πολιτών για την αποτροπή έναρξης πυρκαγιών από αμέλεια. Καίριο ρόλο στην προσπάθεια διαχείρισης και κατάσβεσης των δασικών πυρκαγιών έχουν η άμεση παρατήρηση, η ανίχνευση, ο εντοπισμός και η αναγγελία κάθε νέας πυρκαγιάς στις αρμόδιες αρχές. Ο ταχύς εντοπισμός και η άμεση και ακριβής αναγγελία συμβάλουν τα μέγιστα στην αποτελεσματική αντιμετώπιση των πυρκαγιών. Οι περισσότερες αστικές πυρκαγιές οφείλονται σε αιτίες, όπως το μαγείρεμα, η θέρμανση, το ελαττωματικό σύστημα διανομής ηλεκτρικού ρεύματος, τα υλικά καπνίσματος. αλλά και τον εμπρησμό. Στην ενότητα 9,

γίνεται

η παρουσίση των βασικών εννοιών που

αφορούν τις Πυργαγιές και συγκεκριμένα: Ορισμός πυρκαγιάς – καύση, Κατηγορίες & Κατάταξη πυρκαγιών, Αιτίες πρόκλησης – Παράγοντες που ευνοούν,

Τρόποι

αντιμετώπισης,

Μέτρα

καταστολής & Κανόνες πυρόσβεσης, Είδη και χαρακτηριστικά αντιμετώπισης πυρκαγιάς ανάλογα με το είδος.

Ερωτήσεις Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 5 Επιλέξτε

τη

σωστή

απάντηση

στις

παρακάτω

ερωτήσεις

/

διατυπώσεις ΕΡΩΤΗΣΗ

1

Για τον άνθρωπο, η φωτιά αποτελεί πηγή

1

Α

θέρμανσης. ΑΠΑΝΤΗΣΗ

ΣΩΣΤΟ 163

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ΕΡΩΤΗΣΗ

Β

ΛΑΘΟΣ

2

Η καύση αποτελείται από

μία σειρά χημικών

αντιδράσεων, κατά την οποία μία χημική ουσία αντιδρά µε το οξυγόνο, απελευθερώνοντας ενέργεια, κυρίως µε τη μορφή θερμότητας. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

2

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

3

Η

ανάφλεξη

είναι

η

διαδικασία

λήξης

αυτοσυντηρούμενης καύσης. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

3

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

4

Ο ατμοσφαιρικός αέρας περιέχει οξυγόνο σε

ποσοστό περίπου … ..., γεγονός που τον καθιστά ως συντελεστή καύσης. ΑΠΑΝΤΗΣΗ

ΕΡΩΤΗΣΗ

4

Α

10%

Β

15%

Γ

20%

5

Για την εκδήλωση φωτιάς απαιτείται προσφορά

θερμότητας, είτε από μια εξωτερική πηγή, όπως ένα αναμμένο σπίρτο, είτε από άλλους παράγοντες, όπως θερμές επιφάνειες, ακτινοβολία, τριβή, στατικός ηλεκτρισμός, ικανή για την έναρξη και τη διατήρηση του φαινομένου ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

5

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

6

ΕΥΦΛΕΚΤΟ ΥΓΡΟ: Υγρό με σημείο ανάφλεξης

κάτω των … ... ΑΠΑΝΤΗΣΗ

ΕΡΩΤΗΣΗ

6

Α

40Ο C

Β

45Ο C

Γ

38Ο C

7

Η πυρόλυση είναι η θερμική αποσύνθεση της

καύσιμης ύλης σε υψηλές θερμοκρασίες και περιλαμβάνει αλλαγή της χημικής σύνθεσής της. ΑΠΑΝΤΗΣΗ

7

Α

ΣΩΣΤΟ 164

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ΕΡΩΤΗΣΗ

Β

ΛΑΘΟΣ

8

Η Αέρια Φάση ορίζεται όταν αναφλέγεται το

μίγμα των εύφλεκτων αερίων και οξυγόνου και η ενέργεια παράγεται με τη μορφή θερμότητας και φωτός (φλόγα). ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

8

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

9

Η πυρκαγιά αποτελεί ένα περιοδικό φυσικό

φαινόμενο των οικοσυστημάτων της γης, εξαιτίας της επίδρασης φυσικών καιρικών φαινόμενων, όπως οι κεραυνοί και οι υψηλές θερμοκρασίες ΑΠΑΝΤΗΣΗ 9

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

ΕΡΩΤΗΣΗ 10 Η μικρής διαμέτρου καύσιμη ύλη, αφυδατώνεται, αναφλέγεται και ευνοεί την εξάπλωση της πυρκαγιάς με μεγάλη ταχύτητα και ένταση. ΑΠΑΝΤΗΣΗ 10 Β

Α

ΣΩΣΤΟ

ΛΑΘΟΣ

Απαντήσεις Ερωτήσεων Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 5 1:

Απάντηση 1. Α

2

Απάντηση 2. Α

3

Απάντηση 3. Β

4

Απάντηση 4. Γ

5

Απάντηση 5. Α

6

Απάντηση 6. Γ

7

Απάντηση 7. Α

8

Απάντηση 8. Α

9

Απάντηση 9. Α

10

Απάντηση 10. Α

165

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 6: ΕΙΔΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΚΑΙΡΙΚΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΠΛΗΜΜΥΡΕΣ - ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΚΙΝΔΥΝΟΙ – ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ

ΣΚΟΠΟΣ Οι ανθρώπινες ενέργειες δεν είναι οι μόνες που διαμόρφωσαν τον ρου της ιστορίας. Τις περισσότερες φορές η δράση του ανθρώπου ήταν άμεσα εξαρτώμενη από τις κλιματικές συνθήκες και δεν ήταν λίγες οι φορές που ακραία καιρικά φαινόμενα οδήγησαν πολιτισμούς στην παρακμή [Μελάς, Ασωνίτης, Αμοιρίδης, 2000]. Πολύ συχνότερα όμως η κοινωνική, βιομηχανική και οικονομική ανάπτυξη των τελευταίων δεκαετιών παρόλα τα παραπάνω οφέλη της, δυστυχώς στηρίχθηκε στη μη βιώσιμη χρήση των φυσικών πόρων. Παρότι ο άνθρωπος δεν είναι σε θέση να αντιλαμβάνεται στις αλλαγές του κλίματος παρά μόνο όταν αυτές λάβουν σημαντικές διαστάσεις, οι επιστήμονες διακρίνουν κλιματικές φάσεις στο εύρος των παγετώνων έως και της ξηρασίας. Αυτές οι φάσεις είναι το αποτέλεσμα πολύπλοκων μεταβλητών, σχετίζονται με την ηλιακή ακτινοβολία και διαμορφώνουν τη σύσταση της ατμόσφαιρας, τους ανέμους, την τοπογραφία ακόμα και τις ηφαιστειακές εκρήξεις. Τα αποτελέσματα των επεμβατικών δραστηριοτήτων του ανθρώπου είναι εμφανή σήμερα περισσότερο από ποτέ άλλοτε. Η ρύπανση και η εξάντληση των εδαφών, η υποβάθμιση της ποιότητας των νερών, η εξαφάνιση της βιοποικιλότητας, οι εκπομπές τοξικών ουσιών είναι όλα εκφάνσεις του ίδιου προβλήματος, της κλιματικής αλλαγής. Ο άνθρωπος είναι ευαίσθητος σε αυτές τις κλιματικές μεταβολές, καθώς και σε ακραία καιρικά φαινόμενα, όπως διαρκείς ξηρασίες και πλημμύρες. Η κλιματική αλλαγή και οι επιπτώσεις της κυρίως στους υδατικούς πόρους, στη γεωργία, στις μεταφορές και στη βιομηχανία ίσως αποτελέσει το μεγαλύτερο πρόβλημα για την ανθρωπότητα τον αιώνα που διανύουμε. [Γεωργιάδου, 2013]

166

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Σκοπός αυτής της ενότητας είναι η κατανόηση των φυσικών καιρικών φαινομένων, ιδιαίτερα αυτών που μπορούν να εκδηλωθούν με ακραίο τρόπο, θέτοντας σε κίνδυνο ζωές και υλικές υποδομές, όπως και τα αίτια που τα προκαλούν και τις επιπτώσεις που επιφέρουν στο περιβάλλον και στις ανθρώπινες δραστηριότητες. Επίσης στην ενότητα αυτή αναλύονται θέματα που αφορούν τα τεχνολογικά και τα βιολογικά ατυχήματα. ΠΡΟΣΔΟΚΩΜΕΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Όταν ολοκληρώσετε τη μελέτη του υλικού αυτής της εκπαιδευτικής ενότητας θα είστε σε θέση να γνωρίζετε: Τα Έντονα καιρικά φαινόμενα και τους κινδύνους που δημιουργούν Τις πλημμύρες Τους Βιολογικούς κινδύνους Τα Τεχνολογικά Ατυχήματα ΕΝΝΟΙΕΣ – ΚΛΕΙΔΙΑ Ανεμοστρόβιλος, Καταιγίδα, Καύσωνας, Τεχνολογικό ατύχημα, Βιολογικό ατύχημα, Πλημμύρα

167

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

6.1 Είδη Καιρικών Φαινομένων Ανεμοστρόβιλος (Σίφωνας) Ο ανεμοστρόβιλος ή σίφωνας είναι μια βίαιη στροβιλιζόμενη στήλη αέρα σε επαφή με την επιφάνεια της γης, που προβάλλει συνήθως από ένα καταιγιδοφόρο νέφος και συχνά είναι ορατό ως νέφος χωνί. Διακρίνονται σε σίφωνες ξηράς (Tornadoes) και σε σίφωνες θάλασσας (Waterspouts).

Η πίεση από την περιφέρεια προς το κέντρο του ανεμοστρόβιλου παρουσιάζει μεγάλη πτώση. Αποτέλεσμα αυτής της μείωσης είναι και η σφοδρότητα της περιστροφικής κίνησής του ανέμου στο σίφωνα. Η τροχιά που διανύει ένας σίφωνας είναι συνήθως σχετικά μικρή (10km). Η περίοδος της ζωής του είναι 4-5 ώρες. Η διέλευση ενός ανεμοστρόβιλου προκαλεί μεγάλες καταστροφές λόγω των θυελλωδών ανέμων. Η δημιουργία

του

σίφωνα

προϋποθέτει

την

ύπαρξη

μιας

σειράς

φαινομένων. Η θερμή και υγρή αέρια μάζα στην κατώτερη ατμόσφαιρα είναι βασικό στοιχείο στη δημιουργία κατακόρυφων νεφών, καθώς ο θερμός αέρας είναι ελαφρύς και ανέρχεται κατακόρυφα. Η ύπαρξη αυξημένης υγρασίας βοηθάει τη σταδιακή συμπύκνωση και δημιουργία των νεφών. Η συνεχής τροφοδοσία ξηρού και ψυχρού αέρα στη μέση ατμόσφαιρα (3-4 km) επιτρέπει την συνεχή άνοδο της αέριας μάζας, επιταχύνοντας την ανύψωσή της από την κατώτερη ατμόσφαιρα σε υψηλότερα επίπεδα. Το ψυχρό μέτωπο συνδράμει στην ανύψωση της αέριας μάζας. Ο αεροχείμαρρος στην ανώτερη ατμόσφαιρα μεταφέρει τον αέρα από το εσωτερικό του κατακόρυφου ανεπτυγμένου νέφους, επιτρέποντας έτσι την είσοδο νέου και θερμότερου ατμοσφαιρικού αέρα από τη βάση της καταιγίδας. Το ισχυρό ανοδικό ρεύμα τις καταιγίδας ανασηκώνει τον στροβιλισμό, δημιουργώντας το σίφωνα.

168

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Οι σίφωνες ποικίλουν σε μέγεθος, ένταση και χαρακτηριστικά. Σίφωνας Καταιγίδας (Supercell): Οι πιο βίαιοι και καταστρεπτικοί σίφωνες αναπτύσσονται σε ένα ασταθές περιβάλλον που ευνοεί την δημιουργία ισχυρών καταιγίδων. Κατατάσσονται ανάλογα με την ένταση και την έκταση τους. Σίφωνας Δορυφόρος (Satellite Tornado): Αποτελεί όρο για τους σίφωνες που δημιουργούνται κοντά σε άλλους ισχυρότερους. Ο δορυφόρος

σίφωνας

φαίνεται σαν

περιστρέφεται

γύρω από τον

ισχυρότερο, ωστόσο αποτελεί ξεχωριστό στρόβιλο. Σίφωνας Θάλασσας – Υδροσίφωνας (Waterspout): Αποτελεί μορφή σίφωνα πάνω από τη θάλασσα και διαχωρίζεται ανάλογα την ύπαρξη ή όχι καταιγίδας, σε Υδροσίφωνες Καλοκαιρίας (Fair Weather) και Υδροσίφωνες Καταιγίδας (Tornadic).

Οι Υδροσίφωνες Καλοκαιρίας είναι λιγότερο ισχυροί, αλλά πολύ πιο συχνοί, ενώ συνοδεύονται από ασθενείς ανέμους και μικρή ταχύτητα κίνησης. Δημιουργούνται σε περιοχές με εποχικά θερμά ύδατα, κοντά σε παράκτιες περιοχές και εξασθενούν καθώς πλησιάζουν τις ακτές. Οι υδροσίφωνες, οι οποίοι δημιουργούνται κάτω από καταιγιδοφόρα νέφη, είναι πιο ισχυροί και προκαλούν αρκετές ζημιές, καθώς περνούν στην ενδοχώρα. Κινούνται με μεγαλύτερη ταχύτητα και παρουσιάζουν μεγαλύτερο χρόνο ζωής. Σίφωνας Landspout: Ο όρος Landspout Tornado είναι γνωστός και ως «σωλήνας σκόνης σίφωνα» (dust-tube tornado). Εμφανίζονται σε ξηρές περιοχές και είναι ασθενέστεροι και μικρότεροι σε σχέση με τους σίφωνες

καταιγίδων,

ενώ

διαρκούν

169

περισσότερο

από

15

λεπτά,

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

προκαλώντας ζημιές που δεν ξεπερνούν αυτές της εντάσεως ΕF3 (κλίμακα Fujita). Σίφωνας Gustnado: Πρόκειται για έναν όρο που χρησιμοποιείται για να παρουσιάσει τον σίφωνα ο οποίος δημιουργείται κοντά σε ένα άλλο, ισχυρότερο σίφωνα. Ο δορυφόρος σίφωνας φαίνεται σα να περιστρέφεται γύρω από τον ισχυρότερο, ωστόσο αποτελεί ξεχωριστό στρόβιλο και συνοδεύει πολύ ισχυρούς σίφωνες. Καύσωνας Ορισμός Ως κύμα καύσωνα μπορεί να χαρακτηριστεί μια περίοδος με ασυνήθιστο και δυσάρεστο θερμό καιρό με υψηλή ατμοσφαιρική υγρασία. Τα κριτήρια για τον ορισμό του διαφοροποιούνται ανάλογα με τη γεωγραφική θέση και τις κλιματικές συνθήκες μιας περιοχής. ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΚΑΥΣΩΝΑ:

H μέγιστη θερμοκρασία στους μετεωρολογικούς σταθμούς είναι μεγαλύτερη ή ίση των 39°C. H ελάχιστη θερμοκρασία είναι μεγαλύτερη των 26°C. Επικρατεί άπνοια ή ασθενείς άνεμοι και το θερμοκρασιακό εύρος είναι μικρό. Οι υψηλές θερμοκρασίες παρατηρούνται σε ευρεία γεωγραφική έκταση και η διάρκειά τους υπερβαίνει τις τρεις ημέρες. Για τα δεδομένα των κλιματολογικών συνθηκών της χώρας μας, ο λεγόμενος καύσωνας αποτελεί εποχιακό φαινόμενο, συνηθισμένο κατά τους καλοκαιρινούς μήνες. Συγκεκριμένα, καύσωνας, για τις κλιματικές συνθήκες της Ελλάδας, θεωρείται μια περίοδος τουλάχιστον 3 ημερών,

170

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

όπου οι θερμοκρασίες στις πεδινές περιοχές της ηπειρωτικής χώρας ξεπερνούν

τους

37°C

και

η

μέση

ημερήσια

θερμοκρασία

είναι

τουλάχιστον 31°C, δηλαδή η θερμοκρασία δε μειώνεται αρκετά κατά τις νυκτερινές ώρες (κάτω από 25-26°C). H κυριότερη αιτία για την εμφάνιση υψηλών θερμοκρασιών στη χώρα μας είναι η μεταφορά θερμών αερίων μαζών από τις ακτές της Αφρικής. Χαρακτηριστικά Αν και οι υψηλότερες θερμοκρασίες παρατηρούνται συνήθως το τρίτο δεκαήμερο του Ιουλίου, σε ορισμένες περιοχές, όπως η Αττική, έχουν εμφανιστεί και το πρώτο δεκαήμερο, με μέγιστη τιμή τους 48 βαθμούς στο Τατόι στις 10-07-1977. Οι επιπτώσεις στον πληθυσμό από τις υψηλές θερμοκρασίες μπορεί να είναι από απλή δυσφορία, θερμική εξάντληση ως και θερμοπληξία η οποία χρειάζεται άμεση ιατρική βοήθεια. Πιο ευάλωτες είναι οι ευαίσθητες ομάδες του πληθυσμού και άτομα τα οποία εργάζονται σε εξωτερικούς χώρους. Κατά τη διάρκεια των ημερών με υψηλές θερμοκρασίες,

οι

επιπτώσεις

στον

πληθυσμό

μπορεί

να

είναι

δυσμενέστερες εφόσον επιδρούν και άλλοι επιβαρυντικοί παράγοντες, όπως: Η υγρασία του αέρα να παραμένει σε υψηλά επίπεδα, με αποτέλεσμα να μειώνεται η δυνατότητα απαγωγής της θερμότητας από τον ανθρώπινο οργανισμό μέσω του μηχανισμού της εφίδρωσης. Η ένταση του ανέμου να είναι χαμηλή, με αποτέλεσμα να δυσκολεύεται η απαγωγή θερμότητας από την επιφάνεια του δέρματος. Οι

ατμοσφαιρικές

συνθήκες

που

δημιουργούν

τις

υψηλές

θερμοκρασίες ευνοούν και τη συσσώρευση των ατμοσφαιρικών ρύπων, επιβαρύνοντας ιδιαίτερα τις ευαίσθητες ομάδες του πληθυσμού. Στα μεγάλα αστικά κέντρα, τα κτήρια και η άσφαλτος συγκεντρώνουν μεγάλα ποσά θερμότητας κατά την διάρκεια της ημέρας, τα οποία αποδίδονται στην ατμόσφαιρα τις νυχτερινές ώρες, με αποτέλεσμα η θερμοκρασία να παραμένει υψηλή, επιτείνοντας την αίσθηση των υψηλών θερμοκρασιών στους κατοίκους. Καταιγίδες

171

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ορισμός Οι καταιγίδες χαρακτηρίζονται ως βίαια ατμοσφαιρικά φαινόμενα, συνοδευόμενα από ραγδαίες βροχές, ισχυρούς ανέμους, μεταβλητής έντασης και διεύθυνσης, ταχύτητας ακόμα και 100 km/h, από ισχυρές ηλεκτρικές εκκενώσεις και συχνά από χαλάζι. Διαρκούν μέχρι δύο ώρες. Οι ραγδαίες βροχές των καταιγίδων προκαλούν συχνά πλημμύρες. Είδη Καταιγίδων Καταιγίδες Αέριας Μάζας: Οι καταιγίδες αυτές είναι αποτέλεσμα της έντονης θέρμανσης της επιφάνειας του εδάφους, με συνέπεια ισχυρές ανοδικές κινήσεις. Στην Ελλάδα, οι καταιγίδες αυτές δημιουργούνται κυρίως κατά τους θερινούς μήνες, πάνω από τις ηπειρωτικές περιοχές. Καταιγίδες

Ορεογραφικές:

Δημιουργούνται

όταν

υγρή

και

ασταθής αέρια μάζα αναγκάζεται να υπερπηδήσει μία οροσειρά, με αποτέλεσμα την ψύξη της και το σχηματισμό καταιγιδοφόρων νεφών. Στην Ελλάδα, οι καταιγίδες αυτές δημιουργούνται κυρίως πάνω από τα δυτικά προσήνεμα του ορεινού όγκου της ηπειρωτικής χώρας. Παγετός – Χιονοπτώσεις Ορισμός Ο παγετός προέρχεται είτε από έντονη ακτινοβολία του εδάφους, είτε από αγωγή θερμότητας αυτού. Η εμφάνιση Παγετού λόγω Ακτινοβολίας ευνοείται από νήνεμο και ξηρό αέρα με ατμόσφαιρα χωρίς νέφη, καθώς το έδαφος και ο υπερκείμενος αέρας εκπέμπουν τη θερμότητά τους με τη μορφή ακτινοβολίας κατά την διάρκεια μιας ψυχρής και ανέφελης νύχτας. Η εμφάνιση του Παγετού λόγω Αγωγής Θερμότητας είναι αποτέλεσμα μεταφοράς ψυχρότερων αερίων μαζών στην περιοχή, οπότε

172

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

και επέρχεται ψύξη λόγω αγωγής της θερμότητας από το έδαφος στις ψυχρές αυτές αέριες μάζες. Χαρακτηριστικά Μέτρα προστασίας μπορούν να ληφθούν μόνο για τον παγετό ακτινοβολίας με: Δημιουργία τεχνητού νέφους, με χρήση καυστήρων φτηνής καπνογόνου κηροζίνης. Ανάμειξη του ψυχρού και θερμού αέρα, με χρήση τεχνητών μέσων (ανεμομείκτες). Ραντισμός των καλλιεργειών με πολύ μικρά σταγονίδια, τα οποία λόγω ψύξης θα συμπυκνωθούν και επομένως θα προσφερθεί στο περιβάλλον η λανθάνουσα θερμότητα συμπύκνωσης. Κάλυψη των φυτών με καλύμματα από ύφασμα, πλαστικό ή παράγωγα του χαρτιού. Κατά τη διάρκεια του χειμώνα σημειώνονται στην Ελλάδα χιονοπτώσεις που διαρκούν από λίγες ώρες μέχρι μερικές ημέρες και συχνά συνοδεύονται από χαμηλές θερμοκρασίες και ισχυρούς ανέμους. Οι χιονοπτώσεις μπορεί να είναι τοπικές ή να επηρεάσουν μεγάλο μέρος της χώρας. Συνήθως, οι ισχυρότερες χιονοπτώσεις σημειώνονται στις βόρειες και ορεινές περιοχές της χώρας, όπου το χιόνι παραμένει για όλη σχεδόν τη χειμερινή περίοδο. Το χιόνι δημιουργείται όταν οι παγοκρύσταλλοι, σε νέφη θερμοκρασίας κάτω των 0°C, πέφτουν προς το έδαφος. Αν η θερμοκρασία του αέρα δεν είναι πολύ κάτω από το μηδέν, η εξωτερική επιφάνεια των παγοκρυστάλλων διατηρείται υγρή κι έτσι δημιουργούνται νιφάδες χιονιού ακανόνιστου σχήματος, οι οποίες κινούνται κατακόρυφα με αργό ρυθμό. Επιπτώσεις Οι χιονοπτώσεις και οι χαμηλές θερμοκρασίες είναι δυνατόν να διαταράξουν έντονα την καθημερινή ζωή και να προκαλέσουν σοβαρά προβλήματα στις μετακινήσεις, στη γεωργία και στην κτηνοτροφία, καθώς και προβλήματα στην ηλεκτροδότηση, στην υδροδότηση και στις τηλεπικοινωνίες, κυρίως των απομακρυσμένων περιοχών.

173

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Οι χιονοπτώσεις είναι συχνά επικίνδυνες, τόσο για την οδήγηση, όσο και για το βάδισμα. Τα περισσότερα ατυχήματα, κατά τη διάρκεια μιας χιονόπτωσης, αφορούν ατυχήματα μεταφοράς και πτώσεις πεζών, λόγω της ολισθηρότητας. Η καταπόνηση του οργανισμού και η πρόκληση καρδιακής προσβολής λόγω εντατικής άσκησης είναι επίσης σημαντικές αιτίες θανάτου που συνδέονται με την έντονη χιονόπτωση και τις χαμηλές θερμοκρασίες. Το μεγαλύτερο ποσοστό θανάτων αναφέρεται από υποθερμία ή από ασφυξία εξαιτίας της χρήσης ακατάλληλων θερμαντικών σωμάτων, τα οποία κατά την καύση εκπέμπουν μονοξείδιο του άνθρακα. 6.2 Οδηγίες Προστασίας από τα Έντονα Καιρικά Φαινόμενα Γενικές Οδηγίες Εξηγήστε σε όλα τα μέλη της οικογένειας πώς να αναγνωρίζουν ήχους που προμηνύουν τον κίνδυνο, πώς και πότε να κλείνουν τις παροχές ηλεκτρικού, νερού και αερίου, πώς να χρησιμοποιούν τον πυροσβεστήρα, πώς να καλούν σε βοήθεια, κλπ. Προμηθευτείτε εφόδια πρώτης ανάγκης, όπως φακό, φορητό ραδιόφωνο, εφεδρικές μπαταρίες και πυροσβεστήρα. Εξοπλιστείτε με κουτί πρώτων βοηθειών. Προβλέψτε για ειδική μέριμνα για τα παιδιά και τους ηλικιωμένους. Αν Πρόκειται να Μετακινηθείτε: Ενημερωθείτε για τον καιρό, την κατάσταση του οδικού δικτύου και το είδος των καιρικών φαινομένων που ενδέχεται να συναντήσετε. Προγραμματίστε τη μετακίνησή σας, αποφεύγοντας την αιχμή των καιρικών φαινομένων. Ταξιδέψτε κατά τη διάρκεια της ημέρας από τις κεντρικές αρτηρίες και

αποφεύγοντας

τους

δυσπρόσιτους

και

ερημικούς

δρόμους.

Ενημερώστε τους οικείους σας για τη διαδρομή που προτίθεστε να ακολουθήσετε. Μην αγνοείτε τις οδηγίες της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας, τα δελτία καιρού της ΕΜΥ και τις υποδείξεις των κατά τόπους αρμόδιων φορέων. 174

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ελέγξτε την κατάσταση του αυτοκινήτου σας, προτού επιχειρήσετε οποιαδήποτε μετακίνηση. Εξοπλίστε

το

αυτοκίνητό

σας

με

όλα

τα

απαραίτητα

μέσα

αντιμετώπισης έντονων καιρικών φαινομένων (κουτί πρώτων βοηθειών, αδιάβροχα, ομπρέλες, γαλότσες, φακό, κλπ.). Εάν είναι απαραίτητο να μετακινηθείτε πεζοί, φορέστε τα κατάλληλα ρούχα και παπούτσια. Προτιμήστε τα μέσα μαζικής μεταφοράς για τις μετακινήσεις σας. Παραμείνετε ήρεμοι και υπομονετικοί. Καταιγίδες Οι κίνδυνοι από τις καταιγίδες συνίστανται από τους τοπικά πολύ ισχυρούς ανέμους, τις τοπικά ισχυρές βροχοπτώσεις, τους κεραυνούς και τις πιθανές χαλαζοπτώσεις. ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΚΑΤΑΙΓΙΔΑΣ Εάν Βρίσκεστε σε Εσωτερικό Χώρο: Ασφαλίστε αντικείμενα που μπορεί να παρασυρθούν και ενδέχεται να προκαλέσουν καταστροφές ή τραυματισμούς. Ελέγξτε αναρτημένες πινακίδες. Ασφαλίστε τις πόρτες και τα παράθυρα. Μην κρατάτε ηλεκτρικές συσκευές ή το τηλέφωνο, γιατί το ηλεκτρικό φορτίο μπορεί να περάσει μέσα από τα καλώδια. Αποφύγετε τις σωληνώσεις των υδραυλικών, γιατί οι μεταλλικοί σωλήνες είναι καλοί αγωγοί του ηλεκτρισμού. Εάν Βρίσκεστε σε Εξωτερικό Χώρο: Προσπαθήστε να βρείτε καταφύγιο μέσα σε κτίριο ή σε αυτοκίνητο, διαφορετικά καθίστε αμέσως στο έδαφος. Στο δάσος προστατευθείτε κάτω από συμπαγή κλαδιά χαμηλών δέντρων. Ποτέ μη στέκεστε κάτω από ένα ψηλό δέντρο σε ανοιχτό χώρο. Σε πεδινές περιοχές, εξετάστε την περίπτωση να εκδηλωθεί πλημμυρικό φαινόμενο. Αποφύγετε κατασκευές, όπως πυλώνες, υψηλά δέντρα, φράκτες, τηλεφωνικές γραμμές και γραμμές μεταφοράς ηλεκτρικού ρεύματος. 175

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Αποφύγετε να βρίσκεστε κοντά σε μεταλλικά αντικείμενα, όπως αυτοκίνητα, ποδήλατα, κλπ. Απομακρυνθείτε από ποτάμια και λίμνες. Βγείτε αμέσως έξω από τη θάλασσα. Αν βρίσκεστε απομονωμένος σε μια επίπεδη έκταση και νιώσετε να ηλεκτρίζονται τα μαλλιά σας, κάντε βαθύ κάθισμα με το κεφάλι ανάμεσα στα πόδια και πετάξτε ό,τι μεταλλικό αντικείμενο έχετε πάνω σας. Μην ξαπλώνετε στο έδαφος. Εάν Βρίσκεστε σε Αυτοκίνητο: Σταματήστε το αυτοκίνητο στην άκρη του δρόμου, μακριά από δέντρα. Μείνετε μέσα στο αυτοκίνητο και ανάψτε τα φώτα έκτακτης ανάγκης μέχρι να κοπάσει η καταιγίδα. Κλείστε τα τζάμια και μην ακουμπάτε σε μεταλλικά αντικείμενα μέσα στο αυτοκίνητο. Αποφύγετε τους πλημμυρισμένους δρόμους. Εκτίμηση της Απόστασης από την Καταιγίδα: Μετρήστε το χρόνο που μεσολαβεί μεταξύ της αστραπής και της βροντής σε δευτερόλεπτα. Διαιρέστε αυτόν το χρόνο που μετρήσατε με το 3 για να υπολογίσετε την απόσταση της καταιγίδας σε χιλιόμετρα. Λάβετε γρήγορα τα απαραίτητα μέτρα, πριν η καταιγίδα σας πλησιάσει. Ενέργειες κατά τη Διάρκεια Χαλαζόπτωσης: Προφυλαχτείτε αμέσως! Μην εγκαταλείψετε τον ασφαλή χώρο, παρά μόνο όταν βεβαιωθείτε ότι η καταιγίδα πέρασε. Θυελλώδεις Άνεμοι ΟΔΗΓΙΕΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ενέργειες πριν και κατά τη Διάρκεια Θυελλωδών Ανέμων: Ασφαλίστε αντικείμενα που μπορεί να παρασυρθούν και να προκαλέσουν καταστροφές ή τραυματισμούς. Ελέγξτε αναρτημένες πινακίδες. Ασφαλίστε τις πόρτες και τα παράθυρα. 176

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Απομακρυνθείτε από μεγάλες επιφάνειες με τζάμια. Αποφύγετε δραστηριότητες σε θαλάσσιες και παράκτιες περιοχές. Αποφύγετε τη διέλευση από σημεία, όπου ελαφρά αντικείμενα μπορεί να αποκολληθούν και να πέσουν στο έδαφος. 6.3 Πλημμύρες Η πλημμύρα ορίζεται ως υπερχείλιση επιπλέον νερού, που καλύπτει την ξηρά. Η οδηγία της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τις πλημμύρες ορίζει μια πλημμύρα ως προσωρινή κάλυψη από νερό εδάφους το οποίο υπό φυσιολογικές συνθήκες δεν καλύπτεται από νερό. Κατά την έννοια του «ρέοντος νερού», ο όρος πλημμύρα μπορεί επίσης να εφαρμοστεί στην εισροή της παλίρροιας. Οι πλημμύρες μπορεί να προκύψουν από τον όγκο νερού μέσα σε ένα σώμα του ύδατος, όπως ένα ποτάμι ή κάποια λίμνη η οποία υπερχειλίζει ή σπάει τα αναχώματα, με αποτέλεσμα το νερό να διαφύγει από τα συνήθη όριά του. Αντιθέτως, το μέγεθος της λίμνης ή άλλου φορέα του νερού που ποικίλλει ανάλογα με τις εποχιακές αλλαγές στις βροχοπτώσεις και στα χιόνια που λιώνουν, δεν είναι μια σημαντική πλημμύρα, εκτός αν τέτοιες διαρροές νερού θέσουν σε κίνδυνο τις εκτάσεις που χρησιμοποιούνται από τον άνθρωπο, όπως ένα χωριό, μια πόλη ή άλλη κατοικημένη περιοχή.

Οι πλημμύρες μπορεί επίσης να εμφανιστούν στα ποτάμια, όταν ροή υπερβαίνει την χωρητικότητα του καναλιού του ποταμού, ιδίως σε στροφές ή μαιάνδρους. Οι πλημμύρες συχνά προκαλούν ζημιές σε σπίτια και επιχειρήσεις, εφόσον έχουν τοποθετηθεί σε φυσικές περιοχές κατάκλισης των ποταμών. Ενώ οι ζημίες από τις πλημμύρες μπορεί να έχουν σχεδόν εξαλειφθεί με την απομάκρυνση του ανθρώπου από τους

177

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ποταμούς και άλλους φορείς του νερού, ωστόσο ανέκαθεν οι άνθρωποι έχουν ζήσει και εργαστεί κοντά στο νερό για να αναζητήσουν τροφή και να αξιοποιήσουν τα οφέλη της φθηνής και εύκολης μετακίνησης και το εμπόριο, με το να είναι κοντά στο νερό. Το γεγονός ότι οι άνθρωποι συνεχίζουν να κατοικούν περιοχές που απειλούνται με ζημίες από πλημμύρες, είναι απόδειξη ότι η αξία του να ζουν κοντά στο νερό υπερβαίνει το κόστος των επαναλαμβανόμενων περιοδικών πλημμυρών..

Οι πλημμύρες αποτελούν τη δεύτερη πιο συχνή φυσική καταστροφή, μετά τις δασικές πυρκαγιές. Πλημμύρα συμβαίνει λόγω ραγδαίων βροχοπτώσεων και ισχυρών καταιγίδων, από το ανέβασμα της στάθμης των ποταμών ή από το λιώσιμο χιονιού. Συμβαίνει επίσης από υποχώρηση φραγμάτων και στην περίπτωση αυτή οι συνέπειες είναι πολύ μεγάλες. Η πλημμύρα από φυσικά αίτια είτε παρουσιάζει βραδεία εξέλιξη είτε ανήκει στην κατηγορία της ξαφνικής πλημμύρας, που είναι και το πιο συνηθισμένο φαινόμενο στην Ελλάδα. Στον Ελληνικό χώρο οι πλημμύρες οφείλονται σε καταρρακτώδεις βροχές, που συνοδεύουν τη διέλευση υφέσεων. Η ξαφνική πλημμύρα είναι το αποτέλεσμα ατμοσφαιρικών διαταραχών, που συνοδεύονται από ραγδαίες βροχοπτώσεις, με μεγάλα ποσά βροχής σε σύντομο χρονικό διάστημα. Οι ξαφνικές πλημμύρες προκαλούνται από καταιγίδες που κινούνται αργά ή κινούνται πάνω από την ίδια περιοχή. Στη ζώνη των τροπικών προκαλούνται επίσης από τυφώνες ή τροπικούς κυκλώνες. Πολλοί παράγοντες συνηγορούν σε μία ξαφνική πλημμύρα, όπως: η ένταση της βροχής και η διάρκεια της, η τοπογραφία, οι συνθήκες του εδάφους, η φυτοκάλυψη, η καταστροφή των δασών καθώς και η αστικοποίηση. Οι ξαφνικές πλημμύρες εμφανίζονται σε μικρό χρονικό διάστημα λίγων ωρών ή λιγότερο και

178

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

έχουν σαν αποτέλεσμα ταχεία ύψωση νερού, το οποίο στο πέρασμα του μπορεί να προκαλέσει μεγάλες καταστροφές σε κατασκευές, όπως κτίρια, γέφυρες κλπ, να παρασύρει αυτοκίνητα, να ξεριζώσει δέντρα κ.α. Οι πλημμύρες,

που

έχουν

σαν

αίτιο

τις

βροχοπτώσεις,

μπορεί

να

προκαλέσουν καταστροφικές κατολισθήσεις εδαφών (λασποροές-mud slides). Τα περισσότερα θύματα εξαιτίας πλημμυρών προέρχονται από τις ξαφνικές πλημμύρες. Ένα σπανιότερα εμφανιζόμενο είδος πλημμύρας στην Ελλάδα είναι η παράκτια πλημμύρα, η οποία εμφανίζεται στις παράκτιες περιοχές λόγω του κυματισμού της θάλασσας ή μιας μεγάλης λίμνης. Ο κυματισμός προκαλείται συνήθως από τους ισχυρούς ανέμους που πνέουν στην περιοχή, ενώ σπάνια μπορεί να εμφανιστούν και θαλάσσια κύματα βαρύτητας (Tsunami). Διαδίδονται στην επιφάνεια της θάλασσας με ταχύτητα η οποία εξαρτάται από το πάχος του νερού της θάλασσας και είναι της τάξης των 200m/sec. Κατά την διάδοσή τους μεταφέρουν σημαντικές ποσότητες νερού από τον χώρο γένεσης τους σε άλλους χώρους. Τα μεγαλύτερα θαλάσσια κύματα βαρύτητας προκαλούν σημαντικές

καταστροφές

και

γίνονται

αισθητά

σε

πολύ

μεγάλες

αποστάσεις. 6.4 Οδηγίες Προστασίας Πλημμύρες Αν κατοικείτε σε περιοχή που κατά το παρελθόν είχε προβλήματα με πλημμύρες . • Βεβαιωθείτε ότι τα φρεάτια έξω από το σπίτι σας δεν είναι φραγμένα και υδρορροές λειτουργούν κανονικά. • Περιορίστε τις μετακινήσεις σας. • Αποφύγετε την εργασία και την παραμονή σε υπόγειους χώρους. ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΠΛΗΜΜΥΡΑΣ Αν είστε μέσα σε κτίριο Εγκαταλείψετε υπόγειούς χώρους και μετακινηθείτε σε ασφαλές υψηλό σημείο. Αν βρίσκεστε σε ανοικτό χώρο Μην διασχίσετε χείμαρρο πεζή ή με αυτοκίνητο. 179

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Μείνετε μακριά από ηλεκτροφόρα καλώδια. Εγκαταλείψτε το αυτοκίνητό σας αν έχει ακινητοποιηθεί καθώς ενδέχεται να παρασυρθεί ή να πλημμυρίσει .

Μην πλησιάζετε σε περιοχές όπου έχουν σημειωθεί κατολισθήσεις. Εγκυμονούν

κίνδυνοι

από

σπασμένα

οδοστρώματα,

περιοχές

με

επικίνδυνη κλίση, λασπορροές κλπ - Τα νερά ενδέχεται να είναι μολυσμένα αν έχουν παρασύρει μαζί τους απορρίμματα αντικείμενα και νεκρά ζώα. Προσέξτε να μην εμποδίζετε τα συνεργεία διάσωσης. Μην πλησιάζετε σε περιοχές που έχουν σημειωθεί κατολισθήσεις και πτώσεις βράχων. Ελέγξτε αν το σπίτι ή ο χώρος εργασίας σας κινδυνεύει από πτώση βράχων. Αν πρέπει οπωσδήποτε να βαδίσετε ή να οδηγήσετε σε περιοχές που έχουν πλημμυρίσει. Προσπαθήστε να βρείτε σταθερό έδαφος. Αποφύγετε νερά που ρέουν. Αν βρεθείτε μπροστά σε δρόμο που έχει πλημμυρίσει σταματήστε και αλλάξτε κατεύθυνση. Αποφύγετε τα λιμνάζοντα νερά. Ενδέχεται να αποτελέσουν καλούς αγωγούς ηλεκτρικού ρεύματος καθώς κρύβουν υπόγεια καλώδια ή διαρροές από εγκαταστάσεις. Ακολουθείστε πιστά τις οδηγίες των αρμόδιων αρχών. ΤΙ ΝΑ ΚΑΝΕΤΕ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΖΗΜΙΩΝ Πριν αρχίσετε τις διαδικασίες αποκατάστασης

180

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Θυμηθείτε ότι οι κίνδυνοι από την πλημμύρα δεν υποχωρούν αμέσως μετά την απόσυρση των υδάτων. Βεβαιωθείτε από τις αρχές ότι η περιοχή που βρίσκεται το σπίτι ή ο χώρος εργασίας σας είναι πλέον ασφαλής και κατόπιν επιστρέψτε σε αυτήν ειδικά αν έχει προηγηθεί εκκένωση. Κλείστε την τροφοδοσία του ηλεκτρικού ρεύματος, ακόμα και αν στην περιοχή σας έχει διακοπεί το ηλεκτρικό ρεύμα. Κλείστε την παροχή νερού, για το ενδεχόμενο βλάβης στο δίκτυο ύδρευσης. Για να εξετάσετε ένα κτίριο που έχει πλημμυρίσει Φορέστε κλειστά παπούτσια ώστε να αποφύγετε τραυματισμούς από αντικείμενα ή ανωμαλίες στο έδαφος που κρύβουν τα νερά. Εξετάστε τους τοίχους, τις πόρτες, τις σκάλες και τα παράθυρα. Εξετάστε τα δίκτυα του ηλεκτρικού ρεύματος, ύδρευσης και αποχέτευσης. 6.5

Βιολογικοί Κίνδυνοι

Ορισμοί Επιδημία είναι η έξαρση μιας ασθένειας σε συγκεκριμένη περιοχή και χρονικό διάστημα, με σημαντικά μεγαλύτερο αριθμό ασθενών σε σχέση με τις κανονικές συνθήκες. Έτσι η επιδημία είναι μια προσωρινή αύξηση της εμφάνισης μιας ασθένειας. Η έκταση και η διάρκειά της καθορίζονται από την αλληλεπίδραση παραμέτρων, όπως η φύση και η μεταδοτικότητα του

μολυσματικού

παράγοντα

και

ο

βαθμός

ανοσοποίησης

του

πληθυσμού. Πανδημία είναι μια επιδημία με πολύ μεγάλη γεωγραφική εξάπλωση. Οι επιδημίες και οι πανδημίες μπορούν να θέσουν υπό ξαφνική και ιδιαίτερα ισχυρή πίεση τα συστήματα υγείας κάθε χώρας. Αναδεικνύουν τις

υφιστάμενες

νοσηρότητας

αδυναμίες

και

στα συστήματα αυτά

θνησιμότητας,

δραστηριότητα.

181

επηρεάζουν

και

πέραν

της

την

οικονομική

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ολοκληρωμένη Διαχείριση Κρουσμάτων Ο Π.Ο.Υ. έχει αναπτύξει ένα ολοκληρωμένο σύστημα διαχείρισης κρουσμάτων για να διευθετεί την πληροφόρηση και να διασφαλίζει την ακριβή και έγκαιρη επικοινωνία ανάμεσα της κομβικές διεθνείς υπηρεσίες δημόσιας

υγείας.

Τα

χαρακτηριστικά

αυτού

του

συστήματος

περιλαμβάνουν: Περιεκτικές βάσεις δεδομένων με της επιδημιολογικές πληροφορίες, την

κατάσταση

εξακρίβωσης,

την

εργαστηριακή

έρευνα

και

της

επιχειρησιακές πληροφορίες. Ιστορικό της ανίχνευσης και εξέλιξης των καταγραφών της επιδημίας και των κρίσιμων αποφάσεων και ενεργειών του Π.Ο.Υ. και των συνεργατών του. Διαχείριση της επιμελητείας και του εξειδικευμένου εξοπλισμού, υλικών και προμηθειών. Ολοκληρωμένη βάση δεδομένων με της δεξιότητες, την εμπειρία και τη διαθεσιμότητα ειδικού ανθρώπινου δυναμικού παγκοσμίως για της ομάδες απόκρισης. Περιγραφή των ιδρυμάτων του GOARN (GOARN, Global Outbreak Alert and Response Network). Προϊόντα πληροφορίας με βάση καθορισμένα πρότυπα, για τα κράτη-μέλη, της αξιωματούχους της δημόσια υγείας, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και το κοινό. Επικοινωνία με το GOARN για την ενίσχυση της επιχειρησιακής ετοιμότητας. Σύστημα

Επαγρύπνησης

και

Απόκρισης

για

Επιδημίες

και

Πανδημίες (Epidemic and Pandemic Alert and Response, EPR) Το

182

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Σύστημα Επαγρύπνησης και Απόκρισης για Επιδημίες και Πανδημίες (EPR, Epidemic and Pandemic Alert and Response) έχει συσταθεί υπό την αιγίδα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και έχει έξι κεντρικές λειτουργίες: Υποστήριξη των κρατών-μελών για την επίτευξη ικανότητας, Υποστήριξη προγραμμάτων εκπαίδευσης για την ετοιμότητα και απόκριση σε επιδημίες, Υποστήριξη των κρατών-μελών για την ετοιμότητα και την απόκριση για την πανδημική και την εποχική γρίπη, ανάπτυξη προτύπων προσεγγίσεων για ετοιμότητα και απόκριση σε μείζονες επιδημικές ασθένειες, ενδυνάμωση της ασφάλειας και ετοιμότητας για κρούσματα εξάπλωσης αναδυόμενων επικίνδυνων παθογόνων παραγόντων και διατήρηση

και

ανάπτυξη

μιας

παγκόσμιας

συνεργασίας

για

την

υποστήριξη της απόκρισης.

Συστηματική Ανίχνευση Επεισοδίου Ο

Π.Ο.Υ.

παρακολουθεί

την

εμφάνιση

και

εξέλιξη

επιδημικών

φαινομένων, δίνει μηνύματα συναγερμού όταν χρειάζεται, μοιράζεται με αρμόδιους φορείς τις εμπειρίες που αποκομίζει και συντονίζει την απαιτούμενη απόκριση για την προστασία των πληθυσμών από τις συνέπειες των επιδημιών. Το

Κέντρο

Παγκόσμιας

Επαγρύπνησης

και

Προειδοποίησης

(GOARN) του Π.Ο.Υ. συγκεντρώνει συστηματικά επίσημες ανακοινώσεις και αναφορές, αλλά και φήμες για υποτιθέμενα κρούσματα από μια μεγάλη ποικιλία επίσημων και ανεπίσημων πηγών. Με την εξάπλωση των σύγχρονων

τεχνολογιών

επικοινωνίας,

πολλές

πρώτες

επιδημιών προέρχονται πλέον από τα ηλεκτρονικά μέσα.

183

αναφορές

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Το Παγκόσμιο Δίκτυο Πληροφοριών Δημόσιας Υγείας (GPHIN, Global Health Intelligence Network) είναι ένα εργαλείο έγκαιρης προειδοποίησης που βασίζεται στο διαδίκτυο, ερευνώντας συνεχώς όλα τα μέσα επικοινωνίας ανά τον κόσμο για τη συλλογή πληροφοριών κάθε συμβάντος που θα μπορούσε να απειλήσει τη δημόσια υγεία. Ανίχνευση Επεισοδίου Έξι κύρια κριτήρια χρησιμοποιούνται για να καθοριστεί εάν ένα συμβάν που αναφέρεται, συνιστά αιτία παγκόσμιας ανησυχίας, κατά σειρά προτεραιότητας: Άγνωστη ασθένεια, δυνατότητα εξάπλωσης πέρα από εθνικά σύνορα, σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία ή αναπάντεχα υψηλά ποσοστά νοσηρότητας ή/και θνησιμότητας, πιθανότητα εμπλοκής στο διεθνές εμπόριο ή τις μεταφορές, δυνατότητα των εθνικών υποδομών να αναχαιτίσουν/ περιορίσουν το ξέσπασμα και υπόθεση εσκεμμένης διαφυγής ή διαφυγής από ατύχημα. Το Κέντρο Παγκόσμιας Επαγρύπνησης και Απόκρισης: αξιολογεί καθημερινά τις εισερχόμενες αναφορές και τις φήμες, αποφασίζει για την επιδημιολογική τους σημασία και δρομολογεί τις απαιτούμενες ενέργειες. Το Κέντρο Παγκόσμιας Επαγρύπνησης και Απόκρισης, τα εθνικά γραφεία του

Π.Ο.Υ.

και

το

κεντρικό

γραφείο

στη

Γενεύη

με

ειδικούς

επιδημιολόγους, έχει την ευθύνη της απόκρισης σε εισερχόμενες αναφορές για ύποπτα κρούσματα, άγνωστες ασθένειες, πληροφορίες για επιδημίες που χρειάζονται εξακρίβωση, καθώς και επιδημίες που βρίσκονται ήδη σε διάφορα στάδια εξέλιξης. Διαχείριση και Διάχυση Πληροφορίας Οι εξακριβωμένες ή υπό εξακρίβωση αναφορές για τρέχοντα κρούσματα επιδημιών με πιθανότητες για διεθνή εμπλοκή, περιλαμβάνονται στον εβδομαδιαίο

Κατάλογο

Εξακρίβωσης

Κρουσμάτων

(Outbreak

Verification List) του Οργανισμού. Ο κατάλογος αυτός παρέχει επίσημη πληροφόρηση στους επαγγελματίες της δημόσιας υγείας, με 184

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

στόχο να βελτιώσει την επιδημιολογική ενημερότητα και ετοιμότητα, ελαχιστοποιώντας τον κίνδυνο άστοχων ενεργειών. Το Εβδομαδιαίο Επιδημιολογικό Αρχείο (Weekly Epidemiological Record) καλύπτει επιδημιολογικές πληροφορίες για περιπτώσεις και κρούσματα ασθενειών που εμπίπτουν στους Διεθνείς Κανονισμούς Υγείας (International Health Regulations). Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας διατηρεί και ενημερώνει τακτικά ένα δίκτυο,

ηλεκτρονικά

συνδεδεμένων

κρατών

μελών

του,

ειδικούς

ασθενειών, ινστιτούτα, οργανισμούς και εργαστήρια μέσα από τον Κατάλογο

Εξακρίβωσης,

για

φημολογούμενα

ή

εξακριβωμένα

κρούσματα. Ο Π.Ο.Υ. επίσης στέλνει αναφορές για εξακριβωμένες επιδημίες στην ιστοσελίδα του, Disease Outbreak News. Συντονισμένη Ταχεία Απόκριση Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας προσφέρει βοήθεια στις χώρες που έχουν προσβληθεί με τη μορφή τεχνικών συμβουλών, προμηθειών και συγκεντρώνοντας και συντονίζοντας τη διεθνή έρευνα και απόκριση. Αυτή η απόκριση συνίσταται στη συνεργασία τεχνικών ιδρυμάτων, μη κυβερνητικών οργανώσεων και δικτύων και αποτελεί μια δεξαμενή πόρων για επιχειρήσεις επαγρύπνησης και απόκρισης. Οι δράσεις του Π.Ο.Υ. στην απόκριση σε κρούσματα επιδημιών συνίσταται στα ακόλουθα: Ταχεία, κατάλληλη και αποτελεσματική βοήθεια στις χώρες που έχουν προσβληθεί, επίπεδο απόκρισης ανάλογο με τις ανάγκες (δυναμικό της επιδημίας και εθνική ικανότητα για αναχαίτιση), καθημερινές συναντήσεις για το συντονισμό της απόκρισης, επιτόπου παρουσία και συντονισμός, όπου απαιτείται και συστηματική διαχείριση επικοινωνιών και πληροφόρησης. Οι ομάδες έρευνας από το GOARN είναι έτοιμες να φτάσουν στο σημείο του κρούσματος μέσα σε 24 ώρες. Ο αντικειμενικός στόχος της επιμελητείας είναι να παράσχει επιχειρησιακή ανάπτυξη των ομάδων ταχείας απόκρισης, με ενισχυμένη ασφάλεια και αυξημένη

ευελιξία

πόρων

και

δραστηριοτήτων. 185

Για

την

ταχεία

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

κινητοποίηση των πόρων του δικτύου απόκρισης και την παροχή επαρκούς υποστήριξης για επιτόπου επιχειρήσεις απαιτείται μεγάλη ικανότητα. Η υποστήριξη της επαγρύπνησης και απόκρισης εστιάζεται: Στην παροχή πακέτου μεταφοράς και επικοινωνίας για την υποστήριξη ταχείας επιτόπου ανάπτυξης, στη συγκρότηση επιτόπου γραφείου με πλήρη και ανθεκτική τεχνολογία πληροφόρησης και εγκαταστάσεων επικοινωνίας και στον προεγκατεστημένο ειδικό προστατευτικό εξοπλισμό και ιατρικές προμήθειες. Η υποστήριξη του συντονισμού και της επιμελητείας ενισχύονται περαιτέρω με προκαθορισμένες διαδικασίες για τη διαδικασία συναγερμού και εξακρίβωσης, τις επικοινωνίες, το συντονισμό της απόκρισης, τον εξειδικευμένο εξοπλισμό και ιατρικές προμήθειες, την έκτακτη εκκένωση, την έρευνα και αξιολόγηση και τις σχέσεις με τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Ασθένειες υπό Παρακολούθηση Πρόκειται κυρίως για συχνές ασθένειες στις χώρες του αναπτυσσόμενου κόσμου, όπου αφενός δε διαθέτουν υψηλό βιοτικό επίπεδο και αφετέρου δεν καλύπτονται οι βασικές υγειονομικές απαιτήσεις για την ασφαλή διαβίωση του πληθυσμού, οπότε η τρωτότητά τους είναι υψηλή. Ειδικά στις

περιοχές

που

ταυτόχρονα

παρουσιάζουν

αυξημένο

κίνδυνο

εκδήλωσης φυσικών καταστροφών, η επικινδυνότητα των επιδημιών πολλαπλασιάζεται. Για

το

λόγο

αυτό,

παρακολουθούνται

και

όλες

οι

περιπτώσεις

ανθρωπιστικών κρίσεων, είτε οφείλονται σε φυσικές και τεχνολογικές καταστροφές, είτε σε αιτίες, όπως οι εμφύλιοι πόλεμοι. Οι καταστροφές μεγάλης

κλίμακας,

είναι

πολύ

συχνά

αφετηρίες

δευτερογενών

επιπτώσεων, που σε πρώτη φάση σχετίζονται με την αδυναμία παροχής καθαρού νερού, συνθηκών υγιεινής και ασφαλών τροφίμων στον πληθυσμό και αναπτύσσονται συνθήκες, κυρίως στις υπό ανάπτυξη χώρες, που ευνοούν την εμφάνιση και εξάπλωση ασθενειών που σχετίζονται με τις παραπάνω ελλείψεις. Υπό τις συνθήκες αυτές, ο παράγων χρόνος και η διεθνής αρωγή είναι κρίσιμοι παράμετροι για την

186

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

απόκριση, ειδικά όπου οι εθνικοί πόροι και οι υποδομές δεν είναι σε θέση να καλύψουν τις ανάγκες που διαμορφώνονται. Άνθρακας (Anthrax), Γρίπη των πτηνών (Avian Influenza), Αιμορραγικός

πυρετός

Κριμαίας-Κονγκό

(Crimean-Congo

Haemorrhagic Fever – CCHF), Δάγκειος

πυρετός

/

Δάγκειος

αιμορραγικός

πυρετός

(Dengue/Dengue Haemorrhagic Fever), Αιμορραγικός πυρετός Ebola (Ebola Haemorrhagic Fever), Ηπατίτιδα (Hepatitis), Γρίπη (Influenza), Πυρετός Lassa (Lassa Fever), Αιμορραγικός πυρετός Marburg (Marburg Haemorrhagic Fever), Μηνιγγίτις (Meningococcal Disease), Πανώλη (Plague), Πυρετός Ανατ. Αφρικής (Rift Valley Fever), Σοβαρό Οξύ Αναπνευστικό Σύνδρομο (Severe Acute Respiratory Syndrome – SARS), Ευλογιά (Smallpox), Τουλαραιμία (Tularemia) και Κίτρινος πυρετός (Yellow fever). ΒΙΟΑΣΦΑΛΕΙΑ Σύμφωνα με τον Food and Agriculture Organization, των Η.Π.Α. , η βιοασφάλεια είναι μια “στρατηγική και ολοκληρωμένη προσέγγιση στην ανάλυση και διαχείριση κινδύνων σχετικών με τη ζωή και την υγεία των ανθρώπων, των ζώων και των φυτών και της σχετικής διακινδύνευσης στο περιβάλλον”.

187

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Βιοασφάλεια στη Γεωργία Τα μέτρα βιοασφάλειας στη γεωργία είναι αναγκαία: Για την προστασία των συστημάτων γεωργικής παραγωγής και αυτών που εξαρτώνται από αυτά. Οι παραγωγοί και όσοι εξαρτώνται από τη γεωργία μπορεί να καταστραφούν από βιολογικές ζημιές στα ζώα και τις καλλιέργειες ή από περιβαλλοντικές καταστροφές. Για την προστασία της ανθρώπινης υγείας και της καταναλωτικής εμπιστοσύνης στα αγροτικά προϊόντα. Τα μέτρα βιοασφάλειας είναι απαραίτητα για την προστασία των καταναλωτών, ειδικά αυτών που ανήκουν σε ευπαθείς ομάδες. Για την προστασία του περιβάλλοντος και την προώθηση της αειφόρου παραγωγής. Η εξάρτηση του ανθρώπου από τη βιοποικιλότητα έχει οδηγήσει στην ανάγκη της αειφόρου ανάπτυξης, η επίτευξη της οποίας εξυπηρετείται μέσω των μέτρων της βιοασφάλειας. Η βιοασφάλεια είναι μια ολιστική έννοια με απευθείας σχέση με την αειφορία της γεωργίας, την ασφάλεια τροφίμων και την προστασία του περιβάλλοντος, συμπεριλαμβανομένης και της βιοποικιλότητας. Στόχος της βιοασφάλειας είναι η διασύνδεση των σχετικών πλαισίων και υποδομών, ώστε να γίνεται με ολοκληρωμένο τρόπο η αντιμετώπιση των

αλληλεξαρτώμενων

προστατεύεται

προβλημάτων

ταυτόχρονα

η

αγροτική

που

προκύπτουν

παραγωγή,

η

και

να

υγεία

του

καταναλωτή και το περιβάλλον, μέσα από συνολικές πολιτικές. Έτσι όλα τα κράτη και οι ενώσεις κρατών βρίσκονται σε συνεχή διαβούλευση για τη διαμόρφωση συμφωνιών και πολιτικών για την επίτευξη της βιοασφάλειας, δηλαδή η εφαρμογή του ευρύτερου πλαισίου της Agenda 21 που έχει συμφωνηθεί από τα μέλη του ΟΗΕ, για τα θέματα τροφίμων και αγροτικής παραγωγής. Η εξάπλωση μιας ασθένειας στα ζώα μπορεί να αποτελέσει σημαντικό κίνδυνο για τη δημόσια υγεία και το περιβάλλον. Οι ασθένειες των ζώων αποτελούν συχνό φαινόμενο και μπορούν να πλήξουν ζώα εξημερωμένα από τον άνθρωπο ή άγρια. Η εξάπλωση μιας ασθένειας στα ζώα έχει πρωτογενείς επιπτώσεις στα ίδια τα ζώα και οικονομικές επιπτώσεις στον παραγωγικό κλάδο που αυτά συμμετέχουν. Εάν υπάρχει κίνδυνος για τη ζωή των ζώων, ως δευτερογενής συνέπεια 188

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

μιας άλλης καταστροφής, τότε οι παράγοντες που επηρεάζουν την εξέλιξη της κατάστασης, είναι: Η γεωγραφική εξάπλωση μιας επιδημίας. Αρκετοί άνθρωποι διστάζουν να εγκαταλείψουν τα ζώα τους, και αν δεν μπορούν να τα μετακινήσουν μένουν μαζί τους, θέτοντας σε κίνδυνο τη δική τους ζωή. Μερίδα του πληθυσμού συχνά επιχειρεί να επανέλθει στη ζώνη της καταστροφής που είχε εκκενωθεί, για να βοηθήσει τα ζώα, πριν διαμορφωθούν ασφαλείς συνθήκες για τους ανθρώπους. Κάποιοι, αντίθετα, μπορεί να εγκαταλείψουν τα ζώα τους χωρίς ουσιαστικό λόγο, λόγω πανικού. Ασθένειες Ζώων Εάν υπάρχει κίνδυνος για τη ζωή των ζώων, ως δευτερογενής συνέπεια μιας άλλης καταστροφής, τότε οι παράγοντες που επηρεάζουν την εξέλιξη της κατάστασης, είναι: Οι ομάδες επέμβασης δεν μπορούν να παράσχουν βοήθεια στα ζώα κατά προτεραιότητα, καθώς πρωταρχικό μέλημα σε έκτακτες καταστάσεις είναι η διαφύλαξη της ανθρώπινης ζωής και ασφάλειας. Είναι πολύ χρήσιμη η ενημέρωση και εκπαίδευση του πληθυσμού που συντηρεί ζώα για τη σωστή συμπεριφορά σε περίπτωση εκδήλωσης κάποιας καταστροφής. Σε περιπτώσεις καταστροφής, οι υφιστάμενες υποδομές περίθαλψης, ιατρικής βοήθειας ή μεταφοράς ζώων αναμένεται να μην επαρκούν. Δεν είναι δυνατή η παραμονή μεγάλου αριθμού ζώων σε προσωρινές εγκαταστάσεις για περισσότερες από δυο εβδομάδες. Είναι πιθανή η ανάγκη απολύμανσης των σταβλισμένων ζώων σε μεγάλη κλίμακα,

σε

περίπτωση

απελευθέρωσης

χημικού

ή

βιολογικού

παράγοντα. Εάν υπάρχει διαθέσιμος χρόνος, η εκκένωση των ζώων πρέπει να γίνει πριν την εκδήλωση της καταστροφής και να ληφθεί εγκαίρως μέριμνα για την τροφή, το πότισμα και τις άλλες ανάγκες τους. ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ Ο Παγκόσμιος Οργανισμός για την Υγεία των Ζώων (World Organization for the Animal Health - Office International des Epizooties - ΟΙΕ) έχει ως 189

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

αφετηρία τη δεκαετία του 1920, και το γεγονός της, τότε ανεξήγητης, εξάπλωσης μιας ασθένειας βοοειδών στα ζώα του Βελγίου. Σταδιακά, άρχισε η εφαρμογή οδηγιών με στόχο τη διακίνηση προϊόντων με υγειονομικά πιστοποιητικά. Σήμερα ο οργανισμός αριθμεί 167 κράτη – μέλη και έχουν συναφθεί πλήρεις συμφωνίες συνεργασίας, εναρμόνισης και συντονισμού μεταξύ του οργανισμού αυτού, του Π.Ο.Υ., της Παγκόσμιας Τράπεζας (World Bank), του Παγκοσμίου Οργανισμού Εμπορίου (WTO, World Trade Organization) και του FAO (FAO, Food and Agriculture

Organization

of

the

United

Nations)

και

η

Διεθνής

Κτηνιατρική Ένωση. Ο ΟΙΕ παρακολουθεί την κατάσταση της υγείας των ζώων παγκοσμίως, με ένα δίκτυο συλλογής, διαχείρισης και μετάδοσης πληροφοριών με τη χρήση σύγχρονων τεχνολογιών. Η Πανδημία της Νόσου CοViD-19 (2019 - ) Η νόσος CοViD-19 (Coronavirus Disease 2019) είναι μια τρέχουσα λοιμώδης ασθένεια που προκαλείται από το νέο κορονοϊό SARS-CoV-2. Δεδομένου ότι η Πανδημία της Νόσου CοViD-19 βρίσκεται σε εξέλιξη, τα δεδομένα που την αφορούν, παραμένουν ρευστά και υπό συνεχή επαναξιολόγηση,

καθώς

καθημερινά

προκύπτουν

νέα

στοιχεία

επιστημονικής μελέτης. Στις 31 Δεκεμβρίου 2019, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (Π.Ο.Υ.) έλαβε αναφορές από τις υγειονομικές αρχές στην Κίνα για ένα σύνολο περιπτώσεων αγνώστου αιτίας πνευμονίας στην πόλη Wuhan, της επαρχίας Hubei και κήρυξε το ξέσπασμα έκτακτης ανάγκης για τη δημόσια υγεία διεθνούς ανησυχίας (PHEIC) στις 30 Ιανουαρίου 2020, ενώ είχαν ήδη επιβεβαιωθεί 1.818 περιπτώσεις παγκοσμίως, επηρεάζοντας 19 χώρες. Ο νέος ιός που προκάλεσε το ξέσπασμα έγινε γνωστός ως SARS-CoV-2 και σχετίζεται στενά με τους κορονοϊούς της νυχτερίδας, του παγκολίνου (φολιδωτό θηλαστικό τροπικών περιοχών της Αφρικής και της Ασίας), και του SARS-CoV-1, ο οποίος προκαλεί το Σοβαρό Οξύ Αναπνευστικό Σύνδρομο – SARS. Επιδημιολογικά Στοιχεία 190

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Καθώς αρκετοί από τους πρώτους ανθρώπους που νόσησαν είχαν επισκεφθεί την Χονδρική Αγορά Θαλασσινών Huanan, ο ιός θεωρείται ζωονοσολογικής προέλευσης και η επιστημονική συναίνεση είναι ότι έχει φυσική προέλευση. Η πιθανή μεταφορά της λοίμωξης από νυχτερίδες στον

άνθρωπο

μπορεί

να

προήλθε

από

τους

ανθρώπους

που

επεξεργάζονταν σφάγια νυχτερίδων για την παραγωγή παραδοσιακών κινεζικών φαρμάκων. Ανακαλύφθηκε αργότερα ότι ένα άτομο νόσησε την 1η Δεκεμβρίου 2019 και το οποίο δε συσχετιζόταν με τα μεταγενέστερα κρούσματα που συνδέθηκαν με την αγορά νωπών προϊόντων. Τελικά παρατηρήθηκε ότι από τα πρώτα κρούσματα που αναφέρθηκαν εκείνο τον μήνα, τα δύο τρίτα βρέθηκαν να έχουν σχέση με την αγορά. Οδηγίες Προφύλαξης ΠΡΟΣΟΧΗ Δεν ερχόμαστε σε επαφή με άτομα που εμφανίζουν συμπτώματα λοίμωξης του αναπνευστικού συστήματος (βήχα, καταρροή, πυρετό, πονόλαιμο). Αποφεύγουμε χώρους συγχρωτισμού, επισκέψεις σε οικίες και παραμονή σε ανοιχτούς χώρους σε συνθήκες συγχρωτισμού. Αποφεύγουμε όλα τα μη απαραίτητα ταξίδια τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό. Αποφεύγουμε αυστηρά τις επισκέψεις σε νοσηλευόμενους ασθενείς. Αποφεύγουμε αυστηρά την επαφή με άτομα που ανήκουν σε ευπαθή ομάδα. Εάν αυτό δεν είναι εφικτό, ακολουθούμε αυστηρά όλα τα μέτρα ατομικής υγιεινής (πολύ καλό και σχολαστικό πλύσιμο των χεριών, χρήση μάσκας ή τήρηση απόστασης τουλάχιστον 2 μέτρων). ΥΓΙΕΙΝΗ ΤΩΝ ΧΕΡΙΩΝ Η Υγιεινή των Χεριών είναι αποτελεσματική

όταν εφαρμόζεται την

κατάλληλη στιγμή, με τη σωστή μέθοδο και τεχνική ιδιαίτερα σε υγειονομικούς χώρους. Κάθε φορά που την εφαρμόζουμε προστατεύουμε τον εαυτό μας και τους γύρω μας από την μετάδοση του νέου κορονοϊού και περιορίζουμε τον αριθμό των συνανθρώπων μας που θα νοσήσουν και μάλιστα κάποιοι από αυτούς πολύ σοβαρά. Σε συνδυασμό και με τα 191

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

υπόλοιπα μέτρα πρόληψης περιορισμού του ιού, αποτελεί την ασπίδα προστασίας για πολίτες, επαγγελματίες υγείας και ασθενείς. Η εφαρμογή της Υγιεινής των Χεριών σε συνδυασμό με τη διατήρηση

των

κοινωνικών

αποστάσεων

αποτελούν

τα

βασικότερα μέτρα για τον περιορισμό της διασποράς του CοViD19. Αποφύγετε τον συγχρωτισμό Κρατήστε την ενδεικνυόμενη απόσταση μεταξύ σας (2 μέτρα) Μην αγγίζετε το πρόσωπό σας με τα χέρια σας Μη μοιράζεστε αντικείμενα με άλλα άτομα όσο αυτό είναι εφικτό Εφαρμόστε την Υγιεινή των Χεριών αμέσως μόλις έχετε στη διάθεσή σας νερό και σαπούνι ή αλκοολούχο αντισηπτικό Καθημερινές

δραστηριότητες

στις

οποίες

θα

πρέπει

να

εφαρμόζουμε την Υγιεινή των Χεριών πλένοντας τα χέρια μας με νερό και σαπούνι: Πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την προετοιμασία του φαγητού Πριν τη λήψη γεύματος Πριν και μετά τη φροντίδα ασθενή που εμφανίζει έμετο ή διάρροια ή συμπτώματα από το αναπνευστικό Πριν και μετά τη φροντίδα τραύματος Μετά τη χρήση της τουαλέτας Μετά την αλλαγή πάνας ή τον καθαρισμό ενός παιδιού που έχει χρησιμοποιήσει την τουαλέτα ΜΕΣΑ ΜΑΖΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ Δεν χρησιμοποιούμε Μέσα Μαζικής Μεταφοράς (ΜΜΜ). όταν εμφανίζουμε συμπτώματα που μπορεί να οφείλονται στον κορονοϊό. Προσπαθούμε να κρατάμε τη μεγαλύτερη δυνατή απόσταση από τους συνεπιβάτες (τουλάχιστον 2 μέτρα) κατά τη διάρκεια της αναμονής στον χώρο επιβίβασης, στο ταμείο ή το μηχάνημα για εισιτήριο και κατά την διάρκεια του ταξιδιού όσο είναι εφικτό (τουλάχιστον μία και κατά το δυνατόν περισσότερες κενές θέσεις απόσταση μεταξύ επιβατών).

192

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Φοράμε μάσκα καθ’ όλη τη διάρκεια της παραμονής μας στον επιβατικό σταθμό ή στο ΜΜΜ. Έχουμε μαζί μας αλκοολούχο αντισηπτικό που εφαρμόζουμε στα χέρια πριν εισέλθουμε στο ΜΜΜ και αφού εξέλθουμε από αυτό. Όταν φθάσουμε στο σπίτι, στη δουλειά ή σε κάποιο χώρο με τουαλέτα, πλένουμε τα χέρια μας με νερό και σαπούνι. Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε συνδυαστικά και αλκοολούχο αντισηπτικό. Προσπαθούμε να χρησιμοποιήσουμε όσο γίνεται λιγότερο τα ΜΜΜ. Επιλέγουμε να μετακινηθούμε με τα πόδια στον προορισμό μας ή περιορίζουμε τις φορές που χρησιμοποιούμε ΜΜΜ κάνοντας χρήση τις φορές αυτές του αυτοκινήτου. Στο ίδιο αυτοκίνητο συστήνεται να επιβαίνουν άτομα που κατοικούν στην ίδια οικία ή δουλεύουν στο ίδιο γραφείο. Αποφεύγουμε να χρησιμοποιήσουμε τα ΜΜΜ τις ώρες 07.00-10.00 π.μ. και 14.00-17.00 μ.μ. εάν κατά τις ώρες αυτές δεν μετακινούμαστε από και προς το χώρο εργασίας. ΑΠΟΜΟΝΩΣΗ ΕΠΑΦΩΝ ΣΤΟ ΣΠΙΤΙ Άτομα που ήρθαν σε επαφή με ύποπτο ή επιβεβαιωμένο κρούσμα λοίμωξης με το νέο κορονοϊό (πχ μέλη οικογένειας, φίλοι, συνάδελφοι) παρακολουθούν την υγεία τους (θερμομέτρηση δύο φορές την ημέρα) από την ημέρα της τελευταίας επαφής με το κρούσμα και για 14 ημέρες. Σκόπιμο είναι η τακτική (καθημερινή) επικοινωνία με επαγγελματία υγείας για όλη τη διάρκεια της παρακολούθησης. Για όλο το διάστημα της παρακολούθησης (14 ημέρες) πρέπει να εφαρμόζονται τα παρακάτω: Διαμονή σε καλά αεριζόμενο δωμάτιο που χρησιμοποιείται μόνο από το άτομο αυτό.

