EUREOPE MAGAZINE - 5o ΤΕΥΧΟΣ

ΤΕΥΧΟΣ 05 >ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021 ISSN: 2732-7299 (Online Version)

ΝΙΚΟΣ ΣΤΑΜΠΟΛΙΔΗΣ Γενικός Διευθυντής Μουσείου Ακρόπολης Καθηγητής Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης

NAVTEX – NOTAM: ΕΡΓΑΛΕΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΣΚΗΣΗΣ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΕ ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΠΑΠΑΔΑΚΗ

ΕΙΔΙΚΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ: ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ

Ευρωπαϊκές αρχαιολογικές σχολές στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος και σημαντικές ανασκαφές ΤΟΥ ΚΩΣΤΗ ΚΑΤΣΙΓΙΑΝΝΗ

ΣΥΝΕΧΕΙΕΣ ΚΑΙ ΑΣΥΝΕΧΕΙΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΙΑΣΤΑΣΗΣ: QUO VADIMUS? ΤΟΥ ΔΡ ΣΤΥΛΙΑΝΟΥ ΙΩΑΝΝΗ ΤΖΑΓΚΑΡΑΚΗ

ΕΥΕΛΙΚΤΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΟ ΜΕΤΑΒΑΛΛΟΜΕΝΟ ΕΡΓΑΣΙΑΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΟΥ

ακολουθήστε μας για να μαθαίνετε πρώτοι τα νέα μας

@eureope @political_scientists @hapscorg

εγγραφείτε για να λαμβάνετε αυτόματα κάθε μήνα το περιοδικό στο email σας!

communication.eureope@hapsc.org

Περιεχόμενα 05

07

Κόσμος

Μια ματιά στην ΕΕ

Αφγανιστάν: η επανεμφάνιση του πολιτικού Ισλάμ

ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ-ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΒΟΓΙΑΤΖΗ

ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΝΑΣ ΓΙΑΝΝΟΥ

09

Eξωτερική πολιτική

Κράτος δικαίου

NAVTEX – NOTAM: Εργαλειοποίησή τους από την Τουρκία ως μέσο άσκησης εξωτερικής πολιτικής και ο ρόλος της ΕΕ

Η απαρχή του Κράτους-Δικαίου και η συμβολή του στη διαδικασία της Ευρωπαϊκής Ολοκλήρωσης

ΤΗΣ ΔΡ. ΗΛΕΚΤΡΑΣ ΣΙΜΙΤΣΗ

ΤΟΥ ΚΩΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΠΑΠΑΔΑΚΗ

17

Κοινωνική πολιτική

Πολιτισμός

Συνέχειες και ασυνέχειες της Ευρωπαϊκής κοινωνικής διάστασης: Quo vadimus?

Ο Ευρωπαίος Μίκης Θεοδωράκης

Ειδικό αφίερωμα: Αρχαιολογία

Κεντρική συνέντευξη ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΣΤΑΜΠΟΛΙΔΗ ΣΤΗ ΝΕΦΕΛΗ ΚΑΡΑΛΕΚΑ

32 40 47

20

TΗΣ ΧΡΙΣΤΙΝΑΣ ΜΕΛΕΟΥΝΗ

TOY ΔΡ. ΣΤΥΛΙΑΝOY ΙΩAΝΝΗ ΤΖΑΓΚΑΡΑΚΗ

22

13

29

Ευρωπαϊκές αρχαιολογικές σχολές στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος και σημαντικές ανασκαφές

ΤΟΥ ΚΩΣΤΗ ΚΑΤΣΙΓΙΑΝΝΗ

Οικονομία

Απασχόληση

Ελληνικός Τουρισμός: Ανακάμπτοντας από την COVID-19

Ευέλικτες μορφές εργασίας στο μεταβαλλόμενο εργασιακό περιβάλλον

ΤΗΣ ΜΑΡΙΑΣ ΑΚΡΙΤΙΔΟΥ

ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΟΥ

Ιατρική

Τεχνητή Νοημοσύνη

Ψυχική Υγεία και Μετανάστευση: ο αντίκτυπος του πριν και του μετά του ταξιδιού στον ψυχισμό των μετακινούμενων πληθυσμών

Σχεδιασμός wearables για άτομα με αναπηρία: Πώς ένα υποσχόμενο εργαλείο παρέχει περιορισμένη προσβασιμότητα και πώς μπορεί να βελτιωθεί

ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚHΣ ΓΑΡΔΙΚΙΩΤΗ & ΝΕΦΕΛΗΣ ΚΑΡΑΛΕΚΑ

ΤΗΣ ΓΙΩΤΑΣ ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΥ

Out loud #ΕΥΕ2021 Event

ΤΗΣ ΣΟΦΙΑΣ ΔΕΜΕΡΟΥΤΗ

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

36 44

Χαιρετισμοί ΣΥΜΕΩΝ Π. ΣΙΔΗΡΟΠΟΥΛΟΣ MANAGING EDITOR ΝΕΦΕΛΗ ΚΑΡΑΛΕΚΑ journal.eureope@hapsc.org

ASSOCIATE EDITOR ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΜΕΛΕΟΥΝΗ journal.eureope@hapsc.org

EXECUTIVE EDITORS ΔΑΝΑΗ ΙΑΤΡΟΥ journal.eureope@hapsc.org

Τ

ο παρόν τεύχος εγκαινιάζει το νέο ακαδημαϊκό έτος για το EUREOPE Magazine, με ένα εύρος θεματικών αλλά και ειδική μνεία στον μεγάλο Μίκη Θεοδωράκη. Ευχαριστώ θερμά τον Καθηγητή, κ. Σταμπολίδη για την συνέντευξη που παραχώρησε, η οποία αφορά άμεσα το πολιτιστικό κεφάλαιο της χώρας μας. Συγχαίρω για μια ακόμη φορά την συντακτική ομαδα για το άρτιο έργο της, και εύχομαι σε όλους καλή ανάγνωση.

ΣΥΜΕΩΝ Π. ΣΙΔΗΡΟΠΟΥΛΟΣ Πρόεδρος ΕΟΠΕ

ΗΛΕΚΤΡΑ ΣΙΜΙΤΣΗ journal.eureope@hapsc.org

ΓΩΓΩ ΚΑΜΠΟΥΡΑΚΗ eu.affairs@hapsc.org

SCIENTIFICADVISORY BOARD ΣΥΜΕΩΝ ΣΙΔΗΡΟΠΟΥΛΟΣ president@hapsc.org

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΡΗΤΑΣ kritas@hapsc.org

ΣΤΕΛΙΟΣ ΤΖΑΓΚΑΡΑΚΗΣ tzagkarakis@hapsc.org

ΜΑΡΙΑ ΑΡΝΑΟΥΤΑΚΗ eu.affairs@hapsc.org

ΜΑΡΙΑ ΣΤ. ΑΡΝΑΟΥΤΑΚΗ

«Κ

αθώς διανύουμε τους τελευταίους μήνες του επετειακού για την Ελλάδα έτους (2021) και το τοπίο - φυσικό και πολιτικό - αλλάζει με γρήγορους ρυθμούς, η ομάδα του EUREOPE Magazine: • Επικαιροποιεί την ενασχόληση με το παρελθόν και την ιστορία. • Επανεξετάζει τις προϋποθέσεις και την πορεία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. • Εστιάζει στο ευμετάβλητο εργασιακό και οικονομικό συγκείμενο.

---------------------------------------

ΕΚΔΟΤΗΣ Ελληνικός Οργανισμός Πολιτικών Επιστημόνων Ε.Ο.Π.Ε. --------------------------------------ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Οι επιμελητές και οι συντελεστές έκδοσης δε φέρουν κανενός είδους νομική ευθύνη για τυχόν λάθη ή παραλείψεις που μπορεί να υπάρξουν στην παρούσα έκδοση. Ο εκδότης δεν φέρει κανενός είδους ευθύνη για το υλικό των άρθρων, ενώ οι απόψεις που εκφράζονται σε αυτά δεν εκφράζουν απαραιτήτως τον εκδότη ή τους επιμελητές. Κάθε άποψη εκφράζει τον συγγραφέα του άρθρου.

• Επανεκτιμά ζητήματα κοινωνικής πολιτικής. Στο επίκεντρο του προβληματισμού μας για το παρόν και του οραματισμού μας για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης βρίσκονται, όπως πάντα, οι πολίτες της. Με μια συντεταγμένη προσπάθεια άρτιας και σφαιρικής ενημέρωσής τους, καθώς αποτελούν την κινητήρια δύναμη στην πορεία ανάπτυξης, βελτίωσης και επαναπροσδιορισμού της ευρωπαϊκής ατομικής και συλλογικής οντότητας.»