193

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Περιορισμός όσων φροντίζουν το άτομο, ιδανικά ένα άτομο που δεν ανήκει σε ομάδα υψηλού κινδύνου (δηλαδή δεν είναι μεγάλης ηλικίας και δεν έχει χρόνιο νόσημα). Δεν επιτρέπονται επισκέψεις. Διαμονή των υπόλοιπων μελών της οικογένειας σε διαφορετικό δωμάτιο και εάν αυτό δεν είναι εφικτό, τήρηση απόστασης τουλάχιστο 2μ από το άτομο. Περιορισμός των μετακινήσεων του ατόμου στο σπίτι, όσο είναι δυνατό. Καλός αερισμός των κοινόχρηστων χώρων. ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΠΙΘΑΝΟΥ Ή ΕΠΙΒΕΒΑΙΩΜΕΝΟΥ ΚΡΟΥΣΜΑΤΟΣ ΣΤΟ ΣΠΙΤΙ Οι ασθενείς με ήπια συμπτωματολογία και χωρίς σοβαρό υποκείμενο νόσημα (πχ καρδιακό/ αναπνευστικό νόσημα, νεφρική ανεπάρκεια, ανοσοκαταστολή) μπορούν να νοσηλευθούν στο σπίτι. Επίσης οι συμπτωματικοί ασθενείς που ολοκλήρωσαν τη νοσηλεία στο νοσοκομείο και λαμβάνουν εξιτήριο μπορεί να συνεχίσουν τη θεραπεία στο σπίτι. Η απόφαση πρέπει να είναι αποτέλεσμα προσεκτικής κλινικής αξιολόγησης και αφού προηγουμένως έχουν εξασφαλιστεί οι κατάλληλες συνθήκες νοσηλείας στο σπίτι καθώς και τακτική (καθημερινή) και κατά προτίμηση άμεση επικοινωνία επαγγελματία υγεία με τους ασθενείς. Σε περίπτωση φροντίδας πιθανού κρούσματος στο σπίτι: Οι ασθενείς και τα μέλη των οικογενειών τους πρέπει να εκπαιδευθούν στο να εφαρμόζουν τα κατάλληλα μέτρα περιορισμού μετάδοσης της νόσου σε όλη τη διάρκεια της νοσηλείας στο σπίτι: Διαμονή

του

ασθενή

σε

καλά

αεριζόμενο

δωμάτιο

που

χρησιμοποιείται μόνο από αυτόν. Περιορισμός των ατόμων που φροντίζουν τον ασθενή, ιδανικά ένα άτομο που δεν ανήκει σε ομάδα υψηλού κινδύνου. Δεν επιτρέπονται επισκέψεις. Διαμονή των υπόλοιπων μελών της οικογένειας σε διαφορετικό δωμάτιο και εάν αυτό δεν είναι εφικτό, τήρηση απόστασης τουλάχιστο 1m από τον ασθενή. 194

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Περιορισμός των μετακινήσεων του ασθενή στο σπίτι και καλός αερισμός των κοινόχρηστων χώρων. ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΠΙΘΑΝΟΥ Ή ΕΠΙΒΕΒΑΙΩΜΕΝΟΥ ΚΡΟΥΣΜΑΤΟΣ ΣΤΟ ΣΠΙΤΙ Σε περίπτωση φροντίδας πιθανού κρούσματος στο σπίτι: Καθαρισμός της τουαλέτας καθημερινά με το ίδιο διάλυμα. Τοποθέτηση λερωμένων ρούχων, πετσετών και κλινοσκεπασμάτων σε ξεχωριστό σάκο για τα άπλυτα με προσοχή, για αποφυγή επαφής με το δέρμα και τα ρούχα. Πλύσιμο στο πλυντήριο με κοινό οικιακό απορρυπαντικό σε υψηλή θερμοκρασία (600 C – 900 C) και καλό στέγνωμα.

Χρήση

γαντιών

και

ρόμπας

μιας

χρήσης

κατά

τη

διάρκεια

καθαρισμού επιφανειών και αποκομιδής λερωμένων με σωματικά υγρά ρούχων, πετσετών και κλινοσκεπασμάτων. Ακολουθεί υγιεινή των χεριών. Παραμονή στο σπίτι των ασθενών μέχρι την υποχώρηση των συμπτωμάτων και μετά από ιατρική εκτίμηση και αξιολόγηση. Όλα

τα

μέλη

της

οικογένειας

θεωρούνται

στενές

επαφές

και

παρακολουθούν την υγεία τους. 6.6 Τεχνολογικά Ατυχήματα Τεχνολογικά Συστήματα και Ατυχήματα Τα τεχνολογικά συστήματα όπως η αεροπλοΐα, η ναυτιλία, τα εργοστάσια πυρηνικής ενέργειας, οι τηλεπικοινωνίες, τα συστήματα άμυνας και αεροδιαστημικής, χημικών και βιομηχανίας πετρελαίου, γίνονται όλο και πιο σύνθετα. Τέτοιου είδους συστήματα, που διακρίνονται για την

195

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

πολυπλοκότητα τους, μπορούν να παρουσιάσουν καταστροφές με πολύ δυσμενείς επιπτώσεις για την κοινωνία, το περιβάλλον και την οικονομία. Αξιοσημείωτες καταστροφές και ατυχήματα αποτέλεσαν παραδείγματα αποτυχίας τεχνολογικών συστημάτων, που με τη σειρά τους οδήγησαν σε σημαντικές απώλειες τόσο υλικών, όσο και ανθρώπινων ζωών. Ειδικότερα, ως τεχνολογικά ατυχήματα μπορούν να οριστούν αστοχίες σε τομείς όπως: • κατασκευών μεγάλης κλίμακας (μεγάλα κτήρια, γέφυρες κ.α.), • μαζικών

μεταφορών,

και

βιομηχανιών

και

παραγωγής

ενέργειας. Μια σειρά βιομηχανικών και γενικότερα τεχνολογικών ατυχημάτων σε όλο το κόσμο έχουν καταστήσει την ασφάλεια μιας δραστηριότητας ως κυρίαρχο χαρακτηριστικό της. Ανταποκρινόμενοι στην αναγκαιότητα που παρουσιάστηκε, πολλοί Διεθνείς Οργανισμοί έχουν εκδώσει μια σειρά από Οδηγίες, Συμβάσεις και Κανονισμούς για την προώθηση της ασφάλειας, αποτροπής των ατυχημάτων και διαδικασιών προστασίας του ανθρώπου και του περιβάλλοντος, στη περίπτωση που αυτά συμβούν. ΒΑΜΕ και ΤΑΜΕ Ο όρος Ατύχημα μπορεί να οριστεί ως ένα απρογραμμάτιστο γεγονός που διακόπτει την ολοκλήρωση μιας δραστηριότητας ή διαδικασίας, και μπορεί να συμπεριλαμβάνει απώλεια ανθρώπινης ζωής, τραυματισμό ή ζημιά περιουσίας. Η έννοια Περιστατικό αφορά κυρίως σε ένα απροσδόκητο συμβάν που δεν προκάλεσε ατύχημα ή ζημιά στην συγκεκριμένη περίπτωση, αλλά υπάρχει η πιθανότητα να συμβεί μελλοντικά. Βιομηχανικό Ατύχημα Μεγάλης Έκτασης (ΒΑΜΕ): Συμβάν, όπως μεγάλη διαρροή, πυρκαγιά ή έκρηξη, που προκύπτει από ανεξέλεγκτες εξελίξεις κατά τη λειτουργία οποιασδήποτε μονάδας καλυπτόμενης από την παρούσα οδηγία, το οποίο προκαλεί σοβαρούς κινδύνους, άμεσους ή απώτερους, για την ανθρώπινη υγεία ή το περιβάλλον, εντός ή εκτός της μονάδας, και σχετίζεται με μία ή περισσότερες επικίνδυνες ουσίες. Τεχνολογικό Ατύχημα Μεγάλης Έκτασης (ΤΑΜΕ): Συμβάν που προκύπτει

από

ανεξέλεγκτες

εξελίξεις 196

κατά

τη

λειτουργία

μιας

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

εγκατάστασης ή κατά τη διαδικασία μεταφοράς, όπου υπάρχουν μία ή περισσότερες επικίνδυνες ουσίες και προκαλεί μεγάλους κινδύνους, άμεσους ή απώτερους στον άνθρωπο ή/και το περιβάλλον.

Τα ΒΑΜΕ ή ΤΑΜΕ είναι δυνατόν να οδηγήσουν σε ένα φαινόμενο ντόμινο, μέσω μεγάλων πυρκαγιών, εκρήξεων, διαρροών σημαντικών ποσοτήτων τοξικών αερίων ή συνδυασμό όλων αυτών, με δραματικές συνέπειες που εκτείνονται εκτός της εγκατάστασης όπου συνέβη το ατύχημα. Αυτά τα ατυχήματα, μπορεί να προκαλέσουν μεγάλες απώλειες ανθρώπινων ζωών μεταξύ των εργαζομένων και των κατοίκων της ευρύτερης περιοχής όπου συνέβη το ΒΑΜΕ, όπως επίσης και σημαντικών υλικών καταστροφών. Τα

ΒΑΜΕ

ή

ΤΑΜΕ

που

αφορούν

την

Οδηγία

Seveso

ΙΙ,

ασχολούνται με τις βιομηχανικές εγκαταστάσεις, που διαχειρίζονται μεγάλες ποσότητες επικίνδυνων ουσιών, όπως είναι οι χημικές και πετροχημικές βιομηχανίες, και συνήθως μπορούν να συμβούν σε καταστάσεις που είναι απαραίτητη η χρήση επικίνδυνων ουσιών όπως: Στη διάρκεια της διακίνησης επικίνδυνων ουσιών. Στη διάρκεια της αποθήκευσή τους σε ειδικούς χώρους, όπως δεξαμενές και αποθήκες. Στη διάρκεια της βιομηχανικής-κατασκευαστικής διαδικασίας στις διάφορες σχετικές εγκαταστάσεις. Τα ΤΑΜΕ ταξινομούνται ανάλογα με το φαινόμενο που κυριαρχεί κατά το ατύχημα ως εξής: Έκρηξη: Αφορά την εξώθερμη αντίδραση σε εκρηκτικά μίγματα ή εκρηκτική ατμόσφαιρα παρουσία οξυγόνου, και διακρίνεται σε Έκρηξη αερίου και σκόνης

197

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Έκρηξη δοχείων πιέσεως Έντονη Έκρηξη

Φωτιά: Αφορά πυρκαγιές, που συνδέονται με αρκετούς τύπους ατυχημάτων και μπορεί να αποτελέσουν το έναυσμα για δευτερογενές ατύχημα. Διαρροή Τοξικών Ουσιών: Αποτελεί συνήθως ένα σπουδαίο κίνδυνο, που μπορεί να προέλθει από διάφορα πρωτογενή ή δευτερογενή ατυχήματα σε μία βιομηχανική εγκατάσταση. Έχει παρατηρηθεί ότι είναι πολύ δύσκολο να προσδιορισθούν οι τοξικές ουσίες, που διαφεύγουν στο περιβάλλον. Τα ΤΑΜΕ μπορούν να προσδιοριστούν και ως εξής: Ολική Ρήξη Δεξαμενής Αερίων και Πύρινη Σφαίρα: Προκαλείται από ακαριαία διαφυγή μεγάλης ποσότητας εκρηκτικών αερίων, με ακόλουθη έκρηξη, και ταυτόχρονο σχηματισμό πύρινης σφαίρας. Συμβαίνει συνήθως σε εγκαταστάσεις αποθήκευσης υγραερίου και διυλιστήρια πετρελαίου. Διαρροή και Έκρηξη Νέφους Αερίων: Προκαλείται από διαρροή εκρηκτικών αερίων, που αναμιγνύονται με αέρα και όταν σχηματιστεί εκρηκτικό μίγμα με παράλληλα πηγή ενέργειας (π.χ. σπινθήρας), προκαλείται έκρηξη. Συμβαίνει συνήθως σε δεξαμενές υγραερίου, αστικούς αγωγούς αερίου. Χαρακτηρίζονται από ιδιαίτερα σοβαρές επιπτώσεις και μικρό χρόνο διάρκειας εκδήλωσης, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει επαρκής χρόνος αντιμετώπισης του ατυχήματος. Φωτιά σε Αποθήκες Χημικών Ουσιών: Συμβαίνει σε εγκαταστάσεις παραγωγής ή / και αποθήκευσης εύφλεκτων χημικών υλικών.

198

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Διαρροή Τοξικής Ουσίας: συμβαίνει όταν υπάρχει διαρροή τοξικών ουσιών (π.χ. υδρόθειο, αμμωνία) και αφορά αποθηκευτικούς χώρους τοξικών

ουσιών

ή

εγκαταστάσεις

παραγωγής

πετρελαιοειδών.

Χαρακτηρίζονται από μεγάλη χρονική διάρκεια και μεγάλη ακτίνα επιπτώσεων, ενώ κρίσιμο ρόλο μια την ένταση των επιπτώσεων παίζουν οι εκάστοτε μετεωρολογικές συνθήκες. Φωτιά σε Δεξαμενές Υγρών Καυσίμων: συμβαίνει σε δεξαμενές υγρών καυσίμων ή σε βυτιοφόρα κατά τη φάση φόρτωσης εκφόρτωσής τους. Φωτιά Λίμνης: προκαλείται από τη διαρροή και ανάφλεξη εύφλεκτων υγρών, που χρησιμοποιούνται σε εγκαταστάσεις χημικής βιομηχανίας. Μπορεί να προκαλέσει κινδύνους με την ένταση θερμικής ακτινοβολίας, αλλά έχουν μικρή ζώνη επιπτώσεων. Βασικά

χαρακτηριστικά

των

TAME

είναι

οι

ποικιλότροπες

επιπτώσεις τους στον άνθρωπο και το περιβάλλον: Οι σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία του ανθρώπου που συμβαίνουν στους εργαζόμενους σε μια εγκατάσταση ή στους περιοίκους. Η ανάγκη εκκένωσης μιας περιοχής από το κοινό ακόμη και σε μεγάλη απόσταση από το σημείο του ατυχήματος. Οι καταστροφικές επιπτώσεις στο φυσικό περιβάλλον. Οι υλικές ζημιές στην εγκατάσταση και στις περιουσίες της ευρύτερης του ατυχήματος περιοχής. Εκρήξεις Με τον γενικό όρο έκρηξη εννοούμε μια εξώθερμη αντίδραση σε εκρηκτικά μίγματα ή εκρηκτική ατμόσφαιρα παρουσία οξυγόνου. Ανάλογα με το ρυθμό της καύσης, αναφέρονται οι ακόλουθοι όροι: Καύση (combustion): O ρυθμός της καύσης είναι της τάξης των mm/min. Παράδειγμα το ξύλο που καίγεται έχει ρυθμό καύσης περίπου 1 mm/min. Κατάκαυση (deflagration): O ρυθμός καύσης είναι της τάξης των cm/sec. Ως παράδειγμα αναφέρεται το φυσικό αέριο (natural gas). Έκρηξη (explosion): O ρυθμός της καύσης είναι της τάξης των m/sec. Παράδειγμα η καύση του μίγματος ατμών βενζίνης και αέρα 25-30 m/sec. 199

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

'Εντονη Έκρηξη (detonation): O ρυθμός της καύσης είναι της τάξης των km/sec. Παράδειγμα η χρήση εκρηκτικών για στρατιωτικούς σκοπούς. Τύποι Εκρήξεων Διακρίνονται οι ακόλουθοι τύποι εκρήξεων: Εκρήξεις Αερίου και Σκόνης: Οι εκρήξεις αερίου μπορεί να έχουν καταστροφικά αποτελέσματα, όταν διαφύγουν στην ατμόσφαιρα μεγάλες ποσότητες εύφλεκτων αερίων και αναμιχθούν με τον αέρα. Οι εκρήξεις σκόνης συμβαίνουν όταν τα σωματίδια της σκόνης αναμιχθούν με τον αέρα και η διάμετρος των σωματιδίων είναι πολύ μικρή. Εκρήξεις σκόνης είναι δυνατόν να προκύψουν και ως δευτερογενές ατύχημα. Έκρηξη Δοχείων Πιέσεως: Όταν υπάρχουν δοχεία που βρίσκονται υπό πίεση, κάποια ενέργεια είναι δυνατόν να προκαλέσει αύξηση της πίεσης του δοχείου, μέχρις ότου το δοχείο εκραγεί. Το αποτέλεσμα είναι παρόμοιο με αυτό της τυπικής έκρηξης με παραγωγή ωστικού κύματος, ακόμη και εάν η περιεχόμενη στο δοχείο πιέσεων ουσία είναι ακίνδυνη. Έντονες Εκρήξεις: Οι εκρήξεις χαρακτηρίζονται από έντονο ωστικό κύμα, που μπορεί να προκαλέσουν ζημιές σε κτήρια και θραύση τζαμιών σε απόσταση ακόμη και εκατοντάδων μέτρων από το σημείο του ατυχήματος. Είναι δυνατόν ακόμη να υπάρξουν δευτερογενείς επιπτώσεις από την ενδεχόμενη παραγωγή θραυσμάτων. 0 άνθρωπος επηρεάζεται άμεσα από το δημιουργούμενο ωστικό κύμα, από τραυματισμό μέχρι θάνατο. Η ακτίνα των άμεσων αυτών επιπτώσεων περιορίζεται πολύ κοντά στο σημείο της έκρηξης. Σε πιο μακρινές αποστάσεις, οι άνθρωποι μπορεί να επηρεασθούν από τη πίεση του αέρα και να πέσουν στο έδαφος ή και να τραυματιστούν από θραύσματα, καταστροφή κτιρίων, σπασμένα τζάμια. Ανάφλεξη και Έκρηξη Ποσότητας ΤΝΤ: Θεωρούμε ότι αναφλέγεται αποθήκη,

στην

οποία

αποθηκεύεται

ΤΝΤ.

Αν

δεν

υπάρχουν

τα

προστατευτικά τοιχία και αναχώματα, τότε οι επιπτώσεις για σενάριο που αποθηκεύονται 20.000 Κg ΤΝΤ, θα φθάσουν τα 800 μέτρα, ενώ τα πολλαπλασιαστικά φαινόμενα μπορεί να προκληθούν μέχρι απόσταση 100 μέτρων από το σημείο της έκρηξης. 200

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Περιστατικό BLEVE με Δημιουργία Πύρινης Σφαίρας (Fireball): Το σοβαρότερο ατύχημα που μπορεί να συμβεί σε συγκρότημα αποθήκευσης και διακίνησης υγραερίου είναι η ακαριαία διαφυγή και έκρηξη αυτού υπό μορφή εκτονούμενου νέφους αναβράζοντων υγρών υδρογονανθράκων (Boiling Liquid Expanding Vapour Explosion – BLEVE). Αποτελεί συνήθως την κατάληξη μιας μεγάλης φωτιάς στο χώρο αποθήκευσης, όταν οι φλόγες φθάνουν και προσβάλλουν το κέλυφος των δεξαμενών, ενώ παράλληλα υπάρχουν προβλήματα ψύξης. Στο πρώτο στάδιο θα εκδηλωθεί τοπική πυρκαγιά στη περιοχή αποθήκευσης υγραερίων και σε σύντομο χρονικό διάστημα μέχρι 30 min, θα δημιουργήσει συνθήκες υπερπίεσης στη δεξαμενή για ολική ρήξη της. 0 χρόνος για την εκδήλωση του ατυχήματος εξαρτάται από τον ρυθμό θέρμανσης της δεξαμενής. Στο μεσοδιάστημα, λόγω ανεπαρκούς ψύξης, αυξάνεται ραγδαία η πίεση στη δεξαμενή, λόγω εξαέρωσης του υγραερίου. Πυρκαγιές Διαρροές Τοξικών Ουσιών Οι Πυρκαγιές μπορεί να συνδέονται άμεσα με πολλούς και διάφορους τύπους ατυχημάτων. Έτσι, από μια εξωτερική πυρκαγιά που δεν συνδέεται με επικίνδυνες ουσίες, μπορεί να υπάρξει δευτερογενές ατύχημα σε: μια αποθήκη με εκρηκτικά (κίνδυνος εκρήξεων) σε

εγκατάσταση

φυτοφαρμάκων

(κίνδυνος

παραγωγής

και

διασποράς τοξικών ουσιών στην ατμόσφαιρα) σε δεξαμενή αποθήκευσης υγρών ή αερίων καυσίμων (κίνδυνος πυρκαγιάς και διασποράς τοξικών ουσιών στην ατμόσφαιρα) Η Διαρροή Τοξικής Ουσίας αποτελεί συνήθως ένα κίνδυνο, που μπορεί να προέλθει από διάφορα πρωτογενή ή δευτερογενή ατυχήματα σε μια εγκατάσταση. Έτσι μπορεί να σπάσει ένα αγωγός που μεταφέρει υδρόθειο προς κατεργασία σε διυλιστήριο πετρελαίου, με αποτέλεσμα τη διασπορά του στην ατμόσφαιρα. Είναι όμως δυνατόν να συμβεί πυρκαγιά σε αποθήκη

με

φυτοφάρμακα,

με

αποτέλεσμα

την

εκπομπή

στην

ατμόσφαιρα άκαυστων συστατικών των φυτοφαρμάκων, καθώς και προϊόντα πλήρους ή/και ατελούς καύσης των φυτοφαρμάκων αλλά και 201

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

λοιπών εύφλεκτων ουσιών, που υπάρχουν στην αποθήκη. Παρατηρείται έτσι ότι είναι πολύ δύσκολος ο ακριβής προσδιορισμός των τοξικών ουσιών που διαφεύγουν στο περιβάλλον. Περιστατικά σε Εγκαταστάσεις Αερίων Καυσίμων (Υγραέρια) Τα περιστατικά που μπορεί να συμβούν σε μια εγκατάσταση που διαχειρίζεται αέρια καύσιμα (υγραέρια) είναι τα ακόλουθα: Ολική ρήξη της δεξαμενής που οδηγεί σε έκρηξη BLEVE με τη δημιουργία πύρινης σφαίρας, πυρόσφαιρας (Fireball) Έκρηξη αερίου νέφους (UVCE) Γλώσσα φωτιάς ή φλογοπίδακας (jet fire) Στιγμιαία ανάφλεξη αερίου νέφους ή ταχυκαύση (flash fire) Σχηματισμός λίμνης και ανάφλεξη της (ροοΙ fire) Γλώσσα Φωτιάς ή Φλογοπίδακας (Jet Fire) Όταν υπάρχει διαρροή αερίου υπό πίεση η αερίου αναμειγμένου με σωματίδια υγρού σε ελεύθερο χώρο μέσω ενός ακροφυσίου, σε περίπτωση ανάφλεξης θα προκληθεί γλώσσα φωτιάς. Η γλώσσα φωτιάς θεωρείται ότι καίει από το σημείο της διαρροής μέχρι το σημείο του χώρου, που η συγκέντρωση του υγραερίου φτάνει στο κατώτερο σημείο ανάφλεξης. Η κατεύθυνση της φλόγας μπορεί να σχηματίζει την οποιαδήποτε γωνία με το οριζόντιο επίπεδο. Η επίπτωση, που ενδιαφέρει είναι η θερμική ακτινοβολία και κατά συνέπεια η λαμβανόμενη δόση ακτινοβολίας. Η γλώσσα φωτιάς μπορεί να προκαλέσει αιτία εμφάνισης BLEVE, αν το μήκος της «χτυπά» σε κάποια δεξαμενή ή δοχείο. Στιγμιαία Ανάφλεξη Αερίου Νέφους (Flash Fire) Η διαρροή υγραερίου μπορεί να οδηγήσει στη στιγμιαία ανάφλεξη του νέφους που σχηματίζεται, όταν αυτό συναντήσει μια πηγή ανάφλεξης και επιστροφή της φλόγας στο σημείο της διαρροής. Η φλόγα θα καλύψει την περιοχή, στην οποία η συγκέντρωση είναι μεγαλύτερη από το κατώτατο όριο αναφλεξιμότητας. Οι συνέπειες προκαλούνται από την θερμική ακτινοβολία που παράγεται. Η βαρύτητα των επιπτώσεων εξαρτάται από την ποσότητα της ουσίας, που έχει διαρρεύσει και την έκταση της περιοχής, που καλύπτει. Η δημιουργία στιγμιαίας ανάφλεξης, αποτελεί συνήθως την αιτία εμφάνισης φωτιάς, είτε στο χώρο που 202

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

καλύπτει είτε στο σημείο εκροής, ως εκ τούτου μπορεί να αποτελέσει το αρχικό

γεγονός

ενός

αλυσιδωτού

ατυχήματος.

Συνήθεις

πηγές

ανάφλεξης είναι άλλα σημεία της διεργασίας, όπως αυτοκίνητα που κινούνται στην περιοχή, ηλεκτρικό βραχυκύκλωμα ή ο ανθρώπινος παράγοντας. Η ελαχιστοποίηση των πηγών ανάφλεξης και η αραίωση ή/και ο περιορισμός στο χώρο του νέφους που δημιουργείται, είναι κρίσιμες δράσεις όταν υπάρχει διαρροή υγραερίου σε μια εγκατάσταση. Ιδιαίτερα στην περίπτωση του βουτανίου να οδηγήσει στην δημιουργία λίμνης, διότι ένα κλάσμα του υγραερίου διαφεύγει ως υγρό, όπου πρέπει να συνυπολογιστεί στη διασπορά, η εξάτμιση υγραερίου από τη λίμνη. Η χωρική εξάπλωση των σοβαρών επιπτώσεις εξαρτάται από το μέγεθος του σχηματιζόμενου νέφους, 10 λεπτά μετά την έναρξη της διαρροής. Η θνησιμότητα όσων βρεθούν μέσα στα όρια του νέφους, αναμένεται να φτάσει το 95%, ενώ θα προκληθούν φωτιές στα κτήρια που βρίσκονται στον ίδιο χώρο. Σχηματισμός Λίμνης και Ανάφλεξη της (Pool Fire) Η διαρροή υγραερίου LPG οδηγεί στο σχηματισμό λίμνης, η οποία αν αναφλεγεί οδηγεί στο φαινόμενο που ονομάζεται Φωτιά Λίμνης. Αν γύρω από την δεξαμενή υπάρχει ανάχωμα, η λίμνη περιορίζεται, οπότε η διάρκεια και η ένταση του φαινομένου εξαρτάται από την ποσότητα που διαρρέει και από τη διάμετρο της λίμνης. Σημαντικός είναι ο υπολογισμός της θερμικής ακτινοβολίας που παράγεται από την καύση. Το προπάνιο δεν είναι πιθανό να σχηματίσει λίμνη σε περίπτωση διαρροής για τις ατμοσφαιρικές συνθήκες που παρατηρούνται στην Ελλάδα. Τα υγρά καύσιμα αποθηκεύονται σε δεξαμενές πλωτής και κωνικής οροφής ανάλογα με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους. Δεξαμενές Πλωτής Οροφής: Χρησιμοποιούνται για αποθήκευση αργού και πτητικών προϊόντων βενζίνη, νάφθα). Απαιτούν υψηλό βαθμό ασφάλειας και διαθέτουν ψυκτικό και αφροποιητικό σύστημα. Δεξαμενές Κωνικής Οροφής: Χρησιμοποιούνται για αποθήκευση βαρέων προϊόντων (πετρέλαιο diesel oil, καύσιμα αεροπλάνων και

203

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

μαζούτ). Διαθέτουν αφροποιητικό σύστημα και εφόσον δεν είναι μονωμένες διαθέτουν και ψυκτικό σύστημα. Όλες οι δεξαμενές (πλωτής και σταθερής οροφής) περικλείονται από λεκάνες ασφαλείας έτσι ώστε να συγκρατηθεί το περιεχόμενο σε περίπτωση διαρροής και να καθυστερήσει σημαντικά η εξάπλωση της φωτιάς. Η διακίνηση των καυσίμων από και προς τις δεξαμενές γίνεται με μεταλλικές σωληνώσεις διαφόρων διαμέτρων. Πυρκαγιά σε Δεξαμενή Πλωτής Οροφής Οι δεξαμενές πλωτής οροφής είναι μεταλλικές με διπλό τοίχο και επιπλέουσα οροφή, που ακολουθεί τη στάθμη του περιεχόμενου προϊόντος. Μεταξύ οροφής και κελύφους υπάρχει μηχανικό σύστημα για τον περιορισμό της διαφυγής των πτητικών αερίων. Για να εκδηλωθεί πυρκαγιά πρέπει να υπάρχει σημαντική ποσότητα πτητικών εύφλεκτων ατμών που διαφεύγουν μέσω του συστήματος της περιφερειακής φραγής και ανάφλεξη. Οι πιθανές αιτίες ανάφλεξης είναι: Οι πιθανές αιτίες ανάφλεξης είναι: Πτώση κεραυνού. Διαπίδυση στατικού ηλεκτρισμού που έχει συσσωρευτεί κάτω από την οροφή, προς το κέλυφος της δεξαμενής. Δημιουργία στατικού ηλεκτρισμού λόγω της τριβής των ατμών διαφυγής από ανοίγματα της φραγής, στα μεταλλικά εξαρτήματα της δεξαμενής. Ανάφλεξη από εξωτερική μετάδοση ή εξάπλωση άλλης φωτιάς. Ανάφλεξη από σπινθήρα λόγω βίαιης τριβής μετάλλων παράδειγμα οροφή με κέλυφος. Στις δεξαμενές αργού πετρελαίου από αυτανάφλεξη του θειούχου σιδήρου. Ανθρώπινο λάθος. Η μορφή που τελικά θα πάρει μια πυρκαγιά σε δεξαμενή πλωτής οροφής εξαρτάται από την καλή κατάσταση και λειτουργία του μηχανολογικού εξοπλισμού της οροφής, της φραγής και της γείωσης. Οι μορφές εκδήλωσης του περιστατικού είναι:

204

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Φωτιά με περιορισμένες διαστάσεις εντοπίζεται σε περιφερειακά σημεία μεταξύ κελύφους και οροφής, όπου υπάρχει πρόβλημα σωστής φραγής, με αναμενόμενο χρόνο πυρόσβεσης έγκαιρης επέμβασης 20-30 min. Τοπική ανάφλεξη στο κέντρο της οροφής από συγκεντρώσεις υγρών καυσίμων λόγω διαρροών ή φθοράς της μεταλλικής επιφάνειας, με αναμενόμενο χρόνο πυρόσβεσης έγκαιρης επέμβασης 1.5-2 hrs. H σοβαρότερη περίπτωση είναι η βύθιση της πλωτής οροφής και ανάφλεξη όλης της επιφάνειας του περιεχομένου, με αναμενόμενο χρόνο πυρόσβεσης έγκαιρης επέμβασης 2-3 ημέρες, και κίνδυνο κατάρρευσης των πλευρικών τοιχωμάτων της δεξαμενής. Προβλήματα ενδέχεται να δημιουργηθούν σε γειτονικές δεξαμενές, λόγω θερμικής ακτινοβολίας στην περίπτωση βύθισης της οροφής. Πυρκαγιά σε Δεξαμενή Κωνικής Οροφής Για να εκδηλωθεί φωτιά σε δεξαμενή κωνικής οροφής θα πρέπει να υπάρχει ταυτόχρονα αναφλέξιμο μίγμα εκρηκτικών αερίων στο χώρο μεταξύ στάθμης και οροφής και μια αιτία ανάφλεξης. Εκρηκτικό μίγμα μπορεί να εμφανιστεί όταν το περιεχόμενο είναι θερμό και υπάρχει έκλυση αερίων, όταν σε κωνική δεξαμενή αποθηκεύονται πτητικά προϊόντα, όταν γίνει εσφαλμένος χειρισμός και εισέλθουν στη δεξαμενή ελαφρότερα προϊόντα, ή βαρύτερα αλλά υψηλής θερμοκρασίας, από υπερθέρμανση λόγω μεγάλης φωτιάς σε γειτνιάζουσα δεξαμενή. Οι αιτίες ανάφλεξης που αναφέρονται είναι η αυτανάφλεξη από υπέρθερμο προϊόν στη δεξαμενή. Αυτό είναι δυνατόν στα μαύρα προϊόντα όταν υπάρξει πρόβλημα σωστής ψύξης πριν την αποθήκευση, από ανάφλεξη σε εξωτερικές εργασίες συντήρησης και επέκταση της φωτιάς όταν δεν έχουν ληφθεί τα ενδεδειγμένα προληπτικά μέτρα, η διάδοση φωτιάς από περιστατικό άλλης αιτίας ή από πυρκαγιά γειτονικής δεξαμενής και το ανθρώπινο λάθος, για παράδειγμα υπερχείλιση δεξαμενής. Στο σύντομο Πρώτο Στάδιο εξέλιξης της πυρκαγιάς υπάρχει εσωτερική καύση και εμφάνιση φλεγόμενης γλώσσας από τα εξαεριστικά και τα δειγματοληπτικά ανοίγματα της δεξαμενής.

205

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Το Δεύτερο Στάδιο εξέλιξης της πυρκαγιάς ξεκινά με μερική ή ολική εκτίναξη της δεξαμενής υπό μορφή ισχυρής έκρηξης. Στη συνέχεια η φωτιά λαμβάνει διαστάσεις και εξαπλώνεται σε όλη την επιφάνεια του περιεχομένου με παράλληλη έκλυση μαύρων καπνών. Η ταχύτητα καύσης, άρα και η ένταση της πυρκαγιάς, είναι συνάρτηση του ποσοστού ανοίγματος της οροφής σε σχέση με την ολική επιφάνεια της δεξαμενής. Στην χειρότερη περίπτωση η φωτιά θα οδηγήσει σε αναβρασμό της δεξαμενής. Επικίνδυνες Ουσίες Διαρροή Τοξικών Ουσιών Ένας σημαντικός κίνδυνος για τις βιομηχανίες, λόγω της αποθήκευσης και της χρήσης μεγάλων ποσοτήτων επικίνδυνων τοξικών ουσιών, είναι η

διαρροή

τους

στην

ατμόσφαιρα,

κυρίως

λόγω

αστοχίας

του

περιβλήματος, που τις εμπεριέχει. Τοξικές ουσίες δύνανται επίσης να δημιουργηθούν κατά τη διάρκεια ατυχημάτων που σχετίζονται με πυρκαγιές, ως αποτέλεσμα καύσης επικίνδυνων ουσιών. Οι τρόποι με τους οποίους οι τοξικές ουσίες εισέρχονται στον ανθρώπινο οργανισμό είναι οι εξής: μέσω κατάποσης, μέσω του δέρματος, μέσω των ματιών και μέσω της αναπνοής. Οι τοξικές αυτές ουσίες ονομάζονται και δηλητήρια, τα οποία σε μερικές περιπτώσεις μπορεί να αποδειχθούν θανατηφόρα. Διακρίνονται σε: ερεθιστικά και διαβρωτικά δηλητήρια, όπως τα αζωτο-οξείδια (ΝOx), η αμμωνία (ΝΗ3), το χλώριο (CL2) και νευροτοξικά, όπως το μονοξείδιο του άνθρακα (CO), το υδροκυάνιο (HCN) και το βενζόλιο (C6H6). Έκθεση σε Τοξικές Ουσίες

206

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Οι επιπτώσεις στον ανθρώπινο οργανισμό από την έκθεσή του σε τοξικές ουσίες εξαρτώνται από διάφορους παράγοντες, όπως την ποσότητα που λαμβάνει, την τοξικότητα της ουσίας και την συγκέντρωσή της στην ατμόσφαιρα, τον χρόνο και τις συνθήκες έκθεσης. Σημαντικός, επίσης, παράγοντας είναι η ευαισθησία του οργανισμού, που εκτίθεται και η οποία εξαρτάται από την ηλικία, το φύλο και τα προβλήματα υγείας. Η έκθεση σε τοξικές ουσίες, εκτός από άμεσες επιπτώσεις έχει και επιπτώσεις μακροπρόθεσμες στην υγεία του ανθρώπινου οργανισμού. Με το πέρασμα του χρόνου και εφόσον οι τοξικές ουσίες έχουν απορροφηθεί, μπορεί να προκαλέσουν διάφορες μορφές καρκίνου και να επηρεάσουν την αναπαραγωγική λειτουργία προκαλώντας μέχρι και τερατογενέσεις. Εκτός από τους εργαζόμενους στην περιοχή του ατυχήματος και τους περιοίκους, η διαρροή τοξικών ουσιών δύναται να επηρεάσει και πληθυσμό σε μεγάλη απόσταση από το ατύχημα. Ένα τοξικό νέφος έχει τη δυνατότητα, όταν οι μετεωρολογικές κυρίως συνθήκες το επιτρέψουν, να ταξιδέψει σε μεγάλη απόσταση από το ατύχημα. Επιπτώσεις στον Άνθρωπο. Ο άνθρωπος μπορεί να επηρεασθεί από τους κινδύνους αυτούς, με: Έκθεση σε Υπερπίεση και Θραύσματα: Πυρκαγιές ή χημικές αντιδράσεις μπορεί να προκαλέσουν εκρήξεις, τα ωστικά κύματα των οποίων έχουν επιπτώσεις τόσο σε κτήρια, όσο και στον άνθρωπο. Τα θραύσματα μπορεί να εκτοξευτούν, ανάλογα με το ατύχημα, σε απόσταση και μερικών εκατοντάδων μέτρων. Έκθεση

σε

Φωτιά,

Θερμική

Ακτινοβολία

και

Ψυχρές

Συνθήκες: Πυρκαγιές, στις οποίες εμπλέκονται υγραέρια και υγρά

207

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

καύσιμα, πολύ συχνά έχουν μεγάλες επιπτώσεις, ακόμη και σε μεγάλες αποστάσεις. Έκθεση σε Μολυσμένο Αέρα:

Τοξικές ουσίες

που

τυχόν

διαφύγουν στην ατμόσφαιρα, μπορεί να μεταφερθούν χιλιόμετρα μακριά από το σημείο της διαρροής και οι επιπτώσεις να είναι πολύ σοβαρές. Η ύπαρξη της τοξικής ουσίας στην ατμόσφαιρα τις περισσότερες φορές μπορεί να ανιχνευθεί με την ανθρώπινη οσμή, χωρίς να ισχύει για όλες τις ουσίες. Έκθεση σε Μολυσμένη Τροφή: Η τροφή που έχει μολυνθεί, ως επακόλουθο

ενός

βιομηχανικού

δημιουργήσει

σοβαρά

ατυχήματος,

προβλήματα

είναι

δυνατόν

υγείας,

σε

περίπτωση

Δέρματος

σε

Μόλυνση:

να που

καταναλωθεί. Έκθεση

του

Ανθρώπινου

Οι

επικίνδυνες ουσίες υπάρχουν στην ατμόσφαιρα, επικάθονται στο δέρμα του ανθρώπου και μπορεί να εισέλθουν στον οργανισμό μέσω ανοιχτών πληγών, ή αργά με απορρόφηση από το δέρμα. Επικίνδυνες Ουσίες

Η διαχείριση βιομηχανικών ατυχημάτων απαιτεί την υιοθέτηση ειδικών ζωνών γύρω από τη θέση του ατυχήματος ανάλογα με την ένταση των επιπτώσεων

στον

άνθρωπο

και

απαιτεί

τις

τον

καθορισμό

των

αντίστοιχων ορίων για τον προσδιορισμό των ζωνών αυτών. Για τις ανάγκες λειτουργίας του Επιχειρησιακού Κέντρου που είναι εγκατεστημένο στη Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας και του σχεδιασμού έκτακτης ανάγκης για την αντιμετώπιση βιομηχανικών ατυχημάτων μεγάλης έκτασης, προτάθηκαν από το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο – Τμήμα Χημικών Μηχανικών, τρεις (3) ζώνες προστασίας.

208

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Οι ζώνες αυτές έχουν τα ακόλουθα χαρακτηριστικά: Ζώνη Ι: Στη ζώνη αυτή συμβαίνουν σοβαροί τραυματισμοί και θάνατοι σε σημαντικό ποσοστό. Ζώνη ΙΙ: Για τα περισσότερα άτομα της ζώνης αυτής αναμένονται μη-ανατάξιμες βλάβες στην υγεία τους και πιθανοί θάνατοι σε μικρό ποσοστό του πληθυσμού. Στη ζώνη αυτή γίνονται συστηματικές ενέργειες διάσωσης από τα σωστικά συνεργεία. Ζώνη ΙΙΙ: Δεν αναμένονται θάνατοι ενώ σε σχετικά μικρό αριθμό ατόμων αναμένονται βλάβες στην υγεία τους. Η διάσωση γίνεται κύρια με ίδια μέσα από τον πληθυσμό και σε λίγες περιπτώσεις από τα σωστικά συνεργεία. Σήμερα,

υπάρχουν

10

εκατομμύρια

γνωστές

χημικές

ενώσεις,

παγκοσμίως. Πολλές χιλιάδες από αυτές είναι επικίνδυνες και υπάρχουν αρκετές χιλιάδες που καθημερινά παράγονται, αποθηκεύονται και διακινούνται,

οι

οποίες,

αν

λόγω

ατυχήματος

διαρρεύσουν,

θα

επηρεάσουν τον άνθρωπο και το περιβάλλον. Απαντώνται στις ακόλουθες κατηγορίες δραστηριοτήτων: Βιομηχανικές και Βιοτεχνικές Εγκαταστάσεις: Οι επικίνδυνες ουσίες υπάρχουν, παράγονται και αποθηκεύονται στις υπάρχουσες βιομηχανικές και βιοτεχνικές εγκαταστάσεις. Ενώ λαμβάνονται τα αναγκαία μέτρα ασφαλείας στις εγκαταστάσεις αυτές, συχνά συμβαίνουν διαρροές και ανεπιθύμητες

πυρκαγιές

μικρής

έκτασης,

επηρεάζοντας

τους

εργαζόμενους, τις γειτονικές εγκαταστάσεις και συχνά τους κατοίκους και τους διερχόμενους. Η γενικευμένη χρήση πλαστικών ουσιών, μολονότι δεν κατατάσσονται στις επικίνδυνες, σε περίπτωση πυρκαγιάς παράγουν διάφορες τοξικές ενώσεις που διαχέονται στο περιβάλλον. Μεταφορές: Καθημερινά διακινούνται εκατοντάδες τόνοι επικίνδυνων ουσιών. Εκτός της οδικής μεταφοράς, χρησιμοποιείται η σιδηροδρομική μεταφορά, όπως και η πλωτή επικοινωνία μεταφοράς φορτίων που συνδέει τα διάφορα λιμάνια στην ηπειρωτική και νησιωτική χώρα. Χώροι

Προσωρινής

Αποθήκευσης:

Παγκοσμίως

υπάρχουν

διασκορπισμένοι χώροι προσωρινής αποθήκευσης επικίνδυνων ουσιών,

209

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

μέχρις ότου παραληφθούν από τον τελικό παραλήπτη τους. Έχει συμβεί όμως να παραμένουν ακόμη και για πολλά χρόνια για διάφορους λόγους. Αγωγοί: Υπάρχουν αγωγοί που συνδέουν τα διυλιστήρια πετρελαίου με εταιρείες και οργανισμούς αποθήκευσης, εμπορίας και κατανάλωσης καυσίμων, όπως και αγωγοί μεταφοράς του υγροποιημένου και μη φυσικού αερίου, καθώς και των αγωγών μεταφοράς αργού πετρελαίου. Γεωργικά Φάρμακα και Λιπάσματα: Υπάρχουν γεωργικά φάρμακα και λιπάσματα που αποθηκεύονται σε μεγάλες ποσότητες σε αποθήκες και συνεταιρισμούς.

Σε

περίπτωση

πυρκαγιάς

αποσυντίθενται,

και

σχηματίζεται επικίνδυνο νέφος. Συστήματα Ψύξης και Χλωρίωσης: Η ψύξη σε ψυκτικούς θαλάμους και σε τεχνητά παγοδρόμια επιτυγχάνεται συνήθως με χρήση αμμωνίας, η

οποία

έχει

έντονα

τοξικά

και

διαβρωτικά

χαρακτηριστικά.

Σε

περιπτώσεις επεξεργασίας του νερού γίνεται χλωρίωση, με επίσης έντονα τοξικά και διαβρωτικά χαρακτηριστικά. Βιομηχανικές Εγκαταστάσεις με Επικίνδυνες Ουσίες Οι

βιομηχανικές

εγκαταστάσεις

με

επικίνδυνες

ουσίες

περιλαμβάνουν: Διυλιστήρια Πετρελαίου: Διαχειρίζονται πολλές επικίνδυνες ουσίες όπως αργό πετρέλαιο, υγρά και αέρια καύσιμα, ενώσεις μόλυβδου, υδρόθειο,

υδρογόνο,

κυκλικούς

υδρογονάνθρακες,

καυστικές

και

οξειδωτικές ενώσεις. Σε περίπτωση μεγάλου τεχνολογικού ατυχήματος, υπάρχει κίνδυνος ύπαρξης πολλαπλασιαστικών φαινομένων (domino) εξ αιτίας της συγκέντρωσης πολλών μονάδων μετατροπής και αποθήκευσης. Σε περίπτωση διαρροών αερίων, υπάρχει κίνδυνος επιπτώσεων μεγάλης έκτασης λόγω εκρήξεων. Σε περίπτωση πυρκαγιάς, μαύροι καπνοί γεμίζουν την ατμόσφαιρα δημιουργώντας αποπνικτική ατμόσφαιρα. Εγκαταστάσεις Αποθήκευσης και Εμπορίας Υγρών Καυσίμων: Χρησιμοποιούνται για αποθήκευση βενζίνης, πετρελαίου diesel, καυσίμων αεροπλάνων και μαζούτ. Σε περίπτωση πυρκαγιάς μαύροι καπνοί γεμίζουν την ατμόσφαιρα δημιουργώντας αποπνικτική ατμόσφαιρα, ιδιαίτερα για άτομα με αναπνευστικά προβλήματα. Οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις με επικίνδυνες ουσίες περιλαμβάνουν: 210

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Εγκαταστάσεις Αποθήκευσης και Εμπορίας Αερίων Καυσίμων: Χρησιμοποιούνται

για

αποθήκευση

προπάνιου,

βουτανίου,

ή

το

συνηθέστερο μίγματος υγραερίων (LPG). Σε περίπτωση διαρροών υπάρχει κίνδυνος επιπτώσεων μεγάλης έκτασης λόγω εκρήξεων. Εγκαταστάσεις Τυποποίησης και Εμπορίας Φυτοφαρμάκων: Αφορά τα παραγόμενα φυτοπροστατευτικά προϊόντα. Σε περίπτωση πυρκαγιάς παράγεται νέφος με τοξικές ουσίες που περιλαμβάνει μεταξύ άλλων άκαυστα φυτοφάρμακα και προϊόντα ατελούς καύσης. Εγκαταστάσεις

Παραγωγής

Λιπασμάτων:

Παράγονται

νιτρικά,

φωσφορικά και θειικά λιπάσματα από αντίστοιχες εγκαταστάσεις. Το νιτρικό αμμώνιο χρησιμοποιείται ως αγροχημικό προϊόν, αλλά και στη βιομηχανία

εκρηκτικών.

Οι

Γεωργικοί

Συνεταιρισμοί

αποθηκεύουν

μεγάλες ποσότητες λιπασμάτων. Σε περίπτωση πυρκαγιάς παράγονται τοξικοί καπνοί. Οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις με επικίνδυνες ουσίες περιλαμβάνουν: Εγκαταστάσεις Παραγωγής και Αποθήκευσης Εκρηκτικών: Οι εγκαταστάσεις αυτές συνήθως καταλαμβάνουν μεγάλες εκτάσεις και ενδεχόμενα ατυχήματα στους χώρους παραγωγής και αποθήκευσης δεν επηρεάζουν καίρια τις περιοχές εκτός των ορίων της εγκατάστασης. Εγκαταστάσεις

Παραγωγής

και

Εμπορίας

Χημικών

Προϊόντων: Δεν υπάρχει μεγάλη ανάπτυξη του κλάδου στην Ελλάδα. Βασικά οι εγκαταστάσεις εμπορίας, αποθηκεύουν διαλύτες. Εγκαταστάσεις Κοινής Ωφέλειας: Είναι οι εγκαταστάσεις της ΔΕΗ και της ΕΥΔΑΠ. Στη ΔΕΗ χρησιμοποιούνται καύσιμες ύλες όπως πετρέλαιο diesel

και

υγροποιημένο

φυσικό

αέριο.

Επίσης

υπάρχουν

πολυχλωριωμένα διφαινύλια (PCB’s) και υδρογόνο. Κίνδυνος έκρηξης, πυρκαγιάς και εισπνοής διοξινών, εφ’ όσον εμπλακούν τα PCB’s. Στην ΕΥΔΑΠ χρησιμοποιείται χλώριο για την επεξεργασία του πόσιμου νερού. Η διαρροή χλωρίου έχει τοξικά και διαβρωτικά αποτελέσματα. Βάσεις Δεδομένων Καταγραφής ΤΑΜΕ Σε παγκόσμιο επίπεδο υπάρχουν διάφορες τράπεζες πληροφοριών, όπου γίνεται η καταγραφή των ΒΑΜΕ που συνέβησαν στη βιομηχανία ή και στις μεταφορές που εμπλέκονται επικίνδυνες ουσίες. Με την ολοκλήρωση της 211

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

οδηγίας Seveso I το 1983, οι ορισμένες αρχές των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρχισαν να καταγράφουν όλα τα βιομηχανικά ατυχήματα ΒΑΜΕ, στα οποία απελευθερώνονται επικίνδυνες ουσίες για την υγεία και το περιβάλλον. Για το σκοπό αυτό η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το 1984 δημιούργησε τη βάση δεδομένων MARS (Major Accident Reporting System - Σύστημα Αναφοράς Ατυχημάτων Μεγάλης Έκτασης) που βρίσκεται στο Κοινό Κέντρο Ερευνών στην περιοχή Ispra - Varese στη Βόρεια Ιταλία. Η διαχείριση του συστήματος βρίσκεται υπό την εποπτεία του MAHB (Major Accident Hazards Bureau - Γραφείου Διαχείρισης Μεγάλων Ατυχημάτων) το οποίο υπάγεται στο Joint Research Centre (JRC) και εδρεύει στο Ispra της Ιταλίας. Χώρες εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης συμμετέχουν στη βάση δεδομένων MARS σε εθελοντική βάση. Στη βάση MARS από το 1984 μέχρι σήμερα, υπάρχουν καταγραμμένα περίπου 350 ατυχήματα, τα οποία δηλώνονται από τα Κράτη Μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Άλλη βάση δεδομένων είναι η: eSPIRS (Seveso Plants Information Retrieval System), όπου καταγράφονται όλες οι υπάρχουσες εγκαταστάσεις που λειτουργούν σε χώρες της της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παραδείγματα ΤΑΜΕ Έκρηξη Νιτρικού Αμμωνίου – Oppau 1921 Το απόγευμα της 21ης Σεπτεμβρίου 1921, στο εργοστάσιο της Badische Aniline and Sodafabrik (BASF) στη πόλη Oppau της Γερμανίας σημειώθηκαν δύο εκρήξεις σε διάστημα 3 δευτερολέπτων. Το ατύχημα συνέβη όταν ένα μίγμα 4.500 τόνων θειικού αμμωνίου και νιτρικού αμμωνίου 50:50 εξερράγη. Η έκρηξη σημειώθηκε από την εκρηκτική σκόνη που χρησιμοποιούσαν για το καθάρισμα των χώρων αποθήκευσης από τα υλικά που είχαν πήξει. Η διαδικασία αυτή είχε πραγματοποιηθεί χωρίς κανένα πρόβλημα περίπου 16.000 φορές πριν το ατύχημα. Οι εκρήξεις δημιούργησαν ένα τεράστιο κρατήρα 80 μέτρων, κατέστρεψαν το εργοστάσιο και περίπου τα 700 από τα 1000 σπίτια, που βρίσκονταν στη περιοχή. Σε γειτονικές πόλεις έγιναν αισθητές ως σεισμικές δονήσεις 212

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

προκαλώντας σοβαρές βλάβες, ενώ ο ήχος και η δόνηση έγιναν αντιληπτοί σε απόσταση 145 χλμ στην πόλη Bayreuth. Περίπου 82sec από την έκρηξη στις γειτονικές πόλεις Mannheim και Heidelberg, 14 χλμ απόσταση, το ωστικό κύμα της έκρηξης προκάλεσε σημαντικές βλάβες σε σπίτια, δεξαμενές καυσίμων και φορτηγά πλοία. Ζημιές από τον ωστικό κύμα προκλήθηκαν επίσης και στη Φρανκφούρτη, σε απόσταση 53 χλμ. από το σημείο της έκρηξης. Το ατύχημα αυτό, σύμφωνα με στοιχεία της EM-DAT

προκάλεσε

600

θανάτους

και

επηρέασε

περίπου

1.500

ανθρώπους. Η καταστροφή της πόλης του Τέξας το 1947 είναι το θανατηφόρο βιομηχανικό ατύχημα και η μεγαλύτερη μη πυρηνική έκρηξη στην ιστορία των Η.Π.Α. με αποτέλεσμα τουλάχιστον 581 ανθρώπινες απώλειες και περίπου 8.000 τραυματίες. Το ένα τρίτο όλων των κτιρίων κατέρρευσαν και 2500 άτομα έμειναν άστεγοι. Κανένα παράθυρο στην πόλη του Τέξας δεν παρέμεινε άθραυστο. Είναι η μεγαλύτερη έκρηξη νιτρικού αμμωνίου που πραγματοποιήθηκε στις Η.Π.Α. Το φορτηγό πλοίο Grandcamp φορτωμένο με περίπου 2300 τόνους νιτρικού αμμωνίου βρισκόταν στο λιμάνι της Πόλης του Τέξας όταν εντοπίστηκε πυρκαγιά στο αμπάρι. Μία ώρα αργότερα, το πλοίο εξερράγη προκαλώντας αρκετές εκατοντάδες ανθρώπινες απώλειες και πυρκαγιά σε ένα διπλανό σκάφος, το High Flyer, το οποίο ήταν αγκυροβολημένο 250 μέτρα μακριά. Η έκρηξη του S.S. Grandcamp δημιούργησε ένα κύμα και χτύπησε δύο μικρά αεροπλάνα που πετούσαν στα 460 μέτρα. Το High Flyer περιείχε 1050 τόνους θείου και 860 τόνους νιτρικού αμμωνίου και εξερράγη την επόμενη μέρα, αφού είχε παραδοθεί στις φλόγες για πολλές ώρες. Οι εκρήξεις ξεκίνησαν μια αλυσιδωτή αντίδραση πυρκαγιών και εκρήξεων σε διπλανό διυλιστήριο και σε δεξαμενές πετρελαίου, που ολοκλήρωσαν ένα από τα μεγαλύτερα τεχνολογικά ατυχήματα στην ιστορία των ΗΠΑ. Έκλυση Τοξικού Νέφους – Seveso 1976 Στις 10 Ιουλίου 1976 σημειώθηκε στη Βόρειο Ιταλία και μάλιστα κοντά στη μικρή πόλη Seveso μαζική διαρροή διοξίνης από το εργοστάσιο παραγωγής

τριχλωροφαινόλης

της

εταιρείας

ICMESA

συμφερόντων ύστερα από βλάβη σε δικλίδα ασφαλείας.

213

ελβετικών

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ακολούθησε θραύση του ανακουφιστικού δίσκου ή δίσκου θραύσης (rupture disk) και απελευθέρωση του περιεχομένου του αντιδραστήρα στην ατμόσφαιρα διαμέσου ενός σωλήνα αερισμού που βρισκόταν στην οροφή. Ο αντιδραστήρας περιείχε μερικούς τόνους τριχλωροφαινολικού νατρίου, μαζί με καυστικό νάτριο και γλυκοξυλικό νάτριο. Με την ανεξέλεγκτη άνοδο της θερμοκρασίας παρήχθησαν τελικά 2 kg περίπου της πολύ τοξικής ένωσης 2,3,7,8 τετραχλωρο‐διβενζο‐παρα‐διοξίνη, που διασκορπίστηκε στον περιβάλλοντα χώρο εκτός του εργοστασίου. Υπολογίζεται ότι η έκλυση του τοξικού νέφους των 2 kg περίπου της πολύ τοξικής ένωσης TCDD από το ατύχημα στον αέρα ρύπανε έκταση 15 τετραγωνικών χιλιομέτρων με 37.000 κατοίκους. Ολόκληρη η περιοχή εκκενώθηκε αμέσως και το Seveso έμοιαζε με νεκρή πολιτεία. Παρόλο που δεν σκοτώθηκε κανείς, υπήρξε εκτεταμένη ρύπανση της περιοχής και πολλές χιλιάδες ζώα αποφασίστηκε ότι έπρεπε να θανατωθούν. Ο τοπικός πληθυσμός συμβουλεύτηκε να μην αγγίζει ή να τρώει φρούτα ή λαχανικά που καλλιεργούνται τοπικά. Οι σημαντικότερες επιδράσεις όσον αφορά ανθρώπινους τραυματισμούς ήταν η δημιουργία χημικών εγκαυμάτων σε 447 άτομα και η εμφάνιση χλωρακμής (chloracne) σε άλλα 187 άτομα. Περισσότερα από 377 εκτάρια γης απομακρύνθηκαν και αποτεφρώθηκαν, ενώ η τέφρα απορρίφθηκε σε ειδικά στεγανοποιημένες λεκάνες στο έδαφος. Αστοχία BLEVE - Feyzin 1966 - BLEVE 7 Δεξαμενών Αποθήκευσης Υγραερίου Ατυχήματα μεγάλης έκτασης που σχετίζονται με την αποθήκευση εύφλεκτων υγροποιημένων αερίων αφορούν κυρίως σε καταστροφικές αστοχίες BLEVE’s των δεξαμενών. Ο όρος BLEVE (Boiling Liquid Expanding Vapour Explosion) χρησιμοποιείται για να περιγράψει την ταχεία απώλεια περιεχομένου, ενός υγρού που βρίσκεται σε θερμοκρασία υψηλότερη από το κανονικό σημείο βρασμού τη χρονική στιγμή της αστοχίας. Το ατύχημα στο Feyzin οφείλεται σε λάθος χειρισμό κατά την αποστράγγιση σφαίρας υγραερίου προκάλεσε “πάγωμα” της βαλβίδας αποστράγγισης με αποτέλεσμα την έκλυση μεγάλης ποσότητας υγρού. Το αέριο

νέφος

ανεφλέγη

από

διερχόμενο 214

αυτοκίνητο,

εκτός

της

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

εγκατάστασης και η φωτιά μεταδόθηκε γρήγορα προς τη σφαίρα. Η σφαίρα υπερθερμάνθηκε και οδήγησε σε BLEVE, με αποτέλεσμα να προκληθεί BLEVE και σε άλλες 6 δεξαμενές. Καταγράφηκαν 18 θάνατοι και 80 τραυματισμοί. Μετά το ατύχημα αναθεωρήθηκαν τα πρότυπα και οι

προδιαγραφές

της

βιομηχανίας

υγραερίου.

Προτάθηκαν

μέτρα

πρόληψης έναντι έναρξης πυρκαγιάς (μέγεθος και θέση βαλβίδων αποστράγγισης, τηλεχειριζόμενες βαλβίδες απομόνωσης, ανιχνευτές αερίου) και μέτρα προστασίας έναντι εξάπλωσης μιας πυρκαγιάς (μόνωση δοχείων,

επιχωμάτωση, παροχή

νερού,

κλίση εδάφους, βαλβίδες

αποσυμπίεσης σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης). Αστοχία BLEVE - Duque de Caxias 1972 - BLEVE σε Δεξαμενή Υγραερίου Αστοχία ασφαλιστικής βαλβίδας. Οι χειριστές άνοιξαν τη μοναδική βαλβίδα αποστράγγισης με σκοπό να μειώσουν την πίεση, χωρίς να κατανοούν ότι η τάση ατμών πάνω από το υγρό είναι η ίδια ανεξάρτητα από την παρούσα ποσότητα. Η βαλβίδα ‘‘πάγωσε’’ και η ροή δεν μπόρεσε να αναχαιτιστεί. Το υγραέριο ανεφλέγη με αποτέλεσμα να προκληθεί BLEVE στη δεξαμενή. Καταγράφηκαν 37 θάνατοι. Αστοχία BLEVE - Texas 1978 - BLEVE Δεξαμενών Διυλιστηρίου Υπερπλήρωση σφαίρας ισοβουτανίου, λόγω δυσλειτουργίας του δείκτη στάθμης, δημιούργησε ρωγμή στη σφαίρα σε μια κακής ποιότητας συγκόλληση και κατέληξε σε μερική διαρροή του περιεχομένου της. Το εκλυόμενο αέριο ανεφλέγη στη συνέχεια, και η φωτιά μεταδόθηκε ταχέως προς τη σφαίρα, προκαλώντας BLEVE. Η πύρινη σφαίρα προκάλεσε BLEVE και σε άλλες δεξαμενές. Πέρα από τις πύρινες σφαίρες, οι καταστροφικές αστοχίες των δεξαμενών (BLEVEs) προκάλεσαν σημαντικές ζημιές από την εκτόξευση θραυσμάτων. Καταγράφηκαν 7 θάνατοι και 10 τραυματισμοί. Flixborough 1974 – Έκρηξη Αερίου Νέφους Το ατύχημα οφείλεται σε διασπορά και ανάφλεξη αερίου νέφους κυκλοεξανίου, που οδήγησε σε ισχυρότατη έκρηξη με αποτέλεσμα το θάνατο 28 ατόμων, τον τραυματισμό 104 ανθρώπων και την καταστροφή της εγκατάστασης. Περίπου 3000 άτομα απομακρύνθηκαν από την 215

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

περιοχή, ενώ σοβαρές ζημιές προκλήθηκαν και σε γειτονικά σπίτια Το ατύχημα είχε μέγιστη επίδραση στη θεσμοθέτηση κανόνων ασφαλείας για τις βιομηχανικές εγκαταστάσεις τόσο στην Αγγλία όσο και στην υπόλοιπη Ευρώπη. Bhopal 1984 – Διασπορά Τοξικού Νέφους Το ατύχημα συνέβη σε βιομηχανία παραγωγής παρασιτοκτόνων της Union Carbide στην Ινδία και οδήγησε σε διαφυγή μεγάλης ποσότητας ισοκυανιούχου μεθυλίου, ενός πολύ τοξικού αερίου, και διασπορά στην ατμόσφαιρα. Η πιθανή αιτία αποδίδεται σε εισαγωγή νερού στη δεξαμενή του ισοκυανιούχου μεθυλίου. Το ατύχημα είχε τεράστιες επιπτώσεις στους κατοίκους των γειτονικών ‘αυθαίρετων’ συνοικισμών, που σε απουσία οργανωμένου σχεδίου έκτακτης ανάγκης, κινήθηκαν μαζικά προς την κατεύθυνση που κινούταν το νέφος. Ο αριθμός των νεκρών αναφέρεται σε 3800, ενώ ο αριθμός των ατόμων με σοβαρά προβλήματα υγείας υπολογίζεται σε δεκάδες χιλιάδες. Το ατύχημα κατέδειξε τη σημασία τόσο του σχεδιασμού των χρήσεων γης γύρω από βιομηχανικές εγκαταστάσεις όσο και του σχεδιασμού έκτακτης ανάγκης. Mexico City (Μεξικό, Νοέμβριος 1984) Το ατύχημα προκλήθηκε από μεγάλη πυρκαγιά που εκδηλώθηκε στις εγκαταστάσεις αποθήκευσης υγροποιημένου αερίου της πόλης και οδήγησε σε εκρήξεις. Χαρακτηριστικό ήταν το φαινόμενο domino που ακολούθησε καθώς και η πολύ μικρή διάρκεια εξέλιξης και ολοκλήρωσης του συμβάντος (περί τα 10’).Η μικρή αυτή διάρκεια απέκλεισε κάθε προστατευτική ενέργεια των αρχών, οι οποίες περιορίστηκαν μόνο σε μέτρα περίθαλψης των πληγέντων. Οι συνέπειες του συμβάντος ήταν πολύ μεγάλες, καθώς σκοτώθηκαν πάνω από 500 άνθρωποι και τραυματίστηκαν περισσότεροι από 7000.

Εξαιτίας

του

ατυχήματος

δόθηκε

η

πρέπουσα

σημασία

στα

‘’πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα’’ (domino effects) και ξεκίνησε η εντατική μελέτη τους, ενώ στην πρόσφατη οδηγία Seveso II υπάρχει ιδιαίτερη αναφορά στα φαινόμενα domino, δηλαδή την αλυσίδα αστοχιών, όταν από κάποια αστοχία προκαλούνται βλάβες και σε γειτονικά συστήματα.

Basel 1986 – Περιβαλλοντική Καταστροφή Το ατύχημα συνέβη στις εγκαταστάσεις της Sandoz στην Ελβετία, όταν το νερό που χρησιμοποιήθηκε για την πυρόσβεση πυρκαγιάς σε χημικές 216

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ουσίες, οδηγήθηκε στον ποταμό Ρήνο. Οι επιπτώσεις του ατυχήματος ήταν καταστροφικές για την υδρόβια ζωή και απείλησε την υδροδότηση των γειτονικών περιοχών. Το ατύχημα κατέδειξε τη σημασία της αξιολόγησης των περιβαλλοντικών κινδύνων που συνδέονται με τα βιομηχανικά ατυχήματα μεγάλης έκτασης. Nantes (Γαλλία, Οκτώβριος 1987) Το ατύχημα οφείλεται σε πυρκαγιά που ξεκίνησε από ποσότητα λιπασμάτων (αζωτούχα

και

χλωριούχα)

και

στην

συνέχεια

προκάλεσε

αστοχία

παρακείμενου σιλό που περιείχε περίπου 850 τόνους νιτρικής αμμωνίας και που δημιούργησε ένα κίτρινο τοξικό νέφος εκτεινόμενο σε μια περιοχή 75 τετραγωνικών χιλιομέτρων και οδήγησε εν συνεχεία στην εκκένωση καταρχήν

20,000

ατόμων.

Το

σχέδιο

εκκένωσης

προέβλεπε

την

απομάκρυνση μεγαλύτερου μέρους του πληθυσμού εάν κρινόταν αναγκαίο, όμως λόγω της αλλαγής της διεύθυνσης του ανέμου που ώθησε το νέφος προς την θάλασσα δεν χρειάστηκε να τεθεί σε εφαρμογή. Το ατύχημα αυτό ήταν πιθανότατα το πρώτο στο οποίο ελήφθησαν σοβαρά μέτρα προστασίας για τον πληθυσμό εκτός της εγκατάστασης, γεγονός στο οποίο συνετέλεσε και η ύπαρξη της Ευρωπαϊκής Οδηγίας Seveso, που παρείχε ένα πλαίσιο για τον σχεδιασμό έκτακτης ανάγκης.

Pennsylvania 1988 – Διαρροές Πετρελαιοειδών στο Περιβάλλον Οι διαρροές πετρελαιοειδών σε επιφανειακά ή υπόγεια νερά αποτελούν ατυχήματα που χαρακτηρίζονται από καταστροφικές συνέπειες για το περιβάλλον. Τα ατυχήματα αυτά συνδέονται κυρίως με τις θαλάσσιες μεταφορές, αλλά και με διαρροές πετρελαιοειδών από βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα τέτοιου ατυχήματος είναι η διαρροή πετρελαίου ντίζελ από βιομηχανική εγκατάσταση σε παρακείμενο ποταμό (Floreffe, Pennsylvania). Καταστροφική διάρρηξη δεξαμενής πετρελαίου λόγω αστοχίας ελάσματος πυθμένα, οδήγησε σε έκλυση όλης της περιεχόμενης ποσότητας, με αποτέλεσμα μεγάλο μέρος της να καταλήξει σε γειτονικό ποταμό προκαλώντας ρύπανση σε απόσταση 100 μιλίων από το σημείο διαρροής. Η πετρελαιοκηλίδα προκάλεσε 2,0004,000 νεκρά πτηνά και ψάρια, προσωρινή διακοπή νερού για περίπου 1 εκ. κατοίκους, ενώ η επιχείρηση αποκατάστασης διάρκεσε 4 μήνες και κόστισε 11.4 εκ. $. 217

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Jet Oil 1986 - Πυρκαγιά από Θερμές Εργασίες και Μετάδοσή της σε Δεξαμενές Μαζούτ Το ατύχημα συνέβη στις 24 Φεβρουαρίου 1986 σε εγκατάσταση αποθήκευσης υγρών καυσίμων στο Καλοχώρι Θεσσαλονίκης. Το ατύχημα συνέβη λόγω θερμών εργασιών (κοπή σωλήνων) πλησίον δεξαμενής αποθήκευσης μαζούτ, στην οποία στη συνέχεια μεταδόθηκε η φωτιά. Από την αρχική καιόμενη δεξαμενή, η φωτιά μεταδόθηκε σε άλλες έξι παρακείμενες δεξαμενές. Η συνολική ποσότητα των πετρελαιοειδών που κάηκαν υπολογίζεται σε 14957 m3 αργό πετρέλαιο, 30665 m3 μαζούτ, 420 m3 πετρέλαιο ντίζελ και 20 m3 νάφθα. Κατά τη διάρκεια των προσπαθειών για την αντιμετώπιση της πυρκαγιάς 25 άτομα χρειάστηκε να μεταβούν στο νοσοκομείο για ιατρική περίθαλψη. Στη περιοχή υπάρχουν γειτονικές εγκαταστάσεις με επικίνδυνες ουσίες. Αναφέρεται ιδιαίτερα η υλοποίηση του σχεδίου απομάκρυνσης μέσω ειδικού

δεξαμενοπλοίου

μεγάλων

ποσοτήτων

της

αποθηκευμένης

αμμωνίας σε παρακείμενη ψυχόμενη δεξαμενή αποθήκευσης του εν λόγω προϊόντος. Χαρακτηριστικά στοιχεία του ατυχήματος ήταν η σταδιακή διάδοση της φωτιάς από τη μια δεξαμενή στην άλλη και η διασπορά μεγάλων ποσοτήτων καυσαερίων. Η χρονική διάρκεια του ατυχήματος ήταν μεγάλη (αρκετές ημέρες) και προκάλεσε σοβαρές κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες. Αναφέρεται τέλος ότι μεγάλες ποσότητες από γεωργικά προϊόντα καταστράφηκαν, λόγω της επικάθησης επικίνδυνων ουσιών που παρήχθησαν κατά τη διάρκεια της πυρκαγιάς. Ασπρόπυργος

1989

-

Πυρκαγιά

κατά

τη

Φόρτωση

Δεξαμενόπλοιου Το ατύχημα συνέβη στις 6 Ιουλίου 1989 κατά τη διάρκεια φόρτωσης με βενζίνη

ενός

δεξαμενόπλοιου

στον

προβλήτα

των

διυλιστηρίων

πετρελαίου στον Ασπρόπυργο Αττικής. Υπήρξαν προβλήματα κατά τη φόρτωση και διακόπηκε η τροφοδοσία. Είκοσι λεπτά μετά τη διακοπή της τροφοδοσίας από το διυλιστήριο, συνέβη έκρηξη και εκδηλώθηκε φωτιά στο πλοίο. Δυνάμεις των διυλιστηρίων έσπευσαν να σβήσουν τη πυρκαγιά, μαζί με τη Πυροσβεστική Υπηρεσία. Η κυκλοφορία στη παρακείμενη Εθνική οδό Αθήνας - Κορίνθου διεκόπη. Το πλοίο 218

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

μεταφέρθηκε μέσα στο κόλπο της Ελευσίνας 1500 μέτρα μακριά από την ακτογραμμή. Οι συνεχόμενες εκρήξεις στις δεξαμενές του πλοίου προκάλεσαν τελικά τη βύθιση του πλοίου 48 ώρες μετά την πρώτη έκρηξη που συνέβη. Τραυματίστηκαν 4 εργαζόμενοι στο πλοίο από τις εκρήξεις και άλλοι 4 από τις δυνάμεις αντιμετώπισης του περιστατικού. Ελευσίνα 1992 Το ατύχημα συνέβη στο διυλιστήριο ΠΕΤΡΟΛΑ στην Ελευσίνα την 1η Σεπτεμβρίου 1992. Ένας σωλήνας έσπασε κατά τη διάρκεια ξεκινήματος της μονάδας απόσταξης και ελαφρά κλάσματα υδρογονανθράκων διέρρευσαν στη γύρω περιοχή. Μετά από λίγο συνέβη έκρηξη και προκάλεσε το θάνατο 14 εργαζομένων και τον τραυματισμό άλλων 20. Η έκρηξη συνοδεύτηκε από φωτιά που επικεντρώθηκε στο σημείο από όπου υπήρχε η διαρροή. Η φωτιά κατασβήστηκε μετά από 4 ώρες από δυνάμεις του διυλιστηρίου, της Πυροσβεστικής Υπηρεσίας και των

άλλων

διυλιστηρίων της χώρας βάσει του σχεδίου αμοιβαίας βοήθειας σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης. Οι εργαζόμενοι που υπέστησαν εγκαύματα μεταφέρθηκαν σε νοσοκομεία της περιοχής, καθώς και νοσοκομεία του εξωτερικού. Ατύχημα στο Τάνκερ Exxon Valdez, 24 Μαρτίου 1989 Το

1989

σημειώθηκε

μια

από

τις

μεγαλύτερες

περιβαλλοντικές

καταστροφές, όταν το τάνκερ Exxon Valdez προσάραξε στην Αλάσκα, διαχέοντας στον υδροφόρο ορίζοντα σχεδόν 11 εκατομμύρια γαλόνια αργού

πετρελαίου.

Πάνω

από

1.200

χιλιόμετρα

ακτογραμμής

επηρεάστηκαν από την διαρροή. Περίπου 2.000 θαλάσσιες ενυδρίδες, 300 φώκιες και 250.000 θαλάσσια πτηνά έχασαν τη ζωή τους τις ημέρες που ακολούθησαν. Το τραγικό περιστατικό οδήγησε στην ψήφιση του Oil Pollution Act, το 1990. Σιδηροδρομικό Ατύχημα στη Βόρεια Ντακότα ΗΠΑ, 31 Δεκεμβρίου 2013 Σιδηροδρομικό ατύχημα με εμπλοκή δύο εμπορικών τρένων, εκ των οποίων το ένα μετέφερε εύφλεκτο υλικό, σημειώθηκε στη Βόρεια Ντακότα των ΗΠΑ. Για άγνωστους λόγους εκτροχιάστηκαν αρκετά βαγόνια αμαξοστοιχίας που μετέφερε μαζούτ. Γρήγορα τυλίχθηκαν στην 219

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

φλόγες, άρχισαν να ακούγονται διαδοχικές εκρήξεις και ένα πυκνό σύννεφο καπνού σκέπασε την περιοχή. Στο συμβάν ενεπλάκη και δεύτερο τρένο που μετέφερε σιτηρά. Παρόλα αυτά, οι αρχές έσπευσαν να επισημάνουν ότι δεν υπάρχουν αναφορές για θύματα ή τραυματίες. Ωστόσο σήμαναν «κόκκινο» συναγερμό για την υγεία των κατοίκων της περιοχής. Αρχικά κάλεσαν τους 2.400 πολίτες του γειτονικού Κάσελτον να μη βγαίνουν έξω από τα σπίτια τους λόγω των τοξικών αναθυμιάσεων. Λίγο αργότερα διέταξαν την εκκένωση των σπιτιών, που βρίσκονταν σε ακτίνα 8 χιλιομέτρων και την μεταφορά των κατοίκων τους σε καταφύγιο. Για ώρες μετά το συμβάν, ακούγονταν ισχυρές εκρήξεις και όπως μεταδίδουν τα τοπικά μέσα ενημέρωσης, ο μαύρος καπνός ήταν ορατός από χιλιόμετρα μακριά. Το συμβάν επανάφερε στην Βόρεια Αμερική την συζήτηση για την ασφάλεια των σιδηροδρομικών μεταφορών. Νωρίτερα στην χρονιά 47 άνθρωποι σκοτώθηκαν μετά τον εκτροχιασμό στο Κεμπέκ τρένου που μετέφερε πετρέλαιο. Ατύχημα σε αγωγό υγραερίου (LPG), Σιβηρία , 4 Ιουνίου 1989 Τα ατύχημα αυτό αποτελεί ένα από τα σοβαρότερα που σχετίζονται με τη μεταφορά υγραερίου μέσω αγωγών. Συνέβη στη Σιβηρία (Ρωσία) την 4η Ιουνίου 1989 προκαλώντας το θάνατο 462 ατόμων και το τραυματισμό άλλων 706. Ο αγωγός είχε τεθεί σε λειτουργία από το 1985 με σκοπό να μεταφέρει υγραέριο (μίγμα ελαφρών υδρογονανθράκων με κυρία συστατικά προπάνιο και βουτάνιο) από το σταθμό συμπίεσης σε μια βιομηχανική περιοχή. Μερικές ημέρες πριν από το συμβάν, υπήρχαν ενδείξεις για σημαντική πτώση πίεσης κατά μήκος του αγωγού, ενώ οι κάτοικοι ενός κοντινού οικισμού ανάφεραν ότι μια βαριά οσμή αερίου είχε γίνει αισθητή αρκετές ώρες πριν το ατύχημα. Οι μηχανικοί του σταθμού παρατηρώντας την πτώση πίεσης αντί να διερευνήσουν την αιτία, αύξησαν τη παροχή αερίου προκειμένου να συντηρήσουν την επιθυμητή πίεση στον αγωγό. Το σημείο της διαρροής, βρισκόταν σε απόσταση 600 m περίπου μέτρων από μια σιδηροδρομική γραμμή, η οποία μάλιστα διέσχιζε δύο κοιλάδες της περιοχής, στις οποίες το υγραέριο όντας βαρύτερο του αέρα συσσωρευόταν συνεχώς. Το πυκνό νέφος εκτιμάται ότι κάλυψε μια απόσταση 6 περίπου km, ώσπου δύο επιβατικά τρένα που 220

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ταξίδευαν σε αντίθετες κατευθύνσεις προσέγγισαν τη περιοχή. Η κίνηση τους προκάλεσε την έντονη ανάμιξη του εύφλεκτου αερίου με τον αέρα σε συγκεντρώσεις εντός των ορίων αναφλεξιμότητας, ενώ σπινθήρες από τη μηχανή του ενός τραίνου προκάλεσαν την ανάφλεξη του μίγματος. Σε πρώτη φάση συνέβη ισχυρότατη έκρηξη, ακολουθούμενη από άλλες δύο διαδοχικές εκρήξεις, ενώ στο υπόλοιπο μίγμα εκδηλώθηκε έκρηξη με τη μορφή της κατάκαυσης (deflagration) πλάτους μεγαλύτερου από 1200 m. Τα περισσότερα βαγόνια εκτροχιάστηκαν, δέντρα ισοπεδώθηκαν σε απόσταση 3 km, ενώ από το ωστικό κύμα σημειώθηκε θραύση τζαμιών σε απόσταση μεγαλύτερη από 10 km. Αθήνα 1991 - Ατύχημα με Βυτιοφόρο Μεταφοράς Υγραερίου χωρίς Ανθρώπινες Απώλειες. Αναφέρεται στη συνέχεια ένα ατύχημα που συνέβη σε βυτιοφόρο μεταφοράς υγραερίου την 4η Σεπτεμβρίου 1991 στην Ηλιούπολη της Αθήνας. Το βυτιοφόρο ανετράπη σε κεντρικό δρόμο, η Πυροσβεστική Υπηρεσία κατέκλυσε το όχημα με αφρό και στη συνέχεια με γερανό σηκώθηκε στην όρθια θέση του. Το κοινό μη αντιλαμβανόμενο το κίνδυνο έβλεπε τις προσπάθειες από μικρή απόσταση και δεν απομακρυνόταν, όπως προσπαθούσε να κάνει η τροχαία. Παρόμοιο περιστατικό μερικά χρόνια αργότερα στα Καμένα Βούρλα θα έχει δυστυχώς σοβαρότατες επιπτώσεις. Καμένα Βούρλα 1999 - Ατύχημα με Βυτιοφόρο Μεταφοράς Προπανίου με Ανθρώπινες Απώλειες Στην εθνική οδό, στο ύψος των Καμένων Βούρλων Φθιώτιδας, άνδρες της Τροχαίας σταμάτησαν για έλεγχο βυτιοφόρο που μετέφερε προπάνιο υπό πίεση. Ο οδηγός είχε παραβιάσει τα περιοριστικά μέτρα κυκλοφορίας, που ισχύουν για τα μεγάλα οχήματα τις ημέρες της εξόδου. Την ώρα, που οι τροχονόμοι έκαναν έλεγχο στα χαρτιά του, ένα μικρό φορτηγό με μεγάλη ταχύτητα έπεσε πάνω στο βυτιοφόρο με αποτέλεσμα το δεύτερο να τυλιχθεί στις φλόγες. Μετά από λίγη ώρα έφτασε το πρώτο όχημα της Πυροσβεστικής, που άρχισε να ρίχνει νερό, είχε περάσει όμως το κρίσιμο διάστημα για την δημιουργία των συνθηκών, που θα οδηγούσαν σε ισχυρή έκρηξη (φαινόμενο BLEVE). Το αποτέλεσμα ήταν οι τρεις 221

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

πυροσβέστες και το όχημα τους να τιναχθούν σε απόσταση 150 μέτρων. Ο οδηγός του βυτιοφόρου αν και είχε απομακρυνθεί σε απόσταση 200 μέτρων σκοτώθηκε από χτύπημα θραύσματος λαμαρίνας από το βυτιοφόρο όχημα. Το βυτίο με το προπάνιο τινάχθηκε σε ύψος 50 μέτρων, και αφού γκρέμισε μια στέγη διέσχισε μια απόσταση 700 μέτρων και προσγειώθηκε στο προαύλιο καφετέριας που ευτυχώς έτυχε εκείνη την στιγμή να είναι κλειστή. 14 ακόμη άνθρωποι τραυματίστηκαν από το ωστικό κύμα αλλά και από τα διάφορα θραύσματα που προκλήθηκαν. Κατάρρευση Φραγμάτων από Εξορυκτικές Δραστηριότητες. Η διαρροή τοξικών υπολειμμάτων από εξορυκτικές δραστηριότητες, είναι μια σχετικά νέα κατηγορία τεχνολογικών ατυχημάτων που αναγνώρισε η Ευρωπαϊκή Ένωση μετά από την εκδήλωση δυο πολύ σοβαρών ατυχημάτων: το ατύχημα στο Aznacóllar της Ισπανίας το 1998 και στην Baia Mare της Ρουμανίας το 2000, τα οποία προκλήθηκαν από την κατάρρευση των τοιχωμάτων των δεξαμενών αποθήκευσης τοξικών υπολειμμάτων. Τα τοξικά υπολείμματα αποθηκεύονται σε υγρή μορφή και περιέχουν ιδιαίτερα επικίνδυνα στοιχεία, όπως βαρέα μέταλλα και ενώσεις κυανίου. Τα δυο αυτά ατυχήματα οδήγησαν και στην τροποποίηση υφιστάμενων Οδηγιών και στην έκδοση νέων σε Ευρωπαϊκό επίπεδο. Τα ατυχήματα αυτού του είδους έχουν, συνήθως, μακροπρόθεσμες και σοβαρές κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες. Το 2003 η Οδηγία Seveso ΙΙ τροποποιήθηκε επεκτείνοντας το πεδίο εφαρμογής της (Οδηγία 2003/105/ΕΚ, 16/12/2003) εντάσσοντας στο πεδίο της τα ατυχήματα της εξορυκτικής βιομηχανίας. Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Βάση Δεδομένων MARS (Major Accident Reporting System – Σύστημα Καταγραφής Μεγάλων Ατυχημάτων), καταγράφει έκτοτε και αυτά τα ατυχήματα, που μέχρι τότε δεν περιλαμβάνονταν στο πεδίο της. Το 2004 η Ε.Ε. χρηματοδοτεί ένα πρόγραμμα με στόχο την καλύτερη κατανόηση των ατυχημάτων που προκαλούνται από τη κατάρρευση φραγμάτων και λιμνών τελμάτων στην εξορυκτική και δημιουργεί μια βάση δεδομένων στην οποία καταγράφονται όλα τα γνωστά ατυχήματα που συνέβησαν στην Ευρώπη και σε όλο τον κόσμο. Η βάση δεδομένων με στοιχεία μέχρι

222

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

το έτος 2007, εμφανίζει 147 ατυχήματα από καταρρεύσεις φραγμάτων σε όλο τον κόσμο. Κατάρρευση Φραγμάτων από Εξορυκτικές Δραστηριότητες. •

1966 ‐ Aberfan, Νότια Ουαλία, κατάρρευση στείρων

προερχόμενα από ανθρακωρυχείο σε δημοτικό σχολείο με αποτέλεσμα το θάνατο 144 ατόμων •

1985 ‐ Stava, Ιταλία, κατάρρευση φράγματος απόθεσης

τελμάτων από φθοριούχες ενώσεις με αποτέλεσμα το θάνατο 268 ατόμων και την κατάρρευση 62 κτιρίων •

1998 ‐

Aznacóllar‐ Guadiamar Ισπανία,

κατάρρευση

φράγματος τελμάτων με συνέπεια την απελευθέρωση 5.000.000 tn μεικτών θειούχων, 3.600 εκτάρια καλλιεργήσιμης γης καταστράφηκαν, ρύπανση του ποταμού Guadiamar, 12 tn νεκρά ψάρια, 377 εκ. € το κόστος αποκατάστασης •

2000 ‐ Baia Mare, Ρουμανία, κατάρρευση φράγματος

τελμάτων επεξεργασίας χρυσού με κυάνωση με αποτέλεσμα την απελευθέρωση 120.000 tn κυανιούχου ενώσεως με βαρέα μέταλλα στον ποταμό Δούναβη •

2004 ‐ Aude, Γαλλία, κατάρρευση φράγματος τελμάτων με

αποτέλεσμα την απελευθέρωση 30.000 m3 θειούχων ενώσεων και ουρανίου σε παρακείμενο κανάλι •

2005 ‐ Borsa, Ρουμανία, κατάρρευση φράγματος τελμάτων

επεξεργασίας χρυσού με κυάνωση με αποτέλεσμα την απελευθέρωση 300 m3 κυανιούχου ενώσεως με βαρέα μέταλλα στον ποταμό Novat, παραπόταμου των ποταμών Viseu και Tisa. •

2010 ‐ Ajka, Ουγγαρία, κατάρρευση τοιχώματος δεξαμενής

αποβλήτων εργοστασίου παραγωγής αλουμινίου και διαρροή 900.000 m3 ερυθράς ιλύος. •

Έκρηξη σε Αποθήκη Νιτρικού Αμμωνίου στη Βηρυτό,

2020 •

Το ατύχημα περιλάμβανε 4 στάδια:

•

(1) Έναρξη φωτιάς σε αποθήκη, (2) Το νιτρικό αμμώνιο πήρε

φωτιά, (3) Το νιτρικό αμμώνιο εξερράγη δημιουργώντας ένα πορτοκαλί 223

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

σύννεφο διοξειδίου του αζώτου, (4) στο τελευταίο στάδιο της έκρηξης δημιουργήθηκε ένα λευκό σύννεφο συμπύκνωσης. Έκρηξη σε Αποθήκη Νιτρικού Αμμωνίου στη Βηρυτό, 2020 Επιπτώσεις σε Μεταλλικές Κατασκευές γύρω από το Επίκεντρο της Έκρηξης Οι αποθήκες στο λιμάνι της Βηρυτού υπέστησαν: (α) απόλυτη εξαφάνιση στο επίκεντρο της έκρηξης, (β) ολική καταστροφή των παρακείμενων αποθηκών και (γ) σοβαρή παραμόρφωση του φέροντος οργανισμού και των μη δομικών στοιχείων για τις πιο απομακρυσμένες αποθήκες Επιπτώσεις σε Μεταλλικές Κατασκευές γύρω από το Επίκεντρο της Έκρηξης Το μεταλλικό πλαίσιο των αποθηκών, που βρίσκονταν πλησίον του σημείου της έκρηξης, έχει καταστραφεί εντελώς λόγω του ωστικού κύματος και των υψηλών θερμοκρασιών. Η εξωτερική επένδυση των αποθηκών,

συμπεριλαμβανομένων

πάνελ

οροφής,

πάνελ

τοίχου,

περιμετρικών τοίχων από τούβλα, παραθύρων και φύλλων φεγγίτη κονιοποιήθηκαν πλήρως. Έκρηξη σε Αποθήκη Νιτρικού Αμμωνίου στη Βηρυτό, 2020 Επιπτώσεις σε οχήματα Τα αυτοκίνητα που ήταν σταθμευμένα κυρίως μπροστά από μερικώς ή ολικώς κατεστραμμένα κτίρια υπέστησαν βλάβες πρόσκρουσης, που αποδόθηκαν σε πτώση συντριμμιών που δημιουργήθηκαν από το ωστικό κύμα της έκρηξης. Αυτό το γεγονός παρατηρήθηκε μπροστά σε κτίρια με φέρουσα τοιχοποιία, που υπέστησαν πολύ σοβαρές δομικές ζημιές όχι μόνο από το ωστικό κύμα, αλλά και από την εδαφική δόνηση, που προκλήθηκε από την έκρηξη. Επιπτώσεις στα Κτήρια Κτήρια με φέρουσα τοιχοποιία από ψαμμίτη υπέστησαν σοβαρές δομικές βλάβες συμπεριλαμβανομένων μερικής ή ολικής κατάρρευσης, όχι μόνο από το ωστικό κύμα της έκρηξης, αλλά και από την εδαφική δόνηση που προκλήθηκε από αυτή. ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ 224

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Σε διεθνές επίπεδο, για «την πρόληψη των σοβαρών βιομηχανικών ατυχημάτων» έχουν ψηφιστεί από το 1993 η 174 Διεθνής Σύμβαση Εργασίας και η 181 Διεθνής Σύσταση Εργασίας. Ιδιαίτερα για τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το 1982 ψηφίστηκε η οδηγία 82/501/Ε.Ο.Κ., γνωστή και ως Οδηγία Σεβέζο (Seveso) η οποία ονομάστηκε έτσι με αφορμή το ατύχημα στην ομώνυμη πόλη της Ιταλίας, το 1976. Η οδηγία αυτή

τροποποιήθηκε

δυο

φορές

(οδηγίες

87/216/Ε.Ο.Κ.

και

88/610/Ε.Ο.Κ.) και το 1996 αντικαταστάθηκε από την οδηγία 96/82/Ε.Κ. γνωστή και ως οδηγία Seveso II. Η Ελλάδα εναρμόνισε το εθνικό της δίκαιο με τις προαναφερόμενες οδηγίες με τις Κοινές Υπουργικές Αποφάσεις

(ΚΥΑ)

18187/272/1988,

77119/4607/1993

και

5697/590/2000. Σε διεθνές επίπεδο, για «την πρόληψη των σοβαρών βιομηχανικών ατυχημάτων» έχουν ψηφιστεί από το 1993 η 174 Διεθνής Σύμβαση Εργασίας και η 181 Διεθνής Σύσταση Εργασίας. Ιδιαίτερα για τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το 1982 ψηφίστηκε η οδηγία 82/501/Ε.Ο.Κ., γνωστή και ως Οδηγία Σεβέζο (Seveso) η οποία ονομάστηκε έτσι με αφορμή το ατύχημα στην ομώνυμη πόλη της Ιταλίας, το 1976. Η οδηγία αυτή

τροποποιήθηκε

δυο

φορές

(οδηγίες

87/216/Ε.Ο.Κ.

και

88/610/Ε.Ο.Κ.) και το 1996 αντικαταστάθηκε από την οδηγία 96/82/Ε.Κ. γνωστή και ως οδηγία Seveso II. Η Ελλάδα εναρμόνισε το εθνικό της δίκαιο με τις προαναφερόμενες οδηγίες με τις Κοινές Υπουργικές Αποφάσεις

(ΚΥΑ)

18187/272/1988,

77119/4607/1993

και

5697/590/2000. Το Δεκέμβριο του 2003 ψηφίστηκε η οδηγία 2003/105/Ε.Κ., για την τροποποίηση της οδηγίας Seveso II. Η εναρμόνιση της χώρας μας με την οδηγία αυτή, έγινε με την ΚΥΑ 12044/613 (ΦΕΚ 376/Β/19.3.20071 και ΦΕΚ 2259/Β/27.11.20072). Επισημαίνεται ότι η παραπάνω νομοθεσία αφορά στην πρόληψη και αντιμετώπιση μεγάλων ατυχημάτων σε εγκαταστάσεις ουσιών

που

διαχειρίζονται

(εύφλεκτων,

εκρηκτικών,

μεγάλες

ποσότητες

τοξικών).

Τα

επικίνδυνων

ατυχήματα

που

σχετίζονται με πυρηνικές εγκαταστάσεις καθώς και με μεταφορά επικίνδυνων φορτίων, καλύπτονται από άλλους κανονισμούς. 225

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Οδηγίες 87/216/ΕΟΚ & 88/610/ΕΟΚ 1η Τροποποίηση της Οδηγίας 82/501/ΕΟΚ: Η οδηγία

•

82/501/ΕΟΚ

τροποποιήθηκε

από

την

οδηγία

87/216/ΕΟΚ

του

Ευρωπαϊκού συμβουλίου στις 19 Μαρτίου 1987. Αυτή η αναθεώρηση είχε ως στόχο περισσότερο τη διευκρίνιση κάποιων καταχωρήσεων αλλά και την

ελάττωση

των

ορίων

των

επιτρεπόμενων

ποσοτήτων

των

επικίνδυνων ουσιών. Η βασική επιδίωξη αυτής της ενέργειας είχε ως στόχο την ενίσχυση των διατάξεων σε ότι αφορά βιομηχανικές εγκαταστάσεις με επικίνδυνες ουσίες που χρήζουν ειδικής αντιμετώπισης. •

2η Τροποποίηση της Οδηγίας 82/501/ΕΟΚ: Η οδηγία

88/610/ΕΟΚ του Ευρωπαϊκού συμβουλίου στις 24 Νοεμβρίου 1988 αφορά την δεύτερη τροποποίηση της 82/501/ΕΟΚ. Η οδηγία 88/610/ΕΟΚ δημιουργήθηκε για να συμπεριλάβει την ξεχωριστή αποθήκευση των επικίνδυνων ουσιών, μαζί με ένα νέο κατάλογο και την κατηγορία των οξειδωτικών ουσιών στις επικίνδυνες ουσίες. Μετά την εφαρμογή της οδηγίας 82/501/ΕΟΚ αρκετά κράτη μέλη εναρμόνισαν την εθνική τους νομοθεσία με τις διατάξεις της οδηγίας ακολουθώντας διαφορετικούς ρυθμούς ή λαμβάνοντας διαφορετικά μέτρα. Στην δεκαετία του ’90 άρχισε να εξελίσσεται μια συζήτηση γύρω από τον εκσυγχρονισμό της οδηγίας 82/501/ΕΟΚ. Η συζήτηση επικεντρωνόταν κυρίως σε θέματα κριτηρίων σχετικά με τις επικίνδυνες ουσίες, αλλά δίνοντας παράλληλα έμφαση και σε θέματα χωρικού σχεδιασμού. Επίσης διάφορες θεωρίες, προβληματισμοί και σκέψεις εκδηλώθηκαν στους κόλπους της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με το εύρος και την αποτελεσματικότητα της εφαρμογής. Υπήρξε μια συνολική προσπάθεια από τα Ευρωπαϊκά όργανα για την ενσωμάτωση της αποκτηθείσας εμπειρίας

σε

μια

νέα

οδηγία

ή

οποία

θα

αποτελούσε

ένα

αποτελεσματικότερο, ευρύτερο εργαλείο σχεδιασμού και πρόληψης των τεχνολογικών ατυχημάτων μεγάλης έκτασης. Έτσι προέκυψε η οδηγία 96/82/ΕΚ.ψ Η Οδηγία Seveso II (96/82/ΕΚ) Η Οδηγία 96/82/ΕΚ εγκρίθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στις 9 Δεκεμβρίου του 1996, ενώ τέθηκε σε ισχύ στις 3 Φεβρουαρίου του 1997. 226

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Αυτή η οδηγία ήταν η εξέλιξη της 82/501/ΕΟΚ, ενώ έδινε περιθώριο δύο ετών μέχρι την πλήρη εναρμόνιση των εθνικών νομοθετικών διατάξεων των κρατών μελών προς αποφυγή κυρώσεων και προστίμων. Μετά την πάροδο των δύο ετών οι υποχρεώσεις της οδηγίας ενεργοποιούνταν αυτόματα και είχαν δεσμευτική ισχύ για τις δημόσιες αρχές και τις βιομηχανίες των κρατών μελών που είναι αρμόδιες για την εφαρμογή της. Η δημιουργία νέας οδηγίας και όχι η τροποποίηση της αρχικής 82/501/ΕΟΚ σηματοδοτεί την έναρξη μιας καινούριας εποχής για τις βιομηχανικές δραστηριότητες εντός της ΕΕ. Η νέα οδηγία ενσωματώνει την δομή της 82/501/ΕΟΚ, την εμπειρία από την εφαρμογή καλύπτοντας και έννοιες που σχετίζονται με την ευρωπαϊκή τεχνολογική εξέλιξη της βιομηχανίας. Έτσι, θεσπίζονται νέες απαιτήσεις για τις δημόσιες αρχές που συμβάλουν στην καλύτερη διαχείριση των συστημάτων ασφαλείας, στον προγραμματισμό αντιμετώπισης έκτακτης ανάγκης, στο χωροταξικό σχεδιασμό των εγκαταστάσεων και των γύρω περιοχών και τέλος στην ενίσχυση των διατάξεων για τις επιθεωρήσεις, που πρέπει να εκτελούν οι δημόσιες υπηρεσίες των κρατών μελών. Η Οδηγία Seveso III (2012/18/ΕΚ) H οδηγία Seveso III του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και Συμβουλίου υιοθετήθηκε στις 4 Ιουλίου 2012 και τέθηκε σε ισχύ στις 13 Αυγούστου 2012. Αφορά τον έλεγχο τεχνολογικών ατυχημάτων μεγάλης εμβέλειας μέσα στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής ένωσης. Με αυτό το νέο νομοθετικό πλαίσιο τα όργανα της ΕΕ τροποποιούν και καταργούν στην πράξη, την γνωστή μέχρι πρότινος οδηγία Seveso II (96/82/EK). Το νέο Νομοθετικό πλαίσιο υιοθετεί όλες τις νομοθετικές πράξεις που αφορούν την καταργούμενη 96/82/ΕΚ και ενσωματώνουν νέες τροποποιήσεις που αφορούν: Τεχνικές ενημερώσεις που λαμβάνουν υπόψη της αλλαγές στην Ευρωπαϊκή ταξινόμηση των επικίνδυνων χημικών ουσιών. Το 2008 το Ευρωπαϊκό κοινοβούλιο και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο εφάρμοσαν έναν νέο κανονισμό (1272/2008) για την ταξινόμηση, την επισήμανση και τη συσκευασία των ουσιών και των χημικών μειγμάτων. Μέσω του νέου αυτού

κανονισμού

επιδιώκεται

η 227

προσαρμογή

του

Ευρωπαϊκού

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

συστήματος με τη νέα διεθνή κατάταξη του ΟΗΕ των χημικών ουσιών και οδήγησε στην αναγκαία προσαρμογή της οδηγίας 96/82/ΕΚ γνωστή ως οδηγία Seveso II, στη νέα κατάταξη των χημικών ουσιών με απώτερη επιδίωξη την αύξηση της ανταγωνιστικότητας της ενδοκοινοτικής βιομηχανίας. Η υφιστάμενη κατάταξη των επικίνδυνων χημικών ουσιών θα πρέπει να καταργηθεί από τον νέο κανονισμό μέχρι τον Ιούνιο του 2015. Στην οδηγία 2012/18/ΕΚ δίνεται σημαντική βαρύτητα στην πρόσβαση των πολιτών σε πληροφορίες που σχετίζονται με τους τεχνολογικούς κινδύνους που προκύπτουν από δραστηριότητες των εταιριών που εφαρμόζουν την οδηγία αλλά και στο τρόπο αντίδρασης σε περίπτωση εκδήλωσης

ενός

τεχνολογικού

ατυχήματος

μεγάλης

εμβέλειας.

Θεσπίζονται αποτελεσματικότεροι κανόνες για την ενεργή συμμετοχή των πολιτών στη λήψη αποφάσεων, που αφορούν το σχεδιασμό των χρήσεων γης και σχετίζονται με εγκαταστάσεις που εφαρμόζουν την οδηγία Seveso. Δίνεται η δυνατότητα στους πολίτες της προσφυγής στην δικαιοσύνη σε περίπτωση μη κατάλληλης πρόσβασης σε πληροφορίες ή την άρνησης της συμμετοχής τους από τις εκάστοτε δημόσιες ή εθνικές αρχές που είναι υπεύθυνες για το σχεδιασμό και την λήψη αποφάσεων σχετικά με τις χρήσεις γης της περιοχής που πρόκειται να εγκατασταθεί ή υφίσταται μια εγκατάσταση που εφαρμόζει ή πρόκειται να εφαρμόσει την οδηγία 2012/18/ΕΚ (Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων,2012). •

Δημιουργούνται όροι και κανόνες για ένα αυστηρότερο πλαίσιο,

μέσω προτύπων για τις επιθεωρήσεις των εγκαταστάσεων, έτσι ώστε να εξασφαλιστεί η αποτελεσματικότερη εφαρμογή των κανόνων ασφαλείας. •

Τονίζεται η αναγκαιότητα θέσπισης από τα κράτη μέλη

κυρώσεων και κανόνων πλήρως εφαρμόσιμων και εναρμονισμένων με τη πολιτική της ΕΕ σχετικά με την πρόληψη εκδήλωσης τεχνολογικών ατυχημάτων. Αυτές οι κυρώσεις πρέπει να έχουν τόσο αποτελεσματικό όσο και αποτρεπτικό χαρακτήρα. •

Όλα τα κράτη μέλη πρέπει να μεταφέρουν, να εφαρμόσουν και

να εναρμονίσουν την εθνική τους Νομοθεσία με την 2012/18/ΕΚ μέχρι 228

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

την 1η Ιουνίου 2015 για την αποφυγή κυρώσεων από την ΕΕ. Η ημερομηνία της 1ης Ιουνίου 2015 υποχρεωτικής εφαρμογής της 2012/18/ΕΚ από τα κράτη μέλη συμπίπτει με την έναρξη υποχρεωτικής ισχύος και εφαρμογής για την ΕΕ της νέας νομοθεσίας που διέπει την ταξινόμηση των χημικών ουσιών. Τα Κύρια Σημεία της Οδηγίας, που σχετίζονται με τις μελέτες που συντάσσουν και υποβάλλουν για έλεγχο οι υπαγόμενες στις διατάξεις της Οδηγίας εγκαταστάσεις, στις αρμόδιες αρχές είναι τα ακόλουθα: •

Επικίνδυνες Ουσίες: Απαιτείται να αναφέρονται όλες οι

επικίνδυνες ουσίες που υπάρχουν ή που είναι δυνατόν να υπάρξουν (ποιοτικά και ποσοτικά) στην εγκατάσταση. Οι επικίνδυνες ουσίες μπορεί να συμμετέχουν στην εγκατάσταση ως πρώτες ύλες, ως βοηθητικές ύλες και σκευάσματα, ως καταλύτες, ως τελικά προϊόντα, ως παραπροϊόντα ή ως πιθανά προϊόντα κάποιας ανεπιθύμητης αντίδρασης, διάσπασης, κ.λ.π. Από τη γνώση των χαρακτηριστικών της επικίνδυνης ουσίας, τη τοξικότητά της, το πόσο εύφλεκτη είναι, το πόσο εκρηκτική είναι, το κατά πόσο προκαλεί οξειδοαναγωγικές αντιδράσεις, τις επιδράσεις της στην υγεία του ανθρώπου και το οικοσύστημα της περιοχής, είναι δυνατόν να γίνει ασφαλής διαχείριση της κάθε επικίνδυνης ουσίας, στις διάφορες διεργασίες

που

εκτελούνται

σε

μια

εγκατάσταση.

Η

βάση

της

πληροφόρησης αυτής είναι τα φύλλα ασφαλούς χειρισμού (Safety Data Sheets) των ουσιών που τις συνοδεύουν και ενημερωμένες τράπεζες δεδομένων.

Η

Οδηγία

στο

Παράρτημα

Ι

έχει

καταλόγους

με

κατονομαζόμενες επικίνδυνες ουσίες (αμμωνία, χλώριο), καθώς και κατηγορίες

επικίνδυνων

ουσιών

(εύφλεκτες,

τοξικές)

οι

οποίες

αποτελούν τη βάση για τον προσδιορισμό του κινδύνου σε μια εγκατάσταση. Πολλαπλασιαστικά

Φαινόμενα

(Domino):

Προσδιορίζονται

διάφορες ενδεχόμενες πηγές κινδύνου που ενδεχόμενη ανάφλεξή και έκρηξή

τους,

θα

μπορούσαν

να

προκαλέσουν

πολλαπλασιαστικά

φαινόμενα σε άλλες εγκαταστάσεις που διαχειρίζονται επικίνδυνες ουσίες. Οι πρωτογενείς πηγές ανάφλεξης, που είναι δυνατόν να προκαλέσουν πολλαπλασιαστικά φαινόμενα, μπορεί να είναι εσωτερικές 229

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

της εγκατάστασης (μια αποθήκη με εύφλεκτες ουσίες, μια δεξαμενή καυσίμων)

ή

εξωτερικές

ως

προς

την

εγκατάσταση

(γειτονική

εγκατάσταση με εύφλεκτα ή εκρηκτικά, πυρκαγιά σε βυτιοφόρο μεταφοράς καυσίμων σε παρακείμενο δρόμο, πυρκαγιά σε παρακείμενο δάσος). Εκτίμηση των Επιπτώσεων: Παίρνοντας υπόψη τα επικρατέστερα σενάρια ατυχημάτων που προκύπτουν από τον προσδιορισμό του κινδύνου στην εγκατάσταση και τα μετεωρολογικά δεδομένα της περιοχής, τους επικρατέστερους ανέμους με διάφορες αντιπροσωπευτικές κλάσεις ευστάθειας της ατμόσφαιρας, υπολογίζονται οι επιπτώσεις στον άνθρωπο και το περιβάλλον. Με τη χρήση εξειδικευμένων μαθηματικών μοντέλων σε Η/Υ, γίνεται η ανάλυση της ευπάθειας του συστήματος πέριξ της εγκατάστασης και υπολογίζεται σε ποια απόσταση θα φθάσουν οι επιπτώσεις των διάφορων εξεταζόμενων ατυχημάτων. Ο υπολογισμός αυτός

των

επιπτώσεων

σε

συνδυασμό

με

τη

χωροθέτηση

της

εγκατάστασης δίνει την απαραίτητη πληροφόρηση, για τις περιοχές που θα προσβληθούν από τις συνέπειες του ατυχήματος. •

Πολιτική Πρόληψης Μεγάλων Ατυχημάτων: Όλες οι

εγκαταστάσεις που έχουν μια ελάχιστη ποσότητα επικίνδυνων ουσιών, είναι υποχρεωμένες να δηλώσουν ποια πολιτική ακολουθούν ώστε να αποφεύγονται τα μεγάλα ατυχήματα στους χώρους ευθύνης τους. •

Συστήματα

Διαχείρισης

Ασφάλειας:

Τα

συστήματα

διαχείρισης ασφάλειας είναι εργαλεία για την επίτευξη της ασφαλούς λειτουργίας των εγκαταστάσεων και την εφαρμογή της οικείας πολιτικής πρόληψης μεγάλων ατυχημάτων. •

Σχεδιασμός Έκτακτης Ανάγκης: Στη συνέχεια υπάρχουν τα

σχέδια έκτακτης ανάγκης για τον εσωτερικό χώρο της εγκατάστασης που συντάσσεται από τους υπεύθυνους της εγκατάστασης και το εξωτερικό σχέδιο έκτακτης ανάγκης, που συντάσσεται από τις Υπηρεσίες της Περιφέρειας, που υπάγεται η κάθε εγκατάσταση. Τα δύο αυτά σχέδια θα πρέπει να είναι συμβατά και συνεργαζόμενα μεταξύ τους. •

Ενημέρωση

Κοινού

–

Πληροφοριακά

Στοιχεία:

Οι

Υπηρεσίες της Περιφέρειας, που υπάγεται η κάθε εγκατάσταση θα πρέπει 230

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

να συντάσσουν απαραίτητες πληροφορίες, που θα πρέπει να γνωρίζει το κοινό της περιοχής και προωθεί την ενημέρωση αυτή με κάθε μέσο. Στα πληροφοριακά στοιχεία περιλαμβάνονται τα ληφθέντα κατάλληλα μέτρα ασφαλείας σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης. Επιθεωρήσεις και Έλεγχοι των Εγκαταστάσεων: Καθορίζεται ότι θα πρέπει να γίνονται τακτικές και έκτακτες επιθεωρήσεις και έλεγχοι στις εγκαταστάσεις που υπάγονται στις διατάξεις της Οδηγίας Seveso IΙI. Ενημέρωση Κοινού – Πληροφοριακά Στοιχεία: Οι Υπηρεσίες της Περιφέρειας,

που υπάγεται

η

κάθε εγκατάσταση, θα πρέπει

να

συντάσσουν απαραίτητες πληροφορίες, που θα πρέπει να γνωρίζει το κοινό της περιοχής και προωθεί την ενημέρωση αυτή με κάθε μέσο. Στα πληροφοριακά στοιχεία περιλαμβάνονται τα ληφθέντα κατάλληλα μέτρα ασφαλείας σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης. Χωροταξικός

Σχεδιασμός:

Τα

Κράτη

Μέλη

οφείλουν

να

καθορίσουν χωροταξικά κριτήρια που θα επιτρέπουν την ίδρυση ή επέκταση εγκαταστάσεων που χρησιμοποιούν επικίνδυνες ουσίες, σε σχέση με τις χρήσεις γης της ευρύτερης περιοχής. Συσχετίζουν τις επιτρεπόμενες χρήσεις γης ανάλογα με τη ζώνη επικινδυνότητας που ευρίσκεται η κάθε εγκατάσταση, με το είδος και τα χαρακτηριστικά της οικοδομής δραστηριότητας και την ευπάθεια του πληθυσμού. Καθορισμός Κριτηρίων για Καθορισμό των Μεγάλης Έκτασης Ατυχημάτων: Καθορίστηκαν κριτήρια πότε ένα ατύχημα μπορεί να προσδιοριστεί ως μεγάλης έκτασης. Οι παράμετροι που το καθορίζουν είναι οι επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία, οι επιπτώσεις στο περιβάλλον, η διαταραχή της ζωής της περιοχής και το οικονομικό κόστος που προκαλείται. Ατυχήματα κατά τη Μεταφορά Η μεταφορά των επικίνδυνων ουσιών μπορεί να οδηγήσει σε ιδιαίτερα σοβαρά ατυχήματα. Όταν η μεταφορά, αφορά τέτοιας φύσεως φορτία, ο κίνδυνος εμφάνισης ατυχήματος μεγάλης έκτασης είναι υπολογίσιμος, είτε οι μεταφερόμενες ποσότητες είναι μεγάλες, είτε μικρότερες. Άλλωστε η ίδια η φύση της μεταφοράς επιβάλλει την διέλευση του επικίνδυνου φορτίου από δημόσιο χώρο (δρόμο, σιδηροδρομικό σταθμό, λιμάνι, 231

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

αεροδρόμιο) μακριά από το ελεγχόμενο περιβάλλον μιας βιομηχανικής εγκατάστασης. Οι αιτίες πρόκλησης κάποιου ατυχήματος, που εμπλέκεται ένα όχημα που μεταφέρει επικίνδυνα υλικά, δεν οφείλονται μόνο σε παραλείψεις που αφορούν αυστηρά το μεταφερόμενο φορτίο όπως είναι η

συσκευασία

και

οι

συνθήκες

μεταφοράς,

αλλά

και

σε

ένα

«συνηθισμένο» οδικό ατύχημα το οποίο, με την σειρά του, εξαρτάται από πολλούς εξωγενείς παράγοντες. Τέλος, ένας βασικός παράγοντας που έχει καθοριστικό ρόλο στην σωστή διακίνηση αυτών των προϊόντων είναι η σωστή εκπαίδευση των εμπλεκόμενων ανθρώπων. Πολύ συχνό φαινόμενο όμως, είναι οι άνθρωποι που εμπλέκονται να μην έχουν την κατάλληλη εκπαίδευση με αποτέλεσμα να γίνεται δύσκολη η αναζήτηση της ροής των γεγονότων που οδήγησαν στο ατύχημα. Το βασικό πλαίσιο που διέπει τις διεθνείς μεταφορές επικίνδυνων αγαθών συντάχθηκε από μια ειδική επιτροπή του ΟΗΕ και έχει την μορφή συστάσεων (Recommendations on the Transport of Dangerous Goods,

United

Nations,

2019),

γνωστές

και

ως

«Κώδικας

Μεταφορών του ΟΗΕ» (UN Transport Code). Συστάσεις ΟΗΕ για Μεταφορά Επικίνδυνων Εμπορευμάτων Ο κώδικας καλύπτει τα εξής θέματα: 1. Την ταξινόμηση των επικίνδυνων ουσιών 2. Την συσκευασία 3. Την σήμανση 4. Τα δοχεία, βυτία, κιβώτια, δεξαμενές κλπ 5. Τις διαδικασίες μεταφοράς Ο Κώδικας Μεταφορών του ΟΗΕ ακολουθείται και από άλλες διεθνείς συμφωνίες, σε ότι αφορά την ταξινόμηση των επικίνδυνων φορτίων. O ευρωπαϊκός «Ευρωπαϊκή

κώδικας

που

Συμφωνία

διέπει για

τις

οδικές

μεταφορές

την

Διεθνή

Οδική

είναι

η

Μεταφορά

Επικινδύνων Εμπορευμάτων ADR» και οι αναθεωρήσεις της. H συμφωνία είναι γνωστή με τη διεθνή ονομασία της ADR από τα αρχικά των γαλλικών λέξεων "Accord Dangereux Routier". Η Ευρωπαϊκή Συμφωνία ADR

232

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Η Ευρωπαϊκή Συμφωνία ADR, αφορά τις διεθνείς οδικές μεταφορές των επικίνδυνων εμπορευμάτων, εφαρμόζεται ομοίως και στις εθνικές ή διασυνοριακές μεταφορές. Έχει καταρτισθεί από την επιτροπή UNECE (Οικονομική Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για την Ευρώπη) του Ο.Η.Ε. και οι γενικές και ειδικές διατάξεις της λειτουργούν παράλληλα με τις συμφωνίες RID, ADΝ (International

Carriage

of

Dangerous

Goods

by

Inland

Waterways, ADN), για τις σιδηροδρομικές, ποτάμιες, μεταφορές και τον κώδικα IMO, τις τεχνικές οδηγίες ICAO, τις διατάξεις ΙΑΤΑ, για τις θαλάσσιες και αεροπορικές μεταφορές, αντίστοιχα. Η ADR στοχεύει στην αυξημένη ασφάλεια των μεταφορών προκειμένου να προστατεύεται το περιβάλλον και ο άνθρωπος. Περιλαμβάνει διατάξεις για την ταξινόμηση, συσκευασία και επισήμανση (ετικέτες) των εμπορευμάτων και των οχημάτων, ειδικές προδιαγραφές για τον εξοπλισμό και τη λειτουργία των οχημάτων

μεταφοράς,

γενικούς

και

ειδικούς

όρους

φόρτωσης,

κανονισμούς εκπαίδευσης των οδηγών οχημάτων και τύπους των συνοδευτικών εγγράφων μεταφοράς. Καθορίζει επίσης τις ευθύνες όλων των εμπλεκομένων προσώπων στη μεταφορά. Η Συμφωνία είναι ανοικτή σε όλα τα κράτη του Ο.Η.Ε., αναθεωρείται σε τακτικά χρονικά διαστήματα ανάλογα με τις τεχνολογικές εξελίξεις και τις συναφείς νομοθετικές ρυθμίσεις, ενσωματώνεται στη νομοθεσία της Ε. Κοινότητας και μέσω εθνικής εναρμόνισης ισχύει στα κράτη μέλη υπό μορφή νόμων, Π.Δ. ή Υπουργικών

Αποφάσεων.

Η

1η

Έκδοση

του

Γενικού

Σχεδίου

Αντιμετώπισης Εκτάκτων Αναγκών εξαιτίας Ατυχημάτων κατά την Οδική και Σιδηροδρομική Μεταφορά Επικινδύνων Εμπορευμάτων, κρίθηκε αναγκαία, προκειμένου να αποτυπωθούν οι ρόλοι και οι αρμοδιότητες όλων των φορέων, που εμπλέκονται στη δρομολόγηση δράσεων πολιτικής προστασίας για την αντιμετώπιση ατυχημάτων κατά την οδική και σιδηροδρομική μεταφορά επικινδύνων εμπορευμάτων. Το παρόν Σχέδιο ενεργοποιείται και εφαρμόζεται οποτεδήποτε εκδηλωθεί περιστατικό διαρροής, πυρκαγιάς ή / και έκρηξης κατά τη διάρκεια της οδικής και σιδηροδρομικής μεταφοράς επικινδύνων εμπορευμάτων. Το Σχέδιο ενεργοποιείται αυτόματα μόλις η αρμόδια Πυροσβεστική Υπηρεσία 233

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ενημερωθεί σχετικά με το περιστατικό από οποιονδήποτε δημόσιο ή ιδιωτικό φορέα (κατόπιν επιβεβαίωσης της κλήσης). Διαχείριση των Αποβλήτων Εξορυκτικής Βιομηχανίας Η Οδηγία 2006/21/ΕΚ (Mining Waste Directive) σχετικά με τη διαχείριση των αποβλήτων της εξορυκτικής βιομηχανίας εγκρίθηκε από την Κοινότητα το Μάρτιο του 2006 και έχει τεθεί σε εφαρμογή από τα κράτη μέλη από την 1η Μαΐου 2008. Καθόρισε τις ελάχιστες απαιτήσεις για την κατά το δυνατόν πρόληψη ή μείωση τυχόν δυσμενών επιπτώσεων στο περιβάλλον και την υγεία του ανθρώπου από τη διαχείριση αποβλήτων της εξορυκτικής βιομηχανίας. Επικεντρώνεται στη διαχείριση αποβλήτων, που προέρχονται απευθείας από επίγειες εξορυκτικές βιομηχανίες και που αντίστοιχα παράγονται από την αναζήτηση, την εξόρυξη, την επεξεργασία και την αποθήκευση ορυκτών πόρων και από την εκμετάλλευση λατομείων. Για να ορισθεί ένα προϊόν ως "απόβλητο" η Mining Waste Directive (MWD) χρησιμοποιεί τον ορισμό, που προβλέπεται στο άρθρο 1 (α) της οδηγίας 75/442/ΕΟΚ του Συμβουλίου περί

των

στερεών

προϋποθέσεις

για

αποβλήτων

την

(οδηγία

περιβαλλοντικά

2006/12/ΕΚ).

ασφαλή

Κύριες

διαχείριση

των

εξορυκτικών αποβλήτων συνιστούν ο κατάλληλος χαρακτηρισμός τους, συμπεριλαμβανομένης της κατά το δυνατόν ακριβούς πρόβλεψης της μακροχρόνιας

συμπεριφοράς

τους

στους

χώρους

απόθεσης,

σε

συνδυασμό με την κατάλληλη χωροθέτηση, σχεδιασμό και κατασκευή της εγκατάστασης αποβλήτων. Υγρά απόβλητα, σκόνη και αιωρούμενα σωματίδια που προέρχονται από εγκαταστάσεις εξορυκτικών αποβλήτων, ενδέχεται να αποτελούν κίνδυνο για την ανθρώπινη υγεία, τη χλωρίδα και την πανίδα. Οι απορροές μπορεί να είναι όξινες ή αλκαλικές και να περιέχουν διαλυμένα μέταλλα,

ή

διάφορες

ανόργανες

και

οργανικές

ενώσεις

από

αντιδραστήρια προστιθέμενα στα επιμέρους στάδια κατεργασίας των ορυκτών πρώτων υλών. Οι ουσίες που περιέχονται στις εκπομπές σε συνδυασμό με τα επίπεδα του pH, την περιεκτικότητα σε διαλυμένο οξυγόνο, τη θερμοκρασία και τα διαλυμένα ιόντα καθορίζουν την

234

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

δυνητική επικινδυνότητα των απορροών προς τους περιβαλλοντικούς αποδέκτες. Εφαρμογή της Οδηγίας Seveso στην Ελλάδα Στην Ελλάδα ισχύει η Οδηγία Seveso IIΙ και εφαρμόζεται με την με αριθμό 172058 (ΦΕΚ 354/Β/17‐2‐2016) Κοινή Υπουργική Απόφαση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 4ης Ιουλίου 2012. Οι υπεύθυνοι των εγκαταστάσεων που υπάγονται στις διατάξεις της Οδηγίας στην Ελλάδα οφείλουν: •

Να λαμβάνουν όλα τα μέτρα τα επιβαλλόμενα σύμφωνα με τις

ισχύουσες διατάξεις της κείμενης Νομοθεσίας, όπως του Ν. 1650/86 “Για την προστασία του Περιβάλλοντος” (ΦΕΚ 160 Α), του Ν. 1568/85 “Υγιεινή και ασφάλεια εργαζομένων” (ΦΕΚ 177 Α), όπως ισχύει, τις αντίστοιχες υγειονομικές διατάξεις και αυτές που προβλέπονται για την πρόληψη των ατυχημάτων μεγάλης έκτασης και για τον περιορισμό των συνεπειών τους για τον άνθρωπο και το περιβάλλον . •

Να αποδεικνύουν κάθε στιγμή στις αρμόδιες για τη διενέργεια

επιθεωρήσεων ή ελέγχων αρχές σύμφωνα με το άρθρο της παρούσας απόφασης, ότι προσδιόρισαν τους υφιστάμενους κινδύνους ατυχημάτων μεγάλης

έκτασης,

έλαβαν

τα

κατάλληλα

μέτρα

ασφαλείας

και

πληροφόρησαν, εκπαίδευσαν και εξόπλισαν τα άτομα που εργάζονται στον τόπο της εγκατάστασης για την ασφάλεια τους, κατ’ εφαρμογή των εκάστοτε ισχυουσών διατάξεων της κείμενης Νομοθεσίας. •

Επίσης θα πρέπει να υποβάλλουν στις αρμόδιες αρχές

Κοινοποίηση ή/και Μελέτη Ασφαλείας, ανάλογα αν υπάγονται στις διατάξεις κάτω ή άνω ορίου της Οδηγίας, αντίστοιχα. Μελέτη Ασφαλείας Εγκαταστάσεων Η Μελέτη Ασφαλείας Εγκαταστάσεων, που υπάγονται στην οδηγία Seveso, πρέπει να περιλαμβάνει: •

Ποσοτικά και ποιοτικά χαρακτηριστικά (τρόπος χειρισμού και

αντιμετώπιση σε έκτακτη ανάγκη) για όλες τις επικίνδυνες ουσίες που διαχειρίζονται στην εγκατάσταση. •

Φυσικοχημικές διεργασίες και άλλες δραστηριότητες που

εμπεριέχουν κίνδυνο στην εγκατάσταση. 235

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

•

Προσδιορισμός

του

κινδύνου

στην

εγκατάσταση,

προσδιορισμός κινδύνων για εμφάνιση πολλαπλασιαστικών φαινομένων (domino effects), μέτρα προστασίας που λαμβάνονται και εκτίμηση της έκτασης των συνεπειών των ενδεχόμενων ατυχημάτων στον άνθρωπο και το περιβάλλον. •

Το εφαρμοζόμενο σύστημα διαχείρισης ασφάλειας, το σχέδιο

έκτακτης ανάγκης για τον εσωτερικό της εγκατάστασης χώρο και τα άτομα που είναι υπεύθυνα για τη διαχείριση της έκτακτης ανάγκης σε περίπτωση που χρειαστεί. Αρμόδιες Αρχές για Αξιολόγηση Μελετών Ασφάλειας Οι κύριες αρχές που εμπλέκονται κατά την αξιολόγηση της Μελέτης Ασφάλειας, είναι οι ακόλουθες: •

Η Γενική Γραμματεία Βιομηχανίας του Υπουργείου Ανάπτυξης

και Οικονομίας, •

Η

Κεντρική

Υπηρεσία

Περιβάλλοντος

του

Υπουργείου

Περιβάλλοντος και Ενέργειας, •

Το Υπουργείο Υγείας,

•

Το Υπουργείο Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Κοινωνικής

Αλληλεγγύης, •

Οι

οικείες

Περιφερειακές

Υπηρεσίες

του

Αρχηγείου

Πυροσβεστικού Σώματος. Άλλες αρμόδιες αρχές είναι: •

Οι Κεντρικές και Περιφερειακές Υπηρεσίες του Γενικού Χημείου

του Κράτους που ελέγχουν την ταξινόμηση των επικίνδυνων ουσιών που συντάσσουν και υποβάλουν για έλεγχο οι εγκαταστάσεις •

Η Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας που υποστηρίζει τη

λειτουργία της Υποστηρικτικής Ομάδα Διαχείρισης Κρίσεων (ΥΟΔΚ) σε περίπτωση ατυχήματος και γενικότερα έκτακτης ανάγκης. •

Οι αδειοδοτούσες αρχές των εγκαταστάσεων, που είναι οι

Δ/νσεις Ανάπτυξης των Περιφερειακών Αυτοδιοικήσεων, η Γενική Γραμματεία Βιομηχανίας του Υπουργείου Ανάπτυξης και Οικονομίας καθώς

και

οι

Δ/νσεις

Ηλεκτροπαραγωγής

236

και

Εγκαταστάσεων

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Υδρογονανθράκων

του

Υπουργείου

Περιβάλλοντος

και

Ενέργειας

(ΥΠΕΝ). Θεσμοθετημένα Όργανα Πολιτείας & Μελέτες Ασφαλείας Η Πολιτεία με τη σειρά της με τα θεσμοθετημένα της όργανα: Ελέγχει

τις

Μελέτες

Ασφαλείας

και

προσπαθεί

να

μειώσει

τους

υπάρχοντες κινδύνους με πρόσθετα μέτρα προστασίας (βάνες ασφαλείας, ασφαλιστικά, διαχωρισμός στην αποθήκευση εύφλεκτων από τοξικά). Προωθεί την υλοποίηση έργων αναβάθμισης της ασφάλειας στις διάφορες εγκαταστάσεις και την αντικατάσταση επικίνδυνων διαδικασιών με ασφαλέστερες. Ενημερώνει το κοινό για τους υπάρχοντες στη περιοχή κινδύνους και τους τρόπους αντίδρασης σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης. Συντάσσει

σχέδια

έκτακτης

ανάγκης

για

τον

εξωτερικό

των

εγκαταστάσεων χώρο, με κατάλληλη ενημέρωση όλων των φορέων αντιμετώπισης των ατυχημάτων. Ηράκλειτος – Γενικό ΣΑΤΑΜΕ Με το Γενικό Σχέδιο Αντιμετώπισης Τεχνολογικών Ατυχημάτων Μεγάλης Έκτασης (Γενικό ΣΑΤΑΜΕ) (3η έκδοση) επιδιώκεται η άμεση και συντονισμένη απόκριση των εμπλεκομένων Φορέων σε Κεντρικό, Περιφερειακό και Τοπικό επίπεδο για την υποστήριξη του έργου του Πυροσβεστικού

Σώματος

στην

καταστολή

των

βιομηχανικών

ατυχημάτων, καθώς και την αποτελεσματική αντιμετώπιση εκτάκτων αναγκών και την άμεση διαχείριση συνεπειών λόγω βιομηχανικών ατυχημάτων. Προϋπόθεση για την επίτευξη του σκοπού αυτού είναι η συνέργεια, η συνεργασία και η διαλειτουργικότητα των εμπλεκομένων Φορέων σε Κεντρικό, Περιφερειακό και Τοπικό επίπεδο. Η διαμόρφωση του κειμένου της 3ης Έκδοσης έγινε από τη Δ/νση Σχεδιασμού

&

Αντιμετώπισης

της

Γενικής

Γραμματείας

Πολιτικής

Προστασίας, με βάση τους ρόλους και τις αρμοδιότητες όλων των φορέων που εμπλέκονται στη δρομολόγηση δράσεων πολιτικής προστασίας για την αντιμετώπιση ατυχημάτων σε εγκαταστάσεις SEVESO, σύμφωνα με το ισχύον θεσμικό τους πλαίσιο. Στο πλαίσιο αυτό, στο παρόν Σχέδιο δόθηκε η κωδική ονομασία «ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ» χάριν συντομίας και 237

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

διαφοροποίησής του από άλλα Σχέδια. Ο Ηράκλειτος ο Εφέσιος ήταν Έλληνας προσωκρατικός φιλόσοφος και μελετητής του φυσικού κόσμου, ο οποίος υποστήριζε ότι η πρωταρχική ουσία στον κόσμο είναι η ενέργεια (το

πυρ).

Χαρακτηριστικό

είναι

το

απόφθεγμά

του

«τα

ψυχρά

θερμαίνονται, τα θερμά ψύχονται, τα υγρά ξηραίνονται, τα ξηρά υγραίνουν»,

το

οποίο

υποδεικνύει

ότι

οι

φαινομενικά

αντίθετες

καταστάσεις, τάσεις και δυνάμεις, συνδέονται με μία συνεκτική σχέση αρμονίας. Η σχέση των αντιθέτων του δεν εκφράζεται μόνο μέσω του κοινού λόγου, αλλά και ως «πόλεμος» - μία άλλη όψη της αρμονίας, μία κοσμική σταθερά που διέπει τα αντίθετα και παράγει διαρκώς μέσω συγκρούσεων νέες ισορροπίες. Η χρήση του όρου πόλεμος («πόλεμος πατήρ πάντων» είναι ένα επίσης από τα γνωστά ρητά του) συνδέεται στην ουσία με το «τὰ πάντα ρεῖ», καθώς τα πάντα στον κόσμο είναι σε συνεχή κίνηση και διεργασία (δηλαδή, σε πόλεμο). Σκοπός Γενικού ΣΑΤΑΜΕ Με το Γενικό ΣΑΤΑΜΕ επιδιώκεται η άμεση και συντονισμένη απόκριση των εμπλεκομένων Φορέων όλα τα επίπεδα Διοίκησης (κεντρικό, περιφερειακό, τοπικό): •

για την υποστήριξη του έργου του Πυροσβεστικού Σώματος

στην καταστολή των συμβάντων/μεγάλων ατυχημάτων σε εγκαταστάσεις που εμπίπτουν στις διατάξεις της ΚΥΑ 172058/2016 (εγκαταστάσεις SEVESO) •

για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των εκτάκτων αναγκών

και την άμεση/βραχεία διαχείριση των συνεπειών λόγω εκδήλωσης μεγάλου

ατυχήματος

(ΤΑΜΕ),

οι

οποίες

αποτελούν

δράσεις

που

αποβλέπουν στην προστασία της ζωής, της υγείας και της περιουσίας των πολιτών, καθώς και στην προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, των πλουτοπαραγωγικών πηγών και των υποδομών της χώρας. Προϋπόθεση για την επίτευξη του σκοπού αυτού είναι η συνέργεια, η συνεργασία και η διαλειτουργικότητα των εμπλεκομένων Φορέων σε όλα τα επίπεδα Διοίκησης. Στόχοι Γενικού ΣΑΤΑΜΕ Το Γενικό ΣΑΤΑΜΕ στοχεύει στα εξής: 238

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

•

Στον προσδιορισμό ρόλων και αρμοδιοτήτων όλων των

εμπλεκομένων

Φορέων

σε

κάθε

επίπεδο

Διοίκησης

(κεντρικό,

περιφερειακό, τοπικό) σε όλες τις φάσεις κινητοποίησης του συστήματος Πολιτικής Προστασίας. •

Στη συντονισμένη δράση όλων των εμπλεκομένων φορέων

πολιτικής προστασίας, με βάση το θεσμικό τους πλαίσιο, για την υποστήριξη του έργου της καταστολής των συμβάντων/μεγάλων ατυχημάτων που αποτελεί ευθύνη του Πυροσβεστικού Σώματος, •

Στη συντονισμένη δράση όλων των εμπλεκομένων φορέων

πολιτικής προστασίας, με βάση το θεσμικό τους πλαίσιο, για την αντιμετώπιση εκτάκτων αναγκών και στην άμεση/βραχεία διαχείριση των συνεπειών λόγω εκδήλωσης ΤΑΜΕ, με απώτερο σκοπό την αποκατάσταση της

καθημερινής

λειτουργίας

περιοχών

που

έχουν

περιέλθει

σε

κατάσταση έκτακτης ανάγκης εξαιτίας ΤΑΜΕ •

Στην παροχή κατευθυντήριων οδηγιών για την κατάρτιση των

Ειδικών ΣΑΤΑΜΕ των εγκαταστάσεων ανώτερης βαθμίδας από τις Περιφέρειες. •

Η

ανάλυση

κινδύνου

σχετικά

με

τις

εγκαταστάσεις

με

επικίνδυνες ουσίες περιγράφεται στην ΚΥΑ 172058/2016 (ΦΕΚ 356Β’/172-2016). Η ανάλυση κινδύνου εξειδικεύεται στα Ειδικά (ή εξωτερικά) ΣΑΤΑΜΕ που καταρτίζονται από τις Περιφέρειες για τον χώρο εκτός των εγκαταστάσεων SEVESO ανώτερης βαθμίδας, στα οποία λαμβάνονται υπόψιν οι Μελέτες Ασφαλείας, συμπεριλαμβανομένων των εσωτερικών σχεδίων έκτακτης ανάγκης, καθώς και οι Κοινοποιήσεις και οι εκθέσεις Πολιτικής

Πρόληψης

Μεγάλων

Ατυχημάτων

των

εγκαταστάσεων

ανώτερης βαθμίδας. Στις Μελέτες Ασφαλείας καταδεικνύεται ότι για την υλοποίησή τους εφαρμόζεται, σύμφωνα με τα στοιχεία του Παραρτήματος ΙΙΙ της ΚΥΑ 172058/2016, Πολιτική Πρόληψης Μεγάλων Ατυχημάτων (ΠΠΜΑ) και Σύστημα Διαχείρισης Ασφαλείας (ΣΔΑ) (ΚΥΑ 172058/2017, άρθρο 9, παρ. Α.1.α). •

Η αδειοδοτούσα αρχή μέχρι τις 31 Μαρτίου κάθε έτους

διαβιβάζει στη Δ/νση Αδειοδότησης Επιχειρήσεων & Επιχειρηματικών Πάρκων

της

Γενικής

Γραμματείας 239

Βιομηχανίας,

στη

Δ/νση

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Περιβαλλοντικής

Αδειοδότησης

του

Υπουργείου

Περιβάλλοντος

&

Ενέργειας, στη Δ/νση Σχεδιασμού & Αντιμετώπισης Εκτάκτων Αναγκών της ΓΓΠΠ και στην Αυτοτελή Δ/νση Πολιτικής Προστασίας της οικείας Περιφέρειας στοιχεία που αφορούν τις εγκαταστάσεις SEVESO (ανώτερης και

κατώτερης

βαθμίδας)

που

αδειοδοτούν,

σύμφωνα

με

τα

προβλεπόμενα στην παρ. 1 του άρθρου 23 της ΚΥΑ 172058/2016. Στο πλαίσιο των ανωτέρω, επισημαίνεται ότι οι Φάκελοι Κοινοποίησης, οι οποίοι καταρτίζονται τόσο για τις εγκαταστάσεις ανώτερης όσο και για τις εγκαταστάσεις κατώτερης βαθμίδας, θα πρέπει να περιλαμβάνουν τα στοιχεία που αναφέρονται στην παρ. 1.1α (εδάφιο αβ) του άρθρου 6 της ΚΥΑ 172058/2016 και συγκεκριμένα χάρτη κλίμακας 1:5000 με αποτυπωμένα μέσω συντεταγμένων όλα τα σημεία ενδιαφέροντος και συγκεκριμένα: •

όλα τα σημεία με υψηλή συγκέντρωση πληθυσμού, όπως

στρατιωτικές

εγκαταστάσεις,

εκκλησίες,

άλλες

εγκαταστάσεις

που

υπάγονται ή όχι στο πεδίο εφαρμογής της ΚΥΑ 172058/2016, •

τους χώρους συνάθροισης ευπαθών τμημάτων πληθυσμού,

όπως σχολεία, νοσοκομεία, κατασκηνώσεις και •

τους οικισμούς

που βρίσκονται: α) για τις εγκαταστάσεις ανώτερης βαθμίδας, εντός ακτίνας ίσης με αυτήν της ζώνης ΙΙΙ-Προστασίας Πληθυσμού για το δυσμενέστερο σενάριο ατυχήματος και β) για τις εγκαταστάσεις κατώτερης βαθμίδας, εντός ακτίνας 1km από το κεντροβαρές σημείο της εγκατάστασης. Προετοιμασία Πολιτών •

Συγκεντρώστε στον ίδιο χώρο ή φροντίστε να είναι εύκολο να

συγκεντρωθούν σε λίγο χρόνο: κολλητική μονωτική ταινία (χαρτοταινία), ψαλίδια, πλαστικά φύλλα (κομμένα στις κατάλληλες διαστάσεις) και πλαστικές σακούλες σκουπιδιών, πετσέτες και πανάκια, ραδιόφωνο με μπαταρίες (οι μπαταρίες να μην είναι μέσα στο ραδιόφωνο αλλά να βρίσκονται δίπλα, αλλιώς ελέγχετέ τις συχνά), φακός με μπαταρίες (οι μπαταρίες να μην είναι μέσα στο φακό αλλά να βρίσκονται δίπλα, αλλιώς 240

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ελέγχετέ τις συχνά), επιπλέον καινούργιες μπαταρίες, εμφιαλωμένο νερό σε μικρές ποσότητες, συσκευασμένη τροφή σε μικρές ποσότητες, σαπούνι, βαλιτσάκι πρώτων βοηθειών, απαραίτητα φάρμακα για τα μέλη της οικογένειας. •

Επιλέξτε το δωμάτιο του σπιτιού που προσφέρει τη μεγαλύτερη

δυνατή προστασία. Λάβετε υπόψη ότι το δωμάτιο πρέπει: να βρίσκεται στο κέντρο του σπιτιού, με ελάχιστο αριθμό παραθύρων και πορτών που ασφαλίζουν ερμητικά, να συγκοινωνεί με το δωμάτιο του κύριου μπάνιου ή του WC, τα παράθυρά του να μην βρίσκονται προς την πλευρά του κινδύνου, να μην έχει ανοίγματα για ανταλλαγή αέρα με το περιβάλλον (δηλ. τζάκι, κλιματιστικά, κλπ.) και να μην βρίσκεται στον τελευταίο όροφο. •

Οδηγείτε με αυξημένη προσοχή όταν βρίσκεστε κοντά σε

βιομηχανικές εγκαταστάσεις ή σε οχήματα μεταφοράς επικίνδυνων υλικών. •

Αφού διαβάσετε τις οδηγίες, συζητείστε το θέμα με όλα τα μέλη

της οικογένειάς σας. Ενέργειες κατά τη Διάρκεια του ΤΑΜΕ •

Αν είστε στο αυτοκίνητό σας: Κλείστε και διατηρήστε

κλειστά τα παράθυρα, το σύστημα κλιματισμού και τους αεραγωγούς του. Μάθετε αν υπάρχει κοντινό κτήριο για να καταφύγετε και σταματήστε προσεκτικά το αυτοκίνητο. Διαφορετικά μείνετε στο αυτοκίνητο. Έχετε το

ραδιόφωνο

ανοικτό,

παρακολουθείστε

τις

ανακοινώσεις

και

εφαρμόζετε τις οδηγίες των Αρχών. Αν είστε στο σπίτι και έχετε διαθέσιμο χρόνο. Διατηρείστε την ψυχραιμία σας. Έχετε το ραδιόφωνο ή/και την τηλεόραση ανοικτά για να ακούτε τις ανακοινώσεις και τις οδηγίες των Αρχών που πρέπει να εφαρμόσετε. Κλείστε όλα τα παράθυρα, τις εξωτερικές και τις εσωτερικές πόρτες του σπιτιού χωρίς να τις κλειδώσετε. Μην χρησιμοποιήσετε τον ανελκυστήρα. Κλείστε όλα τα κλιματιστικά είτε ανήκουν σε κεντρικό σύστημα είτε όχι και τους ανεμιστήρες. Επικαλύψτε με κολλητική μονωτική ταινία (χαρτοταινία) τις χαραμάδες (και στις τέσσερις πλευρές) σε πόρτες και παράθυρα. Επιπλέον, μπορείτε να χρησιμοποιήσετε υγρές πετσέτες ή κουβέρτες. Καλύψτε με χαρτοταινία 241

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

την κλειδαριά και γύρω από το πόμολο της πόρτας. Ασφαλίστε ερμητικά με χαρτοταινία και πλαστικά φύλλα την είσοδο του τζακιού, όλα τα συστήματα θέρμανσης και τις εισόδους απαγωγών και συστημάτων εξαερισμού, τις πόρτες και τα παράθυρα. Μην χρησιμοποιήσετε φιάλες υγραερίου. Κλείστε τις εσωτερικές πόρτες του σπιτιού. Πηγαίνετε στο προαποφασισμένο

δωμάτιο.

Μην

πλησιάζετε

σε

παράθυρα

για

οποιοδήποτε λόγο. Μην χρησιμοποιείτε άσκοπα το τηλέφωνο (κινητό ή σταθερό). Aν παρ’ όλες τις ενέργειές σας, τα επικίνδυνα αέρια εισέλθουν στο κτήριο, διπλώστε αρκετές φορές μια πετσέτα ή ένα πανί, καλύψτε το στόμα και τη μύτη σας και πάρτε ελαφρές αναπνοές. Ενέργειες κατά τη Διάρκεια του ΤΑΜΕ •

Παραμείνετε ή καταφύγετε σε κλειστό χώρο: Σκοπός είναι

να διαφυλάξετε την υγεία σας από επικίνδυνες χημικές ουσίες που μπορεί να εισέλθουν στο σπίτι σας, από πιθανές εκρήξεις (πρωτογενή και δευτερογενή θραύσματα) και από τη θερμική ακτινοβολία. •

Αν ζητηθεί από τις Αρχές να εκκενώσετε την περιοχή:

Διατηρείστε την ψυχραιμία σας. Ακολουθείστε τις οδούς διαφυγής που θα σας υποδειχθούν. Έχετε το ραδιόφωνο ανοικτό ώστε να παρακολουθείτε τις ανακοινώσεις και εφαρμόζετε τις οδηγίες των Αρχών. Αν έχετε χρόνο κλείστε τις πόρτες, τα παράθυρα και τα συστήματα κλιματισμού του σπιτιού ώστε να μειώσετε τη ρύπανσή του. •

Αν είστε σε άλλο κτήριο: Διατηρείστε την ψυχραιμία σας.

Συνεισφέρετε στην εφαρμογή του σχεδίου έκτακτης ανάγκης του κτιρίου. •

Γενικά: Κατευθυνθείτε

προς

τα υψηλότερα

σημεία της

περιοχής καθώς πολλές τοξικές ουσίες είναι βαρύτερες του αέρα. •

Αν βρίσκεστε έξω από κτήριο και κοντά στο χώρο του

ατυχήματος: Διατηρείστε την ψυχραιμία σας και προσπαθήστε να προφυλάξετε καταρχήν τον εαυτό σας. Προσφέρετε βοήθεια σε όποιους τη χρειάζονται μόνο εάν γνωρίζετε πώς πρέπει να ενεργήσετε. Απομακρυνθείτε από το χώρο του ατυχήματος το συντομότερο δυνατόν. Μην περπατάτε και μην αγγίζετε άσκοπα εκεί που βρίσκεται η ουσία που έχει διαρρεύσει. Μην καπνίζετε. Καλύψτε το σώμα σας όσο το δυνατόν περισσότερο. «Φιλτράρετε» τον αέρα που αναπνέετε από επικίνδυνα 242

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

αέρια, σκόνη ή σταγονίδια καλύπτοντας με μια διπλωμένη πετσέτα ή πανί το στόμα και τη μύτη σας και παίρνετε ελαφρές αναπνοές. •

Αν βρίσκεστε Υπήνεμα του χώρου του ατυχήματος:

Απομακρυνθείτε κινούμενοι κάθετα προς την κατεύθυνση του ανέμου. •

Αν βρίσκεστε Προσήνεμα του χώρου του ατυχήματος:

Απομακρυνθείτε κινούμενοι αντίθετα προς την κατεύθυνση του ανέμου ή της ροής υδάτων. Αυτοπροστασία Αποστάσεις Ασφαλείας Οι αποστάσεις ασφαλείας από το σημείο του ατυχήματος εξαρτώνται από πολλούς παράγοντες (ποσότητα και είδος χημικής ουσίας, μέρα ή νύχτα, μετεωρολογικοί παράγοντες κλπ.). Στην αρχική εξέλιξη ενός ατυχήματος μπορεί να θεωρηθεί ασφαλής μια απόσταση 800 μέτρων αν πρόκειται για διαρροή και 1.600 μέτρων αν πρόκειται για φωτιά ή έκρηξη. Σε ειδικές περιπτώσεις (μεγάλη ποσότητα, εξαιρετικά επικίνδυνη χημική ουσία, δυσμενείς μετεωρολογικές συνθήκες) οι αποστάσεις ασφαλείας μπορεί να είναι πολύ μεγαλύτερες. Ενημέρωση Αρχών Αν αντιληφθείτε ένα ατύχημα και αφού απομακρυνθείτε σε απόσταση ασφαλείας, ενημερώστε ένα από τα ακόλουθα τηλέφωνα: • Ευρωπαϊκός Αριθμός Έκτακτης Ανάγκης: 112 • Πυροσβεστικό Σώμα: 199 • Αστυνομία: 100 • ΕΚΑΒ: 166 Δώστε ακριβή στοιχεία και περιγράψτε το περιστατικό. Παρατηρείστε: • Αν υπάρχουν θύματα και κάντε μια εκτίμηση του αριθμού των ατόμων και ποια είναι τα συμπτώματα που παρουσιάζουν. • Το χρώμα του καπνού ή του υγρού που έχει διαρρεύσει. • Τις οσμές και τους περίεργους ήχους αν υπάρχουν. • Τη συμπεριφορά του νέφους. εάν υπάρχει. ή συμπεριφορά του υγρού. • Αν υπάρχουν στοιχεία/πινακίδες στις συσκευασίες, στους περιέκτες ή στο βυτιοφόρο. 243

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ενημέρωση Αρχών Ιδιαίτερα Παρατηρείστε: •

Αν υπάρχουν πινακίδες χρώματος πορτοκαλί (προειδοποιητικές

πινακίδες αναγνωρίσεως μεταφερόμενης ύλης), συγκρατείστε τους δύο αριθμούς

(έναν

διψήφιο/τριψήφιο

και

έναν

τετραψήφιο)

τους

λεγόμενους αριθμούς UN:

•

Αν υπάρχουν ετικέτες κινδύνου σε σχήμα ρόμβου με χρώματα

(κόκκινο, κίτρινο, γαλάζιο, λευκό), σχήματα (έκρηξη βόμβας, μαύρη ή λευκή φλόγα, νεκροκεφαλή με διασταυρούμενα οστά, κλπ.) και αριθμούς στην κάτω γωνία (1.1, 3, 4, κλπ.), όπως: Τί βρίσκεται κοντά στο χώρο του ατυχήματος. Δεν κλείνετε το τηλέφωνο αν δεν σας το πει ο τηλεφωνητής - ίσως χρειάζεται επιπλέον πληροφορίες.