ΜΑΡΙΑ ΣΤ. ΑΡΝΑΟΥΤΑΚΗ Γενική Διευθύντρια ΕΟΠΕ/Project Leader EUREOPE

Editorial ΝΕΦEΛΗ ΚΑΡΑΛEΚΑ

Τ

ο τεύχος Σεπτεμβρίου-Οκτωβρίου 2021 του EUREOPE Magazine, καλωσορίζει την νέα ακαδημαϊκή χρονιά και αδράττει την ευκαιρία για περισσότερη δημιουργικότητα και νέες πρωτοβουλίες.

Όπως πάντα το τεύχος καλύπτει ποικιλία θεματικών όπως οι διεθνείς σχέσεις, η οικονομία, η απασχόληση, ο τουρισμός, η κοινωνική πολιτική και το κράτος δικαίου, η ιατρική και η τεχνητή νοημοσύνη. Ακόμα, με αφορμή την απώλεια του Μίκη Θεοδωράκη υπάρχει ειδικό άρθρο για την ταυτότητά του ως Ευρωπαίου πολίτη, για τις διαφορετικές και ενίοτε αντιφατικές απόψεις του για την Ένωση και την Ευρώπη εν γένει. Ο Γιώργος Σεφέρης στο Ημερολόγιο Καταστρώματος Α΄, στο ποίημα Βασιλιάς της Ασίνης, αναφερόμενος στον αρχαιολογικό χώρο της Ασίνης στην Αργολίδα, γράφει για τον «βασιλιά της Ασίνης που τον γυρεύουμε τόσο προσεχτικά». Μοιάζει να μιλά για την αέναη προσπάθεια των ανθρώπων να έρθουν ξανά σε επαφή με το παρελθόν τους, να πιάσουν το νήμα εκεί όπου το άφησαν οι προηγούμενοί τους. Με αυτή τη σκέψη στο μυαλό και θεωρώντας ότι δεν υπάρχει καταλληλότερη επιστήμη να μιλήσει για αυτήν την προσπάθεια από την Αρχαιολογία, για πρώτη φορά το περιοδικό παρουσιάζει ειδικό αφιέρωμα για την Αρχαιολογία στην Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση. Σε αυτό το πλαίσιο, έχουμε την τιμή να φιλοξενούμε ως κεντρικό πρόσωπο του τεύχους τον Καθηγητή, κ. Νίκο Σταμπολίδη. Ο κ. Σταμπολίδης είναι ο πρώτος Διευθυντής του Νέου Μουσείου της Ακρόπολης και Καθηγητής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Είχα τη χαρά να συνομιλήσω μαζί του για την αγάπη του για την Αρχαιολογία αλλά και τη Φιλοσοφία, την Ιστορία και τη Φιλολογία, τη διπλή ιδιότητά του ως δασκάλου και ως αρχαιολόγου, την άποψή του για τη στροφή των Μουσείων στην ψηφιακή εποχή και τα σχέδιά του για το μέλλον. Τον ευχαριστώ θερμά για την πολύτιμη συζήτηση και την έμπνευση που προσφέρει με το λόγο του. Παράλληλα, το ένθετο συμπληρώνεται από άρθρο σχετικά με τη δράση ξένων αρχαιολογικών σχολών στην Ελλάδα και με σημαντικά μνημεία και έργα που ήρθαν στο φως χάρη στη δική τους αρχαιολογική σκαπάνη. Καλή ανάγνωση!

ΝΕΦΕΛΗ ΚΑΡΑΛΕΚΑ Managing Editor

4 >

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΤΑ ΝΕΑ ΤΗΣ ΕΕ

ΜΙΑ ΜΑΤΙΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ Σημαντικά γεγονότα και δράσεις της ΕΕ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ-ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΒΟΓΙΑΤΖΗ

Φοιτήτρια Πολιτικής Επιστημης, Πανεπιστήμιο Κρήτης

10/09 - Η συνεδρίαση του Eurogroup για το σχέδιο του ψηφιακού ευρώ

Σεπτέμβριος

@eureope

Οι Υπουργοί αναφέρθηκαν διεξοδικά στην οικονομική κατάσταση της Ένωσης και στην διαχείριση της, μετά από της επιπτώσεις του COVID-19. Ο δρόμος για την ψηφιοποίηση του ευρώ διαφαίνεται βατός και σύντομος, ύστερα από την ενημέρωση που έλαβαν για την ικανότητα προσαρμογής στο οικονομικό αυτό σχέδιο.