Έκθεση σε Επικίνδυνη Ουσία Αν μια επικίνδυνη ουσία έρθει σε επαφή με τα μάτια σας ενεργείστε ΑΜΕΣΩΣ: Οποιαδήποτε καθυστέρηση αυξάνει την πιθανότητα σοβαρής βλάβης. Εκτός κι αν ενημερωθείτε ότι δεν πρέπει να χρησιμοποιήσετε νερό για τη συγκεκριμένη χημική ουσία, κάντε τα εξής: •

Ξεπλύνετε τα χέρια σας γρήγορα.

•

Αν φοράτε φακούς επαφής, αφαιρέστε τους.

•

Ξεπλύνετε κάθε μάτι ξεχωριστά χωρίς ιδιαίτερη πίεση με

καθαρό χλιαρό νερό και με κατεύθυνση από την μύτη προς τα έξω για τουλάχιστον 15 λεπτά. Συνεχίστε τη διαδικασία έως ότου να μην αισθάνεστε ενόχληση.

244

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

•

Ζητείστε ιατρική βοήθεια.

Αν βάσιμα νομίζετε ότι έχετε εκτεθεί σε επικίνδυνη ουσία: • Βγάλτε αμέσως όποια ρούχα θεωρείτε ότι έχουν μολυνθεί. • Γδυθείτε με τέτοιο τρόπο ώστε τα ρούχα να μην έρθουν σε επαφή με το πρόσωπό σας. Διαφορετικά σκίστε ή κόψτε τα με ψαλίδι. • Βάλτε τα σε πλαστικές σακούλες ή σε δοχείο και κλείστε το καλά. • Πλυθείτε προσεκτικά με νερό. Περιμένετε ιατρική βοήθεια. ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΟΥΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΥΣ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΟ ΑΠΟ ΤΑ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΜΕΓΑΛΗΣ ΕΚΤΑΣΗΣ Το 1990 η υπηρεσία για τις τοξικές ουσίες και την καταγραφή των ασθενειών (ATSDR-Agency for Toxic Substances and Disease Registry) των ΗΠΑ, ανέπτυξε ένα εθνικό σύστημα επιτήρησης για τη συλλογή και ανάλυση συμβάντων εκτάκτου ανάγκης που σχετίζονται με τις επικίνδυνες ουσίες (Hazardous Substances Emergency Events: HSEES). Ως συμβάν σύμφωνα με το HSEES ορίστηκε η ξαφνική, μη ελεγχόμενη ή παράνομη ή πιθανή διαρροή τουλάχιστον μιας επικίνδυνης ουσίας. τέτοια συμβάντα για να είναι επιλέξιμα για καταγραφή στο HSEES σύστημα απαιτείται να πληρούν ένα από τα ακόλουθα κριτήρια: (α) απελευθέρωση μιας τουλάχιστον επικίνδυνης ουσίας σε ποσότητα που απαιτείται να απομακρυνθεί ή να εξουδετερωθεί σύμφωνα με ομοσπονδιακό, κρατικό ή τοπικό νόμο, (β) μια απειλούμενη απελευθέρωση μιας τουλάχιστον επικίνδυνης ουσίας σε ποσότητα που απαιτεί την απομάκρυνση της, τον καθαρισμό της ή την εξουδετέρωσή της σύμφωνα με ομοσπονδιακό, κρατικό ή τοπικό νόμο που να οδηγεί σε δράση όπως η εκκένωση για προστασία της δημόσιας υγείας. Εξαιρέθηκαν τα συμβάντα που αφορούσαν απελευθέρωση πετρελαιοειδών. τα δεδομένα επιθεώρησης περιλάμβαναν το χρόνο και την τοποθεσία κάθε συμβάντος, τις επικίνδυνες ουσίες που συμμετείχαν, παράγοντες ή συνθήκες που ευνόησαν το συμβάν, πληροφορίες των ατόμων που επηρεάστηκαν και εάν το συμβάν συνδεόταν με διακίνηση – μεταφορά. Θύματα ή άτομα που τραυματίστηκαν, σύμφωνα το ΗSEES, ορίστηκαν ως τα άτομα που είχαν τουλάχιστον μία επίπτωση στην υγεία τους μέσα σε 24 ώρες μετά το ατύχημα ή που πέθαναν λόγω του ατυχήματος. το θύμα που είχε περισσότερους του ενός τραυματισμούς προσμετρήθηκε ως ένα, αλλά κάθε σύμπτωμα αναφέρθηκε 245

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ξεχωριστά. Σε αυτό το γεγονός μπορεί να οφείλονται και μικροδιαφορές στους πίνακες που παρατίθενται στη συνέχεια. Στο χρονικό διάστημα από 1η Ιανουαρίου 1993 μέχρι 31 Δεκεμβρίου 2000 αναφέρθηκαν στο HSEES 44164 συμβάντα (αφορούσαν συμβάντα που καταγράφηκαν σε 10 πολιτείες των ΗΠΑ). • το 22,2% (n=9797) αφορούσαν συμβάντα που σχετίζονταν με τις μεταφορές και το 77,8% (n=34367) συνέβησαν σε εγκαταστάσεις • 12033 (35%) συνέβησαν σε εγκαταστάσεις με χημικά και παρεμφερή προϊόντα. τα 12033 συμβάντα κατανεμήθηκαν στις βιομηχανίες χημικών προϊόντων (71%), πλαστικών, συνθετικών και ρητινών (21%), γεωργικών προϊόντων (4,7%), φαρμακευτικών προϊόντων (1,6%), καλλυντικών (1%) και χρωμάτων, βερνικιών και σχετικών προϊόντων (0,8%). Κατά τη χρονική περίοδο 1993-2000, 13.000 θύματα αναφέρθηκαν στο HSEES. Συνολικά από τα 34367 συμβάντα που καταγράφηκαν στα 2799 (8,14%) υπήρξαν θύματα.

•

στις

εγκαταστάσεις

με

χημικά

και

παρεμφερή

προϊόντα

αναφέρθηκαν αναλογικά λιγότερα συμβάντα με τραυματισμούς (3%, 307 στα 12033) • από τα 2799 συμβάντα με τραυματισμούς σε 2251 (80,4%) αναφέρθηκε τραυματισμός ενός έως τεσσάρων ατόμων. Στα μισά υπήρξε μόνο ένα θύμα. Σε 548 (19,6%) αναφέρθηκαν πέντε ή περισσότερα θύματα. υπήρξαν 11 συμβάντα με περισσότερα από 100 θύματα (102-251) και ένα με 583 θύματα από το γενικό πληθυσμό. τα πέντε από αυτά συνέβησαν στη βιομηχανία χημικών και μάλιστα τα 3 στην ίδια εγκατάσταση • από τα 2676 θύματα στα 307 συμβάντα της βιομηχανίας χημικών, η πλειοψηφία ήταν εργαζόμενοι (42%, n=1125), ακολουθούσε ο γενικός πληθυσμός (38%, n=996), οι μαθητές (15%, n=407) και το προσωπικό εκτάκτου ανάγκης (συμπεριλαμβανομένων του προσωπικού εκτάκτου ανάγκης από την εταιρεία) σε ποσοστό 5%. Για 21 άτομα δεν υπήρχαν ανάλογες πληροφορίες Συμπτώματα και απαιτήσεις φροντίδας υγείας Τα

συμπτώματα

ή

τραυματισμοί

που

αναφέρθηκαν

συχνότερα

περιλάμβαναν: • αναπνευστικά προβλήματα (35-54%) • οφθαλμικές ενοχλήσεις (10-17%) • κεφαλαλγία/ζάλη ή άλλα συμπτώματα σχετιζόμενα με το Κεντρικό Νευρικό Σύστημα (8-20%) • γαστρεντερικά προβλήματα (5-12%) • τραύμα (2-8%) • ενοχλήσεις στο δέρμα (6-7%) 246

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

• χημικά εγκαύματα (3-6%) • θερμικά εγκαύματα (1,4-2%) • καρδιαγγειακά προβλήματα (1,2%) • θερμική καταπόνηση (0,6-2%). Οι αναπνευστικές διαταραχές όσο και τα τραύματα ήταν τα προεξάρχοντα προβλήματα και στους εργαζόμενους. Οι περισσότεροι τραυματίες διακομίστηκαν στο νοσοκομείο (55%, n=1482), εκ των οποίων το 82% αντιμετωπίστηκε χωρίς νοσηλεία ενώ το 8% νοσηλεύθηκε μόνο για παρακολούθηση ή/και αντιμετώπιση. Άλλα θύματα αντιμετωπίστηκαν στο σημείο του συμβάντος (35%), ή εξετάστηκαν από ιδιώτες ιατρούς (5%) ή ανέφεραν συμπτώματα ή τραυματισμό εντός 24ώρου από το συμβάν (3%). Το 1% των ατόμων κατέληξαν συνεπεία των τραυμάτων τους (περίπου 9 στους 10 ήταν εργαζόμενοι). Σχέδιο εκτάκτου ανάγκης Σε άνω του 90% των συμβάντων εφαρμόστηκε ένα σχέδιο εκτάκτου ανάγκης που ήταν είτε το εσωτερικό σχέδιο της εταιρείας (40%) είτε ένα ανάλογο

με

τις

περιστάσεις

σχέδιο

(37%).

Εντολές

για

εκκένωση

καταγράφηκαν στο 11% των συμβάντων. O μέσος χρόνος εκκένωσης ήταν 2 ώρες και κυμάνθηκε από μία ώρα μέχρι 75 ημέρες και ο μέσος αριθμός ατόμων που εκκένωσαν το χώρο ήταν περίπου 20 άτομα. Ουσίες

που

απελευθερώθηκαν

Στα

περισσότερα

συμβάντα

(99.5%,

n=11.976) απελευθερώθηκαν επικίνδυνες ουσίες εκ των οποίων σε 18 συμβάντα (0.2%), υπήρξε η απειλή απελευθέρωσης επικίνδυνων ουσιών, σε 38 περιπτώσεις (0.3%) απελευθερώθηκαν επικίνδυνες ουσίες και υπήρχε η απειλή απελευθέρωσης και νέων. Στο μεγαλύτερο ποσοστό 96% (n=11.571) των

συμβάντων

απελευθερωμένες

απελευθερώθηκε ουσίες

μία

περιλάμβαναν

μόνο

ουσία.

πτητικές

Οι

οργανικές

συχνότερα ενώσεις,

ανόργανες ενώσεις, μίγμα ουσιών, οξέα, αμμωνία και ένα σημαντικό ποσοστό των ουσιών δε ταξινομούνται, ενώ στα συμβάντα με θύματα συχνότερα καταγράφηκαν διάφορες ανόργανες ουσίες (18%), πτητικές οργανικές ενώσεις (16%), οξέα (13%), χλώριο (12%), μίγματα ουσιών (9%) και αμμωνία (7%). Στο 21% των συμβάντων με θύματα οι ουσίες δεν ταξινομήθηκαν. Δέκα συγκεκριμένες χημικές ουσίες υπολογίστηκε ότι ευθύνονταν για τρία στα πέντε θύματα. τα συμβάντα με αυτά τα 10 χημικά πραγματοποιήθηκαν κυρίως σε εγκαταστάσεις (82%) και το μεγαλύτερο ποσοστό θυμάτων ήταν εργαζόμενοι (60%). Στο ένα τέταρτο αυτών των 247

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

συμβάντων απαιτήθηκε εκκένωση της περιοχής και στο 89% εκκένωση των εργασιακών χώρων. Οι συγκεκριμένες χημικές ουσίες που συχνότερα ευθύνονταν για θύματα ήταν: το υδροχλωρικό οξύ (19%, 42.4% για τους εργαζομένους και 42.4% για το γενικό πληθυσμό), το υποχλωριώδες νάτριο (18%, 60,6% επίπτωση στους εργαζομένους 33% για το γενικό πληθυσμό και 5,5% για το προσωπικό εκτάκτου ανάγκης), το χλώριο (9%, 34,4% στους εργαζομένους, 50% για το γενικό πληθυσμό και 15,6% για το προσωπικό

εκτάκτου ανάγκης),

η αμμωνία (8%,

με 42.4% στους

εργαζομένους 42.4% για το γενικό πληθυσμό και 15,25% για το προσωπικό εκτάκτου

ανάγκης),

το

τριχλωροαιθυλένιο

(7%,

100%

στους

εργαζομένους), το θειικό οξύ (6%, 52,4% στους εργαζομένους, 16.7% για το γενικό πληθυσμό και 31% για το προσωπικό εκτάκτου ανάγκης), η φορμαλδεΰδη (4%, 83% στους εργαζομένους, 3.4% για το γενικό πληθυσμό και 15,25% για το προσωπικό εκτάκτου ανάγκης), το φωσφορικό οξύ (4%, 96% στους εργαζομένους, 42.4% και 4% για το προσωπικό εκτάκτου ανάγκης), το υδροξείδιο του νατρίου (4%, με 74% στους εργαζομένους και 25% για το γενικό πληθυσμό) κ.ά. Χημικά που συχνότερα σχετίζονται με επίσημη διαταγή εκκένωσης ήταν η αμμωνία, το χλώριο, το υδροχλωρικό οξύ, το θειικό οξύ, το υποχλωριώδες νάτριο, ο υδράργυρος, το νιτρικό οξύ, το υδροξείδιο του νατρίου, η φορμαλδεΰδη και το διοξείδιο του θείου. Μέσα Ατομικής Προστασίας Αν και τα στοιχεία για τα μέσα ατομικής προστασίας συλλέχθηκαν μόνο από άτομα που τραυματίστηκαν κατά τη διάρκεια του συμβάντος και δε στοιχειοθετείτε σχέση αιτιότητας από τη μη χρήση τους και οιασδήποτε επίπτωσης στην υγεία, ωστόσο κάποια συμπεράσματα

μπορεί

να

εξαχθούν:

•

από

τους

τραυματισθέντες

εργαζομένους, το 72% δε φορούσε κανένα ατομικό μέσο προστασίας τη στιγμή του ατυχήματος, ενώ μόνο το 1% φορούσε μάσκα προστασίας της αναπνοής • από το προσωπικό εκτάκτου ανάγκης που τραυματίστηκε, το 35% δε φορούσε κανένα ατομικό μέσο προστασίας και μόνο το 8% φορούσε μάσκα προστασίας της αναπνοής Απολύμανση Ένας μεγάλος αριθμός ατόμων χρειάστηκε να απολυμανθούν μετά την έκθεση σε χημικές ουσίες, η πλειοψηφία των οποίων ήταν προσωπικό εκτάκτου ανάγκης (87%) και ένα μικρό ποσοστό εργαζόμενοι (12%). Η πλειοψηφία των ατόμων (91%) απολυμάνθηκαν στην περιοχή της έκθεσης 248

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

NaTech Ατυχήματα Ορισμός Τα

ειδικά

χαρακτηριστικά

των

τεχνολογικών

ατυχημάτων

που

προκαλούνται από φυσικά φαινόμενα, έχουν πρόσφατα αναγνωριστεί ως ιδιαίτερη κατηγορία και αναφέρονται ως Natural Technological ‐ NaTech Ατυχήματα. Μια καταστροφή είναι το αποτέλεσμα ενός φυσικού κινδύνου ‐ π.χ. πλημμύρα, θύελλα, ηφαιστειακή έκρηξη, σεισμός ή κατολίσθηση ‐ που επηρεάζει το περιβάλλον και οδηγεί σε οικονομικές, περιβαλλοντικές ή / και ανθρώπινες απώλειες. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια δραματική

αύξηση

καταστροφών,

της

τόσο

συχνότητας

των

φυσικών

ή

/

όσο

και

στο

μέγεθος

και

ανθρωπογενών,

των με

αυξανόμενη τάση που οδηγεί σε μεγαλύτερες απώλειες. Κατά συνέπεια, το ανθρώπινο, οικονομικό και χρηματοοικονομικό κόστος έχουν αυξηθεί παράλληλα, κυρίως επειδή όλο και περισσότεροι άνθρωποι ζουν σε μεγάλα αστικά κέντρα, με μεγαλύτερη συγκέντρωση της βιομηχανικής δραστηριότητας. Μέχρι πριν λίγα χρόνια οι καταστροφές από φυσικούς και

τεχνολογικούς

κινδύνους

εξετάζονταν

ξεχωριστά.

Μετά

τον

προσδιορισμό των NaTech Καταστροφών θα πρέπει να εξετάζεται πλέον και

η

συσχέτιση

των

φυσικών

με

την

πρόκληση

τεχνολογικών

καταστροφών (Natural‐hazard Triggered Technological Accidents ‐ NaTech). Ανάλυση των δεδομένων ατυχημάτων που έχουν συμβεί στο παρελθόν, έχει δείξει ότι καταστροφές από φυσικούς κινδύνους συχνά επηρεάζουν βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Ωστόσο, αυτά τα σενάρια σπάνια συνεξετάζονται στην εκτίμηση σεναρίων κινδύνου μεγάλων ατυχημάτων

καθώς

και

στην

αξιολόγηση

της

ασφάλειας

των

βιομηχανικών εγκαταστάσεων. Μεθοδολογίες και εργαλεία για την συγκεκριμένη εκτίμηση των πιθανών συνεπειών ενός NaTech ατυχήματος μόλις πρόσφατα αναπτύσσονται, και η ανάλυση σεναρίων NaTech ατυχημάτων εξακολουθούν να λείπουν από τις Μελέτες Ασφαλείας που συντάσσονται. Εκτίμηση Επικινδυνότητας Η γενική προσέγγιση για την εκτίμηση της επικινδυνότητας των NaTech ατυχημάτων

είναι

παρόμοια

με

άλλων 249

τύπων

τεχνολογικών

και

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

βιομηχανικών ατυχημάτων και αποτελείται από μια ακολουθία των εξής γενικών σταδίων: •

Ποσοτικοποίηση της αναμενόμενης συχνότητας (π.χ.

αριθμός συμβάντων / έτος) που οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις μπορεί να συναντήσουν το συγκεκριμένο φυσικό γεγονός (η πληροφορία αυτή λαμβάνεται κυρίως από ιστορικά δεδομένα της περιοχής), •

Προσδιορισμός των επιπτώσεων που τα διάφορα φυσικά

συμβάντα θα έχουν σε συγκεκριμένο εξοπλισμό και μονάδες της εγκατάστασης (π.χ. εξοπλισμός, συστήματα, συστήματα διαχείρισης ασφάλειας, κλπ). •

Ανάπτυξη μεθόδων δέντρου γεγονότων και δέντρου

λαθών (event tree / fault tree analysis) για να προσδιορίσουν τα κρίσιμα στοιχεία και διαδικασίες σχετικά με τη δυνατότητα η όλη εγκατάσταση να τεθεί εκτός λειτουργίας ασφαλώς (safe shut down). •

Σχεδιασμός μέτρων μείωσης του κινδύνου, εφαρμόζοντας

όλα τα δυνατά μέτρα προστασίας που απαιτούνται για να μειώσουν το βαθμό επικινδυνότητας εξ αιτίας ενός φυσικού γεγονότος κάτω από τα όρια του αποδεκτού κινδύνου. Εκτίμηση Επικινδυνότητας Τα στάδια μιας γενικής διαδικασίας για τον υπολογισμό της ποσοτικής εκτίμησης επικινδυνότητας μιας NaTech καταστροφής έχουν ως εξής: NaTech Ατυχήματα από Σεισμό Οι επιπτώσεις ενός σεισμού σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις όπως είναι οι χημικές, πετροχημικές και διυλιστήρια πετρελαίου, περιλαμβάνουν διαφυγή

επικίνδυνων

ουσιών

και

πιθανόν

πρόκληση

μεγάλων

ατυχημάτων με τραυματισμούς και θανάτους στην ευρύτερη περιοχή. Η μέγιστη εδαφική επιτάχυνση (Peak Ground Acceleration - GA) ενός σεισμού θεωρείται ως η πλέον βασική παράμετρος για να περιγράψει το μέγεθος της έντασης του σεναρίου. Έχουν μελετηθεί και δημιουργηθεί κατάλληλες καμπύλες ευπάθειας και ευαισθησίας του εξοπλισμού επηρεαζόμενου από διάφορα μεγέθη σεισμού. Ένα άλλο κρίσιμο στάδιο είναι ο ορισμός των κατηγοριών του μεγέθους των απωλειών/διαφυγών.

250

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Η ανάλυση του ατυχήματος επιτρέπει το προσδιορισμό 3 κατηγοριών ανάλογα με το μέγεθος των απωλειών/διαφυγών: Τη

•

στιγμιαία

απώλεια

όλης

της

υπάρχουσας

ποσότητας

επικινδύνων ουσιών (R1). Συνεχής διαρροή όλης της υπάρχουσας ποσότητας επικινδύνων

•

ουσιών μέσα σε χρονικό διάστημα 10’ (R2). Συνεχής διαρροή της υπάρχουσας ποσότητας επικινδύνων

•

ουσιών μέσα από οπή διαμέτρου 10 mm (R3). Οι 3 κατηγορίες που αναπτύχτηκαν εξαρτώνται από τον τρόπο που ο σεισμός θα επηρεάσει την εγκατάσταση και τις υπάρχουσες επικίνδυνες ουσίες. Αυτός ο συνδυασμός θα καθορίσει και το μέγεθος του ρυθμού απώλειας

του

περιεχομένου

(Loss of Containment

–

LOC) των

δεξαμενών. NaTech Ατυχήματα από Πλημμύρες Οι πλημμύρες μπορεί να προκαλέσουν ατυχήματα σε μια βιομηχανική εγκατάσταση και να έχουν ως συνέπεια τη διαρροή επικίνδυνων ουσιών είτε απ’ ευθείας, είτε μέσω των συνεπειών της

πλημμύρας. Ο

χαρακτηρισμός των πλημμυρών ως σενάριο αναφοράς, εξαρτάται από το χρόνο αποκατάστασης και 2 κρίσιμες παραμέτρους: το μέγιστο αναμενόμενο βάθος νερού και η μέγιστη αναμενόμενη ταχύτητα του νερού. Και στη περίπτωση των πλημμυρών, έχουν δημιουργηθεί καμπύλες ευπάθειας που περιγράφουν τις επιπτώσεις στον εξοπλισμό μιας εγκατάστασης ανάλογα με τη φόρτιση και το μέγεθος της πλημμύρας. Ατυχήματα με πλημμύρες που έχουν συμβεί στο παρελθόν, έχουν συμβάλει στην ταξινόμηση των επιπτώσεων των πλημμυρών σε 3 κατηγορίες: • αργή κατάδυση (η ταχύτητα του νερού είναι αμελητέα), • κυματισμός χαμηλής ταχύτητας (ταχύτητα του νερού μικρότερη από 1m/s) και • κυματισμός υψηλής ταχύτητας (ταχύτητα του νερού μεγαλύτερη από 1m/s). Προφανώς οι διάφορες αστοχίες σχετίζονται άμεσα με τη ταχύτητα του νερού και μπορούν να προκαλέσουν διάφορες καταστάσεις έκλυσης 251

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

επικίνδυνων ουσιών. Οι ρυθμοί διαρροής επικίνδυνων ουσιών είναι ανάλογοι με το μέγεθος της πλημμύρας για δεξαμενές αποθήκευσης επικίνδυνων

ουσιών

σε

ατμοσφαιρική

πίεση.

Τα

τελικά

σενάρια

ατυχημάτων εξαρτώνται από τις ιδιότητες των επικίνδυνων ουσιών και το μέγεθος της διαρροής των ουσιών. NaTech καταστροφές που οφείλονται σε πλημμύρες, μπορούν να περιοριστούν και ελεγχθούν σημαντικά εφαρμόζοντας συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης και ενημέρωσης. NaTech Ατυχήματα από Αστραπές Ανάλυση ατυχημάτων που συνέβησαν στο παρελθόν, δείχνει ότι οι αστραπές είναι ένας σημαντικός παράγοντας για την άμεση ή έμμεση διαρροή επικίνδυνων ουσιών από μια χημική εγκατάσταση. Ο κίνδυνος για ύπαρξη πυρκαγιών και εκρήξεων είναι πολύ μεγάλος όταν έχουμε ύπαρξη εύφλεκτων επικίνδυνων ουσιών. Οι αστραπές πέραν των πυρκαγιών και εκρήξεων, μπορεί να προκαλούν δυσλειτουργία σε συστήματα ελέγχου, άμεση ή καθυστερημένη καταστροφή ευαίσθητων ηλεκτρονικών συσκευών, πρόκληση λανθασμένων σημάτων (false alarms), και τέλος προβλήματα με τη παροχή ηλεκτρικού ρεύματος σε απόσταση μέχρι και 3 χιλιόμετρα. Σε αναλύσεις 604 ατυχημάτων που έχουν γίνει (αστραπές που πλήττουν δεξαμενές αποθήκευσης εύφλεκτων ουσιών), έχει δείξει ότι οι 163 από αυτές υπέστησαν καταστροφή του εξωτερικού περιβλήματος και υπήρξαν διαρροές, σε 228 δεξαμενές συνέβη άμεση ανάφλεξη και πυρκαγιά και τέλος σε 213 από αυτές υπήρξε αστοχία των ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών κυκλωμάτων. Η ανάγκη χαρακτηρισμού συμβάντων με αστραπές μπορεί να στηριχθεί σε υπάρχοντες χάρτες που δείχνουν την αναμενόμενη πυκνότητα αστραπών (π.χ. συμβάντα αστραπών ανά έτος για μια συγκεκριμένη περιοχή). Τα δεδομένα αυτά λαμβάνονται από τα ιστορικά δεδομένα της κάθε περιοχής και από τη πιθανότητα να διαχυθεί η εν λόγω ηλεκτρική ένταση στην ατμόσφαιρα. Γνωρίζοντας πλέον αυτή τη πληροφορία είναι εύκολο να προδιαγράψει κάποιος τη συχνότητα (π.χ. σε ετήσια βάση) των αστραπών σε συνάρτηση με την ένταση του ηλεκτρικού ρεύματος. Η συχνότητα ποσοτικοποιείται με τη πυκνότητα των αστραπών σε επίπεδο εδάφους (Ng) και μετρείται ως ο αριθμός των αστραπών ανά έτος και τετραγωνικό 252

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

μέτρο. Στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής υπάρχουν δεδομένα και η καταγραφή των αστραπών αναφέρεται σε ολόκληρο το εθνικό δίκτυο της χώρας. Υπάρχει η με αριθμό ΕΝ 62305 διαδικασία για τη προστασία έναντι των αστραπών και η ανάλυση ατυχημάτων που μπορεί να προκληθούν από αστραπές και ακολουθεί τις 3 επίσης βασικές μορφές διαρροής επικινδύνων ουσιών που έχουν ήδη περιγραφεί, όπως και στη περίπτωση σεισμών και πλημμυρών. Στον ακόλουθο πίνακα αναλύονται 172 καταγραφές από αστραπές που συνέβησαν στις ΗΠΑ και που είχαν επιπτώσεις

σε

δεξαμενές

αποθήκευσης

επικίνδυνων

ουσιών

σε

ατμοσφαιρική πίεση. Παραδείγματα NaTech Ατυχημάτων Σεισμός στο Izmit της Τουρκίας, 1999 Ο σεισμός στη περιοχή Kocaeli στις 17 Αυγούστου 1999 Μ 7.4 ήταν μια από τις σοβαρότερες καταστροφές που προκλήθηκε από σεισμό στη σύγχρονη ιστορία της Τουρκίας. Προκάλεσε περίπου 17.500 ανθρώπινες απώλειες, 44.000 τραυματίες, οι πληγέντες έφτασαν τα 15 εκατομμύρια και είχε ως αποτέλεσμα συνολική οικονομική ζημιά σε περιουσίες άνω των 15 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Η περιοχή που έπληξε ο σεισμός είναι πυκνοκατοικημένη και βαριά βιομηχανοποιημένη, αντιπροσωπεύοντας το 35% του ΑΕΠ. Ο σεισμός προκάλεσε πολλά NaTech ατυχήματα, από μικρού μεγέθους απελευθέρωση επικίνδυνων ουσιών έως τεράστιες πυρκαγιές. Από τις 19 βιομηχανικές εγκαταστάσεις οι 14 ανέφεραν διαρροή επικίνδυνων ουσιών. Μερικά παραδείγματα είναι η διαρροή 50.000 kg αργού πετρελαίου στον κόλπο της Σμύρνης, η διαρροή 1,2 εκ. kg κρυογονικού οξυγόνου, η διαρροή 100.000 kg φωσφορικού οξέος, η διαρροή 6.500 tn ακρυλονιτριλίου (AKSA) και οι φωτιές στα διυλιστήρια (TURPAS) που χρειάστηκαν 5 ημέρες για την κατάσβεσή τους. Βλάβες στο διυλιστήριο TÜPRAS: (α) άποψη του συγκροτήματος δεξαμενών, (β) βλάβες στον τοίχο δεξαμενής, (γ) δεξαμενές κατεστραμμένες από πυρκαγιά, (δ) παραμόρφωση της οροφής και των τοιχωμάτων της δεξαμενής, 253

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

(ε) κατεστραμμένη καμινάδα θέρμανσης, (στ) βλάβες στη μονάδα θέρμανσης λόγω κατάρρευσης καμινάδας θέρμανσης. Τυφώνα Katrina στις ΗΠΑ, 2005 Ο τυφώνας Katrina έφτασε στην ξηρά στις 29 Αυγούστου 2005 ως τυφώνας κατηγορίας 3 και κατέστρεψε τις ακτές του Κόλπου των Ηνωμένων Πολιτειών, ιδιαίτερα κατά μήκος των ακτών της Λουϊζιάνα, του Μισισιπή και της Αλαμπάμα. Τις κυριότερες ζημιές υπέστη η πόλη της Νέας Ορλεάνης, η οποία και πλημμύρισε σε ποσοστό 80%. Ο τυφώνας Katrina θεωρείται η πιο κοστοβόρα και μία από τις πέντε πιο θανατηφόρες φυσικές καταστροφές που έπληξαν τις Η.Π.Α. Η περιοχή, που έπληξε ο τυφώνας, είναι έντονα βιομηχανοποιημένη με διυλιστήρια πετρελαίων, εγκαταστάσεις φυσικού αερίου, τερματικούς σταθμούς πετρελαίου, πετροχημικές εγκαταστάσεις κ.α. Από στοιχεία, που αντλήθηκαν από πολλές μελέτες και βάσεις δεδομένων, προκύπτει ότι, η διαρροή πετρελαϊκών προϊόντων ήταν τεράστια, ξεπερνώντας τα 8 εκατομμύρια γαλόνια , περίπου το 75% της διαρροής του Exxon Valdez. Κυρίως, αφορούσε αργό πετρέλαιο από τις δεξαμενές που υπέστησαν ζημιά από τον

τυφώνα.

Όσο

για

τις

υπόλοιπες

επικίνδυνες

ουσίες,

που

απελευθερώθηκαν από τις χημικές εγκαταστάσεις, σύμφωνα με τη βάση IRIS ανέρχονται σε 100 γαλόνια, ενώ σύμφωνα με τη βάση HSEES το ποσοστό αυξάνεται κατά 30%. Οι σοβαρές επιπτώσεις του τυφώνα Κατρίνα στη πετρελαϊκή βιομηχανία αποτέλεσαν ίσως και το λόγο της ελλιπούς

πληροφόρησης

για

τις

υπόλοιπες

χημικές

ουσίες

που

απελευθερώθηκαν. Τυφώνα Katrina στις ΗΠΑ, 2005 Διαρροή Πετρελαίου και Χημικών Ουσιών Μελέτες υποστηρίζουν ότι 18.575 διαρροές πετρελαίου και επικίνδυνων χημικών ουσιών συνδέονται με τον τυφώνα Κατρίνα, εκ των οποίων οι έντεκα είναι υπεύθυνες για τη διαφυγή 7 εκατομμυρίων γαλονιών πετρελαίου στο έδαφος και σε πλωτές οδούς. Η μεγαλύτερη ενιαία πετρελαιοκηλίδα σχηματίστηκε στο εργοστάσιο της Bass Enterprises Production Company στο Cox Bay, Λουιζιάνα, όπου διέρρευσαν 3,78 254

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

εκατομμύρια

γαλόνια

πετρελαίου.

Μια

άλλη

μεγάλη

διαρροή

καταγράφηκε στον πετρελαϊκό τερματικό σταθμό Chevron Empire στο Buras, Λουιζιάνα, όπου η στέγη μιας δεξαμενής αποθήκευσης διαλύθηκε και τα στηρίγματα μιας άλλης έσπασαν με αποτέλεσμα τη διαρροή 1,4 εκ. γαλονιών πετρελαίου. Στην κοινότητα Chalmette απελευθερώθηκαν περίπου 1.050.000 γαλόνια πετρελαίου από τις ζημιές που προκλήθηκαν στα διυλιστήρια της εταιρίας Murphy Oil. Οι εν λόγω εγκαταστάσεις πλημμύρησαν λόγω των αστοχιών, που παρατηρήθηκαν στα αναχώματα της λίμνης Borgne και της διώρυγας MR-GO. Επιπλέον διαρροές σημειώθηκαν από εγκαταστάσεις διαφόρων εταιρειών. Μόλυνση Ιζημάτων. Κατά τη διάρκεια του τυφώνα Κατρίνα, ο συνδυασμός των ισχυρών ανέμων και της καταιγίδας προκάλεσε την εμφάνιση πετρελαιοκηλίδων από τα διυλιστήρια, την απελευθέρωση του καυσίμου diesel από εγκαταλελειμμένα οχήματα, δεξαμενές και χώρους αποβλήτων και την απομάκρυνση ρύπων από τα εδάφη. Μόλις τα μολυσμένα νερά απομακρύνθηκαν, με εντατική απάντληση σε άλλα υδάτινα σώματα, όπως η λίμνη Pontchartrain, η λίμνη Borgne και ο Κόλπος του Μεξικό, μια βρώμικη και δύσοσμη λάσπη κάλυψε την τεράστια περιοχή που είχε πλημμυρίσει. Αν και ο Οργανισμός Προστασίας Περιβάλλοντος (ΕΡΑ) συγκέντρωσε εκατοντάδες δείγματα αυτού του τοξικού ιζήματος, δεν παρουσίασε συγκεκριμένα αποτελέσματα. Το Συμβούλιο Άμυνας Φυσικών Πόρων (Natural Resources Defense Council, NRDC) πραγματοποίησε μια δευτερεύουσα ανάλυση των εν λόγω δειγμάτων ιζήματος και εστίασε σε τρεις ρύπους: το αρσενικό, το καύσιμο diesel και το βενζοπυρένιο. Ατμοσφαιρική Ρύπανση κατά τη Διαχείριση Συντριμμιών Τους μήνες που ακολούθησαν την καταστροφή από τον τυφώνα Κατρίνα, ο Οργανισμός Προστασίας Περιβάλλοντος (Environmental Protection Agency, EPA) επέτρεψε την καύση των αποβλήτων και των διαφόρων τύπων συντριμμιών που είχαν συσσωρευτεί. Στις εξαιρετικά ζεστές μέρες που ακολούθησαν την καταιγίδα, μια ορατή και επίμονη ομίχλη κάλυπτε την

πόλη

και

υπήρξαν

σποραδικές

αναφορές

για

εμφάνιση

αναπνευστικών προβλημάτων και αλλεργιών στους κατοίκους της πόλης. 255

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Αυτές οι καταγγελίες ήταν πιο έντονες για τους ανθρώπους που ζούσαν κοντά

στους

χώρους

καύσης.

Επίσης,

το

πρόγραμμα

μαζικής

απομάκρυνσης συντριμμιών παρήγαγε καθημερινά μεγάλες ποσότητες σκόνης, προκαλώντας μια συνεχή απελευθέρωση τοξινών στον αέρα. Κατά

ομολογία

συντριμμιών

των

δεν

υπευθύνων

περιλάμβανε

το

πρόγραμμα

καταγραφή

του

απομάκρυνσης

είδους

και

της

συγκέντρωσης των τοξινών και δεν είχε σχεδιαστεί με γνώμονα την προστασία

των

κατοίκων

και

των

εργαζομένων

στα

συνεργεία

καθαρισμού και ανοικοδόμησης. Σπόρια Μυκητών και Ενδοτοξίνες Η μαζική πλημμύρα περισσότερων από 120.000 σπιτιών δημιούργησε επίσης κινδύνους εμφάνισης αναπνευστικών προβλημάτων στα άτομα που αποφάσισαν να επιστρέψουν στις εστίες τους. Καθώς τα τοξικά νερά υποχώρησαν αργά μέσω των διαδικασιών της εξάτμισης και της επαναλαμβανόμενης

απάντλησης,

παρατηρήθηκε

απελευθέρωση

σπορίων μυκήτων (μούχλας) και ενδοτοξινών στην ατμόσφαιρα, τόσο εντός όσο και εκτός των κατοικιών. Οι νηματώδεις μικρομύκητες αποτελούν σοβαρή απειλή για την ανθρώπινη υγεία, διότι όταν απελευθερώνονται στον αέρα και εισπνέονται προκαλούν πολλές τοξικές αντιδράσεις και/ή ασθματικά και αλλεργικά αναπνευστικά προβλήματα. Η μακροχρόνια

έκθεση

σε

αυξημένα

επίπεδα

μούχλας

προκαλεί

αναπνευστική φλεγμονή και αλλεργικές αντιδράσεις. Επιπλέον, η έκθεση σε αερομεταφερόμενες ενδοτοξίνες προκαλεί βήχα, συμπτώματα γρίπης, κεφαλαλγίες,

χρόνια

αναπνευστικές

διαταραχές.

επέστρεψαν

και

το

βρογχίτιδα 33%

Σχεδόν των

και

πολλές

το

50%

άλλες

των

εργαζομένων

σοβαρές

κατοίκων

που

καθαρισμού

δεν

χρησιμοποίησαν προστατευτικό αναπνευστικό εξοπλισμό και τα επίπεδα έκθεσης ήταν αρκετά υψηλά. Πυρηνικά Ατυχήματα Τύποι και Αιτίες Πιθανά Ατυχήματα σε Πυρηνικούς Αντιδραστήρες Ισχύος (ΠΑΙ) είναι τα εξής:

256

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

• Ενεργειακής Φύσης Ατυχήματα – Ατυχήματα που οδηγούν σε αδυναμία απαγωγής της παραγόμενης θερμικής ισχύος. • Ατυχήματα Αντιδραστικότητας – Ατυχήματα που έχουν ως αφετηρία την αδυναμία ρύθμισης του ΠΑΙ ή/και απότομη αύξηση της ροής νετρονίων που έχει ως συνέπεια την απότομη αύξηση ισχύος/θερμοκρασίας και ανάπτυξη θερμικών τάσεων. • Συμβατικά Ατυχήματα όπως πυρκαγιά και αστοχία υλικού. Αιτίες Μικρότερης Σοβαρότητας Ενεργειακής Φύσης Ατυχημάτων: • Αστοχία των αντλιών κυκλοφορίας στο πρωτεύον • Αστοχία των αντλιών κυκλοφορίας στο δευτερεύον • Αστοχία της Στροβιλογεννήτριας • Αστοχία του Ατμοπαραγωγού Αστοχία του Υ/Σ ή του διασυνδεδεμένου δικτύου Αντιξοότητες στην Αντιμετώπιση Ατυχήματος σε ΠΑΙ Οι αντιξοότητες στην αντιμετώπιση ατυχήματος σε ΠΑΙ είναι οι εξής: •

Η "σβέση" ενός ΠΑΙ διαρκεί πολύ περισσότερο. Επί πλέον,

θερμότητα από πυρηνικές αντιδράσεις παράγεται για μεγάλο διάστημα από τη σηματοδότηση της "τυπικής" σβέσης. •

Η φυσική επίσκεψη μέσα στο δοχείο του ΠΑΙ δεν είναι εφικτή

για βδομάδες μετά τη σβέση, λόγω ραδιενέργειας. •

Η παραγόμενη ισχύς είναι πολύ υψηλότερες από ό,τι σε ένα

ΑΗΣ. Αυτό επιβάλλει πρόσθετες αντιξοότητες όσον αφορά στην ευστάθεια του δικτύου, και όχι μόνο. •

Περιορισμοί

περιβαλλοντικής

προστασίας

επιβάλλουν

πρόσθετες αντιξοότητες ιδιαίτερης σημασίας, ιδιαίτερα στην περίπτωση εκδήλωσης πυρκαγιάς. Η σημασία και ο ρόλος του περιβλήματος είναι στην περίπτωση αυτή εξαιρετικά σημαντικός. •

Διεθνής Κλίμακα Πυρηνικών Γεγονότων

•

Η Διεθνής Κλίμακα Πυρηνικών Γεγονότων (ΔΚΠΓ) είναι μια

μέθοδος ενημέρωσης του πληθυσμού σχετικά με τη σοβαρότητα πυρηνικών και ραδιολογικών συμβάντων και ατυχημάτων. •

Μετά το ατύχημα του Τσέρνομπιλ, οι αρχές της Γαλλίας

προχώρησαν στη δημιουργία ενός συστήματος που περιέγραφε το βαθμό 257

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

επικινδυνότητας πυρηνικών συμβάντων. Πάνω σ' αυτό το σύστημα η Διεθνής Οργάνωση Ατομικής Ενέργειας δημιούργησε την ΔΚΠΓ, που χρησιμοποιείται από το 1990. Αρχικά, η χρήση της περιοριζόταν σε συμβάντα εντός πυρηνικών σταθμών παραγωγής ενέργειας, αλλά από το 2006 επεκτάθηκε σε όλο τον κύκλο της πυρηνικής βιομηχανίας, όπως μεταφορά, αποθήκευση και χρήση ραδιολογικών υλικών, με την εξαίρεση των στρατιωτικών εφαρμογών. •

Πρόκειται

για

μια

κλίμακα

7 επιπέδων

στην

οποία

τα

χαμηλότερα επίπεδα 1, 2 και 3 χαρακτηρίζονται ως συμβάντα και τα τέσσερα

υψηλότερα

ως

ατυχήματα.

Γεγονός

ήσσονος

σημασίας

χαρακτηρίζεται εκτροπή ή παρέκκλιση και ταξινομείται στο επίπεδο 0. Το μέγιστο στην κλίμακα είναι το 7 και ονομάζεται μεγάλο πυρηνικό ατύχημα. Μέχρι σήμερα, έχουν συμβεί μόνο δύο ατυχήματα επιπέδου 7: στο Τσέρνομπιλ το 1986 και στο σταθμό Φουκουσίμα 1 το 2011. •

Η Διεθνής Κλίμακα Πυρηνικών Γεγονότων INES

•

Πρόκειται

για

μια

κλίμακα

7 επιπέδων

στην

οποία

τα

χαμηλότερα επίπεδα 1, 2 και 3 χαρακτηρίζονται ως Συμβάντα (Incidents) και τα τέσσερα υψηλότερα ως Ατυχήματα (Accidents). Γεγονός ήσσονος σημασίας χαρακτηρίζεται εκτροπή ή παρέκκλιση και ταξινομείται στο επίπεδο 0. Το μέγιστο στην κλίμακα είναι το 7 και ονομάζεται μεγάλο πυρηνικό ατύχημα. •

Μέχρι σήμερα, έχουν συμβεί μόνο δύο ατυχήματα επιπέδου 7:

στο Τσέρνομπιλ το 1986 και στο σταθμό Φουκουσίμα 1 το 2011. Κωδικοποίηση Κλίμακας INES 1 – Ανωμαλία: Υπέρβαση προκαθορισμένων ορίων ασφαλείας λόγω αστοχίας υλικού, ανθρώπινου σφάλματος ή λειτουργικών αδυναμιών. 2 – Συμβάν: Παραβίαση ορίων ασφαλείας, αλλά µε ανοχή ως προς τη σωρευτικότητα, δηλαδή µε δυνατότητα αντιστάθμισης της δόσης µε το χρόνο. Συμβάν που οδηγεί σε υπέρβαση των ορίων ραδιενέργειας σε περιοχές όπου αυτό δεν προβλέπεται. 3 – Σοβαρό Συμβάν: Συνεπάγεται διαρροή ραδιενέργειας στο περιβάλλον µε δυσμενέστερη δόση της τάξεως των δέκατων mSv, χωρίς να απαιτείται λήψη µέτρων. Μέσα στην εγκατάσταση οι δόσεις 258

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ενδεχομένως

οδηγούν

σε

ντετερμινιστικές

συνέπειες

µε

διαρροή

ραδιενέργειας µερικές χιλιάδες ΤBq και ρύπανση σε υλικά τα οποία πρέπει να αποσυρθούν και να αποθηκευτούν κατάλληλα. (Vandellos NPP, Spain, 1989). 4 – Ατύχημα χωρίς σημαντικές περιβαλλοντικές συνέπειες: Συνεπάγεται διαρροή ραδιενέργειας στο περιβάλλον µε δυσμενέστερη δόση της τάξεως των μερικών mSv. Η λήψη μέτρων ενδεχομένως περιορίζεται

σε

έλεγχο

των

τροφίμων.

Σημαντικές

ζημιές

στην

εγκατάσταση, ενδεχομένως μερική τήξη του πυρήνα ΠΑΙ. ∆όση σε εργαζόμενους µε υψηλή πιθανότητα ντετερμινιστικών συνεπειών μέχρι θανάτου. (Saint Laurent NPP, France, 1980 Tokai Mura, Japan, 1999) Ατύχημα Με Περιβαλλοντικές Συνέπειες: Συνεπάγεται διαφυγή ραδιενεργού

υλικού

στο

περιβάλλον

σε

ποσότητες

ραδιολογικά

ισοδύναμες 100 - 1000 TBq I-131. Επιβάλλεται η λήψη μέτρων για τον πληθυσμό ώστε να ελαχιστοποιηθούν οι συνέπειες. Σοβαρές ζημιές στην εγκατάσταση, µε εκτεταμένη τήξη του πυρήνα ΠΑΙ ή/και πυρκαγιά. ∆όση σε εργαζόμενους ντετερμινιστικές συνέπειες. Σοβαρό Ατύχημα: Συνεπάγεται διαφυγή ραδιενεργού υλικού στο περιβάλλον σε ποσότητες ραδιολογικά ισοδύναμες της τάξης των χιλιάδων TBq I-131. Επιβάλλεται η λήψη μέτρων για τον πληθυσμό ώστε να ελαχιστοποιηθούν οι συνέπειες. Μεγάλο Ατύχημα: Συνεπάγεται διαφυγή μεγάλης ποσότητας ραδιενεργού υλικού μιας μεγάλης εγκαταστάσεως, πχ. ενός ΠΑΙ. Διαφυγή ραδιολογικά ισοδύναμη της τάξης των δεκάδων χιλιάδων TBq I-131. Αναμένονται ντετερμινιστικές συνέπειες στον εγγύς πληθυσμό και μεγάλης έκτασης μακροχρόνιες ραδιοπεριβαλλοντικές συνέπειες. (Chernobyl NPP, USSR Ukraine, 1986) Παγκόσμια Παραδείγματα Στις 12 Δεκεμβρίου του 1952 στην Οττάβα του Καναδά, έπειτα από ανθρώπινο λάθος σε μια μετακίνηση ρουτίνας τεσσάρων ράβδων ενός πειραματικού αντιδραστήρα, τον οδήγησε σε μερικό λιώσιμο της καρδιάς του που λειτουργούσε με ουράνιο. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα τη μόλυνση

259

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

450 τόνων νερού το οποίο ευτυχώς δεν διέρρευσε εκτός των εγκαταστάσεων του σταθμού. Στις 7 Οκτωβρίου του 1957 στην Αγγλία, στο Windscale Pile, συνέβη ένα άλλο πυρηνικό ατύχημα. Το εργοστάσιο παραγωγής πλουτωνίου τυλίγεται στις φλόγες με αποτέλεσμα να μολυνθούν 500 τετραγωνικά χιλιόμετρα της γύρω περιοχής. Απαγορεύτηκε άμεσα από την τότε κυβέρνηση η πώληση αγελαδινού γάλακτος για 1 μήνα, ενώ 33 κρούσματα καρκίνου που εμφανίστηκαν στην περιοχή χρεώθηκαν στην τότε καταστροφή, η οποία μπορεί να συσχετιστεί σε μέγεθος με εκείνη του Chernobyl. Στις 3 Ιανουαρίου του 1961 ένα νέο ατύχημα συγκλονίζει την πολιτεία του Idaho της Αμερικής, αιτία ένα ανθρώπινο λάθος που θα προκαλέσει

την

έκρηξη

ατμού

στον

πειραματικό

στρατιωτικό

αντιδραστήρα και θα στοιχίσει τη ζωή σε 3 στρατιώτες. Στις 22 Μαρτίου του 1975 και πάλι στην Αμερική στην περιοχή της Αlabama σημειώθηκε ατύχημα από ανθρώπινο λάθος για άλλη μια φορά. Εργάτης με ένα κερί που έψαχνε για διαρροή αερίου, λίγο έλειψε να θέση σε κίνδυνο την καρδιά του αντιδραστήρα με προκαλούμενη τήξη. Στις 28 Μαρτίου του 1979 στο Three Mile Island και για άλλη μια φορά στην Αμερική είχαμε ατύχημα από τεχνική βλάβη που οφειλόταν σε ανθρώπινη αμέλεια. Αυτή η αμέλεια είχε σαν αποτέλεσμα το λιώσιμο της καρδιάς του αντιδραστήρα, δεν αναφέρθηκαν ανθρώπινα θύματα και ούτε έγινε ποτέ σαφές το μέγεθος της διαρροής στη γύρω περιοχή. Chernobyl (πρώην ΕΣΣΔ), 26 Απριλίου 1986 Το πυρηνικό δυστύχημα του Chernobyl έλαβε χώρα στις 26 Απριλίου του 1986, στον αντιδραστήρα αρ. 4 του Πυρηνικού Σταθμού Παραγωγής Ενέργειας του Chernobyl της πρώην ΕΣΣΔ, ο οποίος σήμερα βρίσκεται σε εδάφη της Ουκρανίας. Το ατύχημα ήταν της τάξης του μέγιστου προβλεπόμενου

ατυχήματος

στην

Διεθνή

Κλίμακα

Πυρηνικών

Γεγονότων, διατάραξε σοβαρότατα τις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες που επικρατούσαν στις γύρω περιοχές και είχε σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον και στην υγεία. Από το ατύχημα πέθαναν επιτόπου 2 από τους εργάτες του σταθμού. Μέσα σε τέσσερις μήνες, από τη ραδιενέργεια και από εγκαύματα λόγω της θερμότητας, πέθαναν 28 260

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

πυροσβέστες που έσπευσαν στο χώρο του ατυχήματος και διαπιστώθηκαν 19 επιπλέον θάνατοι ως το 2004. Επιπλέον, υπολογίζεται ότι επηρεάστηκε η υγεία εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων εξαιτίας της επιβάρυνσης του περιβάλλοντος με ραδιενέργεια. Οι ποσοστιαίες αυξήσεις των καρκίνων ήταν άνω του 15% στους πληθυσμούς που εκτέθηκαν, με χιλιάδες θανάτους από καρκίνο και λευχαιμία να συνδέονται με το ατύχημα. Η καταστροφή που προκάλεσε το ατύχημα φάνηκε από τις μετέπειτα συνέπειες του: ο χώρος εκκενώθηκε, έγινε μια μεγάλη διαρροή ραδιενέργειας, πολλοί άνθρωποι εκτέθηκαν σε ραδιενέργεια και εργάτες εγκατέλειψαν τον τόπο εργασίας τους. Fukushima Daiichi, Ιαπωνία, Μάρτιος 2011 Τα πυρηνικά ατυχήματα στον σταθμό Fukushima 1 το 2011 αφορούν στη σειρά των καταστροφικών γεγονότων στη μονάδα παραγωγής ενέργειας Fukushima 1 στην Ιαπωνία την άνοιξη του 2011 και αποτελούν μια από τις πιο σημαντικές οικολογικές επιβαρύνσεις από καταστροφή πυρηνικών εγκαταστάσεων που έχουν καταγραφεί μέχρι σήμερα. Οι καταστροφές προέκυψαν ως ακολουθία του γεγονότος του μεγάλου σεισμού της 11ης Μαρτίου στο Sendai και του tsunami που τον ακολούθησε. Τις μέρες μετά τα γεωλογικά συμβάντα, σημειώθηκαν εκρήξεις σε αντιδραστήρες του σταθμού και καταγράφηκε διαρροή μεγάλης ποσότητας ραδιενέργειας στο περιβάλλον. Κύρια αιτία που συνέτεινε στην καταστροφή στις εγκαταστάσεις ήταν η μη λειτουργία του συστήματος ψύξης των αντιδραστήρων, ως ακόλουθο του ανεπαρκούς σχεδιασμού προστασίας για περίπτωση φυσικής καταστροφής τέτοιου μεγέθους. Παράγοντες που συνετέλεσαν στα πυρηνικά ατυχήματα ήταν η κακή κατάσταση των αντιδραστήρων, και η αύξηση της παραγωγής (καταπόνηση), με ταυτόχρονες οικονομικές περικοπές (ανεπαρκής συντήρηση) εις βάρος της ασφάλειας. Το συγκεκριμένο εργοστάσιο ήταν προγραμματισμένο να τεθεί εκτός λειτουργίας στις αρχές του 2011 έχοντας ολοκληρώσει τον κύκλο ζωής του αλλά πήρε δεκαετή παράταση λειτουργίας ένα μήνα πριν την καταστροφή. ΧΒΡΠ (Χημικά Βιολογικά Ραδιολογικά και Πυρηνικά) Περιστατικά

261

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Η προσπάθεια πρόκλησης επιδημιών, η προσθήκη μολυσματικών, ρυπογόνων

παραγόντων

στο

σύστημα

ύδρευσης

και

η

χρήση

επικίνδυνων χημικών ουσιών με τελικό σκοπό την επικράτηση κατά του αντιπάλου

σε

πολεμικές

συρράξεις

είναι

καταγεγραμμένη

από

αρχαιοτάτων χρόνων. Τον περασμένο αιώνα η μεγάλη ανάπτυξη των χημικών, βιολογικών και πυρηνικών όπλων οδήγησε στην περιστασιακή χρήση τους κατά τον πρώτο και δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και άλλες περιφερειακές

συρράξεις.

Καταγράφηκαν

επίσης

ατυχήματα

σε

εγκαταστάσεις παραγωγής ΧΒΡΠ όπλων. Τις τελευταίες δεκαετίες καταγράφηκαν περιστατικά χρήσης ή προετοιμασίες για πραγματοποίηση επιθέσεων με ΧΒΡ παράγοντες από τρομοκρατικές οργανώσεις και εκτός πλαισίου πολεμικών συρράξεων. Μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 στις ΗΠΑ και τα περιστατικά με την αποστολή επιστολών με σκόνη άνθρακα, το θέμα της χρήσης ΧΒΡΠ παραγόντων κατά του πληθυσμού βρέθηκε στο επίκεντρο της δημοσιότητας. Στη χώρα μας και στην Ε.Ε. η πλευρά της διαχείρισης των συνεπειών ΧΒΡΠ περιστατικών έχει ενταχθεί στο αντικείμενο της Πολιτικής Προστασίας μαζί

με

τις

φυσικές

και

τις

τεχνολογικές

καταστροφές

(Νόμος

3013/2002). Ένα συμβάν κατά το οποίο ένας Χημικός παράγων ή μια βιομηχανική χημική ουσία χρησιμοποιείται σαν τρομοκρατικό όπλο ονομάζεται

Χημικό

Περιστατικό.

Αντίστοιχα

ονομάζεται

Βιολογικό

Περιστατικό το συμβάν κατά το οποίο ένας βιολογικός παράγων χρησιμοποιείται σαν τρομοκρατικό όπλο. Ραδιολογικό Περιστατικό το συμβάν κατά το οποίο ένας ραδιολογικός παράγων χρησιμοποιείται σαν τρομοκρατικό όπλο. Τα Χημικά Περιστατικά χαρακτηρίζονται από μια σχετικά γρήγορη (λίγα λεπτά μέχρι μερικές ώρες εμφάνιση συμπτωμάτων στην υγεία των ατόμων που βρέθηκαν στο χώρο του περιστατικού. Χαρακτηρίζονται επίσης από την ύπαρξη χαρακτηριστικών οσμών και αντικειμένων τα οποία είναι απαραίτητα για την πραγματοποίηση της απειλής (δοχείο, σύστημα ψεκασμού κ.λπ.). Στα Βιολογικά Περιστατικά η αναγνώριση ενός εν δυνάμει προβλήματος γίνεται είτε άμεσα (π.χ. λήψη μιας επιστολής που περιέχει ύποπτη σκόνη ή ανακάλυψη ενός δοχείου με ύποπτη σκόνη στο σύστημα κλιματισμού) είτε με καθυστέρηση και 262

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

συμπίπτει χρονικά με την εμφάνιση των πρώτων συμπτωμάτων. Ο απαιτούμενος χρόνος από τη στιγμή έκθεσης σε κάποιο βιολογικό παράγοντα έως την εμφάνιση των πρώτων συμπτωμάτων (δηλ. ο χρόνος επώασης) κυμαίνεται από ώρες έως αρκετές ημέρες. Επιπλέον και λόγω των πιθανών μετακινήσεων των ατόμων που εξετέθησαν σε ένα και μόνο περιστατικό τα κρούσματα/θύματα ενδέχεται να παρουσιάσουν μεγάλη γεωγραφική διασπορά είτε εντός μιας χώρας είτε μεταξύ πολλών. Τα Ραδιολογικά Περιστατικά παρουσιάζουν ομοιότητες αλλά και διαφορές με τα χημικά περιστατικά. Καθόσον η ακτινοβολία δεν είναι ορατή, δεν έχει οσμή ούτε γεύση δεν μπορούμε να την αισθανθούμε με οποιοδήποτε τρόπο. Σαν αποτέλεσμα αν βρεθούμε σε χώρο που έγινε κάποια έκρηξη δεν θα είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε αν χρησιμοποιήθηκαν ραδιενεργά υλικά σαν μέρος του εκρηκτικού μηχανισμού δηλ. αν πρόκειται για βρώμικη βόμβα (Dirty Bomb) ή όχι. Οι συνέπειες στο περιβάλλον και στον πληθυσμό

μπορεί

να

είναι

μακροχρόνιες.

Υπάρχουν

τρεις

τύποι

πυρηνικής ακτινοβολίας: α (άλφα), β (βήτα) και γ (γάμα). Στην Ελλάδα, μέχρι τώρα, δεν έχει υπάρξει πραγματικό ΧΒΡΠ περιστατικό. Τα μόνα περιστατικά που έχουν καταγραφεί είναι οι φάρσες με τα ύποπτα για άνθρακα αντικείμενα (επιστολές ή άλλα δέματα) που συνέβησαν στη χώρα μας όπως και σε άλλες χώρες με ιδιαίτερη έξαρση την περίοδο Οκτωβρίου – Δεκεμβρίου 2001 μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 στις ΗΠΑ. Χημικοί Παράγοντες ή Χημικές Πολεμικές Ουσίες (Chemical Agents ή Chemical Warfare Agents) Κατατάσσονται σε πέντε κατηγορίες όλες εκ των οποίων προκαλούν αδρανοποίηση, σοβαρές βλάβες ή θάνατο: Οι Καυστικές ή Φλυκταινογόνες Ουσίες

(Blister agents)

προκαλούν σοβαρές φλύκταινες (φουσκάλες με υγρό) και «εγκαύματα» στα μάτια, το δέρμα και τους ιστούς του αναπνευστικού συστήματος. Συνήθως, η έκθεση γίνεται μέσω επαφής με το υγρό ή τους ατμούς. Αναφέρονται και ως «ουσίες μουστάρδας» (μουστάρδες αζώτου, θείου και π λεβισίτης). Χαρακτηριστικό είναι ότι προκαλούν λίγο ή καθόλου 263

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

πόνο κατά τη διάρκεια της έκθεσης (εκτός από τον λεβισίτη) κι έχουν ποικίλο χρόνο εμφάνισης συμπτωμάτων (2-36 ώρες). Οι Αιμοτοξικές Ουσίες (Blood agents) παρεμποδίζουν τη δυνατότητα του αίματος να μεταφέρει οξυγόνο και προκαλούν ασφυξία. Βλάπτουν τον άνθρωπο παρεμβαίνοντας στην ανταλλαγή οξυγόνου και διοξειδίου του άνθρακα μεταξύ αίματος και ιστών. Τυπικά παραδείγματα είναι το υδροκυάνιο και το χλωριούχο κυάνιο. Κατατάσσονται σε πέντε κατηγορίες όλες εκ των οποίων προκαλούν αδρανοποίηση, σοβαρές βλάβες ή θάνατο: Οι Νευροτοξικές Ουσίες ή Ουσίες Νεύρων (Nerve agents) επιδρούν στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Είναι οργανοφωσφορικές ενώσεις χημικώς συναφείς με τα φυτοφάρμακα, αλλά πολύ πιο τοξικές και έχουν την ιδιότητα να διαπερνούν το δέρμα χωρίς να επιδρούν σε αυτό. Συνήθως η έκθεση γίνεται μέσω επαφής με υγρό (δέρμα και οφθαλμοί) και ατμούς. Τρία σαφή συμπτώματα που συνδέονται με τις νευροτοξικές ουσίες είναι: σμίκρυνση της κόρης του οφθαλμού, πολύ ισχυρός πονοκέφαλος και ισχυρό σφίξιμο στο στήθος. Παραδείγματα νευροτοξικών ουσιών είναι το σαρίν, σομάν, ταμπούν και VX. Ανάλογα με

την

οδό

έκθεσης

και

τη

συγκέντρωση

της

ουσίας

υπάρχει

διαφοροποίηση στα συμπτώματα και στο χρόνο εμφάνισής τους. Έκθεση σε ατμούς: συμπτώματα μετά από δευτερόλεπτα έως αρκετά λεπτά. Έκθεση μέσω του δέρματος: συμπτώματα μετά από λεπτά έως αρκετές ώρες. Οι Ασφυξιογόνες Ουσίες (Choking Agents) προκαλούν φυσική βλάβη στους πνεύμονες. Η έκθεση γίνεται με εισπνοή. Σε εξαιρετικές περιπτώσεις οι πνεύμονες γεμίζουν με υγρό γεγονός το οποίο μπορεί οδηγήσει σε ασφυξία που προσομοιάζει πνιγμό. Ο θάνατος προκαλείται από την έλλειψη οξυγόνου. Τυπικά παραδείγματα είναι το χλώριο και το φωσγένιο. Βιολογικοί Παράγοντες (Biological Agents) Είναι είτε ζωντανοί οργανισμοί είτε ουσίες που αυτοί παράγουν οι οποίοι προκαλούν ασθένειες ή βλάπτουν ανθρώπους, ζώα και φυτά ή προκαλούν βλάβες σε κάποιο υλικό. Οι Βιολογικοί παράγοντες βρίσκονται σε μορφή σταγόνων 264

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

υγρού, αερολύματος ή ξηράς σκόνης. Ένας Βιολογικός παράγων όπως: άνθρακας, τουλαραιμία, χολέρα, εγκεφαλίτης, πανώλη και αλλαντίαση μπορεί, με κατάλληλη επεξεργασία, να χρησιμοποιηθεί σαν τρομοκρατικό όπλο. Υπάρχουν τρία είδη Βιολογικών παραγόντων: Τα

Βακτήρια

είναι

μονοκύτταροι

οργανισμοί

οι

οποίοι

πολλαπλασιάζονται με κυτταρική διαίρεση και μπορούν να προκαλέσουν ασθένεια σε ανθρώπους, ζώα ή φυτά. Παραδείγματα περιλαμβάνουν άνθρακα, χολέρα, πανώλη, τουλαραιμία και πυρετό Q. Οι Ιοί είναι οι απλούστερες μορφές μικροοργανισμών, οι οποίες δεν έχουν σύστημα για το μεταβολισμό τους. Για να πολλαπλασιαστούν χρειάζονται ζωντανά κύτταρα και δεν μπορούν να ζήσουν εκτός από ένα ξενιστή. Τύποι ιών είναι ο ιός της ευλογιάς, ιοί που προκαλούν αιμορραγικούς πυρετούς. Οι Τοξίνες είναι τοξικές ουσίες φυσικής προέλευσης οι οποίες παράγονται από ζώο, φυτό ή μικρόβιο. Διαφέρουν από τις χημικές ουσίες στο ότι δεν παρασκευάζονται από τον άνθρωπο. Παραδείγματα είναι η ρισίνη και οι μυκοτοξίνες. Προετοιμασία Πολιτών Η αντιμετώπιση ενός ΧΒΡΠ περιστατικού εξαρτάται από πολλούς παράγοντες (είδος, ποσότητα και καθαρότητα ΧΒΡΠ παράγοντα, μέθοδος διασποράς, χώρος, μετεωρολογικές συνθήκες, κλπ.). Επομένως δεν είναι η ίδια για κάθε περίπτωση. Παρόλα αυτά οι βασικές ενδεδειγμένες ενέργειες συνοψίζονται στα εξής: Μειώστε το χρόνο παραμονής στο επικίνδυνο περιβάλλον και επομένως της έκθεσης στον ΧΒΡΠ παράγοντα. Απομακρύνετε το ΧΒΡΠ παράγοντα από το σώμα σας. Απομακρυνθείτε από το χώρο του περιστατικού και παραμείνετε σε ασφαλή χώρο. Εφαρμόστε τις οδηγίες των αρμοδίων Αρχών και συνεργαστείτε με το προσωπικό τους. Να είστε προετοιμασμένοι ότι…

265

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Θα πρέπει να βγάλετε ή να σας βγάλουν τα ρούχα (μερικά από αυτά σκίζοντας τα ή κόβοντάς τα με ψαλίδι). Θα χρειαστεί να στέκεστε χωρίς ρούχα

μπροστά

σε

άγνωστους

και

γνωστούς

ανθρώπους.

Είναι

απαραίτητο για την καλύτερη δυνατή προστασία της υγείας σας. •

Αν φοράτε κοσμήματα ή συναισθηματικής αξίας αντικείμενα θα

πρέπει να τα παραδώσετε στο προσωπικό που θα σας απορρυπάνει. •

Αν μεταφέρετε παιδιά ή βρέφη θα σας επιτραπεί να τα έχετε

μαζί σας κατά τη διάρκεια της διαδικασίας απορρύπανσής σας. •

Συνεργαστείτε με το προσωπικό των υπηρεσιών που έχουν ως

αποστολή την αντιμετώπιση του συμβάντος για το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα (τη δική σας υγεία). Ακολουθείστε πιστά τις οδηγίες που σας δίνουν και μην διαφωνείτε. •

Μην παραξενευτείτε αν δείτε το προσωπικό των υπηρεσιακών

δυνάμεων να φορά προστατευτικό εξοπλισμό που εσείς βέβαια δεν έχετε. Η προστασία τους είναι απαραίτητη για να επιτευχθεί η μεγαλύτερη προσφορά βοήθειας σε εσάς. •

Μην ξεχνάτε να αναφέρετε στις Αρχές οτιδήποτε παρατηρείτε.

Κατά τη Διάρκεια του Περιστατικού: •

Διατηρείστε την ψυχραιμία σας και μην πανικοβάλλεστε.

•

Αν το περιστατικό συμβεί σε ανοικτό χώρο απομακρυνθείτε από

την περιοχή πεζοί χωρίς να αγγίξετε τίποτε. Μην απομακρυνθείτε πάρα πολύ και μην χρησιμοποιήσετε δημόσια ή ιδιωτικά μέσα μεταφοράς (λεωφορεία, τρόλεϊ, ηλεκτρικό, μετρό, ταξί, αυτοκίνητα, μηχανάκια). Κάτι τέτοιο ίσως προκαλέσει διασπορά του επικίνδυνου παράγοντα στα μέσα μεταφοράς και τον υπόλοιπο πληθυσμό. Η εξάπλωση του προβλήματος θα δυσχεράνει και την προσφορά βοήθειας προς εσάς. •

Αν το περιστατικό συμβεί σε κλειστό χώρο, κλείστε τα

επιμέρους συστήματα εξαερισμού και το κεντρικό, βγείτε από το κτήριο και περιμένετε τις Αρχές. •

Προφυλαχθείτε μπαίνοντας στο πλησιέστερο κτήριο που δεν

έχει υποστεί ζημιές. Σε περίπτωση έκρηξης σε ανοιχτό χώρο αν παραμείνετε ή καταφύγετε σε κλειστό χώρο μειώνεται η έκθεσή σας σε ΧΒΡΠ παράγοντες. 266

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

•

Αφού βρεθείτε σε «ασφαλή» χώρο βγάλτε τα ρούχα σας το

συντομότερο δυνατόν. Προσέξτε να μην εκθέσετε περισσότερο στους ΧΒΡΠ παράγοντες τα ευαίσθητα σημεία και τις περιοχές εισόδου του οργανισμού σας (μάτια, μύτη και στόμα). Πλυθείτε με άφθονο νερό μόνοι σας ή καλύτερα ανά δύο ώστε να είναι δυνατός ο καλύτερος καθαρισμός στα δύσκολα σημεία και μέρη του σώματος (πίσω από τα αυτιά, μάτια, μασχάλες κλπ.). Τοποθετείστε τα ρούχα σε πλαστική σακούλα που κλείνει καλά. •

Αν δεν είναι εφικτό να βγάλετε όσα ρούχα είναι δυνατόν (και

αν το επιτρέπουν οι καιρικές συνθήκες) περιμένετε τις δυνάμεις που θα αναλάβουν το έργο της απολύμανσης/απορρύπανσής σας. Αν Εκτεθείτε χωρίς να το Γνωρίζετε: Ίσως εμφανίσετε συμπτώματα που μοιάζουν με ίωση ή κρυολόγημα δηλ. πυρετό, βήχα, κοιλιακούς ή μυϊκούς πόνους κλπ. (π.χ. βιολογικό παράγοντα) ή συμπτώματα έκθεσης σε τοξική χημική ουσία (π.χ. «μουστάρδα», φυτοφάρμακο). Παρακολουθείστε προσεκτικά την ενημέρωση (αν έχει γίνει) από τις αρμόδιες Αρχές και δείτε αν ικανοποιούνται οι προϋποθέσεις που αναφέρονται στις ανακοινώσεις. Διαφορετικά ενημερώστε τις Αρχές. Επικοινωνήστε τηλεφωνικά με τον ιατρό σας ή με ιατρικές υπηρεσίες και

μην

παρουσιάζεστε

σε

χώρο

παροχής

ιατρικής

φροντίδας

(νοσοκομείο, ιατρείο) χωρίς προηγουμένως να έχετε ενημερώσει. Περιστατικό με Άνθρακα, Αξιολόγηση Αντικειμένου: Εφόσον πληρούνται κριτήρια από τον κατάλογο που ακολουθεί, ο φάκελος ή το δέμα θεωρείται ύποπτο. Άγνωστος ή μη Αναμενόμενος Αποστολέας από Μη αναμενόμενη περιοχή. Χώρα προελεύσεως αντικειμένου. Μη ύπαρξη αποστολέα, ή ασαφή στοιχεία αλληλογραφίας (π.χ. διεύθυνση αποστολέα η οποία δεν επιβεβαιώνεται, κλπ). Λανθασμένος παραλήπτης. Ύπαρξη των ενδείξεων «Προσωπικό» ή «Εμπιστευτικό» χωρίς αναγραφή του αποστολέα. 267

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Έλλειψη γραμματοσήμων ή σήμανσης από μηχανή χρέωσης ταχυδρομικών τελών. Έλλειψη σφραγίδας ταχυδρομείου. Περιστατικό με Άνθρακα, Αξιολόγηση Αντικειμένου: Εφόσον πληρούνται κριτήρια από τον κατάλογο που ακολουθεί, ο φάκελος ή το δέμα θεωρείται ύποπτο. Η σφραγίδα του ταχυδρομείου δεν ταιριάζει με τη διεύθυνση του αποστολέα. Χρήση υπερβολικού αριθμού γραμματοσήμων ή υλικού όπως κολλητική ταινία, σχοινί, κορδόνια. Χώρα προελεύσεως αντικειμένου Αίσθηση κοκκώδους υλικού – κόνεως κατά την ψηλάφηση. Ύπαρξη διάχυτης οσμής. Ύπαρξη (ελαιώδους) κηλίδας ή υγρός φάκελος. Το αντικείμενο έχει βάρος που δεν ταιριάζει με το μέγεθός του ή έχει ασυνήθιστο σχήμα. Χώρος, κοινωνική σημασία, κοινωνικοοικονομική θέση παραλήπτη. Ειδοποιήστε μια από τις αρμόδιες αρχές ΕΛΑΣ (100), ΚΕΕΛΠΝΟ (210 5212000), ΠΣ (199), ΓΓΠΠ (210 3359900) εάν είστε στο σπίτι σας ή κάποιον προϊστάμενο στο χώρο εργασίας σας. Δώστε στις αρμόδιες αρχές κάθε στοιχείο που θα σας ζητήσουν, ώστε να αξιολογήσουν το περιστατικό. Περιμένετε την άφιξη του ΚΕΕΛΠΝΟ και της ΕΛΑΣ ή την περαιτέρω επικοινωνία με κάποια από τις παραπάνω υπηρεσίες. Ενώ περιμένετε τις αρμόδιες Αρχές, καταγράψτε όλα τα άτομα που βρίσκονταν στο χώρο που βρέθηκε το ύποπτο αντικείμενο ή ήρθαν σε επαφή με αυτό πριν και φροντίστε να μην απομακρυνθούν. Δώστε τον παραπάνω κατάλογο στον προσωπικό της ΕΛΑΣ ή του ΚΕΕΛΠΝΟ. Ακολουθήστε τις οδηγίες που θα σας δοθούν. Περιστατικό Με Άνθρακα, Ενέργειες Κατά Τη Διάρκεια

268

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Μ.Δ. : Μη διαθέσιμη πληροφορία Οι υπογραμμίσεις αφορούν ατυχήματα με προκληθείσες υλικές ζημιές σε τρίτους άνω των 10 εκατομμυρίων $

269

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

270

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

271

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

272

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

273

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

274

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

275

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

276

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

277

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Σύνοψη Εκπαιδευτικής Ενότητας 6 Αναφερόμενοι

στο

κλίμα

της

Γης

παρατηρούμε

ότι

διαχρονικά

παρουσιάζει σημαντικές διακυμάνσεις, ανεξάρτητες από την ανθρώπινη δραστηριότητα.

Κατά

βάση,

το

κλίμα

είναι

το

αποτέλεσμα

της

απορρόφησης και της αναδιανομής της ηλιακής ακτινοβολίας από το σύστημα ατμόσφαιρας-υδρόσφαιραςγης. Η ηλιακή ακτινοβολία παρέχει την ενέργεια η οποία κινεί τα καιρικά φαινόμενα και διαμορφώνει το κλίμα. [Γεωργιάδου, 2013] Η λεπτή ισορροπία ανάμεσα στην εξερχόμενη ακτινοβολία και την εισερχόμενη ηλιακή ακτινοβολία προσδιορίζει το παγκόσμιο κλίμα. Οποιαδήποτε αλλαγή στους παράγοντες που επιδρούν τόσο στην εισερχόμενη όσο και την εξερχόμενη ακτινοβολία ή στον μηχανισμό αναδιανομής της ενέργειας οδηγούν σε αλλαγή του κλίματος [Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC, 2007]. Επίσης οι επιδημίες και οι πανδημίες μπορούν να θέσουν υπό ξαφνική και ιδιαίτερα ισχυρή πίεση τα συστήματα υγείας κάθε χώρας. Αναδεικνύουν τις

υφιστάμενες

νοσηρότητας

αδυναμίες

και

στα συστήματα αυτά

θνησιμότητας,

επηρεάζουν

και

πέραν

της

την

οικονομική

δραστηριότητα. Τα τεχνολογικά συστήματα όπως η αεροπλοΐα, η ναυτιλία, τα εργοστάσια πυρηνικής ενέργειας, οι τηλεπικοινωνίες, τα συστήματα άμυνας και αεροδιαστημικής, χημικών και βιομηχανίας πετρελαίου, γίνονται όλο και πιο σύνθετα. Τέτοιου είδους συστήματα, που διακρίνονται για την πολυπλοκότητα τους, μπορούν να παρουσιάσουν καταστροφές με πολύ δυσμενείς επιπτώσεις για την κοινωνία, το περιβάλλον και την οικονομία. Αξιοσημείωτες καταστροφές και ατυχήματα αποτέλεσαν παραδείγματα αποτυχίας τεχνολογικών συστημάτων, που με τη σειρά τους οδήγησαν σε σημαντικές απώλειες τόσο υλικών, όσο και ανθρώπινων ζωών. Μια σειρά βιομηχανικών και γενικότερα τεχνολογικών ατυχημάτων σε όλο το κόσμο έχουν καταστήσει την ασφάλεια μιας δραστηριότητας ως κυρίαρχο χαρακτηριστικό της. Ανταποκρινόμενοι στην αναγκαιότητα που παρουσιάστηκε, πολλοί Διεθνείς Οργανισμοί έχουν εκδώσει μια σειρά από Οδηγίες, Συμβάσεις και Κανονισμούς για την προώθηση της ασφάλειας,

278

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

αποτροπής των ατυχημάτων και διαδικασιών προστασίας του ανθρώπου και του περιβάλλοντος, στη περίπτωση που αυτά συμβούν. Στην ενότητα 10, περιγράφονται και αναλύονται τα παρακάτω θέματα: Έντονα καιρικά φαινόμενα και τους κινδύνους που δημιουργούν Πλημμύρες Βιολογικοί κίνδυνοι Τεχνολογικά Ατυχήματα

Ερωτήσεις Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 6 Επιλέξτε

τη

σωστή

απάντηση

στις

παρακάτω

ερωτήσεις

/

διατυπώσεις. ΕΡΩΤΗΣΗ

1

Ο ανεμοστρόβιλος ή σίφωνας είναι μια βίαιη

στροβιλιζόμενη στήλη αέρα σε επαφή με την επιφάνεια της γης, που περιλαμβάνει ένα καταιγιδοφόρο νέφος. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

1

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

2

Η δημιουργία του σίφωνα προϋποθέτει την

ύπαρξη μιας σειράς φαινομένων. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

2

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

3

Ως κύμα καύσωνα μπορεί να χαρακτηριστεί μια

περίοδος με ασυνήθιστο και δυσάρεστο θερμό καιρό με χαμηλή ατμοσφαιρική υγρασία ΑΠΑΝΤΗΣΗ 3 ΕΡΩΤΗΣΗ

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

4

H κυριότερη αιτία για την εμφάνιση υψηλών

θερμοκρασιών στη χώρα μας είναι η μεταφορά θερμών αερίων μαζών από τις ακτές της Αφρικής. ΑΠΑΝΤΗΣΗ 4

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

ΕΡΩΤΗΣΗ

5

Κατά τη διάρκεια του χειμώνα σημειώνονται

στην Ελλάδα χιονοπτώσεις που διαρκούν από λίγες ώρες μέχρι 279

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

μερικές

ημέρες

και

συχνά

συνοδεύονται

από

χαμηλές

θερμοκρασίες και ισχυρούς ανέμους. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

5

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

6

Οι χιονοπτώσεις είναι συχνά επικίνδυνες, τόσο

για την οδήγηση, όσο και για το βάδισμα. Τα περισσότερα ατυχήματα,

κατά

τη

διάρκεια

ατυχήματα

μεταφοράς

και

μιας

χιονόπτωσης,

πτώσεις

πεζών,

αφορούν

λόγω

της

ολισθηρότητας. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

6

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

7

Το χιόνι δημιουργείται όταν οι παγοκρύσταλλοι,

σε νέφη θερμοκρασίας κάτω των 0°C, πέφτουν προς το έδαφος ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

7

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

8

Η εμφάνιση του Παγετού λόγω Ακτινοβολίας

Θερμότητας είναι αποτέλεσμα μεταφοράς ψυχρότερων αερίων μαζών στην περιοχή, οπότε και επέρχεται ψύξη λόγω αγωγής της θερμότητας από το έδαφος στις ψυχρές αυτές αέριες μάζες. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

8

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

9

Οι

καταιγίδες

χαρακτηρίζονται

ως

βίαια

ατμοσφαιρικά φαινόμενα, συνοδευόμενα από ραγδαίες βροχές, ισχυρούς

ανέμους,

μεταβλητής

έντασης

και

διεύθυνσης,

ταχύτητας ακόμα και ……, από ισχυρές ηλεκτρικές εκκενώσεις και συχνά από χαλάζι. ΑΠΑΝΤΗΣΗ 9 Α

50 km/h,

Β

150 km/h

Γ

100 km/h

ΕΡΩΤΗΣΗ 10

Ο παγετός προέρχεται είτε από έντονη ακτινοβολία

του εδάφους, είτε από αγωγή θερμότητας αυτού. ΑΠΑΝΤΗΣΗ 10 Β

Α

ΣΩΣΤΟ

ΛΑΘΟΣ 280

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Απαντήσεις Ερωτήσεων Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 6 1.

Απάντηση 1. Α

2.

Απάντηση 2. Α

3.

Απάντηση 3. Β

4.

Απάντηση 4. Α

5.

Απάντηση 5. Α

6.

Απάντηση 6. Α

7.

Απάντηση 7. Α

8.

Απάντηση 8. Β

9.

Απάντηση 9. Γ

10. Απάντηση 10. Α

281

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 7: ΕΙΔΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΑΣΦΑΛΗΣ ΕΚΚΕΝΩΣΗ – ΔΙΑΣΩΣΗ ΣΚΟΠΟΣ Οι καταστάσεις έκτακτης ανάγκης δεν είναι τόσο σπάνιο φαινόμενο Αν δεν καταπολεμηθούν άμεσα και μετατραπούν σε καταστροφές τότε τα αποτελέσματα θα είναι αρνητικά τόσο σε οικονομικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο. Για

την

αντιμετώπισή

τους

θα

πρέπει

να

ορίζεται

ένα

σύνολο

προδιαγεγραμμένων και οργανωμένων διαδικασιών και δράσεων, ως ένα σύστημα παράγοντα

διαχείρισης και

του

μείωσης

της

τρωτότητας

του

ανθρώπινου

του,

την

αντιμετώπιση

περιβάλλοντός

για

καταστάσεων διακινδύνευσης που προκαλούνται από φυσικούς ή ανθρωπογενείς κινδύνους, συνήθως υπό συνθήκες (χρόνο και έκταση) μη

ελεγχόμενες

(κατάσταση

έκτακτης ανάγκης),

προκειμένου

να

περιορισθούν οι καταστροφικές συνέπειες σε ανθρώπινα θύματα και υλικές ζημιές. Ουσιαστικά περιλαμβάνει την οργάνωση και την διαχείριση των πόρων (ανθρώπινων και υλικών) και των ευθυνών (καθορίζει διαδικασίες, αρμοδιότητες και υπευθύνους) για την αντιμετώπιση, με ολοκληρωμένο και συντονισμένο τρόπο, της φερόμενης κατάστασης έκτακτης ανάγκης, ιδιαίτερα όσον αφορά την ετοιμότητα, την ανταπόκριση και την βραχεία αποκατάσταση, έναντι αυτής. Σε αυτό θα πρέπει να είναι όλοι ενημερωμένοι και να εκπαιδεύονται κατάλληλα, ανάλογα με τη φύση των κινδύνων και το σχέδιο έκτακτης ανάγκης, στη χρήση μέσων και, γενικότερα, στις ενέργειες αντιμετώπισης εκτάκτων περιστατικών. Σκοπός αυτής της εκπαιδευτικής ενότητας είναι η παρουσίαση των βασικών και ειδικών γνώσεων που απαιτούνται για την ασφαλή εκκένωση των χώρων σε περίπτωση καταστροφής. ΠΡΟΣΔΟΚΩΜΕΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Όταν ολοκληρώσετε τη μελέτη του υλικού αυτής της εκπαιδευτικής ενότητας θα είστε σε θέση να γνωρίζετε: 282

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Παράγοντες

που

διαμορφώνουν

τον

τρόπο

εκκένωσης

των

δημοσίων χώρων Ενέργειες αντιμετώπισης κρίσεων σε δημόσιους χώρους Τρόποι απομάκρυνσης & Διάσωση κινδυνευόντων ατόμων Σχεδιασμός οδεύσεων Διαφυγή ΕΝΝΟΙΕΣ – ΚΛΕΙΔΙΑ Κρίση,

Καταστροφή,

Δημόσιος

χώρος,

διαφυγής, Κινδυνεύοντα άτομα

283

Σχέδιο

διαφυγής,

Ομάδα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

7.1 Σχεδιασμός σεναρίων εκκένωσης Για την προστασία εργαζομένων και κοινού είναι αναγκαίο να υπάρχει ένα σχέδιο με τις αναγκαίες δράσεις για την αντιμετώπιση μιας πυρκαγιάς και την εκκένωση των χώρων εργασίας, εφόσον απαιτηθεί. Ιδιαίτερη μέριμνα πρέπει να υπάρχει για την προστασία ΑμεΑ και ευαίσθητων ομάδων πληθυσμού (π.χ. ηλικιωμένων, ατόμων που αντιμετωπίζουν προβλήματα υγείας κ.λπ.) και για άτομα που δεν ανήκουν στο προσωπικό (π.χ. κοινό, προσωπικό εργολάβων κ.λπ.) και μπορεί να βρίσκονται στον χώρο. Οι εργαζόμενοι πρέπει να είναι ενημερωμένοι και να εκπαιδεύονται κατάλληλα, ανάλογα με τη φύση των κινδύνων και το σχέδιο έκτακτης ανάγκης, στη χρήση πυροσβεστικών μέσων και, γενικότερα, στις ενέργειες αντιμετώπισης εκτάκτων περιστατικών. Σε αυτό το πλαίσιο θα πρέπει να γίνονται και ασκήσεις ετοιμότητας. Σύμφωνα με το άρθρο 45 του Ν. 3850/2010 α)

να

ο εργοδότης οφείλει:

λαμβάνει,

όσον

αφορά

στις

πρώτες

βοήθειες,

την

πυρασφάλεια και την εκκένωση των χώρων από εργαζομένους, τα αναγκαία μέτρα τα οποία θα είναι προσαρμοσμένα στο μέγεθος και στη φύση των δραστηριοτήτων της επιχείρησης και θα λαμβάνουν υπόψη τα άλλα πρόσωπα που είναι παρόντα. β) να οργανώνει την κατάλληλη υποδομή και να εξασφαλίζει τις κατάλληλες

διασυνδέσεις

με

αρμόδιες

εξωτερικές

υπηρεσίες,

προκειμένου να αντιμετωπισθούν άμεσα θέματα πρώτων βοηθειών, επείγουσας ιατρικής περίθαλψης, διάσωσης και πυρασφάλειας και γ) να ελέγχει τις εγκαταστάσεις και τα μέσα παροχής πρώτων βοηθειών τακτικά, όσον αφορά στην πληρότητα και την ικανότητα χρησιμοποίησής τους. Επίσης, ο εργοδότης οφείλει να καταρτίσει σχέδιο διαφυγής και διάσωσης από τους χώρους εργασίας, εφόσον απαιτείται από τη θέση, την έκταση και το είδος της εκμετάλλευσης. Το σχέδιο διαφυγής και διάσωσης πρέπει να αναρτάται σε κατάλληλες θέσεις στους χώρους εργασίας. Το σχέδιο πρέπει να δοκιμάζεται τακτικά, με ασκήσεις ή άλλο πρόσφορο τρόπο, ώστε σε περίπτωση κινδύνου ή καταστροφής να μπορούν οι εργαζόμενοι να διασωθούν. Γενικά, επιβάλλεται η ανάρτηση σχεδιαγραμμάτων 284

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

διαφυγής και διάσωσης στα κτήρια που η κύρια χρήση τους αναπτύσσεται σε τρεις (3) ή περισσότερους ορόφους και τα οποία έχουν συνολικό θεωρητικό πληθυσμό πάνω από διακόσια (200) άτομα, καθώς και όπου προβλέπεται από τις ειδικές ανά χρήση κτηρίου. Σε κάθε περίπτωση η ύπαρξη και ανάρτηση σχεδιαγράμματος διαφυγής και διάσωσης αποτελεί μια καλή πρακτική για τον χώρο εργασίας. Τα σχεδιαγράμματα και σύμβολα διαφυγής με τις αντίστοιχες πινακίδες πρέπει να είναι σύμφωνα με το πρότυπο ISO 23601: «Safety Identification - Escape and evacuation plan signs», όπως κάθε φορά ισχύει.

Για την ασφαλή εκκένωση των χώρων εργασίας θα πρέπει να διασφαλίζονται ενδεικτικά τα ακόλουθα: 1.

Διατηρούνται συνεχώς ελεύθερες οι οδοί διαφυγής και η

έξοδος/οι έξοδοι κινδύνου. 2.

Oι θύρες/η θύρα κινδύνου πρέπει να ανοίγουν/-ει προς τα

έξω, περιορίζοντας έτσι τον κίνδυνο εγκλωβισμού και τραυματισμού κατά τη φάση της εκκένωσης. 3.

Oι θύρες/η θύρα κινδύνου δεν πρέπει να είναι κλειστές/-ή με

τρόπο που να μην μπορεί να τις/την ανοίξει εύκολα και αμέσως κάθε πρόσωπο που θα χρειαστεί τυχόν να τις/τη χρησιμοποιήσει σε περίπτωση ανάγκης. 4.

Υπάρχει κατάλληλος φωτισμός ασφαλείας.

5.

Οι οδεύσεις διαφυγής και οι έξοδοι κινδύνου θα πρέπει να είναι

κατάλληλα σημασμένες για να μπορούν να εντοπίζονται άμεσα σε έκτακτες καταστάσεις και να περιορίζονται οι κίνδυνοι εγκλωβισμού και τραυματισμού.

285

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ανάλογα με το είδος του κτηρίου σε ορισμένες διατάξεις γίνεται αναφορά στην υποχρέωση συγκρότησης ομάδας πυροπροστασίας (π.χ. απαίτηση υπάρχει για τις βιομηχανίες – βιοτεχνίες, καθώς και για κάθε χώρο στον οποίο υπάρχει μόνιμο υδροδοτικό πυροσβεστικό δίκτυο ή αυτόματο σύστημα καταιονισμού, σύμφωνα με την Πυροσβεστική Διάταξη 14/2014 ). Ειδικά για θέματα πυρκαγιών Η εκτίμηση της επικινδυνότητας και τα μέτρα πρόληψης πυρκαγιών – εκρήξεων στους χώρους εργασίας, πρέπει να περιλαμβάνονται στο πλαίσιο της γραπτής εκτίμησης του επαγγελματικού κινδύνου. Στο πλαίσιο των μέτρων προστασίας περιλαμβάνονται οι διαδικασίες για τη διαχείριση των επικίνδυνων υλικών (εύφλεκτα, εκρηκτικά κ.λπ.), οι διαδικασίες ασφαλούς εργασίας (π.χ. θερμές εργασίες), ο έλεγχος των πηγών θερμότητας – ανάφλεξης, η εκπαίδευση όλων των εμπλεκομένων κ.ά. Εφαρμόζονται, ανάλογα με το είδος της παραγωγικής διαδικασίας και των εγκαταστάσεων, συγκεκριμένες νομοθετικές προβλέψεις, κανονισμοί και πρότυπα. Για την εκτίμηση της επικινδυνότητας είναι σημαντικό να αναγνωριστούν οι χώροι εργασίας, οι δραστηριότητες, οι συνθήκες που μπορεί να οδηγήσουν σε προϋποθέσεις έναρξης μιας πυρκαγιάς ή έκρηξης. Για την αποφυγή έναρξης και επέκτασης μιας φωτιάς, αλλά και για την κατάσβεσή της, πρέπει να εμποδιστεί η συνύπαρξη τριών παραγόντων: καύσιμης ύλης, κατάλληλης θερμοκρασίας (ανάλογα με την καύσιμη ύλη) και οξειδωτικού παράγοντα (συνήθως οξυγόνο του αέρα). Οι παράγοντες αυτοί αποτελούν το λεγόμενο «τρίγωνο της φωτιάς». Επιπλέον, υπάρχει και

ένας

τέταρτος παράγοντας,

οι ελεύθερες

ρίζες,

που

επίσης

συμβάλλουν στην ανάπτυξη της πυρκαγιάς (οι τέσσερις αυτοί παράγοντες αποτελούν το λεγόμενο «τετράεδρο της φωτιάς»). Μια βασική πλευρά της διαχείρισης των εύφλεκτων υλικών σε έναν χώρο εργασίας, είναι η εύρεση πληροφοριών σχετικά με τις συνθήκες στις οποίες μπορεί να ξεκινήσει η ανάφλεξη (για παράδειγμα η γνώση της θερμοκρασίας ανάφλεξης ή αυτανάφλεξης). Σχετικές πληροφορίες

286

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

υπάρχουν στα δελτία δεδομένων ασφάλειας των υλικών (SDS) και στη σχετική βιβλιογραφία. Σημαντικός, σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να είναι και ο κίνδυνος έκρηξης σε έναν χώρο εργασίας, ακόμη και στην περίπτωση όπου δεν αναφερόμαστε σε παραγωγικές διαδικασίες που αφορούν σε χρήση υλικών που χαρακτηρίζονται ως «εκρηκτικά». Εκρήξεις, για παράδειγμα, μπορούν να συμβούν, κάτω από ορισμένες συνθήκες και, αν δεν λαμβάνονται

τα

απαραίτητα

μέτρα

ασφάλειας,

σε

περιπτώσεις

δημιουργίας εκρηκτικής ατμόσφαιρας λόγω ύπαρξης εύφλεκτων αερίων ή σκόνης (π.χ. χρήση πτητικών διαλυτών, διαρροή υγραερίου ή φυσικού αερίου, σκόνη μετάλλων ή άλλων υλικών σε πολύ λεπτό διαμερισμό). Για τις εκρηκτικές ατμόσφαιρες υπάρχει ειδική νομοθεσία (ΠΔ 42/2003

).

Για την πρόληψη μιας φωτιάς ή έκρηξης, καθοριστικός είναι ο έλεγχος των πηγών θερμότητας – ανάφλεξης. Τέτοιες πηγές σε έναν χώρο εργασίας (ανάλογα με τη φύση της παραγωγικής διαδικασίας και των εργασιακών δραστηριοτήτων), ενδεικτικά μπορεί να είναι: •

γυμνές φλόγες

•

κάπνισμα ή υπολείμματα καπνίσματος

•

στατικός ηλεκτρισμός

•

ηλεκτρικές

εγκαταστάσεις

αντιεκρηκτικού

τύπου

συσκευές,

(π.χ.

άνοιγμα

που

δεν

είναι

ενός

διακόπτη,

λαμπτήρες κ.λπ.), σε περιβάλλον εκρηκτικής ατμόσφαιρας κεραυνοί

287

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

εκρήξεις - πυρκαγιές (είτε από τον εσωτερικό είτε από τον εξωτερικό χώρο της εγκατάστασης)

•

θερμές επιφάνειες και διάφορα στοιχεία του εξοπλισμού (π.χ. σωλήνες μεταφοράς ζεστού νερού, ατμού ή θερμού αέρα, θερμαντικά σώματα, οικιακές συσκευές) μηχανικά μέρη

όπου

αναπτύσσεται

υψηλή

θερμοκρασία

(π.χ.

κινητήρες) διεργασίες που περιλαμβάνουν τρόχισμα, άλεση, κοπή, συγκόλληση, και γενικότερα επαφή μεταλλικών επιφανειών κ.ά. •

ηλεκτρομαγνητικά πεδία στο φάσμα συχνοτήτων από 9 kHz έως 300 GHz

•

ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία στο φάσμα συχνοτήτων από 300 GHz έως 3 x 106 GHz ή σε μήκη κύματος από 1000 μm (οπτικό φάσμα) ιοντίζουσα ακτινοβολία

•

υπέρηχοι

•

χημικές αντιδράσεις αδιαβατική συμπίεση, ωστικά κύματα, αέρια που διέρχονται από ακροφύσιο.

7.2 Παράγοντες που διαμορφώνουν τον τρόπο εκκένωσης των δημοσίων χώρων Υπάρχουν πολλών ειδών απειλές που μπορεί να εξαναγκάσουν τον ευάλωτο πληθυσμό σε φυγή. Ένα τέτοιο γεγονός γρήγορα μπορεί να περιπλέξει τις διαδικασίες και να οδηγήσει σε ατυχήματα και απρόβλεπτες καταστάσεις. Προκειμένου να αποφευχθεί μια κατάσταση κρίσης και 288

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

πανικού,

οι

σύγχρονες

προσεγγίσεις

διαχείρισης

καταστροφών

στοχεύουν στην πρόβλεψη των απειλητικών φαινομένων όποτε είναι δυνατή. Παρά τα σημαντικά βήματα προόδου, λίγες είναι οι φυσικές απειλές

και

ακόμα

λιγότερες

οι

τεχνολογικές

που

μπορούν

να

προβλεφθούν απόλυτα. Κάθε στάδιο διαχείρισης έχει τις δικές του ιδιαιτερότητες όμως ο στόχος είναι ένας – η μείωση των αρνητικών αντίκτυπων των καταστροφών και η παροχή ασφάλειας τους πολίτες. Όπου τα μέτρα πρόληψης και μετριασμού αποτυγχάνουν, κρίνεται αναγκαία η προετοιμασία του πληθυσμού να δεχτεί την εκδήλωση της απειλής. Προκειμένου να αποτραπούν όσο το δυνατόν περισσότερες ανθρώπινες απώλειες και τραυματισμοί οργανώνεται έκτακτη εκκένωση, η οποία θα μπορούσε να περιγραφεί ως μια σύνθετη διαδικασία που περιλαμβάνει ενέργειες για την γρήγορη και ασφαλή απομάκρυνση των ανθρώπων σε ασφαλείς περιοχές, κατά το δυνατόν όσο πιο μακριά από την απειλή. Φυσικά υπάρχουν πολλοί παράγοντες, συμπεριφορικοί και μη, που διαμορφώνουν την πορεία μιας εκκένωσης. Για παράδειγμα ο τύπος της απειλής και η δυνατότητα πρόβλεψης της χρονικής στιγμής της εκδήλωσής

της

συνδέεται

άμεσα

με

την

δυνατότητα

έγκαιρης

προειδοποίησης των κατοίκων. Ορισμένα φαινόμενα όπως ένας σεισμός ή οι μετασεισμικές δονήσεις είναι αδύνατο να προβλεφθούν με τα σημερινά μέσα, συνεπώς μια εκκένωση δεν μπορεί παρά να έπεται της εκδήλωσής τους. Κάποια άλλα φαινόμενα ή δευτερογενείς απειλές όμως μπορούν να προβλεφθούν, όπως είναι οι τυφώνες ή τα κύματα βαρύτητας που δημιουργούνται εξαιτίας ισχυρών σεισμών. Σε αυτές τις περιπτώσεις εκδίδεται σήμα κινδύνου από μερικές έως και αρκετές ώρες πριν το καταστροφικό συμβάν. Στις περιπτώσεις τεχνολογικών καταστροφών είναι πολύ δύσκολο έως και αδύνατο να δοθεί σήμα κινδύνου πριν την εκδήλωση της καταστροφής. ΔΕΚΑΛΟΓΟΣ ΕΚΚΕΝΩΣΗΣ ΚΤΙΡΙΩΝ Μόλις ακούσεις το σήμα εκκένωσης ακολούθησε τις παρακάτω οδηγίες.

289

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

1. Ενεργείς αμέσως και δεν υποθέτεις ότι πρόκειται για φάρσα ή κάποια δοκιμή του συστήματος συναγερμού, εκτός κι αν προηγουμένως έχεις ειδοποιηθεί για αυτό. 2. Σβήνεις κάθε φλόγα ή εστία πυρκαγιάς στο χώρο που βρίσκεσαι (τσιγάρο, φλόγιστρο, κ.λπ.). 3. Εξέρχεσαι και ακολουθείς την όδευση διαφυγής που από πριν πρέπει να γνωρίζεις εκτός και αν υπάρχει άλλη οδηγία από εκείνη τη χρονική στιγμή 4. Στην όδευση διαφυγής δεν τρέχεις, αλλά περπατάς σαν να βιάζεσαι να προλάβεις το λεωφορείο. 5. Αν δεν είσαι στο γραφείου σου, φεύγεις προς την όδευση διαφυγής και δεν επιστρέφεις για να πάρεις αγαπημένα σου αντικείμενα ή να ειδοποιήσεις κάποιο συγγενικό ή φιλικό σου πρόσωπο. 6. Κατά την έξοδο δεν φωνάζεις, δεν συνομιλείς έντονα, αλλά διατηρείς τη ψυχραιμία σου και προσπαθείς να δίνεις στον διπλανό σου την εντύπωση ότι αισθάνεσαι ασφαλής. 7. Δεν τρέχεις αντίθετα προς το πλήθος σε καμία περίπτωση, ακόμα και αν σε φωνάξει κάποιος ή ακούς το κινητό σου να χτυπά. 8. Κατά την έξοδο, στην όδευση διαφυγής προσπαθείς να διευκολύνεις τους διασώστες ή την ομάδα πυρασφάλειας, δίνοντάς τους προτεραιότητα. 9. Αν κάποιος που προηγείται από εσένα πέσει ή πάθει οτιδήποτε , να τον βοηθήσεις και όχι να τον υπερπηδήσεις, γιατί θα πέσεις εσύ ή επόμενος από εσένα. 10.Μόλις βγεις σε ασφαλή χώρο, δηλαδή εκεί που σε έχουν οδηγήσει, φρόντισε να δώσεις τα στοιχεία σου σε κάποιον υπεύθυνο. 7.3 Ενέργειες αντιμετώπισης κρίσεων σε επαγγελματικούς χώρους Στις ενέργειες πρόληψης για τη διαχείριση του σεισμικού κινδύνου στον χώρο εργασίας περιλαμβάνονται: α. Σύνταξη Σχεδίου Έκτακτης Ανάγκης στον εργασιακό χώρο β. Ενημέρωση όλων των εργαζομένων για τον Σχεδιασμό 290

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

γ. Διοργάνωση Ασκήσεων Ετοιμότητας δ. Αποτίμηση των Ασκήσεων και Επικαιροποίηση του Σχεδιασμού. Ο εργοδότης έχει την υποχρέωση να χρησιμοποιεί τις υπηρεσίες Τεχνικού Ασφαλείας σύμφωνα με όσα ορίζονται στον Κώδικα Νόμων για την υγεία και την ασφάλεια των εργαζομένων.

Σύνταξη Σχεδίου Έκτακτης Ανάγκης στον εργασιακό χώρο Το Σχέδιο Έκτακτης Ανάγκης πρέπει να λαμβάνει υπόψη το ανθρώπινο δυναμικό, τις καθημερινές λειτουργίες του εργασιακού χώρου και να ικανοποιεί τις ανάγκες του σε περίπτωση σεισμού, αποβλέποντας στη δημιουργία ασφαλούς περιβάλλοντος. Τα βασικά στάδια σύνταξης ενός τέτοιου Σχεδίου είναι τα ακόλουθα: 1.

Καθορισμός Ομάδων Έκτακτης Ανάγκης

2.

Καταγραφή στοιχείων επικοινωνίας

3.

Επισήμανση και άρση επικινδυνοτήτων

4.

Καθορισμός οδεύσεων διαφυγής και διαδικασίας εκκένωσης

5.

Καθορισμός χώρων καταφυγής

6.

Συνέργεια για κοινό Σχεδιασμό με συστεγαζόμενες επιχειρήσεις

ή άλλους εργασιακούς χώρους 7.

Προμήθεια

εφοδίων

έκτακτης

ανάγκης

–

Καθορισμός

απαραίτητου εξοπλισμού. Απαραίτητη είναι η ανάρτηση του Σχεδίου σε όλους τους χώρους του κτιρίου, στους διαδρόμους κ.λπ. Η καθημερινή οπτική επαφή βοηθά τους εργαζόμενους να εξοικειωθούν με τη διαδικασία εκκένωσης του κτιρίου. 1. Καθορισμός Ομάδων Έκτακτης Ανάγκης

291

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ο ορισμός αρμοδιοτήτων στους εργαζόμενους γίνεται ανάλογα με το είδος της επιχείρησης, τον αριθμό των εργαζομένων και τις ανάγκες του εργασιακού χώρου, έχοντας πάντοτε ως στόχο την κατά το δυνατόν αποτελεσματικότερη διαχείριση της σεισμικής έκτακτης ανάγκης. Η ανάθεση αρμοδιοτήτων θα πρέπει να βασίζεται στις ακόλουθες αρχές: •

Οι

ρόλοι

και

αρμοδιότητες

του

προσωπικού

πρέπει

να

προσδιορίζονται τόσο για την προσεισμική, όσο και για την άμεση και απώτερη μετασεισμική περίοδο αντίστοιχα. • Οι ρόλοι και οι αρμοδιότητες της μετασεισμικής περιόδου πρέπει, σε αρκετές περιπτώσεις, να καθορίζονται ανάλογα με τον χώρο που βρίσκεται ο κάθε εργαζόμενος την ώρα του σεισμού. • Ο κάθε εργαζόμενος κατά τη διάρκεια ενός σεισμού θα πρέπει να λάβει τα κατάλληλα μέτρα αυτοπροστασίας. 2. Επισήμανση και Άρση Επικινδυνοτήτων Ο Τεχνικός Ασφαλείας είναι μεταξύ άλλων υπεύθυνος για: - την παροχή συμβουλών στον εργοδότη σχετικά με την επισήμανση των τυχόν επικινδυνοτήτων που υπάρχουν στους χώρους του/των κτιρίου/ων και στον χώρο καταφυγής του εργασιακού χώρου. - τη σύνταξη προτάσεων για την άρση τους. Ο

όρος

επισήμανση

και

άρση

επικινδυνοτήτων

αναφέρεται

στις

απαραίτητες προσεισμικές παρεμβάσεις που πρέπει να γίνουν με στόχο τη μείωση των επιπτώσεων του σεισμού, δηλαδή: την αποφυγή αφενός του τραυματισμού του προσωπικού κ.ά. που μπορεί να προκληθεί από βλάβες σε μη δομικά στοιχεία του κτιρίου και αφετέρου των βλαβών στην υλικοτεχνική υποδομή και στον εξοπλισμό του. 4. Καθορισμός Οδεύσεων Διαφυγής και Διαδικασίας Εκκένωσης Οι οδεύσεις διαφυγής επισημαίνονται κατάλληλα στο Σχέδιο Έκτακτης Ανάγκης και πρέπει να οδηγούν σε ελεύθερο και ασφαλή χώρο από τον συντομότερο δυνατό δρόμο. Η χάραξη, οι διαστάσεις και η διευθέτηση των οδεύσεων διαφυγής και των εξόδων κινδύνου πρέπει να είναι ανάλογες με τις εγκαταστάσεις, τη χρήση και την επιφάνεια των χώρων εργασίας καθώς και τον αριθμό των εργαζομένων, σύμφωνα πάντοτε με όσα

ορίζονται

στον

Κτιριοδομικό 292

Κανονισμό,

στον

Κανονισμό

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Πυροπροστασίας Κτιρίων και στο θεσμικό πλαίσιο για την Υγιεινή και Ασφάλεια των Εργαζομένων. Οι βασικές αρχές σχεδιασμού της όδευσης διαφυγής είναι οι ακόλουθες: • να είναι απλή και σύντομη • το πλάτος και το μήκος της από την έξοδο να είναι σύμφωνα με όσα ορίζονται στο θεσμικό πλαίσιο πυρασφάλειας • να είναι προσβάσιμη από ΑμεΑ • να μην περνά κοντά σε τμήματα του κτιρίου που παρουσιάζουν υψηλό βαθμό κινδύνου, όπως: εύφλεκτα υλικά, υγρά και εμπορεύματα, σωλήνες καυστικών υγρών κ.ά. • να μην περιλαμβάνει τμήμα ή στοιχεία του κτιρίου που η λειτουργία τους μετά τον σεισμό δεν είναι εξασφαλισμένη, όπως: ανελκυστήρες, κυλιόμενες σκάλες κ.λπ. • να έχει γίνει άρση επικινδυνοτήτων, σε όλο το μήκος της • να υπάρχει κατάλληλη σήμανση κατά μήκος της όδευσης, με την οποία θα επισημαίνεται και η φορά διαφυγής. Σύμφωνα με τη φορά αυτή θα πρέπει να ανοίγουν όλες οι ενδιάμεσες πόρτες • να υπάρχει φωτισμός ασφαλείας με φωτεινή σήμανση • να γίνεται συνεχής έλεγχος τήρησης των προαναφερόμενων συστάσεων ώστε να εξασφαλιστεί η λειτουργία της όδευσης διαφυγής σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης. Στο Σχέδιο Έκτακτης Ανάγκης πρέπει να αποτυπώνονται με σαφήνεια οι οδεύσεις διαφυγής, οι θύρες εξόδου κ.λπ. Καθορισμός Χώρων Καταφυγής. Ως χώρος καταφυγής χαρακτηρίζεται ο ανοιχτός, κοντινός, ασφαλής χώρος μιας περιοχής (πάρκο, πλατεία, ανοιχτή αθλητική εγκατάσταση κ.ά.) στον οποίο καταφεύγουν οι κάτοικοι μετά από έναν ισχυρό σεισμό ή άλλη περίπτωση έκτακτης ανάγκης. Η πεζή προσέγγιση των χώρων καταφυγής είναι καταρχήν και κατά προτεραιότητα επιθυμητή. Κατά την επιλογή

του

χώρου

αυτού

θα

πρέπει

να

αποφευχθούν

χώροι

παραθαλάσσιοι και παράκτιοι. Η υψομετρική τους θέση πρέπει να είναι τέτοια ώστε να μην κινδυνεύουν να πληγούν από την εκδήλωση θαλασσίων κυμάτων βαρύτητας (τσουνάμι). Στο Σχέδιο Έκτακτης 293

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ανάγκης θα πρέπει εκτός από τον κύριο χώρο καταφυγής να προβλέπεται και εναλλακτική λύση, η οποία θα αξιοποιηθεί σε περίπτωση που ο κύριος χώρος καταστεί ακατάλληλος. Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι το Γραφείο Πολιτικής Προστασίας κάθε Δήμου σε συνεργασία με τις αρμόδιες υπηρεσίες (Τεχνικές Υπηρεσίες του Δήμου κ.λπ.) έχει προχωρήσει στον προσδιορισμό των ανοιχτών χώρων καταφυγής

του

πληθυσμού

μετά

από

σεισμό

για

την

περιοχή

αρμοδιότητάς του. Κατά συνέπεια μπορεί να γίνει σχετική αναζήτηση για το ποιοι προτείνονται ως ασφαλείς χώροι καταφυγής από τον Δήμο και είναι κοντά στον συγκεκριμένο εργασιακό χώρο. Συνέργεια για κοινό Σχεδιασμό με συστεγαζόμενες επιχειρήσεις Εάν η Επιχείρηση συστεγάζεται με άλλες επιχειρήσεις, οι εργοδότες οφείλουν να συνεργάζονται για την εφαρμογή όσων προβλέπονται σχετικά με την ασφάλεια των εργαζομένων και λαμβάνοντας υπόψη τη φύση των δραστηριοτήτων να συντονίζουν τις δράσεις τους, να αλληλοενημερώνονται και να ενημερώνει ο καθένας τους εργαζόμενους του για τα σχετικά θέματα. Ενημέρωση για τον Σχεδιασμό Η ενημέρωση του προσωπικού για τον αντισεισμικό σχεδιασμό του εργασιακού χώρου είναι ευθύνη του εργοδότη και είναι μια συνεχής διαδικασία η οποία θα πρέπει να προσαρμόζεται στα καινούργια δεδομένα - οδηγίες. Η ενημέρωση αυτή του προσωπικού είναι απαραίτητο να πραγματοποιείται ανά τακτά χρονικά διαστήματα και σε θέματα σχετικά με: • τις ενέργειες αυτοπροστασίας σε περίπτωση σεισμού •

το

Σχέδιο

Έκτακτης

Ανάγκης

του

Εργασιακού

Χώρου

(υπενθύμιση των οδεύσεων διαφυγής, του χώρου καταφυγής και των ρόλων και αρμοδιοτήτων των εργαζομένων). Οι εργαζόμενοι έχουν υποχρέωση να παρακολουθούν τα σχετικά σεμινάρια ή άλλα επιμορφωτικά προγράμματα που διοργανώνονται από τον εργοδότη. Διοργάνωση Ασκήσεων Ετοιμότητας

294

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Οι δοκιμαστικές εφαρμογές του Σχεδίου Έκτακτης Ανάγκης μέσω ασκήσεων ετοιμότητας στον εργασιακό χώρο είναι απαραίτητες για να αναδειχθούν οι τυχόν αδυναμίες του και να γίνουν οι σχετικές διορθωτικές παρεμβάσεις. Κάθε έτος θα πρέπει να διοργανώνονται οι απαραίτητες

ασκήσεις

ετοιμότητας,

οι

οποίες

θα

βελτιώσουν

τις

δεξιότητες, τη στάση και τη συμπεριφορά των εργαζομένων ώστε να μην επικρατήσει σύγχυση και πανικός σε περίπτωση σεισμού. Σε κάθε άσκηση προσδιορίζεται

ο

σκοπός

και

τα

προσδοκώμενα

αποτελέσματα,

συντάσσεται το σενάριο και ορίζεται η διεξαγωγή της. Στις ασκήσεις ετοιμότητας θα πρέπει να προβλέπονται διάφορα σενάρια (π.χ. σεισμός σε νυχτερινή βάρδια) ώστε να βελτιωθούν οι δεξιότητες του προσωπικού. Όλοι οι εργαζόμενοι θα πρέπει να είναι ενημερωμένοι για το σενάριο της άσκησης, τον ρόλο τους, τον χαρακτηριστικό ήχο με τον οποίο θα ξεκινήσει η άσκηση, τον χώρο καταφυγής κ.λπ. Σε κάθε άσκηση μπορούν να μετέχουν ως «Αξιολογητές», ο Τεχνικός Ασφαλείας ή οι εργαζόμενοι οι οποίοι θα καταγράψουν τα προβλήματα που παρατηρήθηκαν και τις καλές και κακές πρακτικές ώστε να ακολουθήσει σχετική αξιολόγηση της άσκησης

και

κατ’

επέκταση

προτάσεις

για

επικαιροποίηση

του

Σχεδιασμού. Οι «Παρατηρητές» είναι άτομα που απλώς παρακολουθούν την εξέλιξη της άσκησης χωρίς να έχουν κάποιο ιδιαίτερο ρόλο. Αποτίμηση της Άσκησης και Επικαιροποίηση του Σχεδιασμού Μετά τη διοργάνωση μιας άσκησης ετοιμότητας, ακολουθεί η αποτίμησή της η οποία αποσκοπεί στο να τεκμηριωθούν τα «δυνατά» σημεία αλλά κυρίως να αναγνωριστούν οι αδυναμίες που υφίστανται και να διαπιστωθούν οι πρωταρχικές τους αιτίες. Όλη η προσπάθεια που καταβάλλεται για τη Σύνταξη του Σχεδίου, τη διεξαγωγή της άσκησης και την αποτίμησή της μπορεί να μην έχει ουσιαστικό αποτέλεσμα εάν τα συμπεράσματα της αποτίμησης σχετικά με τις διαπιστωθείσες αδυναμίες δεν αναλυθούν και δεν οδηγήσουν σε επικαιροποίηση του Σχεδιασμού. Το Σχέδιο Έκτακτης Ανάγκης υφίσταται τροποποιήσεις κυρίως όταν:

295

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

• κρίνεται ότι δεν μπορεί να ανταποκριθεί αποτελεσματικά στην αντιμετώπιση μιας σεισμικής έκτακτης ανάγκης • έχουν γίνει σημαντικές αλλαγές στις λειτουργικές διαδικασίες ή/και στον εξοπλισμό του εργασιακού χώρου • έχει αλλάζει το προσωπικό • έχουν αλλάξει οι οδηγίες προστασίας. 7.4 Τρόποι απομάκρυνσης & Διάσωση κινδυνευόντων ατόμων Η οργανωμένη απομάκρυνση των πολιτών που κινδυνεύουν είναι μια απτή εφαρμογή του πνεύματος συνεργασίας που πρέπει να διέπει κάθε οργανισμό ή σώμα ασφαλείας που στελεχώνει έναν κεντρικό φορέα διαχείρισης καταστροφών. Θεσμικά ερείζεται στο άρθρο 18 του νόμου 3613/2007. Πιο συγκεκριμένα η δράση αυτή μπορεί να καταδείξει το κατά πόσο επαρκής ή όχι είναι η δυναμική που έχει αναπτύξει το Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη ειδικότερα και μετά τη νέα του μορφή με την συνύπαρξη μέσα σε αυτό τόσων φορέων και σωμάτων ασφαλείας. Η οργανωμένη απομάκρυνση των πολιτών είναι ένα μέτρο προληπτικής προστασίας που πρέπει να δρομολογείται εγκαίρως (ενώ η καταστροφή βρίσκεται σε εξέλιξη) και κάτω από ορισμένες προϋποθέσεις και περιορισμούς η εκτίμηση των οποίων μπορεί να γίνει μόνο σε τοπικό επίπεδο δεδομένου ότι πρόκειται για προληπτική δράση προστασίας των πολιτών, έχει μη υποχρεωτικό χαρακτήρα βασιζόμενη στην ενημέρωση τους για τον κίνδυνο και τις πιθανές συνέπειες που έχει η παραμονή τους στο χώρο για τον οποίο έχει ληφθεί η απόφαση απομάκρυνσης. Η ειδοποιός διαφορά μεταξύ οργανωμένης απομάκρυνσης πολιτών και επιχείρησης διάσωσης βασίζεται στο γεγονός ότι στη μεν πρώτη περίπτωση οι πολίτες βρίσκονται σε κίνδυνο εξαιτίας της παραμονής τους πλησίον της περιοχής που εξελίσσεται μια δασική πυρκαγιά ή σε κάποια απόσταση από την πορεία εξέλιξης της , ενώ στη δεύτερη περίπτωση οι πολίτες βρίσκονται σε επαφή ή εντός του φλεγόμενου χώρου και η προσωπική τους ασφάλεια διατρέχει άμεσο και διαρκή κίνδυνο που απαιτεί την παροχή βοήθειας, το ταχύτερο δυνατόν ώστε να μην υπάρξουν απώλειες. 296

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Στην περίπτωση των δασικών πυρκαγιών ο έλεγχος του φαινομένου και κατ’ επέκταση η ευθύνη περιορισμού των επιπτώσεων από την εξέλιξη του ανήκει στο Πυροσβεστικό Σώμα(νόμος 3511/2006). Στα πλαίσια αυτά αρμόδιος για την εισήγηση της οργανωμένης απομάκρυνσης των πολιτών είναι ο εκάστοτε Επικεφαλής Αξιωματικός του Πυροσβεστικού Σώματος ο οποίος ενεργεί ως συντονιστής του πυροσβεστικού έργου. Η οργανωμένη απομάκρυνση των πολιτών υποστηρίζεται θεσμικά από την Ελληνική Αστυνομία και το Πυροσβεστικό Σώμα. Ειδικότερα η Ελληνική Αστυνομία έχει σημαντικό ρόλο στην εκτέλεση της απόφασης για την απομάκρυνση των πολιτών. Σε περιπτώσεις γενικής καταστροφής ή περιφερειακής καταστροφής μικρής ή μεγάλης έντασης ή σε τοπικές καταστροφές μικρής ή μεγάλης έντασης και σε συνδυασμό με την αρμοδιότητα του Γενικού Γραμματέα Πολιτικής Προστασίας για τον χαρακτηρισμό μιας καταστροφής και την έκδοση της σχετικής απόφασης, η οριστική απόφαση για την οργανωμένη απομάκρυνση των πολιτών λαμβάνεται από το Γενικό Γραμματέα Πολιτικής Προστασίας ή το Γενικό Γραμματέα της οικείας Περιφέρειας αντίστοιχα και εκτελείται από τους αρμόδιους Νομάρχες, δημάρχους και Προέδρους Κοινοτήτων. Συν τοις άλλης θέματα που συνδέονται με: • Τον εντοπισμό και ειδοποίηση των πολιτών για την απομάκρυνση τους όταν έχει ληφθεί σχετική απόφαση. • Την τήρηση της τάξης. 297

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

• Τη ρύθμιση της κυκλοφορίας κατά την απομάκρυνση καθώς και • Την πρόληψη και καταστολή τυχόν εγκλημάτων κατά της περιουσίας

των

πολιτών

που

απομακρύνονται

από

την

περιοχή

αποτελούν αρμοδιότητα των κατά τόπους αστυνομικών αρχών με σημαντική βαρύτητα. Στις περιπτώσεις που η δράση αυτή αφορά πολίτες που ανήκουν σε ευπαθείς ομάδες ή περιλαμβάνει άτομα με προβλήματα υγείας , πρέπει εκ των προτέρων να εξασφαλίζεται η παρουσία μονάδων του ΕΚΑΒ για λόγους άμεσης προνοσοκομειακής ιατρικής βοήθειας λόγω αρμοδιότητας . Επίσης στις περιπτώσεις που για την απομάκρυνση των πολιτών κρίνεται αναγκαία η χρήση πλωτών θαλάσσιων μέσων η παρουσία και η συμβολή των κατά τόπους Λιμενικών Αρχών αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση.

Όσον αφορά την κοινωνική προστασία των πολιτών που περιέρχονται σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης εξαιτίας των δασικών πυρκαγιών αρμόδια υπηρεσία είναι η Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας, μέσω των ΟΤΑ α’ και β’ βαθμού, όταν συντρέχει περίπτωση , για την κάλυψη των πρώτων

αναγκών και από το Υπουργείο Υγείας

και Κοινωνικής

Αλληλεγγύης στη συνέχεια μέσω των αρμόδιων διευθύνσεων Πρόνοιας των

Νομαρχιακών

Αυτοδιοικήσεων.

298

Οι

δράσεις

που

προοδευτικά

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

υλοποιούνται σε μια οργανωμένη απομάκρυνση πολιτών περιγράφονται ως εξής: 1. Εκτίμηση της κατάστασης και σχετική εισήγηση από τον εκάστοτε επικεφαλής αξιωματικό του Πυροσβεστικού Σώματος προς τον αρμόδιο δήμαρχο/ Πρόεδρο Κοινότητας ή Νομάρχη. 2. Άμεσος καθορισμός σημείου συγκέντρωσης φορέων που κύρια εμπλέκονται (Ελληνική Αστυνομία, Πυροσβεστικό Σώμα, Εθνικό Κέντρο Άμεσης Βοήθειας) από το αρμόδιο όργανο για τη λήψη της απόφασης (δήμαρχος/ Πρόεδρος Κοινότητας ή Νομάρχης). Η ενέργεια αυτή δεν αποκλείει

την

Συντονιστικού

επιτόπου Τοπικού

σύγκλιση Οργάνου

των ή

κατά

τόπους

Συντονιστικού

αρμόδιων

Νομαρχιακού

Οργάνου. Εκτός από όλα αυτά είναι σημαντικό να τονιστεί ότι πέραν των μέσων μαζικής ενημέρωσης τοπικής ή πανελλαδικής εμβέλειας που θα αναμεταδώσουν την 48 ανακοίνωση, η κύρια δράση της ενημέρωσης του κοινού για τη λήψη απόφασης και την έναρξη της διαδικασίας απομάκρυνσης του θα πρέπει να βασίζεται κατά κύριο λόγο σε μεθόδους και πρακτικές που εξασφαλίζουν σε τοπικό επίπεδο περισσότερο τον εντοπισμό και εν συνεχεία την ενημέρωση των πολιτών για τον κίνδυνο που διατρέχουν στην περίπτωση που παραμείνουν στην περιοχή οπού εκτυλίσσεται η καταστροφή (πόρτα-πόρτα, ενημέρωση με διερχόμενο όχημα που παρέχει τις απαιτούμενες πληροφορίες, συνδυασμός και των δύο μεθόδων). Τον κύριο λόγο για την υλοποίηση της συγκεκριμένης δράσης έχουν οι κατά τόπους Αστυνομικές Αρχές, το έργο των οποίων μπορεί να υποστηριχτεί από υπαλλήλους της Κοινότητας ή από δημοτικούς υπαλλήλους ή και από τη δημοτική Αστυνομία όταν αυτή υφίσταται. Ένα άλλο πλεονέκτημα που παρέχει η ενημέρωση με τις μεθόδους αυτές είναι και η δυνατότητα άμεσης καταγραφής των πολιτών που επιθυμούν να απομακρυνθούν αλλά δεν διαθέτουν δικά τους μέσα ή χρειάζονται ειδική μετακίνηση( ασθενείς, άτομα με κινητικά προβλήματα κτλ.). Οι πληροφορίες αυτές θα οδηγήσουν σε ορθολογικότερη εκτίμηση των μέσων που απαιτούνται για την οργανωμένη απομάκρυνση των πολιτών.

Επίσης

απαιτείται

η

Εκτέλεση/δρομολόγηση

επιμέρους

ενεργειών βάσει του σχεδίου δράσης που έχει επιλεγεί να ακολουθήσουν 299

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

όλοι οι εμπλεκόμενοι φορείς , πριν τη δημοσιοποίηση της απόφασης υπό το γενικό συντονισμό του οργάνου που αποφάσισε τη δράση ή έχει εξουσιοδοτηθεί για την εκτέλεση της. Επισημαίνεται ότι οι δράσεις που αφορούν την τήρηση της τάξης , τη ρύθμιση της κυκλοφορίας κατά την οργανωμένη απομάκρυνση των πολιτών καθώς και τη πρόληψη και καταστολή τυχόν εγκλημάτων κατά της περιουσίας αυτών αποτελούν αρμοδιότητες των κατά τόπους Αστυνομικών Αρχών(Νόμος 3613/23-112007).

7.5 Σχεδιασμός οδεύσεων Διαφυγής Κανόνες εκκένωσης - Σύνταξη σχεδίου έκτακτης ανάγκης Η τακτική προληπτικού σχεδιασμού περιλαμβάνει: ▪ τη σύνταξη ενός σχεδίου έκτακτης ανάγκης, ▪ τη γνωστοποίηση αυτού στους χρήστες, ▪ την καταγραφή των χώρων, καθώς και του εφοδιασμού με όλα τα απαραίτητα μέσα, ▪ τον έλεγχο της σήμανσης (φωτισμός ασφαλείας για τον περιορισμό της απώλειας της ορατότητας, πινακίδες υπόδειξης εξόδων), ▪ την ενημέρωση και την εκπαίδευση των ατόμων ορίζοντας σε αυτούς αρμοδιότητες αλλά και πραγματοποιώντας ασκήσεις ετοιμότητας και αυτοπροστασίας και τέλος ▪ την αξιολόγηση του σχεδίου. 300

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Κατά τη διάρκεια του συμβάντος γίνεται χρήση των κοινόχρηστων μέσων ενδοεπικοινωνίας και των μέσων της σήμανσης. Οι μετέπειτα ενέργειες που ακολουθούνται θα πρέπει να συντονιστούν σωστά. Δίοδοι και οδεύσεις διαφυγής, κλιμακοστάσια, ανελκυστήρες, έξοδοι διαφυγής, τελική έξοδος και συνάθροιση σε χώρο συγκέντρωσης καθώς και τόνωση της συναισθηματικής κατάστασης των ατόμων, είναι παράμετροι καθοριστικής σημασίας. Με γνώμονα την προστασία της ζωής των ατόμων και της σωματικής τους ακεραιότητας, τη συνέχιση της λειτουργίας του κτιρίου και την αποτροπή επισκευών με το όποιο κόστος αυτές συνεπάγονται, καθώς και τη δυνατότητα παροχής εξωτερικής βοήθειας (ιατρικής περίθαλψης και ψυχολογικής στήριξης) σχεδιάζεται το κατάλληλο πλάνο εκκένωσης. Πηγές κινδύνων και αναγκαιότητα παρεμβάσεων Σε κάποιες περιπτώσεις παρουσιάζονται διάφοροι κίνδυνοι κατά τη διάρκεια

εκκένωσης

του

κτιρίου

που

ελλοχεύουν

πιθανότητες

τραυματισμού. Οι κίνδυνοι αυτοί σχετίζονται με: ▪ την ύπαρξη εμποδίων, ▪ την έλλειψη λειτουργίας μέσων προστασίας, ▪ την ανεπάρκεια φωτισμού και σήμανσης των εξόδων κινδύνου, ▪ την ολισθηρότητα του δαπέδου, ▪ την κακή στήριξη των μέσων εξοπλισμού και ▪

την

πρόκληση

πυρκαγιάς

από

μη

ασφαλείς

ηλεκτρικές

εγκαταστάσεις ή από εύφλεκτα υλικά. Χρήζει

λοιπόν

η

αναγκαιότητα

διενέργειας

προληπτικών

παρεμβάσεων όπως : ▪ της απομάκρυνσης των εμποδίων, ▪ της σωστής χωροθέτησης (σκάλες, προσπελάσιμοι και ελεύθεροι διάδρομοι), ▪ του εύκολου ανοίγματος των θυρών και των εξόδων διαφυγής, ▪ της κατάλληλης σήμανσης των χώρων και της ύπαρξης συστήματος συναγερμού που μπορεί να ακουστεί σε όλα τα μέρη του κτιρίου, 301

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

▪ της ύπαρξης ικανοποιητικού φωτισμού και τοπικής ενίσχυσης αυτού, ▪ της κατασκευής δαπέδων από αντιολισθητικά υλικά και της δυνατότητας άμεσου καθορισμού από τυχόν νερά και υγρά, ▪ της ύπαρξης προστατευτικών κιγκλιδωμάτων, ▪ της τήρησης κανόνων ασφάλειας και της συντήρησης των ηλεκτρικών εγκαταστάσεων, ▪ της επισήμανσης των εύφλεκτων υλικών και της σωστής αποθήκευσης αυτών ▪ της χρήσης πυράντοχων δομικών υλικών, ▪ της ύπαρξης επαρκούς αριθμού πυροσβεστήρων και συστήματος πυρόσβεσης, αλλά και ▪ της εκπαίδευσης στη χρήση αυτών και στον τρόπο κατάσβεσης μιας πιθανής πυρκαγιάς.

Σύνοψη Εκπαιδευτικής Ενότητας 7 Συνήθως δεν λαμβάνουμε τόσο σοβαρά υπόψη κάποια επικίνδυνη κατάσταση η οποία φαίνεται ως απίθανη να συμβεί, όπως είναι μια μεγάλη πυρκαγιά η οποία θα εξαπλωθεί γρήγορα σε ένα κτήριο από το σημείο εκκίνησής της. Αποτέλεσμα αυτής της προσέγγισης είναι μη γνωρίζουμε τις κινήσεις που πρέπει να γίνουν όταν συμβεί κάτι τέτοιο και σε περιπτώσεις πραγματικού κινδύνου που χρήζει ανάγκη εκκένωσης κτηρίου είτε να μην λαμβάνουμε τους συναγερμούς στα σοβαρά μένοντας στη θέση μας και χάνοντας πολύτιμο χρόνο είτε να διασπείρεται πανικός με τελείως λάθος αντιδράσεις και συμπεριφορές κινούμενοι ταυτόχρονα προς λάθος κατευθύνσεις εγκλωβίζοντας στην ουσία τον εαυτό μας μέσα σε αυτό το χώρο που πρέπει να εκκενώθεί άμεσα. Εκκένωση σηµαίνει η

302

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

αποµάκρυνση ανθρώπων από µια επικίνδυνη ζώνη ή κατάσταση. Οι άνθρωποι µετακινούνται σε ασφαλή περιοχή. Εκκένωση (ή αποµάκρυνση) γίνεται αν υπάρχει πραγµατικός κίνδυνος για εσάς και είναι ασφαλές να εκκενώσετε ένα µέρος. Εάν δεν είναι ασφαλές, µπορεί να χρειαστεί να χρησιµοποιηθεί ένα διαφορετικό καταφύγιο. Σε µια ταχέως µεταβαλλόµενη κατάσταση έκτακτης ανάγκης µπορεί να µη δοθεί προειδοποίηση εκκένωσης. Η έγκαιρη αποµάκρυνση είναι η ασφαλέστερη επιλογή σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης. Η έγκαιρη αποµάκρυνση είναι το πρώτο πράγµα που απαιτείται σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης,

όπως σε περίπτωση

πυρκαγιάς, πληµµύρας, καταιγίδας, κατολίσθησης και χηµικής έκτακτης ανάγκης, κ.λπ.. Στην ενότητα 11, περιγράφονται και αναλύονται τα παρακάτω θέματα: Παράγοντες

που

διαμορφώνουν

τον

τρόπο

εκκένωσης

των

δημοσίων χώρων Ενέργειες αντιμετώπισης κρίσεων σε δημόσιους χώρους Τρόποι απομάκρυνσης & Διάσωση κινδυνευόντων ατόμων Σχεδιασμός οδεύσεων Διαφυγή

Ερωτήσεις Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 7 Επιλέξτε

τη

σωστή

απάντηση

στις

παρακάτω

ερωτήσεις

/

διατυπώσεις. ΕΡΩΤΗΣΗ

1

Στους χώρους εργασίας για την προστασία των

εργαζομένων και του κοινού είναι αναγκαίο να υπάρχει ένα σχέδιο με τις αναγκαίες δράσεις για την αντιμετώπιση μιας πυρκαγιάς και την εκκένωση των χώρων εφόσον απαιτηθεί. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

1

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

2

Οι εργαζόμενοι πρέπει να είναι ενημερωμένοι

και να εκπαιδεύονται κατάλληλα, ανάλογα με τη φύση των κινδύνων

και

το

σχέδιο

έκτακτης

303

ανάγκης

στη

χρήση

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

πυροσβεστικών

μέσων

και,

γενικότερα,

στις

ενέργειες

η

ανάρτηση

αντιμετώπισης εκτάκτων περιστατικών. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

2

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

3

Γενικά,

επιβάλλεται

σχεδιαγραμμάτων διαφυγής και διάσωσης στα κτήρια που η κύρια χρήση τους αναπτύσσεται σε …….. ή περισσότερους ορόφους και τα οποία έχουν συνολικό θεωρητικό πληθυσμό πάνω από …….. άτομα. ΑΠΑΝΤΗΣΗ

ΕΡΩΤΗΣΗ

3

Α

5 ,100

Β

2, 200

Γ

3 , 200

4

Η εκτίμηση της επικινδυνότητας και τα μέτρα

πρόληψης πυρκαγιών – εκρήξεων στους χώρους εργασίας, πρέπει να περιλαμβάνονται στο πλαίσιο της γραπτής εκτίμησης του επαγγελματικού κινδύνου. ΑΠΑΝΤΗΣΗ

ΕΡΩΤΗΣΗ

4

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

5

Ένα πλάνο εκκένωσης κτηρίου σχεδιάζεται με

γνώμονα την προστασία της ζωής των ατόμων και της σωματικής τους ακεραιότητας. ΑΠΑΝΤΗΣΗ

5

Α

Β

ΛΑΘΟΣ

ΕΡΩΤΗΣΗ

6

Μετά τη διοργάνωση μιας άσκησης ετοιμότητας,

ακολουθεί

η

τεκμηριωθούν

ΣΩΣΤΟ

αποτίμησή τα

της

η

«δυνατά»

οποία σημεία

αποσκοπεί αλλά

στο

να

κυρίως

να

αναγνωριστούν οι αδυναμίες που υφίστανται και να διαπιστωθούν οι πρωταρχικές τους αιτίες. ΑΠΑΝΤΗΣΗ

6

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

304

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ΕΡΩΤΗΣΗ

7

Η

ενημέρωση

του

προσωπικού

για

τον

αντισεισμικό σχεδιασμό του εργασιακού χώρου είναι ευθύνη του εργοδότη και είναι μια συνεχής διαδικασία. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

7

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ.

8

Ως

χώρος

καταφυγής

χαρακτηρίζεται

ο

ανοιχτός, κοντινός, ασφαλής χώρος μιας περιοχής στον οποίο καταφεύγουν οι κάτοικοι μετά από έναν ισχυρό σεισμό ή άλλη περίπτωση έκτακτης ανάγκης. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

8

Α

ΣΩΣΤΟ

Β

ΛΑΘΟΣ

9

Στις ενέργειες πρόληψης για τη διαχείριση του

σεισμικού κινδύνου στον χώρο εργασίας περιλαμβάνονται…... ΑΠΑΝΤΗΣΗ 9 Α

Σύνταξη Σχεδίου Έκτακτης Ανάγκης στον εργασιακό

χώρο, Β

Ενημέρωση

Σχεδιασμό

Γ

ΕΡΩΤΗΣΗ 10

όλων

των

εργαζομένων

για

τον

όλα τα παραπάνω

Ο όρος επισήμανση και άρση επικινδυνότητάς

αναφέρεται στις απαραίτητες παρεμβάσεις που πρέπει να γίνουν σε ένα χώρο εργασίας με στόχο τη μείωση των επιπτώσεων από μια καταστροφή. ΑΠΑΝΤΗΣΗ 10 Β

Α

ΣΩΣΤΟ

ΛΑΘΟΣ

Απαντήσεις Ερωτήσεων Αυτοαξιολόγησης Εκπαιδευτικής Ενότητας 7 1:

Απάντηση 1. Α

2

Απάντηση 2. Α

3

Απάντηση 3. Γ

4

Απάντηση 4. Α

5

Απάντηση 5. Α

6

Απάντηση 6. Α

7

Απάντηση 7. Α 305

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

8

Απάντηση 8. Α

9

Απάντηση 9. Γ

10

Απάντηση 10. Α

306

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 8: ΕΙΔΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΚΡΙΣΕΩΝ ΣΚΟΠΟΣ Η διαπίστωση ότι ο άνθρωπος κινδυνεύει να πέσει θύμα των συνεπειών της

προόδου

του,

αποτελεί

μια

καθημερινή

πραγματικότητα.

Η

τεχνολογική εξέλιξη, η απρογραμμάτιστη επέμβαση στη φύση, οι νέες συνθήκες διαβίωσης, οι πόλεμοι, οι τρομοκρατικές ενέργειες και οι θεομηνίες, απειλούν μόνιμα την ανθρωπότητα με μαζικές καταστροφές. Η οργάνωση της άμυνας μιας χώρας για την αντιμετώπιση των μαζικών καταστροφών, εφόσον άκριτα συνεχίζεται η εκμετάλλευση της φύσης, στηρίζεται, μεταξύ άλλων, και στην ύπαρξη σχεδίων ετοιμότητας, στη σωστή ενημέρωση του πληθυσμού και στην έγκαιρη λήψη αναγκαίων προστατευτικών μέτρων. Η διαχείριση μιας κρίσης ξεκινά πριν εμφανιστεί η κρίση μέσω της πρόληψης και της προετοιμασίας και τερματίζεται όταν έχει επιτευχθεί ο στόχος

της

ολοκληρωτικής

αποκατάστασης

της

ζημίας

και

της

επαναφοράς στην προγενέστερη της κρίσης κατάσταση. Την διαχείριση κρίσιμων καταστάσεων την διαιρούμε σε στάδια ανάλογα με τους στόχους που καλείται να εκπληρώσει. Η κρίση αποτελεί περισσότερο μια πραγματικότητα παρά μια κακή είδηση. Εφόσον αποδεχτεί κανείς το γεγονός αυτό, τότε γίνεται αντιληπτό ότι με τον κατάλληλο σχεδιασμό, μπορεί να υπάρξει και θετική πλευρά σε μία κρίση. ΠΡΟΣΔΟΚΩΜΕΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Όταν ολοκληρώσετε τη μελέτη του υλικού αυτής της εκπαιδευτικής ενότητας θα είστε σε θέση να γνωρίζετε τις έννοιες : Διαχείριση κρίσεων Στάδια Διαχείρισης Κρίσεων Στρατηγική αντιμετώπισης κρίσεων Χάραξη στρατηγικής διαχείρισης κρίσεων Σχεδιασμός ενεργειών διαχείρισης κρίσεων 307

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ανθρωπογενείς Καταστροφές και Περιβαλλοντικές Επιπτώσεις ΕΝΝΟΙΕΣ – ΚΛΕΙΔΙΑ ΚΡΙΣΗ, ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ, ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΑΤΥΧΗΜΑ, ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΡΙΣΕΩΝ, ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΝΕΡΓΕΙΩΝ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ

308

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

8.1 Βασικές αρχές διαχείρισης κρίσεων Η κρίση αποτελεί περισσότερο μια πραγματικότητα παρά μια κακή είδηση. Εφόσον αποδεχτεί κανείς το γεγονός αυτό, τότε γίνεται αντιληπτό ότι με τον κατάλληλο σχεδιασμό, μπορεί να υπάρξει και θετική πλευρά σε μία κρίση. Το κινέζικο ιδεόγραμμα για τη λέξη κρίση (προφέρεται γέι- ζι), είναι σύνθετη λέξη και αποτελείται από τα συνθετικά «κίνδυνος» και «ευκαιρία». Πρακτικοί και θεωρητικοί επισημαίνουν την ύπαρξη ποικίλων πιο συγκεκριμένων, ή ευρύτερων εκδοχών της κρίσης. Μία κρίση είναι ένα μεγάλο και απρόβλεπτο γεγονός που απειλεί να βλάψει έναν οργανισμό

και

τους

εμπλεκόμενους

φορείς

(stakeholders).

Μια

λανθασμένη απόφαση από τη διοίκηση μπορεί να είναι αιτία σοβαρού επιχειρηματικού κινδύνου. Η κρίση μπορεί να διαφαίνεται στον ορίζοντα, σαν επακόλουθο της λανθασμένης απόφασης, ή μπορεί να εμφανιστεί χωρίς προειδοποίηση, οπουδήποτε, οποιαδήποτε στιγμή. Είναι δυνατό να επηρεαστούν όλοι οι τομείς μιας κοινωνίας, οι επιχειρήσεις, οι μη κυβερνητικές οργανώσεις, η κυβέρνηση, οι εκκλησίες, οι οικογένειες κλπ. Tα έκτακτα περιστατικά προσδιορίζονται από τέσσερα διαφορετικά χαρακτηριστικά:

μια

επείγουσα

ανάγκη

για

γρήγορες

αποφάσεις

συνοδευόμενη από μια έντονη έλλειψη του απαραίτητου εκπαιδευμένου προσωπικό,

των

αποτελεσματικά.

υλικών

και

Εκφράσεις

του

χρόνου

όπως

«μια

για

να

επείγουσα

αντιμετωπιστεί ανάγκη

για

αποφάσεις», «έντονη έλλειψη προσωπικού», «έντονη έλλειψη υλικών» και «έντονη έλλειψη χρόνου», επισημαίνουν τις βασικές πλευρές μιας κρίσιμης κατάστασης. Οι Rosenthal και Pijnenburg

πιστεύουν ότι: «η

κρίση σχετίζεται με τις καταστάσεις που χαρακτηρίζονται από σοβαρή απειλή, αβεβαιότητα και την αίσθηση του επείγοντος». Ο Barton (2004), ορίζει την κρίση ως: «ένα μεγάλο, ξαφνικό γεγονός, το οποίο πιθανώς έχει αρνητικά αποτελέσματα. Το γεγονός και οι συνέπειές του μπορούν να βλάψουν σοβαρά έναν οργανισμό και τους υπαλλήλους του, καθώς και τα προϊόντα και τις υπηρεσίες, την οικονομική κατάσταση και την υπόληψη». Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, ενισχύεται η ανάγκη για διαχείριση της επικοινωνίας και της εικόνας του οργανισμού. Κρίση είναι μία κατάσταση, η οποία προσεγγίζει μία επικίνδυνη φάση, για την οποία 309

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

είναι απαραίτητο να γίνουν έκτακτες παρεμβατικές ενέργειες, ώστε να αποφευχθούν επιβλαβείς και ζημιογόνες συνέπειες για τον οργανισμό, με σκοπό να επανέλθει σε φυσιολογικές συνθήκες. Είναι μία αποφασιστική και κρίσιμη στιγμή για τον οργανισμό, όπου μια λανθασμένη απόφαση μπορεί, όπως προαναφέρθηκε, να κοστίσει ακόμη και τη βιωσιμότητα του οργανισμού. Σύμφωνα με το Institute for Crisis Management (ICT2001), η κρίση είναι μία κατάσταση σημαντικής επιχειρηματικής αποσύνθεσης, η οποία έχει σαν επακόλουθο τις αρνητικές αντιδράσεις από όλες τις ομάδες ενδιαφερομένων, εκτεταμένη κάλυψη από τα ΜΜΕ, καθώς και δημόσια εξονυχιστική έρευνα. Η κατάσταση αυτή μπορεί να έχει πολιτική, νομική, οικονομική και κυβερνητική επίδραση στις δραστηριότητές της. Από τους ορισμούς της κρίσης που προηγήθηκαν, συγκεντρώνονται τα παρακάτω βασικά κοινά στοιχεία που εμπεριέχονται σε μια κρίση: α) απειλή για τον άνθρωπο και τους πόρους β) το στοιχείο της έκπληξης- αιφνιδιασμού με αποτέλεσμα την απώλεια ελέγχου γ)

το

μικρό

χρονικό

διάστημα

για

τη

λήψη

απόφασης.

Χαρακτηριστικά της κρίσης Η κάθε κρίση ανεξάρτητα από τη μορφή της και τον οργανισμό στον οποίο δημιουργείται, χαρακτηρίζεται από τα εξής: 1) Είναι κλιμακούμενη σε ένταση. Η κατάσταση μιας κρίσης είναι δυναμική. Οι εμφανιζόμενες κρίσεις δεν εκδηλώνονται από την πρώτη στιγμή με τη μεγαλύτερή τους ένταση, αλλά κλιμακώνονται. 2) Επικρατεί υψηλό αίσθημα ανασφάλειας και κινδύνου. Κατά την περίοδο που η κρίση εμφανίζεται, οι εμπλεκόμενοι κυριεύονται από άγχος, καθώς αισθάνονται να χάνουν τον έλεγχο της κατάστασης. 3) Επηρεάζονται οι συνήθεις λειτουργίες και ρυθμοί. Η ένταση και η ανησυχία για το χειρότερο «σενάριο» εξέλιξης των γεγονότων, διαταράσσουν και μεταβάλλουν την συνήθη εύρυθμη λειτουργία της επιχείρησης. 4) Διακινδυνεύει η δημόσια/ διεθνής εικόνα της μονάδας/ χώρας. Οι συνέπειες κάθε εμφανιζόμενης κρίσης, συνήθως πλήττουν την «εικόνα». 310

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

5) Θα ελεγχθεί εξονυχιστικά από τους αρμόδιους κρατικούςδιακρατικούς φορείς και από τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης (Μ.Μ.Ε.). Η εκδήλωση μιας κρίσης αναπόφευκτα προκαλεί το ενδιαφέρον των αρμόδιων φορέων, αλλά και των Μ.Μ.Ε, καθώς υπάρχει αυξημένη ζήτηση για πληροφόρηση, προς αποκατάσταση των εικασιών για τα γεγονότα. 6) Προκαλεί βλάβες και υλικές ζημιές. Προκαλείται συνήθως ηθική βλάβη, η οποία ζημιώνει την ισχύ της χώρας, ή το προφίλ της επιχείρησης, ενώ παράλληλα

προκαλείται

δυσλειτουργία

στην

εμπορική

της

δραστηριότητα. Δυνάμεις δημιουργίας της κρίσης Για να καταστρωθούν αποτελεσματικά σχέδια διαχείρισης κρίσιμων καταστάσεων, πρέπει προηγουμένως να καταστεί σαφές πως ένα απρόσμενο γεγονός για μια εταιρεία μπορεί να οδηγήσει σε κρίση. Για να προκληθεί κρίση σε ένα οργανισμό, θα πρέπει να δρουν τρεις βασικές δυνάμεις: 1. Το καταλυτικό γεγονός ή έναυσμα (triggering event). Το γεγονός που προκαλεί ή μπορεί να προκαλέσει σημαντικές αλλαγές. 2. Αντιληπτική αδυναμία αντιμετώπισης (perceived Inability to cope). Η διοίκηση θεωρεί ότι ένα γεγονός είναι πέραν των δυνατοτήτων της. 3. Απειλή επιβίωσης (threat to survival). Οι αλλαγές απειλούν την επιβίωση της επιχείρησης. Διάκριση της κρίσης Ανάλογα με την προβλεψιμότητά της Ανάλογα με το πόσο αναμενόμενη ή ξαφνική είναι μία κρίση, ομαδοποιείται στις παρακάτω κατηγορίες: Ξαφνικές κρίσεις (Sudden crises) Η εμφάνιση αυτών των κρίσεων έρχεται με ελάχιστη προειδοποίηση, ή χωρίς να έχει προηγηθεί καμία ένδειξη, με αποτέλεσμα να είναι αδύνατο να προβλεφθούν. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις ξαφνικών κρίσεων είναι οι απώλειες στελεχών, οι 3 φυσικές καταστροφές, τα ατυχήματα στο χώρο εργασίας κλπ. Υποβόσκουσες κρίσεις (Smoldering crises) Οι κρίσεις αυτές είναι περισσότερο προβλέψιμες, καθώς ο κίνδυνος κλιμακώνεται. Παράδειγμα μπορεί να αποτελέσει η επανάσταση των εργατών σε έναν οργανισμό, το οικονομικό χρέος- οικονομική κρίση στην Ελλάδα. Κατηγοριοποίηση σε συνάρτηση με τη στιγμή εμφάνισης Όπως έχει ήδη 311

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

αποδειχθεί, οι κρίσεις εξελίσσονται και τροποποιούνται από τη στιγμή που υποβόσκουν έως τη στιγμή που εμφανίζονται. Χρησιμοποιώντας την εμφάνισή τους στο χρόνο ως παράγοντα, οι φάσεις μιας κρίσης διαιρούνται σε πιθανές, λανθάνουσες και οξείες κρίσεις. Οι πιθανές κρίσεις χαρακτηρίζουν μία φάση στην οποία η κρίση αποτελεί ένα μόνο υποθετικό γεγονός, επομένως ούτε έχει εξακριβωθεί, ούτε υπάρχει. Για το λόγο αυτό, η κατάσταση περιγράφεται από τον Krystek, σαν την «σχεδόν κανονική λειτουργία της επιχείρησης». Οι λανθάνουσες κρίσεις περιγράφουν τη φάση στην οποία η κρίση έχει ήδη ξεσπάσει, ωστόσο δεν είναι έχει ακόμη προσδιοριστεί σαφώς από την επιχείρηση. Η φάση της οξείας κρίσης είναι η χρονική περίοδος, στην οποία οι επιζήμιες συνέπειες της κρίσης έχουν γίνει αντιληπτές και η επιχείρηση προσπαθεί να τις αντιμετωπίσει. 8.2 Στάδια Διαχείρισης Κρίσεων Η κάθε κρίση, ανεξάρτητα από την κατηγορία στην οποία ανήκει, περνά από διάφορες φάσεις, ανάλογα με το χρόνο εμφάνισής της και κάθε φάση επηρεάζει διαφορετικά τον οργανισμό. Οι φάσεις είναι: (α) πριν την κρίση (διαμόρφωσης της κατάστασης ή πρόδρομων συμπτωμάτων), (β) οξεία φάση (εκδήλωσης-κορύφωσης της κρίσης), (γ) φάση αντιμετώπισης (επιπτώσεων) και (δ) φάση ανάκαμψης ή διάλυσης (επίλυσης- ομαλοποίησης) (α) Φάση πριν την κρίση ή στάδιο διαμόρφωσης της κατάστασης ή πρόδρομων συμπτωμάτων (Prodromal crisis stage). Είναι το χρονικό διάστημα πριν την εκδήλωση της κρίσης, κατά την διάρκεια του οποίου η επιχείρηση έρχεται αντιμέτωπη με ένα πλήθος συμπτωμάτων, άλλοτε ισχυρά και άλλοτε όχι που προειδοποιούν για την έλευσή της (symptom ή precrisis stage). Οι πράξεις, οι ενέργειες και οι παραλήψεις που ενδεχομένως οδηγούν σε εκδήλωση κρίσης καλούνται πρόδρομα συμπτώματα.

Κάθε

δραστηριότητα

έχει

τα

δικά

της

πρόδρομα

συμπτώματα. «Κάθε στιγμή που δεν υπάρχει κρίση, διανύεται σαν μία κατάσταση πρόκρισης». Κατά τη διάρκεια της φάσης αυτής είναι 312

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

σημαντικό να αντιληφθεί η επιχείρηση τα πρόδρομα συμπτώματα, ώστε να πράξει εγκαίρως για να εμποδίσει την εμφάνιση της κρίσιμης κατάστασης. (β) Οξεία φάση ή στάδιο εκδήλωσης- κορύφωσης της κρίσης (Acute crisis stage) Εφόσον η επιχείρηση δεν έχει αντιληφθεί, δεν έχει προβλέψει, ή δεν έχει εμποδίσει την κρίση, τότε αυτή αναπόφευκτα θα ανακύψει. Πρόκειται ουσιαστικά για την περίοδο όπου η κρίση όχι μόνο εκδηλώνεται, αλλά και κορυφώνεται. Απαιτείται άμεση αντίδραση εκ μέρους της επιχείρησης, καθώς η ζημιά έχει μόλις συμβεί και εναπόκειται στη διαχείριση της επιχείρησης να παραδεχτεί την κρίση, ώστε να την χειριστεί, ή να τη διατηρήσει. Εάν η διοίκηση αποδεχτεί το αναπόφευκτο της κρίσης σαν πραγματικότητα, τότε όχι μόνο θα μπορέσει να σχεδιάσει απάντηση στην κρίση, αλλά θα βρει ευκαιρίες, οι οποίες περιέχοντα μέσα σε αυτή. (γ) Φάση αντιμετώπισης ή στάδιο των επιπτώσεων (Chronic crisis stage) Αποτελεί την περίοδο κατά την οποία η κρίση έχει εδραιωθεί και η επιχείρηση συνεχίζει να αντιμετωπίζει τις συνέπειές της για μεγάλο χρονικό διάστημα. Για να μπορέσει η επιχείρηση να ξεπεράσει την κρίση, είναι

απαραίτητο

να

διαθέτει

ένα

ολοκληρωμένο

πρόγραμμα

αντιμετώπισης, το οποίο θα έχει δοκιμαστεί μέσα από προσομοιώσεις, με εικονικά περιστατικά έκτακτης ανάγκης και θα περιλαμβάνει συνεχείς ελέγχους σε βάθος, έρευνες κλπ. (δ)

Φάση

ανάκαμψης

ή

διάλυσης

ή

στάδιο

επίλυσης-

ομαλοποίησης (Crisis resolution stage) Με το πέρας της κρίσης και ανάλογα την αποτελεσματικότητα της αντιμετώπισής της, η επιχείρηση ανακάμπτει, ή διαλύεται. Επομένως, το αυτό το στάδιο αποτελεί στόχο όλων

των

προσπαθειών

των

μάνατζερ.

Από

τη

στιγμή

που

διαγιγνώσκονται τα σημάδια της κρίσης, ο μάνατζερ οφείλει να ανακτήσει το συντομότερο δυνατό τον έλεγχο και να αποφασίσει για τον αποτελεσματικότερο

και

αποδοτικότερο

τρόπο

επίλυσης

και

ομαλοποίησης της κατάστασης. Στο στάδιο της επίλυσης, επανέρχεται σταδιακά η εύρυθμη λειτουργία της επιχείρησης. Είναι απαραίτητη η αξιολόγηση του τρόπου αντιμετώπισης της κρίσης, ώστε να διαπιστωθεί 313

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

σε ποια σημεία το πρόγραμμα αντιμετώπισης χρειάζεται βελτιώσεις, εάν έγιναν λάθη, πως θα διορθωθούν και ποια ήταν τα σημεία που η κρίση αντιμετωπίστηκε αποτελεσματικά. Με αυτόν τον τρόπο οι μάνατζερ θα μάθουν από την παρούσα κρίση και την επίλυσή της, ώστε να μην επαναληφθούν τα ίδια λάθη και επιπλέον να είναι προετοιμασμένοι για ενδεχόμενο περιστατικό στο μέλλον. Όπως γίνεται αντιληπτό, η μετάβαση από το κάθε στάδιο στο επόμενο είναι ρευστή, αλλά και γενικότερα τα όρια που τίθενται παραπάνω και ορίζουν την κάθε φάση, στην πράξη δεν είναι απόλυτα και ούτε πάντοτε διακριτά. Τύποι κρίσεων Κάθε κρίση χαρακτηρίζεται από τους παράγοντες που την προκαλούν. Με βάση τους παράγοντες διαμορφώνεται και το σχέδιο διαχείρισης της αντίστοιχης κρίσης. Οι βασικές κατηγορίες που κατατάσσονται οι κρίσιμες καταστάσεις είναι τέσσερεις ανάλογα με τα αίτια της κρίσης, τα οποία μπορεί να προέρχονται από εσωτερικούς ή εξωτερικούς παράγοντες του οργανισμού και μπορεί να χαρακτηρίζονται ως τεχνικό- οικονομικά ή να αποτελούν ανθρώπινους- οργανωτικούς κοινωνικούς παράγοντες.

314

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Τεχνικό- Οικονομικοί παράγοντες/ Εξωτερικές δυνάμεις - Φυσικές καταστροφές, όπως για παράδειγμα σεισμοί, ηφαίστεια, πλημμύρες, πυρκαγιές, τυφώνες, για παράδειγμα Τσουνάμι στην Ταϊλάνδη κλπ. Καταστροφή του οικοσυστήματος, για παράδειγμα επιμόλυνση θαλάσσιου ορίζοντα στη Σαντορίνη από τη βύθιση του Sea Diamond. - Εξαγορά ή συγχώνευση, όταν έχουν αρνητικές συνέπειες για τους εμπλεκόμενους Ασθένειες, επιδημίες (Σπογγώδης εγκεφαλοπάθεια των βοοειδών ή νόσος των τρελών αγελάδων κυρίως στη Μ. Βρετανία, ιός Η1Ν1 Ανθρώπινοι- Οργανωτικοί Κοινωνικοί παράγοντες/ Εξωτερικές Δυνάμεις - Οικονομική ή πολιτική κρίση, για παράδειγμα οικονομική κρίση στην Ελλάδα, πολιτική αστάθεια στην Αίγυπτο - Πόλεμοι, ή αναταραχές, όπως για παράδειγμα πραξικόπημα στα νησιά Φίτζι (2000), θρησκευτικός πόλεμος στην Κροατία/ Σερβία/ Βοσνία (1991), αραβικές χώρες στην επικαιρότητα - Τρομοκρατία- εγκληματικότητα (Δίδυμοι Πύργοι στη Νέα Υόρκη το έτος 2001, μετρό στη Μόσχα το έτος 2010 κλπ.) - Απάτη, συνομωσία ή δωροδοκία, π.χ. τράπεζα Κρήτης. Ανθρώπινοι- Οργανωτικοί- Κοινωνικοί παράγοντες/ Εσωτερικές Δυνάμεις

-

Απώλεια

στελεχών

λόγω

παραίτησης,

απόλυσης,

συνταξιοδότησης, θανάτου - Αντιδράσεις εργαζομένων με απεργίες και διαμαρτυρίες, για παράδειγμα καμποτάζ κρουαζιερόπλοια - Σεξουαλική παρενόχληση (από εργαζόμενο προς εργαζόμενο, προς πελάτη) Διακρίσεις φύλου, εθνικότητας, θρησκείας, εκπαίδευσης κλπ. - Διαρροή πληροφοριών ενός οργανισμού (Wiki Links) - Ανθρώπινο λάθος που μπορεί να κοστίσει ανθρώπινες ζωές, για παράδειγμα λανθασμένος ή αδέξιος χειρισμός μηχανήματος από υπάλληλο του οργανισμού, μπορεί να τραυματίσει ή ακόμη και να στοιχίσει τη ζωή προσωπικού ή άλλων εμπλεκόμενων (πελάτες, συνεργάτες κλπ.). - Ναυάγια πλοίων (Εξπρές Σάμινα, το έτος 2000), συντριβή αεροσκαφών (Helios, το έτος 2005) κ.λπ. πιθανώς από ανθρώπινο λάθος Τεχνικό-

Οικονομικοί

παράγοντες/

Εσωτερικές

δυνάμεις

-

Ελαττωματικά προϊόντα που οδηγούν στην απόσυρση προϊόντος από την αγορά (κρασιά Αυστρίας 1991) - Ελαττωματικό μηχάνημα που η χρήση του

μπορεί

να

οδηγήσει

σε τραυματισμό 315

προσωπικού

ή

άλλων

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

εμπλεκόμενων (πελάτες, συνεργάτες κλπ.), σε ακραίες περιπτώσεις ακόμη και σε δυστύχημα. - Ναυάγια πλοίων (Εξπρές Σάμινα, το έτος 2000), συντριβή αεροσκαφών (Helios, το έτος 2005) κ.λπ. πιθανώς από τεχνικό λάθος. 8.3 Στρατηγική αντιμετώπισης κρίσεων Διαχείριση κρίσεων - Ορισμός διαχείρισης κρίσεων Διαχείριση κρίσης είναι η συστηματική προσπάθεια για την αποφυγή κρίσεων, που μπορεί να εμφανιστούν σε έναν οργανισμό, ή για την διοίκηση των κρίσεων που ήδη έχουν εμφανιστεί στον οργανισμό. Η διαχείριση κρίσης είναι ένας τρόπος αντιμετώπισης της απειλής, που αποτελεί οιωνό πιθανής κρίσης- και συστηματικής προσπάθειας για την πρόληψη και την αποτροπή της. Αυτό συνεπάγεται την ανάγκη για γρήγορη και αποτελεσματική αντίδραση απέναντι σε απρόβλεπτα γεγονότα που απειλούν την εύρυθμη λειτουργία ενός οργανισμού, ενδεχομένως και τη βιωσιμότητά του. Μια άλλη διάσταση της διαχείρισης της κρίσης, είναι η επίσημη ανταπόκριση σε οποιοδήποτε γεγονός απειλεί την οικονομική και λειτουργική σταθερότητα ενός οργανισμού. Η Διαχείριση κρίσεων (Crisis Management) συγκεντρώνει και οργανώνει : • Ενέργειες ή διαδικασίες με σκοπό την αναγνώριση, μελέτη και πρόβλεψη καταστάσεων κρίσης και ενεργοποίηση των κατάλληλων μηχανισμών ώστε ο οργανισμός να μπορέσει να αποτρέψει ή να αντιμετωπίσει την κρίση. • Τεχνικές, οι οποίες μετριάζουν τον κίνδυνο και την αβεβαιότητα, ώστε η διοίκηση να μπορεί να ελέγχει καλύτερα τον οργανισμό και να ασκεί τα καθήκοντά της. • Εμπειρίες που πηγάζουν από το προσωπικό περιβάλλον των στελεχών, με σκοπό να ληφθούν υπόψη όλα τα πιθανά σενάρια και να αναπτυχθούν ευέλικτα σχέδια τα οποία τελικά θα εφαρμοστούν από τα αρμόδια στελέχη. Ένας πλήρης, με βάση τα παραπάνω, ορισμός για τη διαχείριση κρίσεων είναι ο παρακάτω: Διαχείριση κρίσεων είναι η ενδελεχής μελέτη και πρόβλεψη των κινδύνων που ενδέχεται να απειλήσουν

μια

επιχείρηση/οργανισμό 316

με

σκοπό

τη

μείωση

της

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

αβεβαιότητας και τη λήψη όλων των απαιτούμενων μέτρων, ενεργειών και διαδικασιών πριν, κατά τη διάρκεια και μετά από την κρίση, ώστε να προστατευθούν οι άνθρωποι, το περιβάλλον οι εργαζόμενοι και η οικονομική θέση της επιχείρησης. Μοντέλα λήψης απόφασης Η διαχείριση της κρίσης περιλαμβάνει δύο είδη λήψης αποφάσεων- τις αποφάσεις πριν την κρίση και αυτές που λαμβάνονται κατά τη διάρκεια της κρίσης. Η απόφαση πριν την κρίση λαμβάνεται από τους διαχειριστές υπό φυσιολογικές συνθήκες, έχοντας στη διάθεσή τους όσο χρόνο χρειάζονται, καθώς επίσης και χρήσιμα εργαλεία και συνεργάτες. Η απόφαση επομένως είναι συμμετοχική και ολοκληρωμένη. Η απόφαση κατά τη διάρκεια της κρίσης χρειάζεται να ληφθεί κάτω από συνθήκες πίεσης χρόνου, ενώ απαιτείται η ίδια ορθολογική κρίση. Οι διαδικασίες λήψης αποφάσεων πρέπει: • Να μην είναι χρονοβόρες ώστε ο διαθέσιμος χρόνος για τη λήψη απόφασης να αξιοποιείται σωστά. • Να βοηθούν στην αξιολόγηση των προτάσεων Να οδηγούν στην κατά πλειοψηφία αποδεκτή απόφαση. Η λήψη αποφάσεων πριν την κρίση Οι διαχειριστές σε αυτή τη φάση έχουν στη διάθεσή τους άφθονο χρόνο και έχουν συγκεντρώσει όλες τις απαραίτητες πληροφορίες, ώστε να προωθείται η επικοινωνία για να καταλήξουν στην καταλληλότερη απόφαση. Η μεθοδολογία έχει ως εξής: 1. Προσδιορισμός του προβλήματος ή της ανάγκης για απόφαση Ίσως αποτελεί το πιο δύσκολο βήμα, καθώς τα άτομα που εμπλέκονται στη λήψη απόφασης πρέπει να εστιάσουν, να κατανοήσουν και να μπορέσουν τελικά να εκφράσουν στους συνεργάτες ποιο είναι ουσιαστικά το πρόβλημα που καλούνται να αντιμετωπίσουν. 2. Προσδιορισμός των κριτηρίων ή των δεδομένων για την απόφαση Οι υπεύθυνοι συχνά βιάζονται να προσδιορίσουν τα κριτήρια χωρίς να έχουν αναλύσει επαρκώς όλες τις υποθέσεις. Όταν λαμβάνουν μια απόφαση για παράδειγμα: «Που να τοποθετηθεί ο σταθμός πυρόσβεσης», πρέπει να αναλυθούν μια σειρά από υποθέσεις. «Πρέπει να τοποθετηθεί σταθμός πυρόσβεσης σε κάποιο σημείο;», επιπλέον «Πόσο 317

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

χώρο χρειάζεται ένας σταθμός πυρόσβεσης;» κ.λπ. Με αυτό τον τρόπο γίνεται μια εκτενής ανάλυση της αρχικής ερώτησης και απορρίπτονται ως κριτήρια οι υποθέσεις που δεν συνεισφέρουν στο αποτέλεσμα. Χρήσιμα κριτήρια είναι εκείνα τα στοιχεία που συμβάλλουν ξεκάθαρα στο επιθυμητό αποτέλεσμα. 3. Υπολογισμός κριτηρίων Αφού γίνει ο προσδιορισμός των κριτηρίων, θα ακολουθήσει η αξιολόγησή τους. Αυτό είναι απαραίτητο, γιατί το κάθε κριτήριο δεν μπορεί να έχει την ίδια βαρύτητα στη διαμόρφωση της απόφασης. Έτσι το κάθε κριτήριο αποτελεί μία μεταβλητή και η διαδικασία ονομάζεται εκτίμηση των μεταβλητών. Μπορεί να χρησιμοποιείται οποιοδήποτε αριθμητικό σύστημα. Στην επιλογή συσκευών προστασίας για τους πυροσβέστες, η βαρύτητα των κριτηρίων μπορεί να έχει ως εξής: 40 προστασία /100 μονάδες 30 άνεση 10 ευκολία στη χρήση 10 προμήθεια 5 υπόληψη 5 στυλ Σε αυτή την περίπτωση η απόφαση μορφοποιείται ανάλογα με το βαθμό προστασίας (40 μονάδες από τις 100) 4. Καθορισμός και προσδιορισμός εναλλακτικών ή επιλογών Ο στόχος αυτού του σταδίου είναι να δημιουργήσει όλες τις πιθανές εναλλακτικές, ακόμη και αν αυτές δεν εμφανίζονται άμεσα αλλά χρειάζονται να υπολογιστούν, να προσδιοριστούν και να ληφθούν. Στη διαμόρφωση του συνόλου των εναλλακτικών βοηθούν τρεις ερωτήσεις: • Πρέπει όντως να ληφθεί αυτή η απόφαση; • Πρέπει όντως να ληφθεί αυτή η απόφαση τώρα; • Ποιες θα είναι οι επιπτώσεις αν δεν ληφθεί αυτή η απόφαση; Οι ερωτήσεις προσφέρουν την επιλογή της άρνησης, της αναβολής και της επιλογής να μη ληφθεί απόφαση. 5. Εφαρμογή της επιλογής Μερικές φορές τα άτομα που παίρνουν τις αποφάσεις θεωρούν ότι το καθήκον τους τελειώνει από τη στιγμή που λαμβάνεται η απόφαση. Εφαρμογή σημαίνει, ότι τα άτομα αυτά μεταδίδουν το αποτέλεσμα της απόφασης σε αυτούς που θα αναλάβουν τις δραστηριότητες σχετικά με την εφαρμογή της απόφασης. Η εφαρμογή περιλαμβάνει επίσης τον έλεγχο για την εκτέλεση της ληφθείσας απόφασης. 6. Αξιολόγηση της διαδικασίας Πρόκειται για ένα απαραίτητο 318

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

στάδιο,

στο

οποίο

ασκείται

κριτική

στις

διαδικασίες

που

χρησιμοποιήθηκαν για να παραχθεί το αποτέλεσμα της απόφασης, καθώς επίσης και στο αποτέλεσμα της απόφασης. Οι ερωτήσεις που πρέπει να γίνουν : • Τι συνέβη; • Αποδείχτηκε επιτυχημένη η επιλογή; • Πως επηρέασε η επιλογή τους εμπλεκόμενους; 8.4 Χάραξη στρατηγικής διαχείρισης κρίσεων Μία αποτελεσματική διαχείριση της κρίσης προϋποθέτει την υιοθέτηση μιας στρατηγικής κατά την οποία θα μειώνονται πιθανά προκύπτοντα προβλήματα. Η στρατηγική αυτή σχετίζεται άμεσα με τη λεπτομερή εξέταση του περιβάλλοντος, τον σχεδιασμό απρόβλεπτων καταστάσεων, τον ακριβή υπολογισμό του κινδύνου, τη διάθεση των πόρων για την αντιμετώπιση του περιστατικού και την αξιοποίηση του πιο κατάλληλου προσωπικού. Όλα αυτά τα στοιχεία αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους και μπορεί να προκαλέσουν αλλαγές το ένα στο άλλο. Υπάρχει πιθανότητα με την πάροδο του χρόνου οι κίνδυνοι, οι πόροι και τα περιβάλλοντα είτε να μειώνονται, είτε να αφθονούν. Οι αλλαγές αυτές επηρεάζουν άμεσα την κατάσταση ενός οργανισμού, καθώς διαμορφώνουν τον βαθμό ετοιμότητας και ικανότητας του στην αντιμετώπιση κρίσεων. Δύο είναι οι βασικές δραστηριότητες περιλαμβάνονται σε μία στρατηγική διαχείρισης της κρίσης: • δημιουργία διάθεσης για τη διαχείριση της κρίσης μέσα σε ένα οργανισμό και στο φυσικό, κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον. • ανάπτυξη της ικανότητας ανταπόκρισης σε πιθανές κρίσεις. Στο πλαίσιο αυτών των δραστηριοτήτων καλύπτεται και η προετοιμασία πριν την κρίση και η ικανότητα αντιμετώπισης και ανάκαμψης κατά την περίοδο της κρίσης. Όσον αφορά στις αποτελεσματικές εργασίες προετοιμασίας πριν από την κρίση, αυτές περιλαμβάνουν: • τον καθορισμό του κινδύνου και των αναγκών, • τον καθορισμό των πολιτικών για τον αποτελεσματικό τρόπο αντιμετώπισης αυτών των κινδύνων και των αναγκών, 319

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

• την επινόηση και τη δημιουργία μιας βάσης διαχείρισης της αντιμετώπισης της κρίσης, • την απαραίτητη και κατάλληλη διάθεση των πόρων για τη διαχείριση της αντιμετώπισης της κρίσης. Βασικός στόχος, λοιπόν, των δραστηριοτήτων μιας στρατηγικής διαχείρισης στην προσπάθειά της να αντιμετωπίσει μία κρίση είναι να συνταιριάσει τη διαθέσιμη ικανότητα αντιμετώπισης μιας κρίσης, το καθημερινό οργανωτικό περιβάλλον στο οποίο υπάρχουν τα βασικά στοιχεία για την αντιμετώπιση μιας κρίσης, τις βασικές

ανάγκες

τις

προσπάθειες

αντιμετώπισης

και

τις

υψηλές

απαιτήσεις των πόρων. Για να είναι αποτελεσματικές η αντιμετώπιση και η ανάκαμψη από μία κρίση θα πρέπει να υφίστανται τα εξής: • απόκτηση αναγκαίων πόρων για την αντιμετώπιση της κρίσης, • ανάπτυξη σχεδίων για την επίλυση των κρίσεων, • διασφάλιση μιας αποτελεσματικής μετάβασης στρατηγικές σε τακτικές ενέργειες μέσα στην κρίση, • παροχή εκπαίδευσης με απώτερο σκοπό την αποτελεσματική χρήση των πόρων και των κατάλληλων ενεργειών. Με αυτόν τον τρόπο γίνεται φανερό ότι οι δραστηριότητες επιδεξιότητας και ικανότητας χρήζουν πολιτικών και διαδικασιών, μέσω των οποίων μπορεί να γίνει σωστή και αποτελεσματική διαχείριση των κρίσεων. Πριν την κρίση οι δραστηριότητες

αφορούν

κυρίως

λειτουργίες

εγκατάστασης

και

διατήρησης της διαχείρισης των κρίσεων σε έναν οργανισμό, ενώ οι δραστηριότητες επιδεξιότητας και ικανότητας επικεντρώνονται κυρίως στην αντιμετώπιση και την ανάκαμψη από μία κρίση. Βασικός στόχος και των δύο δραστηριοτήτων είναι να μπορέσουν οι διαχειριστές τους να προσφέρουν τη βοήθειά τους στην ανάκαμψη με αποτελεσματικότερο τρόπο . Μία καλή στρατηγική διαχείρισης κρίσεων θα πρέπει να εκφράζεται περιεκτικά και εύστοχα, να μεταδίδει ακριβείς στόχους και να μεταφέρει την άδεια στους υφιστάμενους να χειρίζονται την κατάσταση με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, ανάλογα πάντα με τα καθήκοντα που τους έχουν ανατεθεί και με το περιβάλλον στο οποίο επιτελούν τα καθήκοντά τους. Υπάρχουν δύο επίπεδα στη στρατηγική διαχείρισης μιας κρίσης. το υψηλότερο ονομάζεται «Υψηλό Επίπεδο Στρατηγικής» 320

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

(ΥΕΣ) και περιλαμβάνει την οριοθέτηση της γενικής στρατηγικής, κατά την οποία θα γίνει ο σχεδιασμός περισσότερων στρατηγικών για την αντιμετώπιση πιο ειδικευμένων καταστάσεων. Η ΥΕΣ περιλαμβάνει δύο βασικά στοιχεία: τον καθορισμό του γενικού στρατηγικού στόχου και τον καθορισμό των ενεργειών που χρειάζονται για να επιτευχθεί ο στόχος αυτός. Το άλλο επίπεδο της στρατηγικής σκέψης αφορά τη δημιουργία μεθόδων, στο πλαίσιο των ΥΕΣ, με απώτερο σκοπό την μετατροπή αυτών σε λειτουργικές στρατηγικές. αυτές οι λειτουργικές στρατηγικές από τη στιγμή ανακοίνωσης τους μετατρέπονται σε ενέργειες τακτικής από τους διαχειριστές των κρίσεων. Η βασική στρατηγική της διαχείρισης εντοπίζει τους πόρους και συντονίζει τις προμήθειες, ενώ η διαχείριση της τακτικής εποπτεύει τις τοπικές ενέργειες που θα οδηγήσουν στην επίτευξη του στρατηγικού στόχου. Τρεις είναι οι βασικοί πυλώνες της στρατηγικής διαχείρισης της κρίσης: η απόκτηση περισσότερου χρόνου, η απόκτηση περισσότερων πληροφοριών, η μείωση του κόστους των πόρων. Συστήματα προειδοποίησης Βασικό κομμάτι στη διαχείριση μιας κρίσης αποτελούν τα συστήματα προειδοποίησης και παρακολούθησης. Τα συστήματα

αυτά

είναι

υπεύθυνα

για

την

παρακολούθηση

ενός

συγκεκριμένου περιβάλλοντος και σε περίπτωση που υπάρχουν αρνητικές αλλαγές

σε

αυτό

το

περιβάλλον,

μεταβιβάζουν

πληροφορίες

σε

ανθρώπους και συστήματα που είναι υπεύθυνα για την ομαλή λειτουργία του περιβάλλοντος. Σε γενικές γραμμές, τα συστήματα αυτά προσφέρουν τα εξής: • αμεσότερη και γρηγορότερη αντιμετώπιση κατά την έναρξη μιας κρίσης, • σήματα εκκένωσης με απώτερο σκοπό την προστασία του προσωπικού και της περιουσίας, •

άμεση

δραστηριοποίηση

των

αρμοδίων

συστημάτων

αντιμετώπισης. Στον αντίποδα, υπάρχουν αρκετά μειονεκτήματα με τη χρήση αυτών των Συστημάτων, τα οποία περιλαμβάνουν: 321

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

• Αποτυχία των συστημάτων. • Ψεύτικους συναγερμούς. • Υπερβολική εξάρτηση από την πλευρά των ανθρώπων Στρατηγική προετοιμασία Τα αποτελέσματα της οργανωτικής νωθρότητας, της καθυστέρησης του χρόνου και του μεγέθους της κρίσης, μπορεί να μειωθούν με το να δοθεί περισσότερη έμφαση στο σχεδίασμά και στην προετοιμασία σε στρατηγικό επίπεδο. Η στρατηγική βοηθά στη μείωση αυτών των αποτελεσμάτων, με το να αναπτυχτεί η κατάλληλη, προ του γεγονότος, προετοιμασία. Ο Heath υποστηρίζει ότι η στρατηγική της διαχείρισης της κρίσης είναι μια

διαδικασία

που

έχει

σχέση

με

τη

λεπτομερή

εξέταση

του

περιβάλλοντος, τον υπολογισμό του κινδύνου, το σχεδίασμά των απρόβλεπτων καταστάσεων, τη διάθεση των πόρων αντιμετώπισης και την

αξιοποίηση

του

κατάλληλου

προσωπικού.

Αυτά

τα

στοιχεία

αλληλοεπιδρούν, είναι δυναμικά και προκαλούν αλλαγές το ένα στο άλλο. Με την πάροδο του χρόνου, τα περιβάλλοντα, οι κίνδυνοι και οι πόροι είτε μειώνονται είτε αφθονούν. Αυτές οι αλλαγές επηρεάζουν την κατάσταση ενός οργανισμού, ως προς την ετοιμότητα και την ικανότητα της αντιμετώπισης. Ο Robbins

αναφέρει ότι τα στελέχη και οι διευθυντές διαθέτουν λίγο

χρόνο σε ποσοτικά και λεπτομερή σχέδια και αντί γι' αυτό δημιουργούν πολλαπλά σενάρια για το μέλλον. Τα γεγονότα που είναι πολύπλοκα, καθίστανται λιγότερα προβλέψιμα κι έτσι θα πρέπει να υπολογιστούν από την άποψη των υποθετικών και των χειρότερων σεναρίων. Οι κρίσιμες καταστάσεις μπορούν να προκύψουν, λόγω κάποιων συνθηκών που επικρατούν σε ένα περιβάλλον. Κατά συνέπεια η ποσότητα της αντίστασης σε μια κρίση (ή της ανθεκτικότητας), που ασκείται από έναν οργανισμό, μπορεί να καθορίσει το αν η κρίση θα αναδυθεί όπως επίσης και τη σοβαρότητα της κρίσης. Τα περιβάλλοντα μπορούν να επηρεάσουν τους οργανισμούς και οι οργανισμοί μπορούν να επηρεάσουν τα περιβάλλοντα. Για παράδειγμα, οι δομές του οργανισμού και η στρατηγική διάθεσης των πόρων, επηρεάζει την ταχύτητα και την αποτελεσματικότητα της 322

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

αντιμετώπισης. Όταν οι πόροι και οι άνθρωποι, που θα χειριστούν την κατάσταση, τοποθετούνται κοντά, εκεί όπου συμβαίνει μια κρίσιμη κατάσταση,

υπάρχει

μεγαλύτερη

πιθανότητα

για

γρήγορη

και

αποτελεσματική αντιμετώπιση της κρίσης δεδομένου ότι η βάση των πόρων είναι σχετικά ανέπαφη. Η εγγύτητα και η ικανότητα (αρκετοί πόροι και εκπαιδευμένα άτομα) μειώνουν τα αποτελέσματα μιας κρίσης. Σύμφωνα

με

τον

Heath,

η

στρατηγική

διαχείρισης

της

κρίσης

περιλαμβάνει δύο βασικές δραστηριότητες: Τη δημιουργία μιας αποδεκτής διάθεσης για τη διαχείριση της κρίσης, μέσα στη «μεγάλη εικόνα» του οργανισμού και του φυσικού, κοινωνικού και πολιτικού περιβάλλοντος, και την ανάπτυξη της ικανότητας να ανταποκριθείτε σε πιθανές κρίσιμες καταστάσεις, καθώς αυτές μπορεί να προκύψουν. Οι δύο αυτές δραστηριότητες καλύπτουν την προετοιμασία πριν την κρίση και την ικανότητα να αντιμετωπίσουν και να ανακάμψουν, μόλις εμφανιστεί μια κρίση. Στις αποτελεσματικές προετοιμασίες πριν την κρίση, περιλαμβάνονται: Ο καθορισμός του κινδύνου και των αναγκών που εμπλέκονται. Ο

καθορισμός

των

πολιτικών,

που

αντικατοπτρίζουν

έναν

αποτελεσματικό τρόπο αντιμετώπισης αυτών των κινδύνων και των αναγκών. Η επινόηση και η οικοδόμηση της βάσης για τη διαχείριση αντιμετώπισης της κρίσης, και η κατάλληλη διάθεση των πόρων για τη διαχείριση αντιμετώπισης της κρίσης, μέσα σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον. Έτσι, οι δραστηριότητες της στρατηγικής διαχείρισης πριν την κρίση, αναζητούν το άριστο συνταίριασμα μεταξύ της διαθέσιμης ικανότητας αντιμετώπισης

μιας

κρίσης,

του

καθημερινού

οργανωτικού

περιβάλλοντος, μέσα στο οποίο υπάρχουν τα βασικά στοιχεία για την αντιμετώπιση της κρίσης, των βασικών αναγκών της προσπάθειας αντιμετώπισης και των υψηλών απαιτήσεων των πόρων, ώστε να αντιμετωπίσουν την κρίση. Τονίζεται ότι, η αποτελεσματική ικανότητα

323

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

και επιδεξιότητα, για την αντιμετώπιση και ανάκαμψη από μια κρίση, συμπεριλαμβάνει: Την απόκτηση των αναγκαίων πόρων, για την αντιμετώπιση της κρίσιμης κατάστασης. Την ανάπτυξη σχεδίων, που βοηθούν στην επίλυση των κρίσιμων καταστάσεων. Τη διασφάλιση μιας γρήγορης και αποτελεσματικής μετάβασης των στρατηγικών για την αντιμετώπιση και την ανάκαμψη, σε ενέργειες τακτικής μέσα στην κρίσιμη κατάσταση και την παροχή εκπαίδευσης, για την αποτελεσματική χρήση των πόρων και των κατάλληλων ενεργειών στις κρίσιμες καταστάσεις Έτσι οι δραστηριότητες, που έχουν σχέση με την επιδεξιότητα και την ικανότητα, χρειάζονται πολιτικές και διαδικασίες μέσα από τις οποίες μπορούμε να διαχειριστούμε αποτελεσματικά την κρίσιμη κατάσταση. Ενώ οι δραστηριότητες πριν την κρίση αντικατοπτρίζουν τις λειτουργίες για την εγκατάσταση και τη διατήρηση της διαχείρισης των κρίσεων μέσα σε έναν οργανισμό, οι δραστηριότητες για την επιδεξιότητα και την ικανότητα, επικεντρώνονται στην αντιμετώπιση και την ανάκαμψη από μια κρίσιμη κατάσταση. Ο τελικός σκοπός και των δυο δραστηριοτήτων είναι οι διαχειριστές να ανταποκριθούν και να βοηθήσουν στην ανάκαμψη, απαλλάσσοντάς τους από τις δραστηριότητες σχετικά με τη δομή και τις προμήθειες, ώστε να αντιμετωπίσουν ικανοποιητικά την κρίσιμη κατάσταση. Οι καλές στρατηγικές για την διαχείριση των κρίσεων, πρέπει να εκφράζουν το όραμα της λαμπρής στρατηγικής για τη γρήγορη γενική διαχείριση της κρίσης, περιεκτικά και με απλά λόγια. Το μήνυμα πρέπει να μεταδίδει τους ακριβείς στόχους και να μεταφέρει την άδεια στους υφιστάμενους, να χειριστούν στη συνέχεια την κατάσταση όσο καλύτερα μπορούν, ανάλογα με τα ανατεθειμένα καθήκοντά τους και ανάλογα με το περιβάλλον μέσα στο οποίο θα επιτελέσουν τα καθήκοντά τους. Στοιχεία στρατηγικής της διαχείρισης των κρίσεων Σύμφωνα με τον Heath, η στρατηγική της διαχείρισης έχει δυο επίπεδα να λάβει υπόψη της. Το υψηλότερο επίπεδο, συχνά ονομάζεται «Υψηλό 324

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Επίπεδο Στρατηγικής» (ΥΕΣ), περιλαμβάνει τον καθορισμό της γενικής στρατηγικής,

μέσα

στην

οποία

θα

σχεδιαστούν

περισσότερες

στρατηγικές, οι οποίες θα αφορούν σε συγκεκριμένες καταστάσεις. Ως εκ τούτου η «ΥΕΣ» σκέψη περιλαμβάνει δύο στοιχεία: 1. Τον καθορισμό του γενικού στρατηγικού στόχου, και 2. τον

καθορισμό

του

λειτουργικού

περιεχομένου

που

χρειάζεται, ώστε να πετύχουμε το στόχο. Το δεύτερο επίπεδο της στρατηγικής σκέψης περιλαμβάνει την επινόηση των μεθόδων (του πώς), που οι «ΥΕΣ» μπορούν να επιτευχθούν. Αυτό σημαίνει τη μετατροπή των «ΥΕΣ» σε λειτουργικές στρατηγικές, που προσαρμόζονται και που δουλεύουν στην επίτευξη των «ΥΕΣ» αρχών. Από τη στιγμή που θα ανακοινωθούν οι λειτουργικές στρατηγικές, οι διαχειριστές των κρίσεων μετατρέπουν τις στρατηγικές σε ενέργειες τακτικής. Η στρατηγική της διαχείρισης εντοπίζει τους πόρους και συντονίζει τους υπολογισμούς και τις προμήθειες, ενώ η διαχείριση της τακτικής ασχολείται με τις κατάλληλες τοπικές ενέργειες, που θα βοηθήσουν στην επίτευξη του στρατηγικού στόχου. Οι στρατηγικές PICPIC Εισαγωγή Ο Heath υποστηρίζει ότι, γενικά οι διευθυντές και τα στελέχη πρέπει να δουλέψουν προς την κατεύθυνση της ανάκαμψης η οποία θα είναι γρήγορη, αποτελεσματική και ευεργετική προς την επιχείρηση και τους μετόχους. Μια προσέγγιση που βοηθά προς την επίτευξη αυτού του διπλού σκοπού είναι το σύνολο των στρατηγικών ανάκαμψης PICPIC Για να έχουν αποτέλεσμα οι στρατηγικές PICPIC, πρέπει να αναπτυχθούν τέτοια σχέδια, που η ανάκαμψη να μπορεί να εφαρμοστεί για όλους τους μετόχους (κυβέρνηση, επιχειρήσεις, ιδιοκτήτες κτηρίων, κατοίκους και θύματα). Τα σχέδια θα πρέπει να σκιαγραφούν το πώς θα είναι διαθέσιμες οι πληροφορίες ανάκαμψης, πριν την κρίση και μετά την επίλυση της κρίσης. Μια τέτοια διάδοση των πληροφοριών είναι απαραίτητη, καθώς τα σχέδια και οι ενέργειες πρέπει να εξηγούνται με λεπτομέρειες, ενώ πρέπει να δοθεί μεγάλη φροντίδα για τη διευκόλυνση των πληροφοριών μέσα και γύρω από το κρίσιμο περιβάλλον, κατά τη διάρκεια των 325

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

δραστηριοτήτων αντιμετώπισης και ανάκαμψης. Ο ίδιος ο συγγραφέας θεωρεί ότι, η βασική πρόθεση των στρατηγικών PICPIC είναι να κάνει τους ανθρώπους να συμμετέχουν σε ένα πρόγραμμα ανάκαμψης, μέσω της ενεργητικής συμμετοχής στο σχεδίασμά, της ανταλλαγής των πληροφοριών, στον προσδιορισμό και αποκατάσταση των βασικών δραστηριοτήτων

και

στην

ανάκαμψη

των

εγκαταστάσεων

ενός

οργανισμού ή μιας κοινότητας. Κατά συνέπεια, οι στρατηγικές PICPIC αναμειγνύουν τις φυσικές και υλικές πλευρές (όπως το σχεδιασμόPlanning,

την

ανταλλαγή

πληροφοριών-information

και

τον

προσδιορισμό των «βασικών»- «Core» αναγκών για ανάκαμψη) με τα ψυχολογικά και λιγότερο «απτά» στοιχεία. Σχεδιασμός Η διαχείριση της ανάκαμψης, όπως ακριβώς και η διαχείριση της αντιμετώπισης, βασίζεται πολύ έντονα στο στρατηγικό σχεδιασμό.. Από την άλλη πλευρά, η διαχείριση της ανάκαμψης μπορεί να τελματώσει, αν υπερφορτωθεί με το σχεδίασμά για κάθε πιθανό κίνδυνο και κατά συνέπεια

είναι

απίθανο

να

δημιουργήσει

οποιαδήποτε

χρήσιμη

κατεύθυνση. Αυτό το υπερβολικό φορτίο μπορεί να μειωθεί αρχικά με τον προσδιορισμό και την έμφαση σε κοινές δραστηριότητες και στη συνέχεια με το ζύγισμα στην επικέντρωση του σχεδιασμού στους πιο πιθανούς κινδύνους και καταστάσεις. Η παρουσίαση ζωτικών αρχείων, η ασφαλής εκκένωση των ανθρώπων (όταν χρειάζεται) και η αντικατάσταση των ζημιωμένων

ή

χαμένων

πόρων,

είναι

παραδείγματα

κοινών

δραστηριοτήτων, οι οποίες μπορούν να αναπτυχθούν με λεπτομέρειες, καθώς αυτές οι δραστηριότητες θα εφαρμοστούν στα περισσότερα γεγονότα. Η απώλεια των πόρων και των εγκαταστάσεων από πυρκαγιά, είναι πιο πιθανό να συμβούν από πυρκαγιά παρά από σεισμό, έτσι ο σχεδιασμός για την ανάκαμψη δίνει την έμφαση στις πυρκαγιές, που ξεκινούν σε εγκαταστάσεις. Οι επιπτώσεις ενός σεισμού (ή πλημμύρας ή βομβαρδισμού) μπορεί να απαιτήσουν παρόμοιες δραστηριότητες. Ο Heath δείχνει στην μελέτη του ότι ένα όφελος από την συμπερίληψη των κινδύνων μιας περιοχής ή μιας περιφέρειας είναι, ότι αντίγραφα πολύτιμων πληροφοριών μπορούν να τοποθετηθούν έξω από μια περιοχή 326

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

(μακριά από τις επιπτώσεις που θα έχει ένας σεισμός) και κατά συνέπεια μπορούν να προστατευτούν από λιγότερο κοινά περιστατικά, όπως μεγάλες πλημμύρες ή βομβαρδισμούς. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, οι διαχειριστές πρέπει να προσδιορίσουν ένα σύνολο προτεραιοτήτων σχετικά με τα προγράμματα, τα οποία θα καλύπτουν τις ανάγκες του οργανισμού ή της κοινότητας και τα οποία θα καλύπτουν τους προβληματισμούς και τις ανάγκες των ατόμων, που επλήγησαν από την κρίση, ή την καταστροφή. Για να επιτευχθεί το παραπάνω, πρέπει να γίνει πριν την κρίση, προσδιορισμός των κινδύνων και των δραστηριοτήτων ανάκαμψης, όπως επίσης και να γνωστοποιηθούν στη συνέχεια σ' αυτούς που επλήγησαν. Όταν ένα σχέδιο ανάκαμψης αναπτύσσεται σε ένα πραγματικό πρόγραμμα, για να καλύψει τις συνέπειες ενός περιστατικού, οι λεπτομέρειες πρέπει να κοινοποιηθούν (ηχηρά και συχνά). Έτσι η ανταλλαγή πληροφοριών καθίσταται σημαντικό στοιχείο σε οποιοδήποτε σχεδιασμό και πρόγραμμα ανάκαμψης. Πληροφόρηση Οι πληροφορίες πρέπει να προέρχονται απ' αυτούς που επλήγησαν από μια κρίση ή καταστροφή, έτσι ώστε οι διαχειριστές να μπορούν να καταλάβουν τη φύση και τη σοβαρότητα της ζημιάς, από τις συνέπειες του γεγονότος (-ων). Επίσης οι πληροφορίες πρέπει να παρέχουν στα άτομα που επλήγησαν από τη ζημιά ή την καταστροφή, απ' αυτούς που διαχειρίζονται την ανάκαμψη, έτσι ώστε να γνωρίζουν τι γίνεται και τι μπορούν να κάνουν οι ίδιοι για τους εαυτούς τους. Σε πολλές περιπτώσεις, μπορούν να χρησιμοποιηθούν τα ΜΜΕ και οι τηλεφωνικές επαφές (όπως επίσης τα φαξ ή και οι ανακοινώσεις μέσω Ιντερνέτ). Αυτός είναι ο ένας τρόπος, με τον οποίο η παρουσία των ΜΜΕ, μπορεί να γίνει χρήσιμη

και

θετική.

Η

διαχείριση

των

πληροφοριών,

κατά

τον

συγγραφέα, είναι ιδιαίτερα ζωτική, κατά την ανάκαμψη μιας κρίσης ή καταστροφής και δεν μπορεί να υποτιμηθεί. Η παροχή των κατάλληλων πληροφοριών, όχι μόνο διατηρεί τους ανθρώπους ενήμερους σχετικά με το τι συμβαίνει, αλλά επίσης επιτρέπει σ' αυτούς που διαχειρίζονται την ανάκαμψη, να καταλάβουν (ή τουλάχιστον να ακούσουν) το πώς αυτοί οι άνθρωποι αισθάνονται και αντιλαμβάνονται τη διαδικασία ανάκαμψης. 327

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Κατά συνέπεια ειδική προσοχή πρέπει να υπάρξει πάνω στις τέσσερεις πλευρές της κοινοποίησης πληροφοριών. Σύμφωνα με τον Heath, αυτές οι πλευρές είναι: •

Τι γίνεται ακριβώς αυτήν τη στιγμή.

•

Πώς μια τέτοια ενέργεια ταιριάζει με τη μεγάλη εικόνα (το γενικό σχέδιο).

•

Τι μπορούν να κάνουν τα άτομα, που έχουν αυτές τις πληροφορίες, και

•

τι πρόκειται να συμβεί στο κοντινό μέλλον.

Σε μεγάλες κρίσεις ή καταστροφές, όπως οι σεισμοί και οι πλημμύρες, οι διαχειριστές πρέπει να θυμούνται, ότι τα άτομα που τοποθετούνται σε διαφορετικές περιοχές ή έχουν πληγεί από την κρίση με άλλους τρόπους, συχνά θα επιδείξουν μια έντονη ψυχολογική ανάγκη να επιστρέψουν στις οικείες και συνηθισμένες περιοχές, μέσα σε μια περίοδο μεταξύ 24 και 72 ωρών. Αν δεν καλυφθούν αυτές οι ανάγκες, θα εμφανιστεί αυξημένη, δυσαρέσκεια, άγχος και συγκρούσεις. Αυτός είναι άλλος ένας ισχυρός λόγος, για την έμφαση που δίνεται στη διαχείριση των πληροφοριών, κατά το σχεδιασμό της αντιμετώπισης και της ανάκαμψης. Όταν οι άνθρωποι έχουν περισσότερη γνώση σχετικά με το τι συμβαίνει, αισθάνονται ότι έχουν περισσότερο έλεγχο στη ζωή τους και είναι περισσότερο εξοικειωμένοι με αυτό που μπορεί να τους συμβεί. Συνεπώς, τα επίπεδα δυσαρέσκειας και συγκρούσεων μπορούν να μειωθούν, ενώ μπορεί να αυξηθεί η αποδοχή των περιορισμών, ως προς τις βασικές ανάγκες. Η ποιότητα και η αξιοπιστία της διαχείρισης των πληροφοριών εξαρτάται από το, αν οι επακόλουθες ενέργειες υποστηρίζουν τα λόγια που προηγήθηκαν όπως υποστηρίζει ο συγγραφέας. Οι αποφάσεις και οι ενέργειες πρέπει να είναι σύμφωνες και υποστηρικτές με τις πληροφορίες που κοινοποιήθηκαν. Αν μια ομάδα ανθρώπων καταλάβουν, ότι μια προτεινόμενη ενέργεια δεν συνέβη μέσα στο χρονικό διάστημα που είχαν αναφέρει οι πληροφορίες, η προθυμία με την οποία οι άνθρωποι θα ακούνε και θα δράσουν σε μελλοντικές πληροφορίες, θα είναι κατά πολύ μειωμένη. Οι διαχειριστές πρέπει να θυμούνται, ότι οι πληροφορίες πρέπει να κοινοποιούνται όσο το δυνατόν πιο γρήγορα. Αν δεν υπάρχει αυτή η 328

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

συνεχιζόμενη ροή πληροφοριών, τα θύματα και οι ανταποκρινόμενοι μπορεί να αισθάνονται απομονωμένοι και να ανησυχούν πιστεύοντας ότι δεν γίνεται τίποτα, ενώ ταυτόχρονα αυξάνεται ή αίσθησή τους για την ένδεια και τη ματαιότητα. Στην καλύτερη των περιπτώσεων, θα αρχίζουν να εξαπλώνονται φήμες. Στη χειρότερη, οι τριβές μεταξύ των ανθρώπων, θα κλιμακώνουν τις συγκρούσεις. Σύμφωνα με τον ίδιο, ένας τρόπος για να διατηρήσουν οι διαχειριστές την κατάλληλη συμφωνία μεταξύ των λόγων και των έργων, είναι με να έχουν κάνει αναλύσεις για τον οργανισμό ή την κοινότητα και οι οποίες θα δείχνουν τις ουσιαστικές ή ζωτικές δραστηριότητες για την επιβίωση του οργανισμού ή της κοινότητας. Αυτό θα πρέπει να λάβει χώρα, πριν συμβεί οποιοδήποτε γεγονός και πρέπει να ενημερώνεται τακτικά. Βασικό Οι βασικές δραστηριότητες είναι εκείνες, που απαιτούνται περισσότερο για τη συνέχιση της λειτουργίας ενός οργανισμού ή κοινότητας. Ο Mitroff και ο Pearson (1993) χρησιμοποιούν τον εξής ορισμό, για να καλύψουν τις βασικές δραστηριότητες της διαχείρισης και του σχεδιασμού: «προσδιορισμός των βασικών υπηρεσιών και διαδικασιών, οι οποίες είναι απαραίτητες για τη διεξαγωγή των ελάχιστων επιχειρήσεων και ο υπολογισμός ανάκτησης των σχετικών επιχειρηματικών ευθυνών». Μετά από μια μεγάλη πυρκαγιά στα κτήρια της στο κέντρο του Λος Άντζελες, η Τράπεζα First Interstate, γρήγορα ξανάρχισε τις βασικές τις υπηρεσίες, γιατί

ο

οργανισμός

είχε

προσδιορίσει

από

πριν,

ως

βασικές

δραστηριότητες τη διαφύλαξη των πελατειακών και λειτουργικών δεδομένων, όπως επίσης και των πελατειακών υπηρεσιών. Έχοντας προσδιορίσει αυτές τις βασικές δραστηριότητες, η έμφαση στο σχέδιο ανάκαμψης δόθηκε στη χρήση εναλλακτικών περιοχών για τη φύλαξη των αντιγράφων δεδομένων των υπολογιστών και στον προσδιορισμό εναλλακτικών τοποθεσιών, όπου θα μπορούσαν να εξυπηρετηθούν οι πελάτες. Οι διευθυντές της ARCO Πετρελαίου και Αερίου, προσδιόρισαν τη βασική δραστηριότητα (πληροφόρηση του προσωπικού) και το πιθανό γεγονός (σεισμός), τα οποία τους παρακίνησαν να κάνουν μια συμφωνία με την Υπηρεσία Πληροφόρησης του Προσωπικού της Πασαντένα στην 329

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Καλιφόρνια, την εταιρεία που αναλαμβάνει αυτές τις δραστηριότητες, για λογαριασμό της ARCO. Στην περίπτωση ενός σεισμού, η παραπάνω Υπηρεσία έχει έτοιμα βασικά μέλη του προσωπικού να μετακινηθούν στο Plano του Τέξας, όπου φυλάσσονται τα αντίγραφα των δεδομένων από τους υπολογιστές. Αυτό είναι ένα παράδειγμα γεωγραφικού διαχωρισμού της περιοχής από τις επιπτώσεις των κρίσεων. Για μια κοινότητα σύμφωνα με τον Heath, οι βασικές δραστηριότητες μπορεί να ξεκινάνε από τα συστήματα βασικών αναγκών ή τις εγκαταστάσεις (νερό, ρεύμα, φυσικό αέριο και δρόμοι) και να περνάνε στα στοιχεία υποστήριξης (νοσοκομεία, αστυνομικά τμήματα, παραϊατρικές ομάδες και κυβερνητικές ομάδες). Οι οργανισμοί, μπορεί να προσδιορίσουν, ως «βασικά» για την ύπαρξή τους και την επιβίωσή τους, τα αρχεία πληροφοριών, τον ειδικό εξοπλισμό και τις

σημαντικές

οργανισμοί

εγκαταστάσεις

και

οι

αρχές

και

της

λειτουργίες.

τοπικής

Οι

επιχειρηματικοί

κυβέρνησης

μπορεί

να

προσδιορίσουν δραστηριότητες, που παράγουν εισόδημα, καθώς αυτές είναι οι ουσιαστικές για τη συνέχιση της λειτουργίας του οργανισμού και μέσω, αυτών μπορούν να πληρώσουν για την ανάκαμψη. Συνεπώς, οι βασικές

δραστηριότητες

δημιουργούν

εισόδημα,

περιλαμβάνουν δραστηριότητες

δραστηριότητες που

καταγράφουν

που τις

πληροφορίες και λειτουργίες που υποστηρίζουν τις βασικές ανάγκες, οι οποίες είναι ζωτικές στη διατήρηση των επιχειρηματικών και κοινοτικών συστημάτων. Ένα πρόγραμμα ανάκαμψης μπορεί να διαιρεθεί σε τρεις απλές ομάδες δραστηριοτήτων κατά τον Heath: βασικές, υποστηρικτικές και διευρυμένες. Καθώς οι βασικές δραστηριότητες έχουν εγκαθιδρυθεί πλήρως, οι δραστηριότητες υποστήριξης μπορούν να ξεκινήσουν. Πάλι, όταν οι δραστηριότητες υποστήριξης είναι πλήρως λειτουργικές, τότε προτείνονται οι υπόλοιπες δραστηριότητες του οργανισμού ή της κοινότητας (αυτές που εκτείνονται προς τα έξω, για να κάνουν έναν οργανισμό ή μια κοινότητα να εκπληρώσουν το στόχο τους και να είναι μοναδικού· Η ταχύτητα μετάβασης από την κάθε ομάδα στην άλλη εξαρτάται από τους πόρους, που είναι διαθέσιμοι για να διορθώσουν ή να αντικαταστήσουν τα στοιχεία, που έχουν πάθει ζημιά. μεγάλη

καταστροφή,

για

παράδειγμα, 330

μια

Μετά από μια

κοινότητα

μπορεί

να

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

συγκεντρωθεί στην επιδιόρθωση και τη συντήρηση των βασικών δραστηριοτήτων, όπως τις βασικές ανάγκες (ρεύμα, νερό, φυσικό αέριο, πρόσβαση στους δρόμους), τα γραφεία και κτήρια έκτακτων υπηρεσιών (καταλύματα

και

κέντρα

κατασκευής)

και

τις

λειτουργίες

που

δημιουργούν εισόδημα. Καθώς διατίθενται οι πόροι, το πρόγραμμα ανάκαμψης

μπορεί

να

αρχίσει

τις

εργασίες

του,

ως

προς

τις

υποστηρικτικές δραστηριότητες, όπως την επανασύνδεση των δρόμων και το άνοιγμα των σχολείων και των νοσοκομείων. Όταν έχουν καλυφθεί οι βασικές και οι υποστηρικτικές ομάδες (ή φαίνονται ότι πάνε καλά κατά την πορεία της ανάκαμψης), η προσοχή στρέφεται στην ομάδα επέκτασης - βιβλιοθήκες, πάρκα, αθλητικά κέντρα και μέρη δημόσιων συναντήσεων. Ο Heath υποστηρίζει ότι οι οργανισμοί μπορούν να έχουν παρόμοιες δραστηριότητες - να ολοκληρώσουν τις βασικές ενέργειες και να ανακάμψουν

τις

υποστηρικτικές

και

επεκταμένες

δραστηριότητες,

ανάλογα με τους πόρους και τις απαιτήσεις. Μια τράπεζα, για παράδειγμα, μπορεί να επιτελέσει αυτά, που οι διευθυντές βλέπουν ως ουσιαστικές ή βασικές

δραστηριότητες

(συναλλαγές

με

τους

πελατειακούς

λογαριασμούς και κανονισμοί για δάνεια), μετά να ανακάμψουν τις δραστηριότητες

υποστήριξης

(περισσότερα

υποκαταστήματα,

που

βολεύουν τους πελάτες) και τέλος τις επεκταμένες δραστηριότητες (οποιεσδήποτε επιπλέον υπηρεσίες προσφέρει η συγκεκριμένη τράπεζα). Στην πραγματικότητα, η διαχείριση της ανάκαμψης, κατά τον ίδιο τον συγγραφέα, εξαρτάται από τη συνεργασία με τα άτομα και με αυτόν τον τρόπο ενσωματώνει τις απτές και φυσικές δραστηριότητες (σχέδια, ανταλλαγή πληροφοριών, προσδιορισμός και ανάκαμψη των βασικών δραστηριοτήτων) με τις λιγότερο πρόδηλες και περισσότερο ψυχολογικές πλευρές των ανθρώπων, της συμμετοχής και της έννοιας της συνέχισης. Άνθρωποι Ο Heath τόνισε ότι μια κρίση δεν θεωρείται ως τέτοια, αν δεν έχουν πληγεί από τις επιπτώσεις της κρίσης ή της καταστροφής, άνθρωποι. Κατά συνέπεια, η διαχείριση της αντιμετώπισης και της ανάκαμψης καθιστά αναγκαία τη διαχείριση των ανθρώπων. Με αυτήν την έννοια, όταν μιλάμε για ανθρώπους, αναφερόμαστε στα θύματα, σε αυτούς που έχουν 331

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

πληγεί υλικά από μια κρίση ή καταστροφή και σε αυτούς που ανταποκρίνονται διαχειριστές

ή

πρέπει

υποστηρίζουν να

είναι

τη

διαδικασία

ενήμεροι,

ότι

ο

ανάκαμψης.

όρος

Οι

«άνθρωποι»

συμπεριλαμβάνει επίσης αυτούς που βλέπουν τη διεξαγωγή των διαδικασιών αντιμετώπισης και ανάκαμψης, αλλά που δεν συμμετέχουν άμεσα στην κατάσταση. Τα ΜΜΕ μεταφέρουν την εικόνα, αφηγούνται τα περιστατικά και δείχνουν συνεντεύξεις, οι οποίες κάνουν το γύρο του κόσμου, καθώς η κατάσταση συνεχίζεται. Για να αναφερθούμε σε λίγες περιπτώσεις όπως το Chernobyl, ο βομβαρδισμός της Πόλης Οκλαχόμα, οι σεισμοί του Northridge και του Kobe, ο τυφώνας Andrew, οι εκρήξεις των ηφαιστείων Mt St Helens και Mt Pinatubo, οι πυρκαγιές στο Σύδνεϋ και την Καλιφόρνια και τέλος η διαρροή πετρελαίου της Exxon Valdez, τα ΜΜΕ μετέφεραν παραστατικές εικόνες των παραπάνω καταστάσεων και της

αντιμετώπισής

τους.

Τα

ΜΜΕ

συχνά

επιστρέφουν,

για

να

καταγράψουν την ανάκαμψη απ' αυτές τις κρίσιμες καταστάσεις. Αυτά που λέγονται και δείχνονται στους ανθρώπους, γίνεται η αντίληψη σχετικά με τη διαχείριση της αντιμετώπισης και της ανάκαμψης. Αυτή η αντίληψη σχετικά με τη πραγματικότητα, μπορεί να επηρεάσει το βαθμό βοήθειας,

υποστήριξης,

επίσημων

ανακρίσεων

και

εξιλαστήριων

θυμάτων. Κατά τη διάρκεια της έναρξης μιας κρίσης ή καταστροφής, το κύριο ενδιαφέρων των διαχειριστών της κρίσης, σύμφωνα με τον συγγραφέα, ως προς τους «ανθρώπους» συνήθως επικεντρώνεται σε αυτούς που έχουν γίνει (ή είναι πιθανό να γίνουν) θύματα. «Άνθρωποι» με αυτήν την έννοια είναι εκείνοι, που έχουν απώλειες και οι οποίοι έχουν εκκενώσει ή μετακινηθεί από μια περιοχή της κρίσης ή της καταστροφής. Ωστόσο στα άτομα που έχουν πληγεί, μπορούμε να συμπεριλάβουμε τους θεατές,

τους

ανταποκρινόμενους

και

αυτούς

που

βοηθούν

σε

οποιαδήποτε αντιμετώπιση. Όταν συνέβη ο σεισμός στο Κάιρο (Αίγυπτος 1992), πολλά από τα 552 θύματα που πέθαναν, ήταν παιδιά που ποδοπατήθηκαν στο σχολείο κατά την προσπάθεια τους να φύγουν από κει (Davis, 1993). Στα άτομα που έχουν πληγεί συμπεριλαμβάνονται εκείνοι, που έχουν επιβιώσει ή υπήρξαν μάρτυρες του ποδοπατήματος που προέκυψε από τον πανικό, όπως επίσης και εκείνοι που πήγαν να 332

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

αντιμετωπίσουν την κατάσταση στο σχολείο. Τα άτομα που έχουν πληγεί μπορεί να εξαναγκαστούν να δουν τις επιπτώσεις μιας κρίσης ή καταστροφής. Κατά τη διάρκεια της πυρκαγιάς στον Υπόγειο Σταθμό King's Cross (1987, Λονδίνο), οι επιβάτες που ταξίδευαν με τα τραίνα και περάσανε από το συγκεκριμένο ενδιάμεσο σταθμό, υπήρξαν μάρτυρες της φωτιάς και των επιπτώσεων της φωτιάς, στα θύματα που παγιδεύτηκαν στην πλατφόρμα. Αυτοί οι μάρτυρες που παγιδεύτηκαν, επίσης ανήκουν στην κατηγορία των ατόμων που έχουν πληγεί. Κατά τον Heath, καθώς η αντιμετώπιση μετακινείται προς την ανάκαμψη, στα άτομα που έχουν πληγεί συμπεριλαμβάνονται εκείνοι, που υποστηρίζουν και που έχουν επηρεαστεί από το πρόγραμμα ανάκαμψης, όπως επίσης και εκείνους που θα αναλάβουν τις δραστηριότητες ανάκαμψης. Για παράδειγμα, μετά από ένα μεγάλο σεισμό, αυτοί που δεν είχαν επηρεαστεί άμεσα

από

οποιαδήποτε

συνέπεια

του

γεγονότος,

μπορεί,

να

επηρεαστούν από την επίπτωση της ανάκαμψης. Πολύ συχνά πρέπει να αποδέχονται τις μειωμένες υπηρεσίες και να πληρώνουν άμεσα ή έμμεσα για το κόστος της ανάκαμψης. Επιπλέον, η συναισθηματική αναστάτωση, εξαιτίας του αισθήματος ενοχής (επειδή δεν έχουν πληγεί, όπως οι άλλοι), η έλλειψη προσοχής εξαιτίας των προσπαθειών ανάκαμψης και η απώλεια των επιλογών, ως προς τις υπηρεσίες, εξαιτίας των διαδικασιών ανάκαμψης, μπορούν να δημιουργήσουν συγκρούσεις και διαχωρισμούς μέσα στις ομάδες ενός οργανισμού ή μιας κοινότητας. Για παράδειγμα, στους επιχειρηματικούς οργανισμούς, το προσωπικό θίγεται με το να πρέπει να δουλέψει σε άλλη περιοχή ή με το να περιμένει μέχρι οι λειτουργίες να ξαναρχίσουν. Αυτές επίσης οι ενέργειες δημιουργούν εντάσεις μεταξύ των οικογενειακών και κοινοτικών σχέσεων, οι οποίες με την σειρά τους μπορούν να επιδράσουν στην ποιότητα και την ποσότητα των προσπαθειών σχετικά με τις δραστηριότητες ανάκαμψης. Οι άνθρωποι είναι ένα βασικό συστατικό οποιουδήποτε προγράμματος αντιμετώπισης ή ανάκαμψης. Οι διευθυντές και τα στελέχη πρέπει να διατηρήσουν τις ροές των πληροφοριών και τη συμμετοχή όλων αυτών, που έχουν πληγεί με κάποιον τρόπο από την κατάσταση ή από τις επιπτώσεις της κατάστασης και από τις διαδικασίες που χρειάζονται για 333

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

την ανάκαμψη από τις επιπτώσεις της κατάστασης. Το να δουλεύουμε χωρίς την ανταλλαγή των πληροφοριών και τη συμμετοχή αυτών που έχουν πληγεί άμε-σα ή έμμεσα από την κρίση ή τις επιπτώσεις της κρίσης, μπορεί να οδηγήσει σε επικρίσεις, σε αντίσταση και απώλεια προσοχής και χρόνου. Χρησιμοποιώντας τις προσεγγίσεις, που επιτρέπουν στους ανθρώπους

να

πληροφοριών,

νιώθουν,

ότι

στη

των

λήψη

συμμετέχουν

στην

ανταλλαγή

αποφάσεων

και

τις

των

προσπάθειες

ανάκαμψης, μειώνεται η επίκριση και η αντίσταση. Συμμετοχή Με την παρουσία του άγχους και του επείγοντος, κατά τη διαχείριση της αντιμετώπισης και της ανάκαμψης, η ανταλλαγή των πληροφοριών και η λήψη αποφάσεων τείνει να κεντροποιηθεί και να περιοριστεί στη διαχείριση . Αυτός ο περιορισμός μπορεί να είναι ακόμη πιο σφικτός, σε αυτούς που βρίσκονται στα κέντρα διοίκησης της αντιμετώπισης ή της ανάκαμψης. Λίγο μετά το τέλος του περιστατικού, οι άνθρωποι συνηθίζουν να θέλουν πολύ γρήγορα να επιστρέψουν στα σπίτια και τις δουλειές τους (Heath, 1994). Αυτό προσθέτει πίεση στη διαχείριση της ανάκαμψης. Η πίεση αυξάνεται όταν τρεις έντονες ανάγκες, οδηγούν στις συγκρουόμενες επιλογές δράσεις και επιθυμιών: Η εκδοχή της αλλαγής και βελτίωσης μιας τοποθεσίας συγκρούεται με την έντονη επιθυμία για επιστροφή στις κανονικές, πριν την κρίση, συνθήκες. Η επιθυμία να διατηρήσουν στο ελάχιστο το κόστος της ανάκαμψης, μπορεί να εμποδίσει τις ευκαιρίες για να κάνουν αλλαγές ή να αποκαταστήσουν πλήρως την περιοχή. Οι πιέσεις και οι ανάγκες ειδικών ομάδων ανθρώπων μέσα σε έναν οργανισμό ή κοινότητα, μπορεί να συγκρουστούν με οποιαδήποτε προσπάθεια δίκαιης και ισότιμης διαχείρισης της αντιμετώπισης και ανάκαμψης. Η μνησικακία και οι συγκρούσεις, σύμφωνα με τον συγγραφέα, φαίνονται ότι αυξάνουν όταν οι αντικρουόμενες ανάγκες και επιθυμίες συμβιβάζονται. Η αποτελεσματική διαχείριση της ανάκαμψης πρέπει να φαίνεται, ότι είναι ειλικρινής και ευαίσθητη στις επιθυμίες των ομάδων, που συμμετέχουν και πρέπει να δείχνει ένα λεπτομερειακό και συνεχές πρόγραμμα ανάκαμψης, το οποίο στοχεύει στην επίτευξη του 334

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

άριστου αποτελέσματος για όσο το δυνατόν περισσότερα άτομα, που έχουν πληγεί. Σε πολλές περιπτώσεις, η διαχείριση της ανάκαμψης γίνεται επίσης μια διαλλακτική διαδικασία, η οποία εναλλάσσεται μεταξύ των βραχυπρόθεσμων και μακροπρόθεσμων στόχων και η οποία επηρεάζεται από την ανάγκη για ταχείες αποφάσεις και ενέργειες και από την ανάγκη να συμπεριλάβει όλα τα άτομα που έχουν πληγεί. Με το να συμπεριληφθούν

τα

άτομα

στις

διαδικασίες

διαχείρισης

και

αντιμετώπισης, μπορούν να αναδυθούν περισσότερες δεσμεύσεις και αποδοχή προς τους στόχους. Κατά τον ίδιο, η συμμετοχή μπορεί να επιτευχθεί σε οποιαδήποτε ή και σε όλα τα τρία επίπεδα με: 1. Συμβούλευση πριν την κρίση και πριν την καταστροφή και ανταλλαγή πληροφοριών 2. Κοινοποίηση των πληροφοριών, μέσω των όσο το δυνατόν περισσότερα ΜΜΕ, και 3. Συμμετοχή των ανθρώπων στο να κάνουν πράγματα, που τους επιτρέπουν να συμμετέχουν στις διαδικασίες αντιμετώπισης και ανάκαμψης. Για την άριστη υποστήριξη και συνεργασία, η συμμετοχή πρέπει να έχει εισηγηθεί, πριν προκύψει οποιαδήποτε κρίσιμη κατάσταση. Ουσιαστικά, η συμμετοχή μπορεί να ιδωθεί, ως μια στρατηγική δύο σταδίων, στα οποία οι άνθρωποι συμμετέχουν στην πρόσβαση των πληροφοριών και την ανταλλαγή και στο να κάνουν υλικές ενέργειες για τους εαυτούς τους. Ο συγγραφέας τόνισε ότι, χρησιμοποιώντας όσο το δυνατόν περισσότερα μέσα (δημόσιες ανακοινώσεις, εφημερίδες, τηλεόραση, ραδιόφωνο και ακόμη και ηλεκτρονική επικοινωνία) οι άνθρωποι συμμετέχουν στην κατανόηση και την ανταλλαγή των πληροφοριών. Όταν οι άνθρωποι αισθάνονται, ότι μια τέτοια πληροφόρηση είναι σύγχρονη και αξιόπιστη, αρχίζουν επίσης να αισθάνονται ότι είναι μέρος αυτής της διαδικασίας. Όταν οι πληροφορίες παρουσιάζονται τακτικά και άμεσα είναι πιο αποδεκτές από την παραδοσιακή χρήση των συνεντεύξεων τύπου. Οι άνθρωποι που είναι αρκετά μακριά από το κρίσιμο περιβάλλον ή το περιβάλλον της καταστροφής μπορεί να αισθανθούν καλύτερα, να συνεργαστούν περισσότερο και να υποστηρίξουν περισσότερο, με το να 335

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

τους κάνουμε να συμμετέχουν στις ενέργειες εκείνες, που πιστεύουν ότι μπορούν να επηρεάσουν την έκβαση της κρίσης ή της καταστροφής, σύμφωνα με τον Heath. Όταν τα έθνη, επί παραδείγματι, πάνε σε πόλεμο, οι κυβερνήσεις μπορούν να κάνουν τις κοινότητες να συμμετέχουν, μέσω των εθελοντικών σταυροφοριών ή της στρατολόγησης, μέσω των δωρεών και με τη δημιουργία δραστηριοτήτων, όπως ή προετοιμασία των πολιτών και τα προγράμματα διασφάλισης της υγείας της κοινότητας. Πολλές κυβερνήσεις κάνουν ακόμη και δημόσιες εκστρατείες για δωρεές πόρων (όπως κατσαρόλες και παρόμοια υλικά μέσα ή χρυσό και τιμαλφή) τα οποία δεν είναι απαραίτητο να χρησιμοποιηθούν. Σε κρίσιμα ή καταστροφικά γεγονότα, η συμμετοχή του κοινού συχνά αναδύεται σε δημόσιες εκκλήσεις για δωρεές χρημάτων, τροφίμων, ρουχισμού και παιχνιδιών, γι' αυτούς που είχαν υλικές απώλειες από τις επιπτώσεις της κρίσης ή της καταστροφής. Μια προσέγγιση, η οποία συχνά παραβλέπετε από

τους

διαχειριστές

είναι

το

να

συμπεριλαμβάνουν

τους

ανταποκρινόμενους σε μερικές διαδικασίες ανάκαμψης, ειδικά όταν η διαχείριση της ανάκαμψης διαδέχεται την αντιμετώπιση. Στο σεισμό του Northridge, για παράδειγμα, επιτράπηκε σε πολλούς πυροσβέστες και ειδικές μονάδες, να βοηθήσουν τα άτομα που είχαν μετακινηθεί σε άλλη περιοχή, να περισώσουν γρήγορα τα βασικά τιμαλφή από τα σπίτια ή τις δουλειές τους που είχαν καταστραφεί Αξίζει να σημειώσουμε τη θετική αύξηση στο ηθικό αυτών των ανθρώπων, που τους δόθηκε αυτή η ευκαιρία. Πολλά άτομα που συμμετείχαν βρήκαν, ότι αυτή ήταν μια θετική δραστηριότητα μετά τις τόσες πολλές ώρες που είχαν αφιερώσει στις προσπάθειες έρευνας και διάσωσης, όπως επίσης και στην περισυλλογή των νεκρών. Η

συμμετοχή

των

ανθρώπων,

η

προσεκτική

διαχείριση

των

πληροφοριών, ο προσδιορισμός των βασικών δραστηριοτήτων και ο αποτελεσματικός σχεδιασμός των στρατηγικών, βοηθά τους διαχειριστές να διατηρήσουν την επικέντρωση της διαχείρισης της ανάκαμψης, στη δημιουργία της συνέχισης. Συνέχιση

336

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ίσως η πιο σημαντική υποστηρικτική στρατηγική, κατά τον Heath, εμπεριέχει την αίσθηση της συνέχισης και της κανονικότητας. Η συνέχιση προέρχεται από τα σχέδια, στα οποία έχουν συμμετάσχει άνθρωποι για τη δημιουργία τους. Αυτά τα σχέδια πρέπει να περιγράφουν, το πώς οι βασικές διαδικασίες θα συνεχιστούν και το πώς και πότε οι υποστηρικτικές και οι συμπληρωματικές διαδικασίες είναι πιθανό να ξαναρχίσουν. Πολλοί άνθρωποι που έχουν πληγεί από την κρίση, πρέπει να είναι ικανοί να προβλέψουν τα αποτελέσματα και να εξοικειωθούν με το τριγύρω περιβάλλον. Αυτό οδηγεί στην επιθυμία επιστροφής στην κατάσταση πριν την κρίση. Οι διευθυντές και τα στελέχη πρέπει να χρησιμοποιούν τις στρατηγικές για το σχεδιασμό, την επικοινωνία και τη συμμετοχή, ώστε να δημιουργήσουν την πρόβλεψη και την εξοικείωση μέσω των προγραμμάτων ανάκαμψης. Μέσω της συνεχής έκθεσης σε αυτό που αναμένεται να συμβεί, της συμμετοχής στις τρέχουσες και τις μελλοντικές λειτουργίες και τη συμμετοχή σε θέματα αντιμετώπισης και ανάκαμψης πριν την κρίση και μετά την κρίση, οι άνθρωποι εξοικειώνονται και νιώθουν ότι κατέχουν τις διαδικασίες. Αναπτύσσουν κάποια ικανότητα να προβλέπουν σωστά τι πρόκειται να συμβεί. Αυτό αυξάνει την άνεσή τους και ενθαρρύνει τη συνεργασία και την αίσθηση της συνέχισης. Τελικά, ο συγγραφέας τονίζει ότι η συνέχιση γίνεται στόχος των διαδικασιών ανάκαμψης. Όταν οι άνθρωποι έχουν πειστεί, ότι γίνονται προσπάθειες για την ανάκαμψη από την κατάσταση και την επιστροφή του περιβάλλοντος σε μια αποδεκτή κατάσταση εξοικείωσης και πρόβλεψης, τότε αντιλαμβάνονται τη συνέχιση και καταβάλλουν ακόμη μεγαλύτερη προσπάθεια για την επίτευξη αυτής της συνέχισης. Οι βασικές στρατηγικές για επιθετική τακτική. Ενώ ο κάθε οργανισμός μπορεί να βρει και να αναπτύξει τις μοναδικές στρατηγικές εφόρμησης, που ταιριάζουν με την κουλτούρα, τα κριτήρια απόδοσης και το τριγύρω περιβάλλον, επτά βασικές στρατηγικές είναι κοινές για όλους τους οργανισμούς. Ανάπτυξη και διατήρηση καταλόγων επιθυμιών. Οι κατάλογοι επιθυμιών, είναι κατάλογοι πραγμάτων που τα μέλη του οργανισμού θα ήθελαν να αλλάξουν, αν προκύψει κάποια ευκαιρία. Στους 337

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

καταλόγους επιθυμιών μπορεί να περιλαμβάνονται νέα σχέδια για τις εγκαταστάσεις ή τα προϊόντα, διαφορετικές διαδικασίες για το προσωπικό, αλλαγές στις λειτουργικές διαδικασίες ή νέος εξοπλισμός και τοποθεσίες. Οι κατάλογοι επιθυμιών πρέπει να δημιουργηθούν, κατά τον Heath, πριν προκύψει η κρίσιμη κατάσταση, έτσι ώστε: Να μην σπαταληθεί χρόνος προσπαθώντας να οι διαχειριστές να καθορίσουνε τι βελτιώσεις πρέπει να γίνουν, όταν αντικαταστήσουνε τις εγκαταστάσεις, τον εξοπλισμό ή τις επιχειρήσεις. Να αποφασίσουν κοινή συναινέση, τι αλλαγές αξίζει να κάνουνε και τις προτεραιότητες, και οι διαχειριστές της κρίσης και οι ανώτεροι διευθυντές του οργανισμού, να μπορούν να υπολογίσουν τις ζημιές, που προκλήθηκαν από την κρίση εφαρμόζοντας τους καταλόγους επιθυμιών. Ένα σημαντικό σημείο στη δημιουργία καταλόγων επιθυμίας, είναι ότι θα πρέπει να προσδιοριστεί ένα ξεκάθαρο όφελος και όχι κάποια ασαφής επιθυμία. Μπορεί να προκύψουν δύο περιορισμοί σχετικά με τη χρήση αυτών των καταλόγων. Ο πρώτος είναι, ότι τα μέλη του οργανισμού μπορεί να μην συμφωνήσουν με τις προτεραιότητες ή τα οφέλη των ενεργειών, που περιγράφονται στον κατάλογο. Αυτός είναι και ο λόγος, που προτείνεται η δημιουργία των καταλόγων, πολύ πριν την εμφάνιση της κρίσης. Ο δεύτερος περιορισμός μπορεί να προκύψει μέσω των ασφαλιστικών συμβολαίων και των νομικών απαιτήσεων. Τα υπάρχοντα ασφαλιστικά συμβόλαια πρέπει να ελεγχθούν, καθώς αυτά μπορεί να μην παρέχουν χρηματοδότηση για τις εγκαταστάσεις και τις απώλειες των πόρων.

Παρόμοια,

οποιουσδήποτε

οι

νομικούς

διαχειριστές και

οφείλουν

ρυθμιστικούς

να

ελέγξουν

περιορισμούς

για

για τη

δημιουργία ειδικών αλλαγών, οι οποίες σε διαφορετική περίπτωση θα μπαίνανε στον κατάλογο επιθυμιών. Αύξηση των ικανοτήτων των μελών του οργανισμού. Το βασικό στοιχειό για την αποτελεσματική αντιμετώπιση και τη λειτουργία σε κρίσιμα περιβάλλοντα, είναι το να έχουμε τις ικανότητες για να τα καταφέρουμε. Πρόσφατα, λίγοι οργανισμοί φαίνονται να βελτιώνουν σοβαρά τις ικανότητες των μελών τους για την διαχείριση της 338

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

κρίσης, παρόλο που πάρα πολλές απ' αυτές τις ικανότητες μπορούν να εφαρμοστούν στις καθημερινές λειτουργίες του οργανισμού. Στις βασικές και απαραίτητες ικανότητες περιλαμβάνονται οι πρώτες βοήθειες, η διαχείριση του χρόνου, οι επικοινωνίες, η διαχείριση των πληροφοριών, η διαχείριση της εικόνας, η αυτοπροβολή, η διαχείριση των ανθρώπων και η διαχείριση του άγχους. Βελτίωση των δραστηριοτήτων επικοινωνίας Ίσως το πιο σημαντικό στοιχείο στην επιβίωση - και στο να κάνουν οι διαχειριστές κάτι παραπάνω από το να επιβιώνουνε απλά άνθρωποι κ οργανισμοί - προέρχεται από τις πρακτικές της αποτελεσματικής επικοινωνίας σύμφωνα με τον Heath. Ενώ πολλοί είναι οι οργανισμοί, που παρέχουν κάποια εκπαίδευση στην ικανότητα επικοινωνίας (από το να κάνουν παρουσιάσεις, ως την απάντηση συγκεκριμένων ερωτήσεων των ΜΜΕ), λίγοι είναι εκείνοι οι οργανισμοί που παρέχουν ικανοποιητικές εγκαταστάσεις και διευκολύνσεις, σχετικά με την επικοινωνία. Τα δύο κύρια κανάλια επικοινωνίας πρέπει να κρατηθούν ξεχωριστά - αυτά που συνδέουν τη σχέση των ανθρώπων με την κρίση και αυτά που συνδέουν τον οργανισμό με τους μετόχους του και το απ' έξω γενικό κοινό. Ακόμη και τα εξωτερικά κανάλια πρέπει να διαχωριστούν σε εξειδικευμένα (συχνά αφοσιωμένα) κανάλια, τα οποία παρέχουν ειδικές πληροφορίες στα μέλη του προσωπικού, τους προμηθευτές, τους μετόχους έχουν ειδικές πληροφορίες στα μέλη του προσωπικού, τους προμηθευτές, τους μετόχους και πιστωτές, όπως επίσης στο κοινό και τα ΜΜΕ. Ο ίδιος ο συγγραφέας δίνει έμφαση στο ότι χωρίς αυτά τα εξειδικευμένα κανάλια οι διαχειριστές δεν θα είναι ικανοί να ασκήσουν ούτε καν έναν εύλογο έλεγχο, πάνω στη ροή των πληροφοριών, των φημών και της εικόνας του οργανισμού. Εμφανίζονται δύο κύριοι περιορισμοί, όταν εξετάζονται τα κανάλια επικοινωνίας του οργανισμού. Ο πρώτος είναι ότι οι οργανισμοί δεν παρέχουν ικανοποιητικούς πόρους σχετικά με την επικοινωνία. Τα κανάλια επικοινωνίας συνηθίζουν να κλονίζονται ή να υπερφορτώνονται, τη στιγμή που τα χρειαζόμαστε περισσότερο από ποτέ (όπως στην περίπτωση μιας κρίσης). Ο δεύτερος περιορισμός είναι η ανάγκη να καταπολεμηθεί την αυξημένη πιθανότητα που υπάρχει στο ότι, 339

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

οι μεγάλοι χρήστες των καναλιών επικοινωνίας δεν θα καταγράψουν τα νέα μηνύματα, καθώς περνά η ώρα. Αυτή η αποτυχία συμβαίνει γιατί οι περισσότερες διαβιβάσεις φαίνονται να έχουν το ίδιο περιεχόμενο, οπότε δεν παρατηρούν τις μικρότερες αλλαγές. Δεδομένου ότι η επικοινωνία πρέπει να είναι ακριβής, εύκολα διαθέσιμη και συχνά να μεταβιβάζεται παντού, τα μηνύματα που χρησιμοποιούν την ίδια ή παρόμοια δομή και παρουσίαση, χάνουν τον αντίκτυπο που θέλουν να δημιουργήσουν, και φαίνονται ότι είναι ίδια με κάποια άλλα, με αποτέλεσμα τη χαμένη προσοχή και απορρόφηση. Πρέπει να γίνονται σημαντικές αλλαγές στις δομές των μηνυμάτων σε τακτική βάση, έτσι ώστε οι πληροφορίες να είναι κατάλληλα και, πλήρως γνωστές. Ανάπτυξη ενός αποτελεσματικού προγράμματος για τη διαχείριση της εικόνας Η διαχείριση της εικόνας είναι τόσο σημαντική, όσο και η πραγματική διαχείριση της κρίσιμης κατάστασης, κατά τον Heath . Οι οργανισμοί πρέπει να αναπτύξουν μια αποτελεσματική εικόνα η οποία να ταιριάζει με την αυτοπροβολή και τους σκοπούς και η οποία τέλος να ταιριάζει με αυτά που αντιλαμβάνεται ο κόσμος απ' έξω. Αυτός ο τομέας συμπεριλαμβάνει μια σειρά από συμπληρωματικές ικανότητες, που ποικίλουν από την προσεκτική επιλογή των λέξεων, μέσω της γλώσσας του σώματος των αντιπροσώπων, έως την εικόνα που ένας οργανισμός είτε σκόπιμα είτε και

τυχαία

προκαλεί

στους

θεατές.

Η

διαχείριση

της

εικόνας

συμπεριλαμβάνει τη διαχείριση του κινδύνου, σχετικά με την υπόληψη και κατά συνέπεια πρέπει να είναι προληπτική και να έχει ξεκινήσει πολύ πριν εμφανιστεί η οποιαδήποτε κρίση. Τα μέλη των οργανισμών πρέπει να παρουσιάζουν με αυτοπεποίθηση μια σειρά συμπεριφορών, οι οποίες να δημιουργούν την εικόνα που καθιστά ο οργανισμός. Αυτή είναι μια περιοχή ικανοτήτων, η οποία χρειάζεται για την αποτελεσματική χρήση, υψηλά επίπεδα κατανόησης και ώρες πρακτικής εξάσκησης. Μερικές απλές αρχές της διαχείρισης της εικόνας κατά τη διάρκεια της κρίσιμης κατάστασης, είναι οι ακόλουθες: Η εικόνα που παρουσιάζεται πρέπει να είναι συνεπής με τη στάση και τις ενέργειες πριν την κρίση (αν ένας οργανισμός δηλαδή, είχε μια 340

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

εικόνα ανεπάρκειας πριν την κρίση, τότε αυτός ο οργανισμός θα έχει πρόβλημα, αν επικοινωνήσει μια καλύτερη εικόνα κατά τη διάρκεια αλλά και μετά από μια κρίση). Η

εικόνα

που

παρουσιάζεται

πρέπει

να

αντικατοπτρίζει

την

πραγματική στάση και τις ενέργειες του οργανισμού (πράγμα που σημαίνει, ότι αν αποκαλυφθεί οποιαδήποτε ασυνέπεια, θα χειροτερεύσει την εικόνα). Η διαχείριση της εικόνας πρέπει να έχει μια εξωτερική κατεύθυνση (το ενδιαφέρον πρέπει να επικεντρωθεί σε αυτούς που επλήγησαν από την

κρίση

και

στην

αποκατάσταση

οποιοσδήποτε

ζημιάς

που

προκλήθηκε). Η εικόνα πρέπει να διατηρηθεί και μετά το πέρας της κρίσης (διαφορετικά θα φανεί ως ασυνεπής και συνεπώς ως δόλια και με σκοπό να χειραγωγήσει). Η διαχείριση της εικόνας εμπεριέχει την παρουσίαση της ακριβούς εικόνας του οργανισμού σε μια πιο θετική εκδοχή, όπου η υιοθέτηση ή η αξίωση της στάσης και των ενεργειών, πρέπει να ταιριάζουν με την στάση ή τις ενέργειες που πραγματικά αναλαμβάνει ο οργανισμός. Ένας μεγάλος περιορισμός στη διαχείριση της εικόνας, είναι η συνήθεια της επιλογής του ακατάλληλου προσωπικού, για την αντιπροσώπευση του οργανισμού. Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι διαχειριστές καλό θα ήταν να αποφύγουν να χρησιμοποιήσουν άτομα γνωστά των δημοσίων σχέσεων, καθώς πολλοί άνθρωποι δεν εμπιστεύονται την αξιοπιστία και την ακρίβειά τους. Η ανώτερη διοίκηση (ειδικά ο Γενικός Διευθυντής) έχει περιορισμένη αλλά και ικανοποιητική έκθεση, έτσι ώστε να φαίνονται ότι συμμετέχουν και ότι ενδιαφέρονται, αλλά να μην φαίνονται ότι πατρονάρουν ή ακόμη και οδηγούν σε λάθος συμπεράσματα το κοινό. Ως κανόνα, οι διαχειριστές καλό θα ήταν να χρησιμοποιήσουν τα κατάλληλα υφιστάμενα μέλη του οργανισμού για να ανακοινώσουν στο κοινό το τι γίνεται και χρησιμοποιήστε τα ανώτερα στελέχη και το Γενικό Διευθυντή για να ανακοινώσουν την πολιτική και τα μελλοντικά σχέδια του οργανισμού. Περισσότερη προσέγγιση και συμμετοχή των μετόχων στα σχέδια 341

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Πολλοί

οργανισμοί

επικεντρώνουν

τα

σχέδια

αντιμετώπισης

και

ανάκαμψης πάνω στον εξοπλισμό και τα συστήματα ηλεκτρονικών πληροφοριών και αποτυγχάνουν να προσέξουν ισόποσα την περιοχή των ανθρώπων ή των μετόχων. Η αποτελεσματική διαχείριση της κρίσης, κατά τον Heath, αναθέτει ένα σημαντικό βαθμό προσοχής στις ανθρώπινες σχέσεις, καθώς η επίδραση των πελατών, του προσωπικού, των χρηστών, των προμηθευτών, των πιστωτών, των οφειλετών και ακόμη των κατόχων ή των κατόχων μετοχών, είναι αυτή που δημιουργεί το περιβάλλον της επίτευξης των στόχων. Με την έναρξη της κρίσης, ο ίδιος τονίζει

ότι

οι

διαχειριστές

πρέπει

να

κινηθούν

άμεσα

για

την

πληροφόρηση και την βοήθεια των μετόχων στην αντιμετώπιση των αποτελεσμάτων της κρίσης. Όταν ο οργανισμός ταλαιπωρείται από μια κρίση, προσπαθεί σκληρά να διατηρήσει τις υπηρεσίες και τις προμήθειές του, ενώ οι πελάτες και οι χρήστες δεν είναι και τόσο πιθανό να κάνουν εκείνη την επιπλέον προσπάθεια, για να μετακινηθούν σε έναν άλλον οργανισμό. Ωστόσο, αν παραμεληθούν οι πελάτες και οι χρήστες, σύντομα θα στραφούν σε άλλες πηγές, για να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους. Αυτοί που μείνανε ανέπαφοι από την κρίση θα συνεχίσουν κανονικά τις λειτουργίες τους. Μερικοί θα πάρουν κάποιο επίδομα για τα κωλύματα και τα προβλήματα, που προέκυψαν αλλά θα στραφούν αλλού για υπηρεσίες και προϊόντα, αν δεν καλυφθούν οι δικές τους ανάγκες. Με το να συνεχίσουν οι διαχειριστές να ενημερώνουνε τους μετόχους σχετικά με το τι συμβαίνει, όσον αφορά στις δικές τους ανάγκες και με το να προσπαθούνε να καλύψουμε αυτές τις ανάγκες, μέσω προσωρινών και καινοτομικών τρόπων, οι οργανισμοί μπορούν να μειώσουν σε μεγάλο βαθμό την απώλεια του εισοδήματος και των πελατών. Σύμφωνα με τον Heath, oι οργανισμοί για να διατηρήσουν τους μετόχους τους, πρέπει να κάνουν κάτι παραπάνω από την απλή παροχή πληροφοριών και τη σχετική

προμήθεια

των

υπηρεσιών.

Οι

διαχειριστές

πρέπει

να

συμπεριλάβουν τους μετόχους στην αντιμετώπιση των αποτελεσμάτων της κρίσης. Αυτή η ανάμειξη δεν χρειάζεται να είναι άμεση και σημαντική (όπως το να καθαρίσουν τις εγκαταστάσεις που έχουν πληγεί ή το να παράσχουν εναλλακτικό εξοπλισμό) αλλά μπορεί να είναι μικρότερη και 342

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

έμμεση (όπως το να προτείνουν τι ανάγκες έχουν οι ίδιοι ή να κάνουν μια μεγαλύτερη προσπάθεια για να καλύψουν τις ανάγκες τους). Η ανάμειξη εξαρτάται από την ακριβή επικοινωνία και από τη γνήσια εκτίμηση της βοήθειας αυτών που συνεισέφεραν. Η ψυχολογική πλευρά που ελλοχεύει στην ανάμειξη είναι ότι, αυτοί που ενθαρρύνονται να συμμετάσχουν αισθάνονται ότι εν μέρει τους ανήκουν οι λύσεις και τα προβλήματα. Με το να ταυτιστούν με τις διαδικασίες και τις λύσεις, αισθάνονται περισσότερο δεσμευμένοι να δουλέψουν και να παραμείνουν με τις διαδικασίες και κατά συνέπεια και με τον ίδιο τον οργανισμό. Ο κύριος περιορισμός στη σχέση με τους μετόχους, έχει σχέση με την προθυμία και την ικανότητα των μελών του πληγέντος οργανισμού να παραμείνει σε επαφή και να αγκαλιάσει τους μετόχους, που ανήκουν έξω από τον οργανισμό, κατά τον Heath. Έτσι, το ηθικό και τα κίνητρα του προσωπικού είναι μια βασική πλευρά που χρειάζεται διαχείριση, όπως επίσης χρειάζεται επίβλεψη το πως διαχειρίζονται οι σχέσεις με τους μετόχους καθώς η κρίση θα απομακρύνεται. Στην αρχή τα περισσότερα μέλη του προσωπικού θα ανταποκριθούν καλά στην κρίσιμη κατάσταση. Ωστόσο, καθώς ο χρόνος θα περνάει, αυτά τα μέλη του προσωπικού είναι πιθανόν να εξαντληθούν ασκώντας καθήκοντα, με τα οποία δεν είναι εξοικειωμένοι και τελικά θα χάσουν την ενέργεια τους και θα πιέσουν για την επιστροφή στις λειτουργίες, που είχαν πριν την κρίση. Τα μέλη του οργανισμού είναι και μέτοχοι και άνθρωποι, οι οποίοι θα επηρεάσουν τις σκέψεις και την συμπεριφορά των άλλην μετόχων έξω από τον οργανισμό — οπότε επενδύστε χρόνο και προσπάθεια, για να φροντίσετε το προσωπικό σας. Το προσωπικό που αισθάνεται χρησιμοποιημένο ή παραμελημένο ή ακόμη και θυμωμένο με τους τριγύρω του (ακόμη και με τα μέλη του εξωτερικού κοινού) μερικές φορές γίνεται η πηγή για τις φήμες που δεν θέλουμε, για τις δυσμενείς εικασίες και τα επικριτικά σχόλια στα ΜΜΕ. Επικέντρωση στη γρήγορη και θετική επίλυση της κατάστασης Όπως ήδη έχει αναφερθεί, οι δραστηριότητες της αντιμετώπισης και της ανάκαμψης θα πρέπει να είναι τόσο πολύ κατανοητές και γνωστές, ώστε οι ανώτεροι διαχειριστές και τα κατάλληλα μέλη του οργανισμού να είναι 343

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

πιο ελεύθεροι για να αναζητήσουν τρόπους, μέσω των οποίων η ανάκαμψη να μπορεί να επιτευχθεί γρηγορότερα με μια αυξημένη ικανότητα αποφυγής της απώλειας στην απόδοση. Επομένως αυτοί που διαχειρίζονται τις διαδικασίες αντιμετώπισης και ανάκαμψης θα πρέπει να επικεντρώνονται συνεχώς σε δύο περιοχές, σύμφωνα με τον ίδιο τον συγγραφέα: Να είναι ενημερωμένοι συνεχώς για την κατάσταση της ανάκαμψης, και την ανίχνευση

τρόπων, ώστε οι επιπτώσεις της κρίσης

να

μετατραπούν σε ευκαιρίες για τη θετική εικόνα και ανάπτυξη του οργανισμού. Αυτό το διπλό ενδιαφέρον βοηθά τους διαχειριστές στο να προσδιορίσουν την ταχύτητα και την κατεύθυνση των ενεργειών που επιταχύνουν την ανάκαμψη και στο να προκαλέσουν μεγαλύτερη και καλύτερη απόδοση του οργανισμού. (Heath, 2005) Οι απαιτήσεις και οι περισπασμοί της διαχείρισης των ενεργειών ανάκαμψης σε ένα δυναμικό περιβάλλον φαίνεται, ότι αφήνουν πολύ λίγο χρόνο

για

πλήρη

αφομοίωση

της

κατάστασης

ολόκληρου

του

οργανισμού, τις λειτουργίες, τα τμήματα, τις διαδικασίες και τις ομάδες του. Οι διαχειριστές συνήθως έρχονται αντιμέτωποι με θέματα που πρέπει να επιλύσουν και με αποφάσεις που πρέπει να πάρουν, με αποτέλεσμα να χάνουν την πορεία εξέλιξης της ανάκαμψης. Συχνά, οι ενημερώσεις γίνονται αραιά και που, παραλείπονται ή δεν παρέχουν τις πληροφορίες που είναι απαραίτητες. Η λύση, σύμφωνα με τον Heath, είναι να βελτιωθούν οι ικανότητες, που χρειάζονται για την ταξινόμηση των πληροφοριών και να διασφαλίσουμε τη συνεχή ενημέρωση για την κατάσταση του οργανισμού. Οι ειδικές μονάδες αντιμετώπισης και ανάκαμψης πρέπει να εκπαιδευτούν, ώστε να αναφέρουν συχνά την κατάσταση, ακόμη κι αν αυτή παραμένει η ίδια, έτσι ώστε οι διαχειριστές να γνωρίζουν το τι ακριβώς συμβαίνει και πώς. Χωρίς να γίνεται μια διαρκής ενημέρωση, οι διαχειριστές θα πάρουν αποφάσεις οι οποίες βασίζονται είτε σε ελπίδες είτε σε αμφιβολίες και είτε με τον έναν είτε με τον άλλο τρόπο, θα επιβραδύνουν την ταχύτητα ανάκαμψης, θα χάσουν 344

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

την ορμή τους, ενώ ταυτόχρονα θα χάσουν και την αξιοπιστία τους προς τους μετόχους. Οι μέτοχοι και το γενικό κοινό χρειάζονται επίσης τη διαρκή και ενημερωμένη πληροφόρηση. Κατά τον Heath, η άλλη επικέντρωση του ενδιαφέροντος αφορά στην εύρεση τρόπων, μέσω των οποίων η κρίση θα δημιουργήσει μια θετική εικόνα για τον οργανισμό. Συχνά αυτές οι αναζητήσεις γίνονται σε τρία επίπεδα τα οποία αφορούν σε: • Βελτιώσεις στα προσφερόμενα προϊόντα ή υπηρεσίες. • Βελτιώσεις στις λειτουργίες και τις εγκαταστάσεις, και • βελτιώσεις στην εικόνα του οργανισμού. Ολοφάνερα, αυτά τα τρία επίπεδα είναι κατά κάποιον τρόπο αλληλένδετα. Μια βελτίωση στα προϊόντα και τις υπηρεσίες μπορεί να βελτιώσει την εικόνα του οργανισμού, ως προς τους μετόχους της και ως προς το γενικό κοινό. 8.5 Σχεδιασμός ενεργειών διαχείρισης κρίσεων Στη προσπάθεια μιας αποτελεσματικής και επιτυχημένης διαχείρισης κρίσεων, έχει μεγάλη σημασία ο σχεδιασμός της αντιμετώπισης των κρίσεων. H πρόβλεψη και η πρόνοια για τις κρίσεις υποστασιοποιείται με το σχεδιασμό της αντιμετώπισής τους που είναι το πρώτο βήμα στις διαδικασία διαχείρισης των κρίσεων. Τα σχέδια αντιμετώπισης των κρίσεων, ανεξάρτητα από τα ονόματα που τους αποδίδονται (σχέδια εκτάκτων αναγκών, σχέδια πρόληψης και αποτροπής κρίσεων, σχέδια ΠΣΕΑ- πολιτική σχεδίαση έκτακτων αναγκών, σχέδια ανασυγκρότησης, σχέδια ασφαλείας, σχέδια ελέγχου καταστροφών κλπ.), περιέχουν όλα τα μέτρα που πρέπει να παρθούν πριν, κατά και μετά τις κρίσεις, για να ελαχιστοποιηθούν οι ζημιές που από τη φύση τους προκαλούν. Οι κρίσεις δεν προσδιορίζονται χρονικά, τα σχέδια αυτά πρέπει να καταρτίζονται, να δοκιμάζονται, να αναθεωρούνται και να συμπληρώνονται συνεχώς ανεξάρτητα από τις μικρές ή μεγάλες πιθανότητες της εφαρμογής τους στην πράξη. Τα σχέδια είναι το κυριότερο εργαλείο με το οποίο ο διαχειριστής κρίσεων μπορεί να τις αντιμετωπίσει και αποτελούν το ένα από το δίδυμο «Άνθρωπος – Σχέδια» πάνω στο οποίο στηρίζεται κάθε 345

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

πρόγραμμα

προστασίας.

Κάθε

σχέδιο

αντιμετώπισης

κρίσεων

εξασφαλίζει: Την ελαχιστοποίηση των ζημιών μιας κρίσης. Την παρεμπόδιση της εκδήλωσης δευτερογενών κρίσεων και παρενεργειών της κύριας κρίσης. Τον έλεγχο της κρίσης όταν αυτή εκδηλωθεί. Την αποτροπή του αιφνιδιασμού των διαχειριστών κρίσεων και της δημιουργίας συγχυτικών και χαοτικών καταστάσεων, ιδίως όταν οι κρίσεις είναι απρόβλεπτες ή αιφνίδιες. Την έγκαιρη αντίδραση στη δράση της κρίσης, την ενεργητική δηλαδή αντί της παθητικής στάσης απέναντι στην κρίση. Στην πραγματικότητα, ο σχεδιασμός της αντιμετώπισης των κρίσεων γίνεται μόνο σε επίπεδο Πολιτείας και μεγάλων Οργανισμών και Επιχειρήσεων του Δημοσίου. Στον ιδιωτικό τομέα, στα μεν μικρομεσαία σύνολα κανένας σχεδιασμός δεν γίνεται, στα δε μεγάλα, γίνεται σχεδιασμός μόνο αν απαιτείται από τη φύση τους τέτοιος σχεδιασμός (αεροπορικές εταιρείες - βιομηχανίες χημικών - πυρηνικά εργοστάσια κλπ.) ή αν χαρακτηρίζονται σαν στρατηγικής σημασίας (εργοστάσια πυρομαχικών - πετρελαιοειδών - πολεμικής βιομηχανίες κλπ.). Όμως και σε πολλές περιπτώσεις που γίνεται σχεδιασμός αντιμετώπισης κρίσεων, ο σχεδιασμός αυτός μένει στο στάδιο της κατάρτισης για να καταλήξει με την πάροδο του χρόνου, με τη μορφή ογκωδών και δύσχρηστων σχεδίων, σε κάποιο αρχείο, όπου και ξεχνιέται, για να αναζητηθεί και να ανευρεθεί με κόπο, όταν μια κρίση εκδηλωθεί. Αν αφαιρέσει κάποιος τις Ένοπλες Δυνάμεις, που σε καιρό ειρήνης υπάρχουν μόνο για να καταρτίζουν και να δοκιμάζουν τα πολεμικά σχέδια και για να εκπαιδεύουν το προσωπικό διαχείρισης

των

πολεμικών

κρίσεων,

σε

κανένα

άλλο

Κρατικό

περιφερειακό ή τοπικό όργανο που διαθέτουν σχέδια, δε γίνεται δοκιμή, αναθεώρηση και συμπλήρωσή τους. Οι διάφοροι συναγερμοί και ασκήσεις ετοιμότητας που σπάνια γίνονται είναι ανεπαρκείς και αναποτελεσματικοί γιατί δεν γίνονται με προσομοίωση των πραγματικών συνθηκών. Δομή ενός τυπικού σχεδίου αντιμετώπισης

346

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Τα περισσότερα Σχέδια αντιμετώπισης κρίσεων αποτελούνται από τα παρακάτω

πέντε

κύρια

μέρη/παραγράφους

σύμφωνα

με

τον

Σφακιανάκη: α. Το μέρος της περιγραφής της κατάστασης Στο μέρος αυτό περιγράφονται: i. Η ίδια η κρίση. Δηλαδή το είδος, το μέγεθος, η σφοδρότητα, η διάρκεια,

η

πιθανότητα,

ο

βαθμός

προειδοποίησης,

το

φαινόμενο/γενεσιουργό αίτιο και τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά της κρίσης, που αναμένεται να εκδηλωθεί. ii. Η κατάσταση που θα δημιουργήσει η κρίση. Δηλαδή τα κύρια και δευτερογενή δυσμενή αποτελέσματα του φαινομένου/γενεσιουργού αιτίου, οι συνέπειες τους, οι τυχόν παρενέργειες και όλα τα στοιχεία που αποτελούν το περιεχόμενο του Σχεδίου. iii. Η κατάσταση του δυνητικού υποκειμένου της κρίσης (του θύματος της κρίσης) το οποίο και πρέπει να την αντιμετωπίσει. Δηλαδή ποια πρόσωπα και μέσα διαθέτει και γενικά ποιους πόρους μπορεί να αντιπαρατάξει για να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά την κρίση. Οι πόροι αυτοί αναφέρονται αναλυτικά παρακάτω μετά την περιγραφή της δομής των Σχεδίων. β. Το μέρος της αποστολής Στο μέρος αυτό περιγράφεται η βούληση, η απόφαση και η εντολή της Διοίκησης του συνόλου (γενικά αυτού που αντιπροσωπεύει το δυνητικό υποκείμενο της κρίσης), να αντιμετωπιστεί η κρίση. Η εντολή αυτή περικλείει και την εντολή της σχεδίασης και την εντολή εφαρμογής των μέτρων που περιλαμβάνει η σχεδίαση. Καθορίζεται ακολούθως η αποστολή όλων των εμπλεκομένων στην αντιμετώπιση της κρίσης δηλαδή του Διαχειριστή της κρίσης, της ομάδας διαχείρισης της κρίσης, της

Επιτροπής

διαχείρισης

της

κρίσης

και

των

μερικότερων

υποεπιτροπών, των συντονιστικών οργάνων και των με οποιοδήποτε όνομα οργάνων ή προσώπων που αναλαμβάνουν το καθήκον της διαχείρισης της κρίσης μαζί με την ανάλογη εξουσία και ευθύνη. γ. Το μέρος της εκτέλεσης του σχεδίου

347

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Στο μέρος αυτό περιγράφεται πως θα υλοποιηθεί η αντιμετώπιση της κρίσης και συγκεκριμένα: Ποια μέτρα θα ληφθούν, πότε θα ληφθούν και από ποιους Οι τρόποι ενεργείας για την αντιμετώπιση της κάθε μιας συνέπειας της κρίσης. Ποια μεμονωμένα πρόσωπα ή ομάδες προσώπων έχουν την ευθύνη να ενεργήσουν και να πάρουν τα κατάλληλα για κάθε περίπτωση μέτρα. Αν πρόκειται για πολλά πρόσωπα καθορίζεται η συγκρότησή τους, η υπαγωγή τους, τα καθήκοντά τους, τα όρια εξουσίας και ευθύνης τους. Τα μέτρα συντονισμού και ελέγχου για να μην παρατηρούνται καθυστερήσεις,

επικαλύψεις

και

επαναλήψεις

ενεργειών

και

να

εξασφαλίζεται η παράλληλη δραστηριοποίηση όλων των παραγόντων, για εξοικονόμηση χρόνου, μέσων και προσπαθειών δ. Το μέρος της υποστήριξης Στο μέρος αυτό περιγράφεται πως θα υποστηριχθεί η όλη προσπάθεια αντιμετώπισης της κρίσης από τα διάφορα τμήματα του συνόλου και από όλο το προσωπικό, από συνεργάτες, από διάφορους φορείς και από εξωτερικές

πηγές.

Περιγράφονται

επίσης

διάφορες

λεπτομέρειες

διαχείρισης της κρίσης, οδηγίες Διοικητικής μέριμνας, διαδικαστικές λεπτομέρειες και επιβοηθητικές διαδικασίες, όπως και οι θέσεις των σταθμών διοίκησης, των σημείων περισυλλογής των σταθμών πρώτων βοηθειών, τα σημεία ανεφοδιασμού, τα δίκτυα διακομιδών κλπ. ε. Το μέρος των Επικοινωνιών Στο μέρος αυτό περιγράφεται καθετί σχετικό με τη χρησιμοποίηση, οργάνωση, διάθεση και λειτουργία των μέσων Επικοινωνιών. Συνήθως όλα αυτά τα στοιχεία περιλαμβάνονται σε ιδιαίτερο σχέδιο, το λεγόμενο Σχέδιο Επικοινωνιών το οποίο αποτελεί παράρτημα του Γενικού Σχεδίου αντιμετώπισης Κρίσεων, όπως και τα διάφορα άλλα επιβοηθητικά σχέδια τα οποία θα μνημονευτούν στη συνέχεια. Εξυπακούεται ότι η παραπάνω δομή ενός Σχεδίου αντιμετώπισης Κρίσεων και η περιγραφείσα παραγραφοποίηση δεν είναι υποχρεωτική, ούτε είναι κοινής αποδοχής. Επίσης η μορφή ενός Σχεδίου ποικίλλει ανάλογα με το 348

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

είδος και το μέγεθος του συνόλου στο οποίο αναφέρεται και ανάλογα στο είδος και το μέγεθος της προς αντιμετώπιση κρίσης. Έτσι άλλη μορφή έχουν τα Σχέδια Αντιμετώπισης Κρίσεων που συντάσσει η Πολιτεία ή τα αρμόδια όργανά της, άλλη μορφή έχουν τα πολεμικά σχέδια, άλλη μορφή έχουν τα σχέδια των μεγάλων επιχειρήσεων, άλλη των μικρών. Η ουσία είναι να υπάρχει πάντα ένα Σχέδιο. Η Παγκόσμια Κινητοποίηση με Αντικείμενο τη Μείωση των Καταστροφών Η έκταση και η σοβαρότητα του προβλήματος των καταστροφών σε παγκόσμιο επίπεδο γίνεται αντιληπτή από τη διεθνή κινητοποίηση οργανισμών και φορέων. Το διεθνές ενδιαφέρον για την αντιμετώπιση των καταστροφών δεν είναι κάτι νέο. Η υπηρεσία των ΗΠΑ για την παροχή βοήθειας σε τρίτες χώρες για την ανακούφιση από καταστροφές (Office of US Foreign Disaster Assistance) υπάρχει από το 1964, ενώ το Κέντρο για την Έρευνα της Επιδημιολογίας των Καταστροφών (Centre for Research on the Epidemiology of Disasters, CRED) λειτουργεί από το 1973. Από το 1988, έχει αναπτυχθεί και εμπλουτίζεται συνεχώς μια διεθνής βάση

δεδομένων

για

τις

παγκόσμιες

καταστροφές

(Emergency

Disasters Data Base, EM-DAT), που συλλέγει, επεξεργάζεται και διαθέτει στους φορείς και στο κοινό τα σχετικά στοιχεία, εμπλουτίζοντας τη

διεθνή

εμπειρία

με

νέα

δεδομένα

και

συνεισφέροντας

στη

συνειδητοποίηση των πραγματικών διαστάσεων των καταστροφών. Η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ με την απόφασή της 44/236 του 1989, ανακήρυξε τη δεκαετία του 1990 ως Διεθνή Δεκαετία για τη Μείωση των Καταστροφών (International Decade for Disaster Reduction, IDNDR), με σκοπό «να μειώσει μέσα από συντονισμένη διεθνή δράση, ειδικά στις αναπτυσσόμενες χώρες, την απώλεια ζωών, την καταστροφή των υποδομών και τις κοινωνικές, οικονομικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις που προκαλούνται από φυσικές καταστροφές». Με την απόφαση 54/219 του 2000 της Γενικής Συνέλευσης, τέθηκε σε εφαρμογή, με έδρα τη Γενεύη, η Διεθνής Στρατηγική για τη Μείωση των Καταστροφών (United Nations International Strategy for 349

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Disaster Reduction, UNISDR) και δημιουργήθηκαν δύο διεθνείς μηχανισμοί για το συντονισμό και την ανάπτυξη των προσπαθειών της (Inter-Agency Secratariat και Task Force). Η εμπειρία της IDNDR, η Στρατηγική της Γιοκοχάμα (1994) και η στρατηγική «A Safer World in the 21st Century: Disaster and Risk Reduction» (1999) ήταν η βάση για τη μείωση των καταστροφών. Η Απόφαση της Γενεύης επιβεβαίωσε την αναγκαιότητα, η μείωση των καταστροφών και η διαχείριση του κινδύνου και της διακινδύνευσης να γίνουν απαραίτητα στοιχεία των κυβερνητικών πολιτικών. Την 1η Μαΐου 2019, το Γραφείο των Ηνωμένων Εθνών για τη μείωση των κινδύνων καταστροφών άλλαξε επίσημα το ακρωνύμιο του σε UNDRR (από UNISDR) για να αντικατοπτρίζει καλύτερα το όνομά του. Το όραμα της UNDRR είναι να αποκτήσουν όλες οι κοινωνίες προσαρμοστικότητα

στους

φυσικούς

κινδύνους

και

στις

σχετικές

τεχνολογικές και περιβαλλοντικές καταστροφές, έτσι ώστε να μειωθούν οι ανθρώπινες, οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές απώλειες. Οι στόχοι θα εστιάζουν στην αύξηση της ενημέρωσης του κοινού, στην εξασφάλιση δεσμεύσεων από τις αρχές, στη συνεργασία ανάμεσα σε διαφορετικές ειδικότητες και τομείς, στην περαιτέρω βελτίωση της επιστημονικής γνώσης των αιτίων των καταστροφών και των επιπτώσεων στις κοινωνίες. Τα επιχειρησιακά σχέδια είναι τα βασικά εργαλεία για τη μείωση

των

επιπτώσεων.

Η

αντιμετώπιση

των

καταστροφών

σε

παγκόσμιο επίπεδο εντάσσεται σήμερα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, που έχει καθοριστεί από τη διεθνή κοινότητα με βάση τις αρχές της αειφόρου ανάπτυξης. Συνεπώς προβλήματα

ευνοείται

παγκόσμιας

«πυροσβεστική»

η

διεθνής

εμβέλειας,

επέμβαση,

αλλά

με

στην

συνεργασία πάνω στόχο

όχι

εξεύρεση

στα

απλά

στην

σταθερών

και

μακροχρόνιων λύσεων. Σκοπός Πλαισίου του Sendai Η δραστική μείωση του κινδύνου καταστροφής και των απωλειών ανθρώπων, υγείας, καθώς και οικονομικών, φυσικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών αγαθών ατόμων, επιχειρήσεων και χωρών. Το Πλαίσιο του Sendai 350

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

•

Οι

κυβερνήσεις

επιβεβαιώνουν

την

δέσμευσή

τους

να

αντιμετωπίσουν με μια νέα αίσθηση επείγοντος, τη μείωση του κινδύνου καταστροφής και την οικοδόμηση Προσαρμοστικότητας (Resilience) σε καταστροφές στο πλαίσιο της βιώσιμης ανάπτυξης. •

Προσαρμοστικότητα είναι η ικανότητα ενός συστήματος που

εκτίθεται σε κινδύνους, εγκαίρως και αποτελεσματικά να ανθίσταται, να απορροφά, να διαχειρίζεται και να ανακάμπτει από επιδράσεις ενός κινδύνου, μέσω της διατήρησης και αποκατάστασης των σημαντικών βασικών δομών και λειτουργιών. Ευρύ Φάσμα Κινδύνων: Το νέο Πλαίσιο ρητά αναφέρεται σε ότι αφορά κίνδυνο καταστροφών μικρής και μεγάλης κλίμακας, συχνών ή όχι, αιφνίδιων

και

αργής

εξέλιξης

που

οφείλονται

σε

φυσικούς

ή

ανθρωπογενείς κινδύνους, καθώς και σε σχετικούς περιβαλλοντικούς, τεχνολογικούς και βιολογικούς κινδύνους. Μετακίνηση Πληθυσμών: Το Πλαίσιο Δράσης του Sendai, υπογραμμίζει ότι 255 εκατομμύρια άνθρωποι θα μετακινηθούν και προτρέπει για την υιοθέτηση αποτελεσματικών πολιτικών για να αντιμετωπιστεί η κατάσταση. ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΕΣ ΓΙΑ ΔΡΑΣΗ: •

Κατανόηση του κινδύνου καταστροφών (risk)

•

Ενίσχυση της διακυβέρνησης κινδύνου καταστροφών για τη

διαχείρισή τους •

Επένδυση

στη

μείωση

του

κινδύνου

καταστροφής,

στοχεύοντας στην προσαρμοστικότητα •

Προαγωγή της ετοιμότητας για αποτελεσματική αντιμετώπιση

των καταστροφών και της «καλύτερης ανοικοδόμησης» (“Build back better”) κατά την αποκατάσταση και ανασυγκρότηση. Παγκόσμια Ιστορική Εξέλιξη και Κατανομή των Καταστροφών Η συλλογική ιστορική και μυθολογική μνήμη όλων των πολιτισμών είναι γεμάτη από αναφορές σε μεγάλα καταστροφικά φαινόμενα, τα οποία χρονολογούνται σε εποχές όπου ο άνθρωπος προσπαθούσε κυρίως να προσαρμοστεί στο φυσικό περιβάλλον και όχι να δαμάσει τις δυνάμεις της φύσης. Πολύ πριν, δηλαδή, οι επιπτώσεις και οι κίνδυνοι με αφετηρία την ανθρώπινη δραστηριότητα, γίνουν ορατοί στη φύση. Οι πληγές του 351

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Φαραώ και ο κατακλυσμός του Νώε στην Εβραϊκή παράδοση, ο κατακλυσμός του Δευκαλίωνα στην ελληνική μυθολογία, ο ιστορικός λιμός της Αθήνας κατά τον Πελοποννησιακό πόλεμο, η παρακμή του κυκλαδικού και του μινωικού πολιτισμού, ως αποτέλεσμα της έκρηξης του ηφαιστείου της Σαντορίνης και ο κατακλυσμός του Έπους του Gilgamesh των Σουμερίων, δεν είναι παρά τα ανεξίτηλα σημάδια των φυσικών καταστροφών του παρελθόντος στο υποσυνείδητο και στην ιστορία των λαών. Ο άνθρωπος έχει την τάση να αποδίδει σε υπερφυσικές δυνάμεις τα καταστροφικά συμβάντα που τον ξεπερνούν, ακόμα και σήμερα. Και ενώ αυτό βοηθά τη διατήρηση της ανάμνησης της καταστροφής ως μια προειδοποίηση για το μέλλον, δεν παρέχει κανένα εφόδιο για την πρόληψη και την αντιμετώπιση των μελλοντικών καταστροφών. Η πραγματοποίηση μίας φυσικής καταστροφής αυξάνει την πιθανότητα επανάληψής

της.

Η

διαχρονική

εξέλιξη

του

αριθμού

των

καταγεγραμμένων καταστροφών είναι ξεκάθαρη, καθώς κατά τον 20ο αιώνα, και ειδικά από το 1970 και μετά, ο αριθμός των αναφερόμενων καταστροφικών συμβάντων έχει αυξηθεί, από λιγότερα των 100 γεγονότων ετησίως πριν το 1970, σε περισσότερα από 700 ετησίως. Στον 21ο αιώνα, το 41% των φυσικών καταστροφών έχουν συμβεί στη νοτιοανατολική Ασία, με αποτέλεσμα πάνω από 700.000 θανάτους. Όμως, ο αριθμός των θανάτων από τις καταστροφές αυτές δεν ακολουθεί αυξητική πορεία όπως ο αριθμός των συμβάντων. Αντιθέτως, φαίνεται ότι κατά το πρώτο μισό του 20ου αιώνα, οι ανθρώπινες απώλειες στα πλαίσια των καταστροφών ήταν κατά κανόνα πολύ μεγαλύτερες από ό,τι στο δεύτερο μισό, ενώ το αντίθετο συμβαίνει με τις οικονομικές επιπτώσεις των καταστροφών. Τα συμπεράσματα που έχουν προκύψει κατά τα τελευταία χρόνια από την επεξεργασία των στοιχείων των ιστορικών και των σύγχρονων καταστροφών, δίνουν δραματικές διαστάσεις στο πρόβλημα των καταστροφών παγκοσμίως. Η πραγματοποίηση μίας φυσικής καταστροφής αυξάνει την πιθανότητα επανάληψής της. Η διαχρονική εξέλιξη του αριθμού των καταγεγραμμένων καταστροφών είναι ξεκάθαρη, καθώς κατά τον 20ο αιώνα, και ειδικά από το 1970 και μετά, ο αριθμός των αναφερόμενων καταστροφικών συμβάντων έχει 352

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

αυξηθεί, από λιγότερα των 100 γεγονότων ετησίως πριν το 1970, σε περισσότερα από 700 ετησίως. Στον 21ο αιώνα, το 41% των φυσικών καταστροφών έχουν συμβεί στη νοτιοανατολική Ασία, με αποτέλεσμα πάνω από 700.000 θανάτους. Όμως, ο αριθμός των θανάτων από τις καταστροφές αυτές δεν ακολουθεί αυξητική πορεία όπως ο αριθμός των συμβάντων. Αντιθέτως, φαίνεται ότι κατά το πρώτο μισό του 20ου αιώνα, οι ανθρώπινες απώλειες στα πλαίσια των καταστροφών ήταν κατά κανόνα πολύ μεγαλύτερες από ό,τι στο δεύτερο μισό, ενώ το αντίθετο συμβαίνει με τις οικονομικές επιπτώσεις των καταστροφών. Τα συμπεράσματα που έχουν προκύψει κατά τα τελευταία χρόνια από την επεξεργασία των στοιχείων των ιστορικών και των σύγχρονων καταστροφών, δίνουν δραματικές διαστάσεις στο πρόβλημα των καταστροφών παγκοσμίως. Tα καταγεγραμμένα καταστροφικά γεγονότα έχουν πολλαπλασιαστεί επτά φορές, κατά τα τελευταία 40 χρόνια. Η αύξηση των καταστροφικών γεγονότων κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα δεν είναι ισορροπημένη μεταξύ των φυσικών και των τεχνολογικών καταστροφών. Η συχνότητα των καταστροφικών φαινομένων δεν είναι ίδια για όλα τα καταστροφικά φαινόμενα, ούτε για όλες τις περιοχές. Οι απώλειες από κάθε καταστροφή δεν είναι ίδιες για όλες τις γεωγραφικές περιοχές, ακόμα και αν πρόκειται για

παρόμοιας

έντασης

φαινόμενα.

Μεταξύ

της

εκδήλωσης

του

φαινομένου και του μεγέθους της καταστροφής, παρεμβάλλονται πλήθος παραγόντων, που μπορούν να μεγιστοποιήσουν ή να ελαχιστοποιήσουν τις συνέπειες. Είναι το σύνολο των χαρακτηριστικών που συνιστούν την τρωτότητα μιας περιοχής απέναντι σε ένα κίνδυνο. Η κατανομή και το μέγεθος των καταστροφών στις διάφορες ομάδες κρατών, όπως αυτές ταξινομούνται

με

βάση

οικονομικά

και

αναπτυξιακά

κριτήρια,

αναδεικνύουν τα χαρακτηριστικά αυτά. Η στατιστική επεξεργασία των καταστροφών από την ISDR, αναδεικνύει μεταξύ άλλων, τα εξής: •

Ο

μεγαλύτερος

συνολικά

αριθμός

θυμάτων

παγκοσμίως

οφείλεται στις υδρομετεωρολογικές καταστροφές. Οι χώρες του ΟΟΣΑ παρουσιάζουν κυρίως θύματα από υδρομετεωρολογικές καταστροφές και δευτερευόντως από γεωλογικές και τεχνολογικές καταστροφές, ενώ έχουν σχεδόν εξαλείψει τα θύματα από βιολογικές καταστροφές. 353

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

•

Στον αντίποδα, οι λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες υποφέρουν

κυρίως από βιολογικές καταστροφές, όπως επιδημίες, ενώ έχουν περισσότερα θύματα τεχνολογικών καταστροφών από τις ανεπτυγμένες. Οι

αναπτυσσόμενες

χώρες

παρουσιάζουν

τους

μεγαλύτερους

πληθυσμούς που επηρεάζονται από υδρομετεωρολογικές και γεωλογικές καταστροφές. Οι οικονομικές απώλειες στις ανεπτυγμένες χώρες του ΟΟΣΑ είναι μακράν μεγαλύτερες από ό,τι σε όλες τις υπόλοιπες χώρες. Το μεγαλύτερο κόστος συνολικά οφείλεται στις υδρομετεωρολογικές καταστροφές, ενώ οι ανεπτυγμένες χώρες παρουσιάζουν μεγαλύτερες οικονομικές

απώλειες

Υδρομετεωρολογικές

εξαιτίας

τεχνολογικών

Καταστροφές, συμμετέχουν

καταστροφών. στο

σύνολο

Οι των

καταστροφικών φαινομένων με ποσοστό που κυμαίνεται από 60% ως και πάνω από 90%, με εξαίρεση ορισμένες μόνο περιοχές του πλανήτη. Διαφοροποίηση των Οικονομικών Επιπτώσεων Σε μια καταστροφή

εμφανίζονται ανθρωπιστικές, οικονομικές και

περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Οι ανθρωπιστικές περιλαμβάνουν τους θανάτους και τους τραυματισμούς, τον εκτοπισμό πληθυσμού, τις ψυχολογικές επιπτώσεις κ.α. Οι οικολογικές επιπτώσεις ενσωματώνουν την απώλεια αρόσιμης γης, δασών, βιοτόπων και τη ζημιά στα οικοσυστήματα. Οι άμεσες οικονομικές απώλειες περιγράφουν τις φυσικές επιπτώσεις σε υποδομές, κτίρια, εξοπλισμό και αγροτικά εφόδια. Μπορεί να προκύψουν είτε από την ίδια την καταστροφή είτε από συνοδά ή επακόλουθα φαινόμενα. Οι έμμεσες οικονομικές απώλειες εμφανίζονται ως συνέπειες των άμεσων απωλειών και περιλαμβάνουν τις απώλειες στην παραγωγή και τα εισοδήματα λόγω διακοπής των εργασιών. Οι μακροοικονομικές επιπτώσεις χωρίζονται σε απώλειες κεφαλαίου και ροών. Περιλαμβάνουν τις αθροιστικές συνέπειες στους οικονομικούς δείκτες, όπως το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν, την κατανάλωση και τον πληθωρισμό που οφείλεται στην καταστροφή. Οι επιπτώσεις των φυσικών καταστροφών εμφανίζονται πιο σοβαρές στις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες. 354

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Η υψηλότερη τρωτότητα των αναπτυσσόμενων χωρών απέναντι σε φυσικούς κινδύνους, προκαλούν σοβαρότερες επιπτώσεις. Οι παράγοντες που παίζουν ρόλο είναι τα υψηλά ποσοστά φτώχειας και ανεργίας, οι ανισότητες, ο αποκλεισμός των φτωχών από βασικές υπηρεσίες, ο υψηλός ρυθμός αύξησης του πληθυσμού και η απουσία ισχυρών εθνικών και τοπικών θεσμών απόκρισης στις καταστροφές. Οι επιπτώσεις των καταστροφών στους μακροοικονομικούς δείκτες διαφέρουν ανάμεσα στις ανεπτυγμένες και τις αναπτυσσόμενες χώρες. •

Σε μια ανεπτυγμένη χώρα, δεν παρουσιάζονται σημαντικές

μακροοικονομικές συνέπειες, εστιάζοντας περισσότερο στις άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις. •

Στις αναπτυσσόμενες χώρες, το ΑΕΠ πέφτει τη χρονιά του

συμβάντος, αλλά επανακάμπτει τις επόμενες χρονιές λόγω αυξημένων επενδύσεων και εισροής κεφαλαίων. •

Το δημοσιονομικό έλλειμμα αυξάνεται ως αποτέλεσμα της

αύξησης των εξόδων και της μείωσης της εισροής φόρων. •

Το εμπορικό ισοζύγιο χειροτερεύει, καθώς μειώνονται οι

εξαγωγές και αυξάνεται η ζήτηση για εισαγωγές. •

Αναμένονται μακροχρόνιες επιπτώσεις ανάλογα με το μέγεθος

της καταστροφής και την οικονομική ευπάθεια. •

Η εισροή εξωτερικής βοήθειας και κεφαλαίου είναι καίρια για

την ταχύτητα της οικονομικής ανάκαμψης, όπως και η μορφή της βοήθειας, καθώς ο εξωτερικός δανεισμός σε κάθε περίπτωση αυξάνεται το χρέος. Έτσι, οι καταστροφές έχουν μακροοικονομικές επιπτώσεις στο ρυθμό αύξησης του ΑΕΠ, το εμπορικό ισοζύγιο, το δημοσιονομικό έλλειμμα και το χρέος μιας χώρας. Οι κυβερνήσεις, χωρίς επιλογές ασφαλιστικής χρηματοδότησης πριν την καταστροφή, χρειάζονται εκ των υστέρων πρόσβαση σε εξωτερικά κεφάλαια τόσο για την απόκριση και την ανακούφιση, όσο και για την ανάκαμψη της οικονομίας. Γι' αυτό πρέπει να σχεδιάζουν σε βάθος χρόνου, καθώς το χρέος και οι υποχρεώσεις αποπληρωμής έχουν συχνά σημαντικές συνέπειες στην οικονομία.

355

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

8.6 Ανθρωπογενείς Καταστροφές και Περιβαλλοντικές Επιπτώσεις Οι διεργασίες του πλανήτη αλληλοεπιδρούν με την ανακύκλωση μάζας και ενέργειας μέσα από τα διάφορα συστήματα της Γης. Οι γεωλογικές διεργασίες,

όπως οι κινήσεις των λιθοσφαιρικών πλακών

και η

ηφαιστειότητα μπορούν να επηρεάσουν πολλαπλά συστήματα σε μια χρονική περίοδο, με κάθε μεταβολή να οδηγεί σε μια άλλη. Έτσι, τα γήινα συστήματα χαρακτηρίζονται από διεργασίες θετικής και αρνητικής ανατροφοδότησης, όταν αποκρίνονται σε μεταβολές των συνθηκών. Η επίδραση των ανθρώπων στον κύκλο των πετρωμάτων είναι πολύ μικρή σε σύγκριση με την επίδραση των γεωλογικών διεργασιών. Στον υδρολογικό κύκλο όμως και στη βιόσφαιρα, ο άνθρωπος μπορεί να επηρεάσει την ποιότητα του περιβάλλοντος για μια περίοδο από χρόνια έως αιώνες. Με την εξέλιξη του ανθρώπου εμφανίστηκαν ανθρωπογενείς επιδράσεις στο περιβάλλον, που αυξήθηκαν δραματικά λόγω: • της αύξησης του πληθυσμού • της αστικοποίησης • της βιομηχανοποίησης Έτσι, ενώ οι κύκλοι της βιόσφαιρας, δηλαδή οι έμβιοι οργανισμοί, για δισεκατομμύρια χρόνια απέφυγε μια σειρά στοιχείων με τοξικές και καρκινογόνες ιδιότητες, τέτοια στοιχεία σήμερα έχουν ρυπάνει ένα σημαντικό μέρος του γεωπεριβάλλοντος και έχουν συσσωρευτεί σε ποσότητες δεκάδες, εκατοντάδες και χιλιάδες φορές υψηλότερες από τις επιτρεπτές συγκεντρώσεις κυρίως στις αγροτικές γαίες, στα εδάφη, στο υπόγειο

νερό

και

στα

φυτά.

Ταυτόχρονα,

έχουν

σχηματιστεί

ανθρωπογενείς αποθέσεις χημικών στοιχείων. Ο άνθρωπος ως είδος, προσφάτως αποτελεί πλέον γεωλογικό παράγοντα, κυρίως με δύο τρόπους: • την καταστροφή και αλλοίωση πολλών συστατικών της βιόσφαιρας και της λιθόσφαιρας, και • την ανθρωπογενή επανακατανομή ουσιών στη λιθόσφαιρα, την υδρόσφαιρα και την ατμόσφαιρα. 356

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Είναι πολυάριθμες οι ανθρώπινες δραστηριότητες που προκαλούν επιπτώσεις ακόμα και στη μορφή της γήινης επιφάνειας (μορφολογικές) είτε άμεσα (με άμεση διαμόρφωση του ανάγλυφου) είτε έμμεσα (επηρεάζοντας

παράγοντες

που

επιδρούν

στη

διαμόρφωση

του

ανάγλυφου). Μπορούν να διακριθούν οι παρακάτω κατηγορίες δραστηριοτήτων με επιπτώσεις: Καταστροφή, Μεταφορά βραχωδών μαζών, Συσσώρευση και λιθογένεση, κυρίως σε περιοχές με υδροτεχνολογικά έργα, Αγροτική ανάπτυξη, Δασοκομία, Βιομηχανία, Οικοδομή, Εξόρυξη, Αποψίλωση δασών και βλάστησης. Ρύπανση και Μόλυνση Γενικά οι όροι ρύπανση και μόλυνση αναφέρονται συχνά ως συνώνυμοι και στα αγγλικά, με αποτέλεσμα να υπάρχει σύγχυση στη βιβλιογραφία, και συνεπώς οι διάφοροι φορείς που τους χρησιμοποιούν, τους ορίζουν σαφώς στα γενικά τους έγγραφα. Ειδικά για το υπόγειο νερό πάντως, συνηθίζεται να γίνεται αναφορά με τον όρο ρύπανση ή μόλυνση, σε οποιαδήποτε υποβάθμιση της φυσικής ποιότητας του νερού, που είναι αποτέλεσμα των δραστηριοτήτων του ανθρώπου. Αυτό δημιουργεί την απαίτηση της γνώσης των “φυσικών” συνθηκών, συνθηκών αναφοράς δηλαδή με τις οποίες συγκρίνεται η εκάστοτε κατάσταση των υδάτων. Ρύπανση: Χαρακτηρίζεται

η

ανεπιθύμητη

αλλαγή

των

φυσικών,

χημικών,

ραδιολογικών ή βιολογικών – μικροβιολογικών χαρακτηριστικών του περιβάλλοντος – νερού, αέρα, εδάφους – από τις δραστηριότητες του ανθρώπου, που μπορεί να βλάψει πρώτιστα την υγεία και ευημερία και 357

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

παράλληλα να προκαλέσει οικονομικές και αισθητικές ζημιές, να θίξει τις πολιτιστικές αξίες και να διαταράξει την ισορροπία του φυσικού οικοσυστήματος. Οι κατηγορίες των δραστηριοτήτων που εκπέμπουν πάσης φύσεως ρύπους στο περιβάλλον είναι συνοπτικά οι ακόλουθες: • Εξόρυξη και επεξεργασία ορυκτών πρώτων υλών. Γίνεται εκμετάλλευση ορυκτών κοιτασμάτων στα οποία η αυξημένη συγκέντρωση

(φυσικός

εμπλουτισμός)

μιας

ουσίας

είναι

οικονομικά συμφέρουσα. Η διαδικασία περιλαμβάνει την εξόρυξη και τον εμπλουτισμό. Η επιφανειακή και η υπόγεια εξόρυξη οδηγούν σε μεγάλες ποσότητες αποβλήτων, τα οποία συνήθως συγκεντρώνονται στην επιφάνεια στην περιοχή της εξόρυξης (στείρα). Η επεξεργασία των ορυκτών πόρων είναι μεγαλύτερη πηγή περιβαλλοντικών επιπτώσεων από την εξόρυξη. Τα βασικά στάδια

που

ακολουθούνται

είναι

θραύση

και

διαμερισμός,

διαχωρισμός και πλύση. • Εκκαμίνευση

και

εμπλουτισμός

μεταλλευμάτων

και

κραμάτων. Παράγονται ενώσεις του θείου και εκλύονται στην ατμόσφαιρα, συνεισφέροντας στο φαινόμενο της όξινης βροχής. Αποτίθεται μέταλλο στα εδάφη γύρω από τις εγκαταστάσεις. • Παραγωγή ενέργειας • Βιομηχανικές και βιοτεχνικές δραστηριότητες • Διάθεση αποβλήτων • Αγροτική ανάπτυξη Μεταφορές και συγκοινωνίες Επιπτώσεις της Ρύπανσης Η δράση των χημικών ρύπων εξαρτάται από διάφορους παράγοντες: • Φυσικο-χημικά και τοξικολογικά χαρακτηριστικά • Μέγεθος σωματιδίων • Συγκέντρωση • Χρόνος δράσης (έκθεση) • Τρόπος εισόδου στον οργανισμό Ειδικά για τον άνθρωπο, αυτή η δράση μπορεί να είναι: 358

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ενοχλητική/ερεθιστική: Ενοχλήσεις από διάφορες ουσίες στα μάτια, τη μύτη, τις οδούς του ανώτερου αναπνευστικού, τους πνεύμονες και το δέρμα. Ινογενετική: Κίρρωση ήπατος, νόσος Krohn στο έντερο,

Ίνωση

(υπερπαραγωγή κολλαγόνου στους ιστούς) προκαλείται π.χ. από πολλές μορφές σκόνης (άνθρακα, αμίαντο), που προκαλούν πνευμονοκονίωση. Αλλεργική: Το περιβάλλον περιέχει πολλά αλλεργιογόνα που εισέρχονται στον οργανισμό με την αναπνοή, την τροφή ή με την επαφή. Δερματική: Δερματικές ασθένειες προκαλούνται από μια σειρά ουσιών όπως οξέα, βάσεις, διαλύτες ή απορρυπαντικά. Τοξική: Η είσοδος τοξικών (δηλητηρίων) στον οργανισμό προκαλεί δηλητηρίαση σε οξεία ή χρόνια μορφή. Μεταλλαξογόνος: Οι μεταλλάξεις είναι μοριακές αλλαγές των γονιδίων που κληρονομούνται στις επόμενες γενιές και έχουν παρατηρηθεί πολλές σε ζώα, φυτά και στον άνθρωπο. Καρκινογόνος Εμβρυοτοξική Ο

όρος

«ανθρωπογενείς

καταστροφές»

συνήθως

αναφέρεται

σε

καταστροφές που προκαλούνται από ανθρωπογενείς κινδύνους. Οι ανθρωπογενείς καταστροφές μπορούν να διακριθούν γενικά σε: •

Ένοπλες Συρράξεις. Η διαχείριση καταστροφών ασχολείται

με διάφορες πτυχές αυτών των συρράξεων, όπως η προστασία και η υποστήριξη των προσφύγων κατά τη διάρκεια της σύρραξης, η φυσική και οικονομική ανασυγκρότηση και η κοινωνική αποκατάσταση μετά τη σύρραξη. •

Τεχνολογικές Καταστροφές. Οι τεχνολογικές καταστροφές

είναι συνήθως αποτέλεσμα ατυχημάτων ή επεισοδίων που συμβαίνουν στους τομείς της βιομηχανίας, των μεταφορών ή των επικίνδυνων ουσιών, όπως τα καύσιμα, τα χημικά, τα εκρηκτικά ή τα ραδιενεργά υλικά. •

«Αστικές» Καταστροφές. Δεν προκαλούνται από φυσικούς

κινδύνους, αλλά μπορεί να συμβούν σε οικιστικά σύνολα. Η συχνότερη στον παρελθόν καταστροφή αυτού του τύπου είναι οι καταρρεύσεις 359

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

κτιρίων και οι αστικές πυρκαγιές. Όταν ξεσπούν πυρκαγιές στις παραγκουπόλεις του τρίτου κόσμου, τα αποτελέσματα μπορεί να είναι τραγικά. Οι πρόχειρες, ξύλινες και «στρυμωγμένες» αυτές κατασκευές δημιουργούν συνθήκες που επιτρέπουν την γρήγορη επέκταση των πυρκαγιών οι οποίες είναι ουσιαστικά εκτός ελέγχου. Με την ανεξέλεγκτη αστική αύξηση του τρίτου κόσμου, αυτή η απειλή θα γίνεται όλο και σοβαρότερη. Για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας όμως, ζουν περισσότεροι άνθρωποι σε πόλεις, παρά σε αγροτικές περιοχές. Οι περιβαλλοντολόγοι φοβούνται ότι τέτοιες καταστροφές μπορεί να γίνονται συχνότερες στις υπό βιομηχανική ανάπτυξη χώρες που δεν διαθέτουν εκπαιδευμένο προσωπικό και κυβερνητικούς ελεγκτικούς μηχανισμούς για να εντοπίσουν και να διορθώσουν κινδύνους σε μεγάλες και περίπλοκες εγκαταστάσεις. Το επίπεδο τεχνογνωσίας του προσωπικού σε αναπτυσσόμενες χώρες δεν είναι τόσο υψηλό όσο στις ανεπτυγμένες. Ακόμα κι αν υπάρχει η νομοθεσία και κανονισμοί ασφαλείας, το επίπεδο της επιβολής τους είναι συχνά πολύ ανεπαρκές. Συχνά επίσης, οι αναπτυσσόμενες

χώρες

θεωρούν

ότι

τα

μέτρα

περιβαλλοντικής

προστασίας έχουν πολύ υψηλό κόστος. Επιπλέον, μερικές φορές, οι συνθήκες εργασίας σε αυτές τις χώρες καθιστούν αδύνατη την επιβολή μέτρων ασφαλείας από τις εταιρίες. Αυτά καθαυτά τα ατυχήματα, δεν διαφέρουν πολύ από αυτά που συμβαίνουν σε βιομηχανικές χώρες, αλλά η πιθανότητα του συμβάντος και η εν δυνάμει ζημία είναι πολύ μεγαλύτερες. Ο αριθμός θυμάτων από τα ατυχήματα αυτά μπορεί να μεγεθυνθεί κατά πολύ, αφού οι βιομηχανίες του τρίτου κόσμου συχνά περιβάλλονται από παραγκουπόλεις όπου ζουν μετανάστες από τις γειτονικές περιοχές. Παράδειγμα Η καταστροφική διαρροή αερίου στο εργοστάσιο παρασιτοκτόνων στο Bhopal, το 1984, είναι ένα παράδειγμα που μπορεί να αποτελέσει ένδειξη για το πώς θα είναι οι μελλοντικές βιομηχανικές καταστροφές σε χώρες του

τρίτου

κόσμου,

που

δεν

είναι

κατάλληλα

ανταπεξέλθουν στη δική τους γρήγορη ανάπτυξη. Επιπτώσεις από Γεωλογικές Καταστροφές 360

εξοπλισμένες

να

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Γεωλογικά φαινόμενα όπως οι σεισμοί, οι ηφαιστειακές εκρήξεις ή οι πλημμύρες μπορεί να λάβουν χώρα ανεξάρτητα από το αν ο άνθρωπος είναι εκτεθειμένος σε αυτά ή όχι. Στην περίπτωση όμως που τα φαινόμενα αυτά επιδρούν στην ανθρώπινη ζωή και δραστηριότητα προκαλώντας θανάτους, τραυματισμούς και καταστροφές περιουσιακών στοιχείων χαρακτηρίζονται σαν γεωλογικές καταστροφές. Μερικά από τα γεωλογικά φαινόμενα έχουν τόσο αρνητικές όσο και θετικές επιπτώσεις στον άνθρωπο. Για παράδειγμα, μια πλημμύρα μπορεί να προκαλέσει θανάτους από πνιγμό και καταστροφές σε οικοδομήματα, αλλά συνοδεύεται και από αποθέσεις ιζημάτων πλούσιων σε θρεπτικά συστατικά

που

αυξάνουν

την

αποδοτικότητα

των

εδαφών

(αναζωογόνηση). Παρομοίως, οι ροές ηφαιστειακής λάβας, που είναι καταρχήν καταστρεπτικές, συνοδεύονται από αποθέσεις υλικών που καθιστούν τα εδάφη πολύ γόνιμα, ενώ επιπρόσθετα δημιουργούν νέα γη όταν αυτές ρέουν προς τον ωκεανό αυξάνοντας έτσι την επιφάνεια της ξηράς. Επιπτώσεις από Γεωλογικές Καταστροφές Οι γεωλογικές καταστροφές διαφέρουν επίσης ως προς το μέγεθος της περιοχής που πλήττουν. Μερικές καταστροφές όπως οι κατολισθήσεις και οι εδαφικές καθιζήσεις ή καταρρεύσεις επηρεάζουν τοπικά μόνο, και αναφέρονται σε μικρές περιοχές. Αντίθετα, οι σεισμοί ή οι ηφαιστειακές εκρήξεις

και

οι

τυφώνες

μπορεί

να

επηρεάσουν

πολύ

μεγάλες

γεωγραφικά περιοχές. Επιπτώσεις από Γεωλογικές Καταστροφές Οι γεωλογικές καταστροφές διαφέρουν επίσης ως προς το μέγεθος της περιοχής που πλήττουν. Μερικές καταστροφές όπως οι κατολισθήσεις και οι εδαφικές καθιζήσεις ή καταρρεύσεις επηρεάζουν τοπικά μόνο, και αναφέρονται σε μικρές περιοχές. Αντίθετα, οι σεισμοί ή οι ηφαιστειακές εκρήξεις

και

οι

τυφώνες

μπορεί

να

επηρεάσουν

πολύ

μεγάλες

γεωγραφικά περιοχές. Επιπτώσεις από Ηφαίστεια Ένα ηφαίστειο είναι ένα σημείο από το οποίο υψηλής θερμοκρασίας ρευστό υλικό (μάγμα) από το εσωτερικό της γης διαφεύγει στην 361

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

επιφάνεια. Σε αντίθεση με τα βουνά τα οποία αποτελούν ανύψωση του φλοιού της γης, τα ηφαίστεια δημιουργούνται από τα επιφανειακά προϊόντα των εκρήξεων τους, στρώσεις από λάβα και τέφρα. Όταν η πίεση των αερίων αυξάνεται ραγδαία στο μάγμα, τότε μια ηφαιστειακή έκρηξη λαμβάνει χώρα. Τα ηφαίστεια παράγουν ποικιλία κινδύνων που μπορεί να προκαλέσουν θανάτους και να καταστρέψουν περιουσίες. Οι μεγάλης έντασης ηφαιστειακές εκρήξεις μπορεί να απειλήσουν ανθρώπους και περιουσίες σε ακτίνα πολλών χιλιομέτρων και μπορεί να επηρεάσουν το παγκόσμιο κλίμα. Οι ηφαιστειακοί κίνδυνοι περιλαμβάνουν: • Τοξικά αέρια • Λάβα και πυροκλαστικές ροές • Κατολισθήσεις • Σεισμούς Εκρήξεις μεγάλης έντασης Περιβαλλοντικές Επιπτώσεις των Ηφαιστειακών Εκρήξεων Τα ηφαίστεια κατά την εκρηκτική τους δραστηριότητα (που εξαρτάται πολύ

από

τη

σύσταση

του

μάγματος)

εκτοξεύουν

ή

απλά

απελευθερώνουν στην ατμόσφαιρα και γενικά στο περιβάλλον, τέφρα, διοξείδιο του θείου και υδροχλώριο. Το διοξείδιο του θείου στην επαφή του με το νερό της ατμόσφαιρας γίνεται θειικό οξύ και συνεισφέρει στο φαινόμενο της όξινης βροχής. Ταυτόχρονα, τα αέρια των ηφαιστείων αυξάνουν το ποσοστό της ηλιακής ακτινοβολίας που αντανακλάται στο διάστημα, με αποτέλεσμα την επίδραση στο κλίμα. Μετά από μεγάλες ηφαιστειακές εκρήξεις, έχει παρατηρηθεί να εμφανίζονται πιο ψυχροί χειμώνες, ανάλογα με τη σοβαρότητα της έκρηξης ως προς τις ποσότητες των εκλυόμενων αερίων. Περιβαλλοντικές Επιπτώσεις των Ηφαιστειακών Εκρήξεων Τα ηφαίστεια κατά την εκρηκτική τους δραστηριότητα (που εξαρτάται πολύ

από

τη

σύσταση

του

μάγματος)

εκτοξεύουν

ή

απλά

απελευθερώνουν στην ατμόσφαιρα και γενικά στο περιβάλλον, τέφρα, διοξείδιο του θείου και υδροχλώριο. Το διοξείδιο του θείου στην επαφή του με το νερό της ατμόσφαιρας γίνεται θειικό οξύ και συνεισφέρει στο 362

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

φαινόμενο της όξινης βροχής. Ταυτόχρονα, τα αέρια των ηφαιστείων αυξάνουν το ποσοστό της ηλιακής ακτινοβολίας που αντανακλάται στο διάστημα, με αποτέλεσμα την επίδραση στο κλίμα. Μετά από μεγάλες ηφαιστειακές εκρήξεις, έχει παρατηρηθεί να εμφανίζονται πιο ψυχροί χειμώνες, ανάλογα με τη σοβαρότητα της έκρηξης ως προς τις ποσότητες των εκλυόμενων αερίων. Επιπτώσεις από Tsunami Τα tsunami είναι ωκεάνια κύματα που προκαλούνται από σεισμούς ή υποθαλάσσιες κατολισθήσεις. Στα ιαπωνικά η λέξη σημαίνει το κύμα του λιμανιού από τις καταστροφικές επιπτώσεις που προκαλούσαν τέτοια κύματα σε παράκτιους ιαπωνικούς οικισμούς. Τα tsunami συχνά και λανθασμένα αναφέρονται ως παλιρροιακά κύματα. Τα tsunami που μπορούν να θέσουν σε κίνδυνο περιοχές που βρίσκονται μέχρι και δεκάδες μέτρα πάνω από το επίπεδο της θάλασσας και σε απόσταση έως και χιλιομέτρων από την ακτή μπορούν να προκαλέσουν • Πλημμύρα • Μόλυνση του πόσιμου νερού • Απώλεια ζωτικής σημασίας υποδομής • Οι περισσότεροι θάνατοι που προκλήθηκαν από tsunami ήταν αποτέλεσμα πνιγμού. Τα tsunami μπορούν και ταξιδεύουν αντίθετα από την ροή των ποταμών σε παράκτιες περιοχές με καταστροφικά κύματα που εκτείνονται περισσότερο σε μήκος προκαλώντας ζημιές σε τοποθεσίες μακριά από την παραλία παρά σε πλάτος κατά μήκος της ακτής. Το πρώτο κύμα ενός tsunami συνήθως δεν είναι το μεγαλύτερο από την σειρά κυμάτων, ούτε και το πιο σημαντικό. Παράκτια Διάβρωση Η παράκτια διάβρωση προκύπτει από την αλληλεπίδραση μιας παράκτιας περιοχής με την θάλασσα και την ανθρώπινη δραστηριότητα. Τα παράκτια συστήματα βρίσκονται σε δυναμική ισορροπία. Αυτό σημαίνει πως η άμμος μετακινείται από μια περιοχή σε μια άλλη, χωρίς να μειώνεται ή να αυξάνεται σε ποσότητα. Κατά την διάρκεια του καλοκαιριού, ο ήπιος κυματισμός επαναφέρει την άμμο, διευρύνοντας τις ακτές δημιουργώντας 363

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ομαλό ανάγλυφο. Υπάρχουν πολλοί παράγοντες που καθορίζουν την παράκτια

διάβρωση,

συμπεριλαμβανόμενης

της

ανθρώπινης

δραστηριότητας, της παγκόσμιας αύξησης της μέσης στάθμης της θάλασσας, των εποχιακών διακυμάνσεων, της αλλαγής του κλίματος, η μετακίνηση της άμμου δεν παραμένει σταθερή χρόνο με τον χρόνο για μια περιοχή. Ο άνεμος, τα κύματα και τα θαλάσσια ρεύματα αποτελούν τις κινητήριες δυνάμεις της παράκτιας διάβρωσης. Η αφαίρεση και απόθεση της άμμου διαμορφώνει συνεχώς την δομή και το σχήμα μιας παραλίας. Η άμμος μπορεί να μεταφερθεί στην ακτή σχηματίζοντας θίνες, σε μεγαλύτερα βάθη στην ανοιχτή θάλασσα και σε άλλες παραλίες. Η παράκτια διάβρωση αποτελεί ένα σημαντικό πρόβλημα στους παράκτιους οικισμούς καθώς πολύτιμες ιδιοκτησίες συχνά χάνονται από το δυναμικό σύστημα της θάλασσας και των ακτών. Επιπροσθέτως, η ανθρώπινη δραστηριότητα ενισχύει την διεργασία της παράκτιας διάβρωσης μέσω λανθασμένων ή ανεπαρκών μεθόδων χρήσης γης. Συνεπώς, τα θέματα ανάπλασης των ακτών και προστασίας τους από την διάβρωση είναι ουσιαστικά στις παράκτιες κοινωνίες. Επιπτώσεις από Πλημμύρες Η πλημμύρα συμβαίνει όταν ένα σώμα νερού καταλαμβάνει την ξηρά. Οι πλημμύρες είναι η πιο συχνή και δαπανηρή φυσική καταστροφή από άποψη οικονομικού κόστους και ανθρώπινης δοκιμασίας. Περίπου το 90%

των ζημιών των φυσικών

καταστροφών

σχετίζεται

με

τις

πλημμύρες. Οι πλημμύρες έχουν πολλά γενεσιουργά αίτια όπως: •

Έντονη βροχόπτωση που μπορεί να παρατηρηθεί για μερικές

μέρες ή έντονη καταιγίδα για σύντομο χρονικό διάστημα. •

Εποχιακή τήξη του χιονιού ή των πάγων, ή και η απόφραξη

από ξύλα ή πέτρες ενός ποταμού έτσι ώστε να παρατηρηθεί υπερχείλιση της κοίτης του και να πλημμυρίσει η γύρω περιοχή. •

Αστοχία

φραγμάτων.

Ενώ

οι

αστοχίες

σε

φράγματα

συμβαίνουν σπάνια, αποτελούν σημαντικό κίνδυνο ιδιαίτερα μετά από έντονες και παρατεταμένες βροχοπτώσεις. 364

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Χαμηλή

•

απορρόφηση

ή

ανεπαρκής

διήθηση

του

εδάφους. Καθώς η γη μετατρέπεται από χωράφια σε δρόμους και χώρους πάρκινγκ, χάνει την ικανότητα της να απορροφά την βροχή. Η αστικοποίηση αυξάνει τις επιφανειακές απορροές κατά 2 με 6 φορές περισσότερο από όσο θα ήταν σε φυσική γη. Σε περιοχές με βραχώδη γεωλογία, η βροχόπτωση ή η τήξη του χιονιού δεν μπορεί να απορροφηθεί. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι πλημμύρα με λίγη ή καθόλου προειδοποίηση. Άνοδος της στάθμης της θάλασσας.

•

Κατάκλιση από tsunami λόγω σεισμού ή υποθαλάσσιας κατολίσθησης. Γιατί οι πλημμύρες αποτελούν κίνδυνο; Οι λόγοι για τους οποίους οι πλημμύρες αποτελούν κίνδυνο είναι: • Η έντονη βροχόπτωση μπορεί να εντείνει τα ήδη υπάρχοντα προβλήματα

της

επιφανειακής

απορροής,

απορρόφησης

και

ελέγχου πλημμυρών • Η πλημμύρα που προκαλείται από την υπερχείλιση ενός ποταμού μπορεί να προκαλέσει ζημιές σε μια πόλη ή στις κατοικημένες περιοχές • Σε

βραχώδεις

περιοχές

η

έλλειψη απορρόφησης

μπορεί

να

προκαλέσει πλημμύρες Οι πλημμύρες μετρούνται από το ύψος που φτάνει το νερό. Η ένταση τους βασίζεται στις πιθανότητες που έχει η στάθμη του νερού να εξισωθεί ή να ξεπεράσει ένα συγκεκριμένο ύψος σε επαναλαμβανόμενη βάση. Επιπτώσεις από Τροπικές Καταιγίδες Οι τροπικές καταιγίδες κυκλώνες αποτελούν κυκλωνικά ατμοσφαιρικά συστήματα που σχηματίζονται

στους ωκεανούς.

Είναι γνωστοί ως

«τυφώνες» στον Ατλαντικό ωκεανό και ως «κυκλώνες» στον Ειρηνικό και Ινδικό ωκεανό, αναπτύσσουν ταχύτητες μεγαλύτερες των 120 χλμ./ώρα και συνοδεύονται από δευτερεύοντα φαινόμενα όπως οι αστραπιαίες πλημμύρες, λόγω της έντονης βροχόπτωσης, κατά τη διέλευση της καταιγίδας προς την ενδοχώρα. Προκαλούν ζημιές και καταστροφές λόγω των ισχυρών ανέμων, των ποτάμιων πλημμυρών από την έντονη βροχόπτωση και των κυμάτων. Οι 365

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

περισσότεροι θάνατοι από τέτοια φαινόμενα οφείλονται σε πνιγμό, τα τελευταία

χρόνια

όμως

η

δραστική

ανίχνευση

και

η

έγκαιρη

προειδοποίηση, έχουν περιορίσει σημαντικά τη θνησιμότητα, ενώ αντίθετα έχουν αυξηθεί οι υλικές ζημιές.

Ανεμοστρόβιλοι: Οι ανεμοστρόβιλοι είναι φυσικοί κίνδυνοι που δημιουργούνται από τις καταιγίδες. Οι ανεμοστρόβιλοι είναι βίαιες, περιστρεφόμενες κολώνες αέρα που ταξιδεύουν με ταχύτητες από 80 έως 450 χλμ./ώρα. Οι ανεμοστρόβιλοι μπορεί να εκδηλωθούν μεμονωμένα ή κατά συρροή. Επιπτώσεις από Χιονοθύελλες Οι χιονοθύελλες είναι χειμερινές καταιγίδες που εκδηλώνονται με χιονόπτωση. Μια τέτοια καταιγίδα μπορεί να συνοδεύεται από ανέμους που ξεπερνούν σε ταχύτητα τα 50 χλμ./ωρα και περιορίζουν έντονα την ορατότητα. Οι κίνδυνοι από χιονοθύελλες περιλαμβάνουν τροχαία ατυχήματα, περιστατικά υποθερμίας καθώς και μεγάλης κλίμακας παρεμπόδισης της κυκλοφορίας και συνεπώς των μεταφορών και της διανομής καυσίμων και τροφίμων.

366

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Επιπτώσεις από Δασικές Πυρκαγιές Οι δασικές πυρκαγιές συνήθως ξεκινούν απαρατήρητα ενώ πολλές πυρκαγιές εξαπλώνονται πολύ γρήγορα, καίγοντας θάμνους, δένδρα και κατοικίες. Επειδή πολλοί άνθρωποι επιλέγουν να κατασκευάσουν τις κατοικίες τους σε

δασικές περιοχές

ή

κοντά σε

δάση,

επαρχιακές

περιοχές ή

απομακρυσμένες ορεινές θέσεις, το ποσοστό του πληθυσμού που είναι τρωτό στον κίνδυνο των δασικών πυρκαγιών αυξάνει συνεχώς. Υπάρχουν τρεις κατηγορίες δασικών πυρκαγιών: • Επιφανειακή φωτιά: είναι η πιο συνηθισμένη κατηγορία δασικής πυρκαγιάς που εκδηλώνεται κατά μήκος της εδαφικής επιφάνειας ενός δάσους κινούμενη αργά καίγοντας και προκαλώντας ζημιές στα δένδρα. • Πυρκαγιά εδάφους: συνήθως προκαλείται από κεραυνούς ή φωτιές που εκδηλώνεται κατά μήκος ή κάτω από την επιφάνεια ενός δάσους στα οργανικά υλικά αποσάθρωσης φυτών (humus) μέχρι και το υποκείμενο πέτρωμα. • Πυρκαγιές των κορυφών: είναι πυρκαγιές που εξαπλώνονται γρήγορα από τον άνεμο στις κορυφές των δένδρων και έχουν την ικανότητα να καλύπτουν μεγάλες αποστάσεις πολύ γρήγορα. Επιπτώσεις από Δασικές Πυρκαγιές Τέσσερις στις πέντε δασικές πυρκαγιές οφείλονται στους ανθρώπους. Η ανθρώπινη αμέλεια, όπως το κάπνισμα σε δασικές περιοχές ή η μη σωστή κατάσβεση

ελεγχόμενης

φωτιάς

είναι

οι

αιτίες

πολλών

δασικών

πυρκαγιών. Επίσης ο μη κατάλληλος σχεδιασμός, τα εύφλεκτα υλικά, η διαμόρφωση τοπίου και η έλλειψη προσοχής στον περιορισμό των

367

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

αγριόχορτων σε επαρχιακές οικιστικές περιοχές, συνεισφέρουν στην αύξηση του κινδύνου για τους ανθρώπους και τα ζώα. Επιπτώσεις από Καύσωνες Ο καύσωνας είναι μια παρατεταμένη περίοδος υπερβολικής ζέστης που συχνά συνδυάζεται με υπερβολική υγρασία. Η υπερβολική ζέστη ορίζεται ως θερμοκρασίες που ξεπερνούν τους δέκα βαθμούς πάνω από τα συνηθισμένα επίπεδα για μια περιοχή και διαρκούν για μεγάλη περίοδο. Υπό κανονικές συνθήκες, ο εσωτερικός θερμοστάτης του σώματος προκαλεί εφίδρωση που εξατμίζεται και δροσίζει το σώμα. Σε ασυνήθιστες περιόδους ζέστης και υγρασίας η εξάτμιση γίνεται με αργούς ρυθμούς και το σώμα πρέπει να καταναλώσει περισσότερη ενέργεια για να διατηρήσει την θερμοκρασία του. Οι ηλικιωμένοι, τα παιδιά και τα άτομα με ειδικές ανάγκες κινδυνεύουν από την υπερβολική ζέστη. Επίσης επειδή οι άνδρες ιδρώνουν περισσότερο από τις γυναίκες ενδέχεται να παρουσιάσουν έντονα προβλήματα αφυδάτωσης σε περιόδους καύσωνα. Μελέτες δείχνουν ότι όταν ο καύσωνας διαρκεί περισσότερο από 2 ημέρες προκαλεί αύξηση στις ασθένειες που σχετίζονται με την ζέστη. Επιπτώσεις από Καύσωνες Οι άνθρωποι που κατοικούν στις αστικές περιοχές βρίσκονται σε μεγαλύτερο κίνδυνο από τις επιπτώσεις παρατεταμένου καύσωνα. Αποπνικτικές ατμοσφαιρικές συνθήκες δεσμεύουν ρυπογόνες ουσίες στις αστικές περιοχές και η άσφαλτος και το τσιμέντο έχουν την ιδιότητα να διατηρούν την θερμότητα τους. Αυτό το φαινόμενο είναι γνωστό ως «urban heat island effect».

368

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Επιπτώσεις από Ξηρασία Η ξηρασία αποτελεί μια αργή καταστροφή που οφείλεται σε σταδιακή και μακροχρόνια αλλαγή του κλίματος προς ξηρές συνθήκες με λίγη ή καθόλου υγρασία. Η ξηρασία μπορεί να οριστεί σαν μία κατάσταση «ασυνήθιστα» ξηρού καιρού που έχει σαν αποτέλεσμα τη διατάραξη της υδρολογικής ισορροπίας. Οι επιπτώσεις της ξηρασίας στον άνθρωπο είναι άμεση συνάρτηση του κατά πόσο εξαρτώνται οι οικονομικοί πόροι της ανθρώπινης κοινότητας από τον καιρό και το κλίμα και μπορεί να εξελιχθεί

από

παροδικό

φαινόμενο

σε

μεγάλης

κλίμακας

αργή

καταστροφή. Εάν η υγρασία σε μια περιοχή μειωθεί κατά 30% σε σχέση με την ετήσια μέση τιμή της για μια περίοδο τουλάχιστον τριών εβδομάδων, τότε μπορεί κανείς να μιλήσει για ένδειξη ξηρασίας. Επιπτώσεις από Ξηρασία Οι φυσικοί επιστήμονες διακρίνουν τέσσερις τύπους ξηρασίας: • Μετεωρολογική ξηρασία. • Υδρολογική ξηρασία. • Γεωργική ξηρασία. • Ξηρασία λιμού.

369

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Η ξηρασία είναι μια από τις κυριότερες και σημαντικότερες φυσικές καταστροφές αφού προκαλεί μεγάλα προβλήματα, σίτισης κυρίως, στις υπανάπτυκτες περιοχές

Επιπτώσεις από Ερημοποίηση Η

ερημοποίηση

αποτελεί

μια

διεργασία

οικολογικής

εξαλλοίωσης

(υποβάθμισης) της γης η οποία αρχικά συναντάται σε ξηρές, ημίξηρες και ύφυγρες

περιοχές και προκαλεί την ελάττωση και τη σταδιακή

καταστροφή της βιολογικής παραγωγικότητας του εδάφους. Μια βασική διαφορά μεταξύ ξηρασίας και ερημοποίησης έγκειται στο βαθμό της μονιμότητας της οικολογικής εξαλλοίωσης. Η ερημοποίηση είναι μια προοδευτική απώλεια της γονιμότητας του εδάφους, µέσω της καταστροφής της δομής και της σύστασης του, η οποία δεν επιτρέπει ικανοποιητικές γεωργικές παραγωγές, ή την ύπαρξη βλάστησης με μεγάλη ποικιλία φυτικών ειδών. Η αποκατάσταση μετά από ξηρασία μπορεί να είναι αργή και ημι- μόνιμη, ενώ το φαινόμενο της ερημοποίησης μπορεί να προκαλέσει μη αντιστρέψιμη καταστροφή στο

370

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

οικοσύστημα, το οποίο ήδη υφίσταται σοβαρή εξαλλοίωση. Σε κάθε περίπτωση όμως, οι αλλαγές γίνονται με τόσο αργούς ρυθμούς, έτσι ώστε η απειλή δεν γίνεται ορατή, παρά μόνο όταν η καταστροφή είναι πλέον γεγονός. Επιπτώσεις από Ερημοποίηση Η

ερημοποίηση

αποτελεί

μια

διεργασία

οικολογικής

εξαλλοίωσης

(υποβάθμισης) της γης η οποία αρχικά συναντάται σε ξηρές, ημίξηρες και ύφυγρες

περιοχές και προκαλεί την ελάττωση και τη σταδιακή

καταστροφή της βιολογικής παραγωγικότητας του εδάφους. Μια βασική διαφορά μεταξύ ξηρασίας και ερημοποίησης έγκειται στο βαθμό της μονιμότητας της οικολογικής εξαλλοίωσης. Η ερημοποίηση είναι μια προοδευτική απώλεια της γονιμότητας του εδάφους, µέσω της καταστροφής της δομής και της σύστασης του, η οποία δεν επιτρέπει ικανοποιητικές γεωργικές παραγωγές, ή την ύπαρξη βλάστησης με μεγάλη ποικιλία φυτικών ειδών. Η αποκατάσταση μετά από ξηρασία μπορεί να είναι αργή και ημι- μόνιμη, ενώ το φαινόμενο της ερημοποίησης μπορεί να προκαλέσει μη αντιστρέψιμη καταστροφή στο οικοσύστημα, το οποίο ήδη υφίσταται σοβαρή εξαλλοίωση. Σε κάθε περίπτωση όμως, οι αλλαγές γίνονται με τόσο αργούς ρυθμούς, έτσι ώστε η απειλή δεν γίνεται ορατή, παρά μόνο όταν η καταστροφή είναι πλέον γεγονός. Επιπτώσεις - Σεισμοί και NaTech Από τα φυσικά χαρακτηριστικά μία σεισμικής δόνησης, αυτό που καταπονεί τις κατασκευές και λαμβάνεται υπόψη στον σχεδιασμό των κτιρίων

και

των

βιομηχανικών

εγκαταστάσεων

είναι

η

σεισμική

επιτάχυνση. Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο που αφορά τις βιομηχανικές εγκαταστάσεις, και κυρίως αυτές που χειρίζονται ή αποθηκεύουν επικίνδυνες ουσίες είναι η ανάλυση της πιθανότητα και το μέγεθος της διαφυγής ή ολικής απώλειας τους. Σύμφωνα με τον Μουζάκη (2015a), προσδιορίζονται

3

κατηγορίες

ανάλογα

με

το

μέγεθος

των

απωλειών/διαφυγών, οι οποίες εξαρτώνται από τον τρόπο που ο σεισμός θα επηρεάσει την εγκατάσταση και τις υπάρχουσες επικίνδυνες ουσίες.

371

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Αυτός ο συνδυασμός θα καθορίσει και το μέγεθος του ρυθμού απώλειας του περιεχομένου. Οι κατηγορίες αυτές είναι: • Στιγμιαία απώλεια όλης της υπάρχουσας ποσότητας επικινδύνων ουσιών (R1). • Συνεχής διαρροή όλης της υπάρχουσας ποσότητας επικινδύνων ουσιών μέσα σε χρονικό διάστημα 10’ (R2). • Συνεχής διαρροή της υπάρχουσας ποσότητας επικινδύνων ουσιών μέσα από οπή διαμέτρου 10 mm (R3). Επιπτώσεις - Σεισμοί και NaTech Ένα από τα σχετικά συχνά συνοδά γεωδυναμικά φαινόμενα των σεισμών είναι οι σεισμικές πυρκαγιές, και οι οποίες έχουν προφανώς το δυναμικό να δημιουργήσουν μία NaTech καταστροφή σε περιοχή με βιομηχανικής ανάπτυξη. Περιπτώσεις NaTech από σεισμό έχουν καταγραφεί μετά από μεγάλους σεισμούς σε αναπτυγμένες χώρες, όπως μετά το σεισμό του Northridge στην California το 1994, το σεισμό του Kocaeli, στην Τουρκία τον Αύγουστο του 1999 και το σεισμό του Tokachi-oki στην Ιαπωνία το 2003. Επιπτώσεις - Ηφαίστεια και NaTech Κατά τη διάρκεια ηφαιστειακών εκρήξεων, μία σειρά ηφαιστειακών προϊόντων απελευθερώνονται στην ατμόσφαιρα, όπως μονοξείδιο και διοξείδιο του άνθρακα, υδρόθειο, υδροφθόριο, ραδόνιο, πυριτικές ενώσεις και αλογονωμένοι υδρογονάνθρακες. Επιπλέον αέρια και άλλες πτητικές ενώσεις μπορεί να αποτεθούν τελικά σε καλλιέργειες ή να απελευθερωθούν στην υδρόσφαιρα με αποτέλεσμα την αύξηση της οξύτητας των ποταμών και επιπτώσεις στην υδρόβια ζωή και την ποιότητα των υδάτων ή να αποτεθούν στα εδάφη. Συστατικά της ηφαιστειακής σποδού είναι δυνατόν να αποτελέσουν σοβαρό κίνδυνο για την ανθρώπινη υγεία ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά αναπνευστικά και οφθαλμολογικά προβλήματα. Επιπτώσεις - Ηφαίστεια και NaTech Η

ηφαιστειακή

σποδός

είναι

επίσης

δυνατόν

να

επηρεάσει

τον

μηχανολογικό και ηλεκτρονικό εξοπλισμό εγκαταστάσεων αποχέτευσης και ύδρευσης, να προκαλέσει διακοπές ηλεκτροδότησης και να μεταβάλει 372

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

τις οδικές συνθήκες. Αυτές οι δυσλειτουργίες, μπορούν να οδηγήσουν σε τεχνολογικά ατυχήματα. Για παράδειγμα, τα φίλτρα των εγκαταστάσεων επεξεργασίας λυμάτων είναι δυνατόν να γεμίσουν ή να διαβρωθούν από ηφαιστειακό υλικό, όπως συνέβη κατά την έκρηξη του ηφαιστείου Mount St. Helens στις ΗΠΑ, το 1980. Το γεγονός αυτό μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την διαρροή λυμάτων σε επιφανειακά ύδατα και την μόλυνση των αποθεμάτων πόσιμου νερού μίας περιοχής, αποτελώντας έτσι μία ιδιαίτερη περίπτωση NaTech. Ένας

άλλος

ιδιαίτερος

κίνδυνος

που

μπορεί

να

προκύψει

από

ηφαιστειακές εκρήξεις είναι η επίδραση στις μεταφορές, τόσο εναέριες, όσο και επίγειες. Είναι γνωστό ότι οι εναέριες μεταφορές καθίστανται αδύνατες κατά τη διάρκεια μίας ηφαιστειακής έκρηξης, αφού τα ηφαιστειακά προϊόντα επηρεάζουν αρνητικά τον ηλεκτρονικό εξοπλισμό των αεροσκαφών, αποτελούν κίνδυνο όμως και για τις επίγειες μεταφορές γιατί καθιστούν το οδικό δίκτυο επικίνδυνο, είτε λόγω αδυναμίας διέλευσης, είτε λόγω ολισθηρότητας, με προφανή αύξηση της πιθανότητας ενός ατυχήματος μεταφοράς και μάλιστα επικίνδυνων φορτίων. Επιπτώσεις - Υδρομετεωρολογικές Καταστροφές και NaTech Οι υδρομετεωρολογικοί κίνδυνοι είναι υπεύθυνοι για το μεγαλύτερο ποσοστό NaTech συμβάντων. Πιο συγκεκριμένα, ο τρόπος με τον οποίο μπορεί να προκληθεί μία NaTech καταστροφή ανάλογα με το φυσικό κίνδυνο, περιγράφονται παρακάτω.

Επιπτώσεις - Πλημμύρες και Έντονες Βροχοπτώσεις και NaTech Το μεγαλύτερο ποσοστό των NaTech συμβάντων συνδέεται με τις έντονες βροχοπτώσεις και τις επακόλουθες πλημμύρες. Είναι χαρακτηριστικό ότι τα NaTech που οφείλονται σε πλημμυρικά φαινόμενα αποτελούν το 50% των περιπτώσεων που συνέβησαν στη Γαλλία και καταγράφηκαν στη 373

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

γαλλική βάση δεδομένων ARIA. Από τα μεγαλύτερα γεγονότα που συνέβησαν ήταν αυτά που ακολούθησαν τον τυφώνα Katrina το 2005 στη Λουϊζιάνα των ΗΠΑ. Είναι γνωστό ότι οι πλημμύρες που ακολούθησαν τις εντονότατες βροχοπτώσεις προκάλεσαν πλημμύρες σε ολόκληρη την παραλιακή ζώνη από τον Κόλπο του Μεξικού μέχρι το Τέξας και κατέστρεψαν σχεδόν ολοσχερώς τη Νέα Ορλεάνη. Ο τυφώνας προκάλεσε πλήθος τεχνολογικών ατυχημάτων, κυρίως σε εγκαταστάσεις άντλησης (επηρεάστηκαν 2000 από τις 3000 πλατφόρμες πετρελαίου) και διύλισης πετρελαίου στον Κόλπο του Μεξικού, ενώ η πετρελαιοκηλίδα που δημιουργήθηκε ισοδυναμούσε σε 8000 βαρέλια πετρελαίου. Επιπτώσεις - Καύσωνες και Παγετοί και NaTech Οι καύσωνες και οι παγετοί είναι εποχικά φαινόμενα, που είναι δυνατόν να επηρεάσουν όλους τους τομείς της βιομηχανικής δραστηριότητας. Για παράδειγμα, και με τα δύο φαινόμενα σχετίζεται η εκδήλωση πυρκαγιών, το καλοκαίρι λόγω αυτανάφλεξης από τις υψηλές θερμοκρασίες, ενώ το χειμώνα εξαιτίας της σχετικά χαμηλής υγρασίας. Επιπλέον, ο παγετός προκαλεί τη θραύση σωληνώσεων μεταφοράς επικίνδυνων υγρών, ενώ ταυτόχρονα εμποδίζει τη σωστή λειτουργία των δικτύων πυρόσβεσης. Επιπτώσεις - Κεραυνοί και NaTech Οι κεραυνοί είναι υπεύθυνοι για αρκετές επικίνδυνες καταστάσεις που μπορεί να προκύψουν σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Σε συνδυασμό και με τις ισχυρές βροχοπτώσεις, προκαλούν προβλήματα στην παροχή ενέργειας. Οι κεραυνοί επίσης είναι δυνατόν να προκαλέσουν πυρκαγιές ή και εκρήξεις σε δεξαμενές εύφλεκτων υγρών. Η πτώση τάσης ή η διακοπή της ηλεκτροδότησης μπορεί να οδηγήσει σε επικίνδυνη διακοπή των βιομηχανικών διεργασιών. Οι κεραυνοί αποτελούν τη συχνότερη αιτία NaTech σε κάποιες περιοχές του κόσμου. Επιπτώσεις - Δασικές Πυρκαγιές και NaTech Οι δασικές πυρκαγιές (wildfires), πέραν των άμεσων προφανών επιπτώσεων που είναι δυνατόν να έχουν σε περίπτωση που φτάσουν σε κάποια βιομηχανική εγκατάσταση, προκαλώντας έτσι ένα τεχνολογικό ατύχημα, είναι δυνατόν να έχουν και έμμεσες συνέπειες.

374

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Ως παράδειγμα αναφέρεται το γεγονός της απελευθέρωσης διοξινών (polychlorinated

dioxins-PCDD)

και

φουρανίων

(polychlorinated

dibenzofurans - PCDF) κατά την καύση δασικών και θαμνωδών εκτάσεων. Πέραν αυτών, οι δασικές πυρκαγιές που ξεσπούν σε ήδη επιβαρυμένες περιοχές, είναι δυνατόν να προκαλέσουν ανακατανομή των ρυπαντών από περιοχές χαμηλής έκθεσης του πληθυσμού, σε περιοχές υψηλής διακινδύνευσης για τη δημόσια υγεία. Μία τέτοια περίπτωση καταγράφηκε το 1992, όταν δασική πυρκαγιά που ξέσπασε σε περιοχή της Λευκορωσίας, έφτασε σε ακτίνα 30 km από το κατεστραμμένο πυρηνικό εργοστάσιο του Chernobyl, με αποτέλεσμα την ανακυκλοφορία ραδιονουκλεϊδίων 137C που είχαν αποτεθεί στη γύρω δασική περιοχή, αυξάνοντας έτσι 10 φορές το επίπεδο ραδιενεργού καισίου στα αερολύματα (aerosols). Επιπτώσεις - Κατολισθητικά Φαινόμενα και NaTech Στην

εκτίμηση

του

κατολισθητικού

κινδύνου

για

την

ασφάλεια

βιομηχανικών εγκαταστάσεων λαμβάνονται υπόψη κυρίως γεωλογικοί παράγοντες

(λιθολογία,

τεκτονική

παραμόρφωση,

υδρογεωλογικές

συνθήκες, σεισμικότητα), γεωμορφολογικοί παράγοντες (ανάγλυφο, υδρολογία), κλιματικοί παράγοντες, φυτοκάλυψη και προφανώς ο τύπος της δραστηριότητας που μπορεί να επηρεαστεί και η επικινδυνότητά της. Επειδή για την εκδήλωση μίας κατολίσθησης απαιτείται συνήθως μία "αφορμή" (trigering), η οποία συνήθως είναι οι έντονες βροχοπτώσεις και οι επακόλουθες πλημμύρες οι επιπτώσεις των κατολισθήσεων αυτών καθαυτών στις βιομηχανικές εγκαταστάσεις τείνουν να υποτιμώνται. Παρόλα αυτά, αποτελούν έναν σοβαρό κίνδυνο τις μεταφορές και για κατασκευές

όπως

φράγματα,

τενάγη

καθίζησης

μεταλλευτικών

εγκαταστάσεων και κυρίως για εγκαταστάσεις επεξεργασίας και αγωγούς μεταφοράς φυσικού αερίου και πετρελαίου. Επιπτώσεις - Κατολισθητικά Φαινόμενα και NaTech Τα φαινόμενα αστάθειας προκαλούν παραμορφώσεις στους αγωγούς, με αποτέλεσμα τοπικές θραύσεις ή παραμορφώσεις σε κρίσιμα σημεία. Τέτοια NaTech ατυχήματα έχουν αναφερθεί από την Τουρκία, όπου το 2005 ένας αγωγός μεταφοράς αερίου έσπασε, με αποτέλεσμα να ξεσπάσει 375

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

πυρκαγιά, η κατάσβεση της οποίας απαίτησε τρεις ημέρες, ή από την Κίνα, όπου εξαιτίας της συγκέντρωσης υλικών κατολίσθησης σε σημείο του αγωγού, ο τελευταίος εξερράγη. Είναι προφανές ότι απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή στην εκτίμηση του κατολισθητικού

κινδύνου

κατά

την

επιλογή

θέσεων

ανόρυξης

γεωτρήσεων και κατασκευή δικτύων μεταφοράς υδρογονανθράκων, ιδιαίτερα όταν αυτοί είναι υπόγειοι, και ευάλωτοι και σε άλλους φυσικούς κινδύνους, γιατί η ανάλυση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη διαφύλαξη ανθρώπινων ζωών, αγαθών και του περιβάλλοντος. Η Ψυχοκοινωνική Διάσταση των Καταστροφών Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗΣ ΩΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΜΑ: Ο ορισμός ενός φυσικού γεγονότος ως «καταστροφή» προϋποθέτει ένα σημαντικό βαθμό διαταραχής της κοινωνικής σφαίρας. Οι «φυσικές καταστροφές» σε αντίθεση με τα «φυσικά φαινόμενα», ορίζονται έτσι από τις κοινωνικές επιπτώσεις που έχουν αλλά και από τις κοινωνικές αντιδράσεις που έπονται. Θα μπορούσε επομένως να ειπωθεί πως οι καταστροφές είναι τα προϊόντα τόσο του κοινωνικού, πολιτικού και οικονομικού περιβάλλοντος, όσο και των φυσικών φαινομένων που τις προκαλούν.

Οι

καταστροφές

δεν

είναι

τυχαία

γεγονότα,

αλλά

φανερώνουν τα καθημερινά χαρακτηριστικά των κοινωνιών στις οποίες απαντώνται. Με βάση τον συλλογισμό αυτόν, θα μπορούσε να ειπωθεί πως οι καταστροφές έχουν τις ρίζες τους στις προϋπάρχουσες κοινωνικές συνθήκες. Μία από τις σταθερές επιστημονικές εξηγήσεις σχετικά με την αιτιότητα του κινδύνου που εμπεριέχουν οι καταστροφές είναι ότι ο κίνδυνος καταστροφών σηματοδοτεί τη διεπαφή μεταξύ ενός ακραίου φυσικού γεγονότος και ενός ευάλωτου ανθρώπινου πληθυσμού. Σχεδόν όλοι συμφωνούν ότι οι καταστροφές συμβαίνουν λόγω της αλληλεπίδρασης μεταξύ των φυσικών γεγονότων που τις προκαλούν και των κοινωνικών, πολιτικών και οικονομικών τρωτών σημείων που διαμορφώνουν τη ζωή και τα μέσα διαβίωσης διαφορετικών ομάδων ανθρώπων. Το θέμα ευπάθειας έγινε δεκτό ως ένας από τους κύριους παράγοντες για την

376

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

πρόκληση

καταστροφών

μεταξύ

των

μελετητών

της

διαχείρισης

κινδύνων καταστροφών τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Κοινωνική Ευπάθεια Η κοινωνική ευπάθεια αναφέρεται στην ικανότητα της κοινωνίας, των διάφορων κοινοτήτων της και των θεσμών της να ανταπεξέλθουν σε πολλαπλούς παράγοντες στρες. Τα στοιχεία που επηρεάζουν την ικανότητα

αυτή

είναι

συνήθως

εγγενή

και

προϋπάρχουν

της

καταστροφής. Η κοινωνική ευπάθεια ορίζεται ως μια πολυδιάστατη έννοια που βοηθάει στον προσδιορισμό των χαρακτηριστικών και των εμπειριών των κοινοτήτων - και των ατόμων - που τους επιτρέπουν να ανταποκριθούν και να ανακάμψουν μετά από φυσικές καταστροφές. Η κοινωνική ευπάθεια μπορεί να προκύπτει από τις κοινωνικές ανισότητες και τα εδραιωμένα μοντέλα κοινωνικών σχέσεων που εκδηλώνονται ως βαθιά ριζωμένα δομικά κοινωνικά εμπόδια που αντιστέκονται στην αλλαγή. Τα φτωχά τμήματα του πληθυσμού έχουν περιορισμένη πρόσβαση σε πόρους όπως το νερό, την ασφαλή στέγαση, την εκπαίδευση, την εργασία, τη γη και την υγεία. Αυτά τα τμήματα του πληθυσμού δεν είναι σε θέση να δημιουργήσουν οικονομικά ή υλικά αποθέματα, γεγονός που τα καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτα στις φυσικές καταστροφές. Επίσης, οι φτωχοί έχουν λιγότερη πρόσβαση στη γνώση και τις πληροφορίες σχετικά με τις δράσεις που θα μπορούσαν να αναλάβουν για να μειώσουν τους κινδύνους που τους απειλούν. Οι φτωχοί άνθρωποι, συχνά μεταναστεύουν στις φτωχογειτονιές των μεγάλων πόλεων, οι οποίες συνήθως βρίσκονται σε περιοχές όπου οι φυσικοί κίνδυνοι είναι αυξημένοι. Κατά συνέπεια ο κίνδυνος παράγεται κοινωνικά -δεν είναι εγγενής στις καταστροφές-και προέρχεται από τη μη προσαρμογή των ανθρωπίνων συστημάτων, του τεχνητού περιβάλλοντος και του φυσικού κόσμου. Μόνο αναγνωρίζοντας τη φύση της κοινωνικής ευπάθειας, μπορούμε να σχεδιάσουμε λύσεις και να μειώσουμε τις συνέπειες των καταστροφών. Επιπτώσεις των Καταστροφών στην Κοινότητα. 377

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ΕΝΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ Η διαδικασία με την οποία οι καταστροφές παράγουν επιπτώσεις στις κοινότητες μπορεί να εξηγηθεί με τη χρήση μοντέλων. Τα αποτελέσματα μιας καταστροφής καθορίζονται από τρεις προϋπάρχουσες συνθήκες: Έκθεση στον Κίνδυνο, Φυσική Ευπάθεια, και Κοινωνική Ευπάθεια.

Υπάρχουν επίσης τρεις σχετικές με την εκδήλωση συνθήκες:

ειδικά

χαρακτηριστικά

απαντήσεις

στην

αποκατάστασης

των

καταστροφή,

του και

κινδύνου,

αυτοσχέδιες

αυτοσχέδιες κινήσεις

καταστροφών. Δύο από αυτές τις συνθήκες, τα ειδικά χαρακτηριστικά και οι αυτοσχέδιες απαντήσεις στην καταστροφή συνδυάζονται με τις προϋπάρχουσες συνθήκες για να παράγουν τις φυσικές επιπτώσεις μιας καταστροφής. Οι φυσικές επιπτώσεις, με τη σειρά τους, συνδυάζονται με την αυτοσχέδια ανάκαμψη από τις καταστροφές για να παράγουν τις κοινωνικές επιπτώσεις της καταστροφής. Οι κοινότητες μπορούν να εμπλακούν σε τρεις τύπους διαχείρισης των καταστάσεων έκτακτης ανάγκης για να βελτιώσουν τις επιπτώσεις των καταστροφών. Οι φυσικές επιπτώσεις μπορούν να μειωθούν με τις πρακτικές μετριασμού των επιπτώσεων και τις πρακτικές ετοιμότητας, ενώ οι κοινωνικές επιπτώσεις μπορούν να μειωθούν με τις πρακτικές ανάκαμψης. 378

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Λειτουργίες της Κοινωνίας και Καταστροφές Τα άτομα στα πλαίσια µιας οργανωμένης κοινότητας σχετίζονται μεταξύ τους από κοινωνικής και οικονομικής άποψης µε διάφορους τρόπους που απαρτίζουν τις πέντε βασικές κοινωνικές λειτουργίες: •

παραγωγή, διανομή και κατανάλωση,

•

κοινωνικοποίηση,

•

κοινωνικός έλεγχος (νόμοι, κανονισμοί),

•

κοινωνική συμμετοχή

•

αμοιβαία υποστήριξη (ομάδες, οικογένειες)

Και οι πέντε βασικές κοινωνικές λειτουργίες υφίστανται αλλαγές κατά τη διάρκεια της περιόδου έκτακτης ανάγκης που ακολουθεί µια φυσική καταστροφή. Η κοινωνική αντίδραση σε µια φυσική καταστροφή µπορεί να ποικίλλει σε ένα φάσμα πιθανών εξελίξεων από τον ολοκληρωτικό πανικό και τη σύγχυση, µε επακόλουθο την πλήρη διάρρηξη των κοινωνικών ιστών και λειτουργιών, έως τη σωστή και ορθολογική αντιμετώπισή της, αφού ήταν αναμενόμενη και η κοινωνία ήταν καλά οργανωμένη και προετοιμασμένη για αυτήν. Η λειτουργία της παραγωγής - διανομής - κατανάλωσης αλλάζει δραστικά. Οι κοινωνικοί πόροι προσωρινά αντικαθιστούν το σύστημα της αγοράς που βασίζεται στο κέρδος από την πώληση αγαθών, λόγω της υφισταμένης ανάγκης για παροχή των βασικών εφοδίων όπως τροφή, ιματισμός και στέγη στα θύματα της καταστροφής. Η λειτουργία των μονάδων παραγωγής και διανομής που έχουν καταστραφεί ή έχουν υποστεί ζημιές ή παράγουν αγαθά και υπηρεσίες που είναι ακατάλληλες για την κάλυψη των συγκεκριμένων αναγκών που προέκυψαν, σταματά προσωρινά µέχρι να ολοκληρωθούν τα έργα αποκατάστασης. Η κοινωνική συµµετοχή ενδυναμώνεται, αφού η καταστροφή θέτει νέους στόχους και τα τυπικά όρια µεταξύ των διαφόρων κοινωνικών ομάδων προσωρινά απομακρύνονται. Κατά τη διάρκεια της περιόδου έκτακτης ανάγκης που ακολουθεί την καταστροφή, η ίδια η καταστροφή ισοπεδώνει τις κοινωνικές αντιπαραθέσεις, αφού όλες οι κοινωνικές ομάδες υφίστανται τον ίδιο κίνδυνο και όλες συµµετέχουν στις προσπάθειες και στις εργασίες αποκατάστασης. 379

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

Στον κοινωνικό έλεγχο επέρχεται αλλαγή προτεραιοτήτων. Κατά τη διάρκεια της περιόδου ανάγκης πολλοί νόµοι και κανονισμοί που σε άλλη περίπτωση θα ήταν αναγκαίοι για τη διασφάλιση της τάξης και της δοµής, τώρα παραμερίζονται. Αντίθετα, δίνεται έμφαση στα θέµατα της ασφάλειας και του ελέγχου της κατάστασης. Ταυτόχρονα όµως είναι αναγκαία η ύπαρξη κανονισμών που αφορούν την πρόσβαση ή όχι σε ορισµένες περιοχές υψηλού κινδύνου. Παρόλο που η αντιμετώπιση των περιπτώσεων φόνων ή πιθανών αυτοκτονιών συμπεριλαμβάνεται στις διαδικασίες

αποκατάστασης,

πολύ

λίγα

είναι

τα

στοιχεία

που

αποδεικνύουν κάποια σχέση µεταξύ των καταστροφικών φαινομένων και αυτού του είδους την κοινωνική συμπεριφορά. Η αμοιβαία υποστήριξη αποτελεί άµεση προτεραιότητα µετά από µια καταστροφή και έτσι τόσο οι επιζώντες όσο και τα µέλη των συνεργείων διάσωσης και αποκατάστασης δείχνουν αξιοσημείωτο αλτρουιστικό ενδιαφέρον για τη βοήθεια των θυμάτων αλλά και την αποκατάσταση του κοινωνικού ιστού γενικότερα. Ειδικά Ζητήματα της Κοινωνίας ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ Η κοινωνική και οικονομική περιθωριοποίηση ορισμένων φυλετικών και εθνικών ομάδων, καθιστά τα συγκεκριμένα άτομα πιο ευάλωτα σε περιπτώσεις καταστροφών. Πολλοί μετανάστες δε γνωρίζουν επαρκώς τη γλώσσα στη χώρα υποδοχής. Κατά συνέπεια η επικοινωνία των αναγκών σε περιπτώσεις καταστροφών είναι περιορισμένη. Ταυτόχρονα η ποιότητα των κτηρίων είναι σχετική με τον προσωπικό πλούτο και κοινωνικούς παράγοντες. Τα άτομα που διαμένουν σε σπίτια που παρουσιάζουν σοβαρές αδυναμίες σε περιπτώσεις καταστροφών είναι συνήθως άτομα που

ανήκουν

σε

χαμηλότερα

κοινωνικοοικονομικά

στρώματα

ή

μετανάστες. Ταυτόχρονα οι ομάδες που διαμένουν μαζικά σε ιδρύματα όπως ψυχιατρεία, φυλακές και γηροκομεία είναι ιδιαίτερα ευάλωτες σε περιπτώσεις καταστροφών. Καταρχάς, συχνά στις ομάδες αυτές μπορεί να συνυπάρχουν ιδιαίτερες ανάγκες. Κατά δεύτερον πολλά ιδρύματα δεν διαθέτουν τους πόρους ή το προσωπικό να μετακινήσουν τον πληθυσμό 380

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

που διαμένει σε αυτά μαζικά και με ειδικά οχήματα σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης. Αν και η σχέση του μορφωτικού επιπέδου με την ευπάθεια σε περιπτώσεις καταστροφών δεν έχει ακόμα ερευνηθεί επαρκώς, τα άτομα με υψηλό μορφωτικό επίπεδο είναι πιθανότερο να έχουν πρόσβαση σε απαραίτητες πληροφορίες

σε

περιπτώσεις

καταστροφών

από

το

στάδιο

της

προετοιμασίας έως και το στάδιο της ανάκαμψης. Άτομα με χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο πιθανώς να αντιμετωπίζουν εμπόδια στον επαρκή χειρισμό

πρακτικών

και

γραφειοκρατικών

στοιχείων

ώστε

να

αντιμετωπίσουν και να ανακάμψουν από μία καταστροφή. Σε ανάλυση σχετικά με τα αρνητικά αποτελέσματα του τυφώνα Κατρίνα, η οποία αξιολόγησε την επίδραση της φυλής κατά ηλικιακές ομάδες. Βρήκαν ότι η ηλικία κάλυπτε την επίδραση της φυλής στις περισσότερες ηλικιακές ομάδες και συμπέραναν ότι οι μεγαλύτεροι σε ηλικία Μαύροι αρσενικοί κάτοικοι είχαν υψηλότερο ποσοστό θνησιμότητας από ό, τι οι Λευκοί αναλογικά με την κατανομή του πληθυσμού τους. Παρά το γεγονός ότι υπήρχε σχετική ασάφεια στα ποσοστά θνησιμότητας ανάλογα με τη φυλή, τα ποσοστά θνησιμότητας ανάλογα με την ηλικία ήταν σαφή. Η πλειοψηφία των θανάτων από τον τυφώνα Κατρίνα σε τρεις περιοχές ήταν ηλικιωμένοι άνθρωποι με σχεδόν τους μισούς να είναι άνω των 75 ετών. Από

οικονομική

άποψη

οι

κοινωνικές

ομάδες

που

μειονεκτούν,

πλήττονται δυσανάλογα από τις καταστροφές. Οι φτωχοί είναι λιγότερο πιθανό να έχουν το απαιτούμενο εισόδημα ή τα περιουσιακά στοιχεία που απαιτούνται ώστε να προετοιμαστούν για μια ενδεχόμενη καταστροφή ή για να ανακάμψουν μετά από μια καταστροφή. Παρά το γεγονός ότι η αντικειμενική αξία της περιουσίας τους μπορεί να είναι μικρότερη από εκείνη των άλλων νοικοκυριών, κατά πάσα πιθανότητα αντιπροσωπεύει ένα μεγαλύτερο ποσοστό του συνόλου των περιουσιακών στοιχείων του συγκεκριμένου νοικοκυριού. Για αυτά τα νοικοκυριά, η απώλεια ενός ακινήτου είναι αναλογικά πιο δύσκολο να αποκατασταθεί, ειδικά εάν δεν υπάρχει ασφάλεια. Επιπλέον, οι άνεργοι δεν έχουν τις ίδιες παροχές με τους εργαζόμενους όσον αφορά 381

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

το εισόδημα και τις υπηρεσίες υγείας. Οι κοινωνικές ομάδες υψηλού εισοδήματος, από την άλλη πλευρά, μπορεί να υποστούν υψηλότερες ζημίες σε απόλυτους όρους, αλλά η συνολική τους κατάσταση μετριάζεται από την ύπαρξη ασφαλιστήριων συμβολαίων, οικονομικών επενδύσεων, και σταθερής απασχόλησης. Ειδικά Ζητήματα της Κοινωνίας ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ Συνεπώς προκύπτει το συμπέρασμα πως οι καταστροφές πλήττουν δυσανάλογα τους φτωχότερους σε μια κοινότητα, καθώς αυτοί έχουν σχετικά μεγαλύτερη ευπάθεια απέναντι στα καταστροφικά γεγονότα σε σύγκριση με αυτούς που βρίσκονται σε καλύτερα επίπεδα διαβίωσης και υψηλότερη βαθμίδα ανάπτυξης. Στις ανεπτυγμένες χώρες, ο μέσος αριθμός των νεκρών από φυσικές καταστροφές είναι 22 άτομα ανά καταστροφή. Στις φτωχές χώρες, αντίθετα, κάθε καταστροφή προκαλεί κατά μέσο όρο 1.052 θανάτους (UNDP 2004). Στις φτωχές χώρες, οι φυσικές καταστροφές μπορούν επίσης να εμποδίσουν τη διαδικασία ανάπτυξης για πολλά χρόνια ή και για δεκαετίες (World Bank 2000). Παρόλο που υπάρχουν όλο και περισσότερες ακαδημαϊκές προσπάθειες για να εξηγηθεί η σωματική, κοινωνική, οικονομική και περιβαλλοντική ευπάθεια, από την άλλη πλευρά, έχουν γίνει ελάχιστες προσπάθειες για την κατανόηση της θεσμικής ευπάθειας. Οι οργανισμοί UNISDR (2009) και UNDP (2004) επισημαίνουν ότι οι αναπτυσσόμενες χώρες αναφέρουν περισσότερους θανάτους από φυσικές καταστροφές από ό, τι ο αναπτυγμένος κόσμος. Στις χώρες με υψηλό επίπεδο ανθρώπινης ανάπτυξης παρατηρείται μικρότερος αριθμός θανάτων που συνδέονται με φυσικές καταστροφές.

Η Παγκόσμια Έκθεση Αξιολόγησης της

Μείωσης του Κινδύνου των Καταστροφών (Global Assessment Report of Disaster Risk Reduction 2009) είναι ίσως η πρώτη παγκόσμια έκθεση που υποστηρίζει τους ρόλους της διακυβέρνησης και των θεσμών για τη βιωσιμότητα της μείωσης του κινδύνου καταστροφών. Οι πλουσιότερες χώρες «τείνουν να διαθέτουν καλύτερα θεσμικά όργανα, αποτελεσματικότερη έγκαιρη προειδοποίηση και συστήματα ετοιμότητας 382

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

και αντίδρασης σε καταστροφές, καθώς και πιο ανοικτή κυβέρνηση που τείνει να υποστηρίζει περισσότερο τη μείωση του κινδύνου των καταστροφών» (UNISDR 2009). Οι θεσμοί όχι μόνο ορίζουν τι και ποιος θα διακινδυνεύσει αλλά και τροποποιούν τον τρόπο με τον οποίο ο κίνδυνος της καταστροφής ορίζεται, γίνεται αντιληπτός και ενεργεί. Τα θεσμικά όργανα είναι σημαντικά για τη μείωση των καταστροφών καθώς παίρνουν αποφάσεις για τη ζωή και το θάνατο. Η σύγχρονη διακυβέρνηση λαμβάνει χώρα μέσα στα και μέσα από τα θεσμικά όργανα. Τα θεσμικά όργανα δεν έχουν σημασία, μόνο διότι αποτελούν τόσο μεγάλο μέρος του πολιτικού τοπίου, αλλά και επειδή αποτελούν ένα μεγάλο μέρος του κοινωνικού, οικονομικού πεδίου, και συγκεκριμένα αυτό του κινδύνου και της ευπάθειας. Ομάδες Υψηλού Κινδύνου Οι καταστροφές δεν επηρεάζουν όλους με τον ίδιο τρόπο. Σε ατομικό επίπεδο, μερικοί μπορεί να αντιμετωπίσουν μια καταστροφή με λίγες ή καθόλου ψυχολογικές συνέπειες, ενώ άλλοι θα βιώσουν την ίδια καταστροφή και μπορεί να καταστραφούν συναισθηματικά. Πέραν των μεμονωμένης παραλλαγών, ορισμένες ομάδες ατόμων είναι ιδιαίτερα ευάλωτες με συγκεκριμένους τρόπους. Οι αποκρίσεις των ανθρώπων σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης βασίζονται στις συνεχιζόμενες σχέσεις τους με την κοινότητά τους. Διαφορές στην ισχύ ή την πρόσβαση στην εξουσία

και

διαφορετικοί

παράγοντες

που

προϋπάρχουν

της

καταστροφής επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα βιώνουν την καταστροφή. Σε γενικές γραμμές όσοι έχουν λιγότερη δύναμη και πόρους είναι πιο εκτεθειμένοι στις δυσμενείς επιπτώσεις της καταστροφής και των συνεπειών της και δυσκολεύονται περισσότερο να ανακάμψουν από αυτήν.

Τα υψηλά επίπεδα άγχους, η έλλειψη πόρων, η έλλειψη

πληροφόρησης, η

έλλειψη

πρόσβασης

στην

εξουσία,

η

έλλειψη

πρόσβασης στις μεταφορές, η έλλειψη εμπορεύσιμων δεξιοτήτων,

ο

αναλφαβητισμός, αποτελούν σημαντικούς παράγοντες. Για παράδειγμα, οι διαρθρωτικές αλλαγές στην παγκόσμια οικονομία έχουν επηρεάσει δυσμενώς τη θέση των γυναικών σε πολλές κοινωνίες, 383

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

μειώνοντας το βιοτικό τους επίπεδο, υπονομεύοντας την οικογενειακή τους βάση και ασφάλεια, εντατικοποιώντας το φόρτο των αμειβόμενων ή / και μη αμειβόμενων εργασιών. Για τους φτωχούς, ξεριζωμένους αγρότες, η αστικοποίηση μπορεί να σημαίνει επισφαλή στέγαση, μετεγκατάσταση σε περισσότερο περιβαλλοντικά επικίνδυνες τοποθεσίες (π.χ. πεδιάδες πλημμυρών, λόφους επιρρεπείς σε λάσπη) και έκθεση σε τοξικά υλικά. Οι εθνικές εντάσεις, που μπορεί να εμφανίζονται πριν από μια καταστροφή, μπορεί να γίνουν πηγή έντονων εθνικών συγκρούσεων μετά την καταστροφή. Στο βαθμό που η ανισότητα στον αντίκτυπο της καταστροφής έχει τις ρίζες της στα άλυτα διλήμματα της παγκόσμιας πολιτικής, οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης,

τα ζητήματα κοινωνικής δικαιοσύνης και

αειφόρου ανάπτυξης μπορεί να νοηθούν ως θέματα ετοιμότητας και αντιμετώπισης των καταστροφών. Εντός κάθε κοινότητας υπάρχουν ομάδες πληθυσμών με ειδικά χαρακτηριστικά που χρήζουν ιδιαίτερης προσοχής όπως οι γυναίκες, τα παιδιά, τα άτομα τρίτης ηλικίας, τα άτομα με αναπηρία, οι μετανάστες και οι διάφορες μειονότητες. ΓΥΝΑΙΚΕΣ Η διαφοροποιημένη επίδραση των καταστροφών σε άνδρες και γυναίκες προκαλείται κυρίως από τις υπάρχουσες ανισότητες των φύλων που εκδηλώνονται. Σύμφωνα με μια μελέτη του 2007 που πραγματοποιήθηκε από το London School of Economic με δείγμα 141 χωρών κατά την περίοδο 1981-2002, αναφέρει πως οι φυσικές καταστροφές και ο επακόλουθος αντίκτυπός τους σκοτώνουν κατά μέσο όρο περισσότερες γυναίκες από άνδρες ή σκοτώνουν γυναίκες σε νεαρότερη ηλικία συγκριτικά με τους άνδρες λόγω παραγόντων που σχετίζονται με την κατώτερη κοινωνικοοικονομική κατάσταση των γυναικών. Γενικά, οι γυναίκες τείνουν να έχουν πιο περιορισμένη πρόσβαση σε επενδυτικά αγαθά – φυσικούς πόρους, χρηματοοικονομικά στοιχεία, ανθρώπινα, κοινωνικά και φυσικά κεφάλαια, όπως γη, πίστωση, όργανα λήψης αποφάσεων, γεωργικές εισροές, τεχνολογία και υπηρεσίες κατάρτισης που θα ενίσχυαν την ικανότητα τους να προσαρμοστούν. 384

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

ΠΑΙΔΙΑ Τα παιδιά, ειδικά τα μικρότερα σε ηλικία, δε διαθέτουν τις απαραίτητες δεξιότητες και γνώσεις για να προστατεύσουν τον εαυτό τους σε περιπτώσεις καταστροφών. Πιθανώς επειδή η γονική φροντίδα θεωρείται δεδομένη,

πολύ

σπάνια

περιλαμβάνονται

ασυνόδευτα

παιδιά

σε

σενάρια/ασκήσεις καταστροφών. Σε όλο τον κόσμο, περίπου 66 εκατομμύρια παιδιά επηρεάζονται κάθε χρόνο από καταστροφές με αποτέλεσμα την παραβίαση των δικαιωμάτων τους. Μεταξύ του 1991 και του 2000, περίπου 76,5 εκατομμύρια παιδιά ηλικίας κάτω των 15 ετών με 75 εκατομμύρια από αυτά τα παιδιά να ζουν σε αναπτυσσόμενες χώρες έχουν υποστεί σοβαρές διαταραχές στη ζωή τους από φυσικές καταστροφές.

Τα παιδιά αντιμετωπίζουν σε τέτοιες

περιπτώσεις συχνά συνέπειες όπως η περιορισμένη πρόσβαση σε τρόφιμα, καταφύγιο, κοινωνική στήριξη και υγειονομική περίθαλψη. Μπορεί να φοβούνται ή να τραυματίζονται, ενώ διατρέχουν επίσης τον κίνδυνο διαχωρισμού από τις οικογένειές τους, χωρίς αποδεικτικά ταυτότητας, και μπορούν να γίνουν δυνητικά θύματα πολλών μορφών εκμετάλλευσης ή ακόμα και βίας. Τέλος, οι μονογονεϊκές οικογένειες πέρα από το γεγονός ότι σε γενικές γραμμές διαθέτουν λιγότερους οικονομικούς πόρους είναι πιθανό να αδυνατούν να αντιμετωπίσουν επαρκώς τις συνέπειες μιας καταστροφής καθώς οι ευθύνες και η καθημερινή φροντίδα εναπόκεινται σε ένα γονέα. ΑΤΟΜΑ ΤΡΙΤΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Οι σωματικές νόσοι, οι οποίες είναι συχνότερες στην τρίτη ηλικία, μπορεί να

επηρεάσουν

δυσμενώς

την

ετοιμότητα

αντιμετωπίσει μια πιθανή καταστροφή.

του

ανθρώπου

να

Ενδέχεται να παρατηρούνται

προβλήματα όρασης και ακοής που ενδεχομένως δυσχεραίνουν την αντιμετώπιση μίας καταστροφής. Επιπλέον η κακή σωματική κατάσταση, και κυρίως προβλήματα νευρολογικά, ορθοπεδικά ή ρευματικά, μπορεί να περιορίσουν την κινητικότητα των ηλικιωμένων και να επιφέρουν δυσκολίες στη βάδιση και ισορροπία. Ταυτόχρονα στην τρίτη ηλικία ενίοτε παρατηρούνται δομικές αλλαγές στον εγκέφαλο που ενδεχομένως να εξηγούν την ευσυγκινησία των ηλικιωμένων, αλλά και τις γνωστικές 385

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

αλλαγές

που

παρατηρούνται

σε

αυτούς,

όπως

προβλήματα

της

λειτουργικής μνήμης, δυσκολία στην απομνημόνευση και εκμάθηση νέων πληροφοριών και δυσχέρεια στην εκτίμηση των χωρικών παραμέτρων της οπτικής πληροφορίας. Η ύπαρξη ή και ο συνδυασμός των παραπάνω παραγόντων ενδέχεται να επιφέρει δυσκολίες στην εκτέλεση των σύνθετων δραστηριοτήτων της καθημερινής

ζωής

(Instrumental

activities

of

daily

living,

IADLs)όπως είναι η χρήση τηλεφώνου, η προετοιμασία γεύματος, οι οικιακές εργασίες, πλύσιμο, η χρήση μέσων μαζικής μεταφοράς ή οδήγηση,

η

λήψη

φαρμακευτικής

αγωγής

ή

η

διαχείριση

των

οικονομικών. ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ Τα άτομα με ειδικές ανάγκες οποιασδήποτε ηλικίας είναι επίσης πιο ευάλωτα σε περιπτώσεις καταστροφών. Είναι πιθανό τα μέλη της οικογενείας τους που συνήθως αναλαμβάνουν τη φροντίδα τους ή οι γείτονες να μην είναι σε θέση να εκπληρώσουν τα καθήκοντα αυτά σε περιπτώσεις καταστροφών. Παρά το γεγονός ότι τα άτομα με σωματική αναπηρία, ψυχικές, ή νοητικές διαταραχές έχουν ξεχωριστές ανάγκες το ένα από το άλλο και οι τρεις ομάδες

βρίσκονται

σε

ιδιαίτερα

υψηλό

κίνδυνο

σε

περιπτώσεις

καταστροφών. Για όλα αυτά τα άτομα, τα συνήθη πρότυπα φροντίδας ή βοήθειας και οι συνήθεις προσαρμογές τους για την επίτευξη αποδεκτών επιπέδων

λειτουργίας

διαταράσσονται

από

τις

καταστροφές.

Για

παράδειγμα, τα συνταγογραφούμενα φάρμακα, τα τεχνικά μέσα όπως τα αναπηρικά καροτσάκια, οι οικείοι φροντιστές τους και τα προηγούμενα αποτελεσματικά προγράμματα θεραπείας μπορεί πλέον να μην είναι διαθέσιμα. Τα παραπάνω έχουν πέρα από τα άμεσα αποτελέσματα και την αύξηση των επιπέδων άγχους και στρες, τα οποία με τη σειρά τους μπορεί να επιδεινώσουν την προϋπάρχουσα ψυχική ασθένεια. Μπορεί επίσης να υπάρχουν ιδιαίτερες ανάγκες όσον αφορά τη στέγαση ή τα τρόφιμα. Τα άτομα που παρουσιάζουν νοητική ή αναπτυξιακή καθυστέρηση μπορεί επίσης

να

έχουν λιγότερους διαθέσιμους

πόρους και λιγότερη

δυνατότητα κινητοποίησης βοήθειας για τον εαυτό τους. Τα συνεχιζόμενα 386

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΝ (ΔΙΟΙΚΗΣΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ ΑΠΟ ΦΥΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ)

προβλήματα των ατόμων με αναπηρίες μπορεί να φαίνονται στα άλλα θύματα της καταστροφής μικρής σημασίας σε σύγκριση με την οξεία και ασυνήθιστη ταλαιπωρία που βιώνουν οι ίδιοι. Οι αναπηρίες τους μπορεί μάλιστα να φαίνονται σαν εμπόδιο στην αντιμετώπιση της ίδιας της καταστροφής. Κατά συνέπεια τα άτομα με αναπηρία είναι ιδιαίτερα ευάλωτα στην περιθωριοποίηση, την απομόνωση και στη «δευτερογενή θυματοποίηση ". Διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο υποσιτισμού μετά από μία

καταστροφή,

μετάδοσης

μολυσματικών

ασθενειών

(π.χ.

σε

καταυλισμούς) και σοβαρότερων επιπτώσεων από την έλλειψη επαρκούς υγειονομικής περίθαλψης. Ευάλωτες ομάδες

Δείκτες ευπάθειας

Γυναικοκρατούμενα νοικοκυριά

Ποσοστό νοικοκυριών με αρχηγούς γυναίκες

Ηλικιωμένοι

Ποσοστό ατόμων άνω των 65 Ποσοστό νοικοκυριών απαρτιζόμενων από ηλικιωμένους

Χαμηλό εισόδημα/Υψηλό επίπεδο φτώχειας

Ποσοστό νοικοκυριών κάτω από τη γραμμή της φτώχειας

Ενοικιαστές

Ποσοστό νοικοκυριών που ενοικιάζουν Ποσοτική περιγραφή τύπων κατοικιών

Εθνικές/Φυλετικές μειονότητες

Ποσοστό ατόμων που ανήκουν σε εθνικές/φυλετικές μειονότητες Ποσοστό ατόμων που δε μιλούν την εγχώρια γλώσσα

Παιδιά/Έφηβοι

Ποσοστό πληθυσμού που ανήκει σε αυτές τις ηλικιακές ομάδες Ποσοστό νοικοκυριών με μεγάλο αριθμό εξαρτώμενων μελών

Ανάλυση των hot spots

Περιοχές με συνδυασμό κοινωνικών χαρακτηριστικών ευαλωτότητας

Παραδείγματα Στον καταστροφικό αντίκτυπο του σεισμού στην Ιαπωνία το 2011, δεκάδες

ηλικιωμένοι

γηροκομεία,

καθώς

βρέθηκαν τα