18/09 - Χρηματοδότηση για την στήριξη της Δημοκρατίας και των ανθρώπινω δικαιωμάτων

15/09 - Η ψηφιακή δεκαετία: Η ομιλία της Προέδρου της Επιτροπής και τα επόμενα βήματα

Η Ευρωπαϊκή Ένωση ανακοινώνει ότι θα στηρίξει με το ποσό των 119,5 ευρώ για το έτος 2021 προκειμένου να προστατευτεί και να θωρακιστεί η δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Σύμφωνα με τις ανακοινώσεις της Προέδρου, η ΕΕ βαδίζει σε μία ψηφιακή δεκαετία με κύριο στόχο τον καθολικό ψηφιακό μετασχηματισμό, βελτιώνοντας την ασφάλεια των δημοσιογράφων σε όλη την Ένωση, αλλά και προωθώντας τους μαζικούς εμβολιασμούς και στηρίζοντας τις μέχρι τώρα χρηματοδοτήσεις.

23.09 - Σταδιακή εγκαθίδρυση της Νομοθεσίας για τα ψηφιακά μέσα ενημέρωσης.

23.09 - Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία: Δημόσια Διαβούλευση

Η Ευρωπαϊκή Ένωση προτρέπει 19 κράτη-μέλη της να εφαρμόσουν την νομοθεσία της για τα ψηφιακά μέσα ενημέρωσης και τις νέες τεχνολογίες, ακολουθώντας τον Ευρωπαϊκό Κώδικα Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών και την οδηγία για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων.

Δημόσια διαβούλευση προσδίδει το πράσινο φως στην εφαρμογή της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας για καθαρότερο αέρα σε ολόκληρο το εσωτερικό των κρατών-μελών της ΕΕ.

@political_scientists

@hapscorg

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

5

ΤΑ ΝΕΑ ΤΗΣ ΕΕ 29.09 - Νέο Σύμφωνο Μετανάστευσης και Ασύλου Μετά από έναν χρόνο, υφίσταται σαφές σχέδιο δράσης για τα έτη 2021-2025 κατά της λαθρεμπορίας και ορίζονται κυρώσεις για τους εργοδότες.

06.10 - Σύνοδος κορυφής Ε.Ε.-Δυτικών Βαλκανίων Επισφραγίζεται η υποστήριξη της ΕΕ για την ευρωπαϊκή προοπτική των Βαλκανίων και εγκρίνεται η δήλωση των ηγετών των Δυτικών Βαλκανίων. 07.10 - Νέες συνιστώσες για το ζήτημα της προφυλάκισης Στο Συμβούλιο Δικαιοσύνης και Εσωτερικών υποθέσεων τέθηκε επί τάπητος το ζήτημα της προφυλάκισης και κατά επέκταση για τις ατομικές ελευθερίες των πολιτών της ΕΕ, όπως αυτές θα πρέπει να προάγονται από την ίδια την Ένωση. Η σύσταση της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας (EPPO) βρίσκεται στα σκαλιά.

6 >

29.09 - Σύσταση 5 νέων αποστολών στην ΕΕ Δημιουργούνται πέντε νέες αποστολές στο εσωτερικό της Ένωσης με σκοπό να ασχοληθούν και να υλοποιήσουν έργα που σχετίζονται με τους 3 καταλυτικότερους τομείς αυτήν την χρονική στιγμή: την υγεία, το κλίμα και το περιβάλλον.

Οκτώβριος

07.10 - Ευρωπαϊκή Κάρτα Αναπηρίας Με κύρια συνιστώσα τα δικαιώματα αναπηρίας, η Ευρωπαϊκή Ένωση εξασφαλίζει την προσβασιμότητα των αναπήρων, αποφεύγει τις διακρίσεις και τις εκρήξεις βίας.

22.10 - Βραβείο Ζαχάρωφ 2021

10.10 - Σύνοδος Κορυφής Ε.Ε. και Ουκρανίας

Στην Ολομέλεια, πραγματοποιήθηκε η απονομή του Βραβείου Ζαχάρωφ στον Αλεξέι Ναβάλνυ για το 2021, καλωσορίζοντας την νέα στρατηγική της ΕΕ αναφορικά με την νομοθεσία της.

Η σύνοδος αποτέλεσε το έναυσμα για την παρουσίαση της στήριξης της ΕΕ στην Ουκρανία και την θωράκιση της εδαφικής της ακεραιότητας, ενώ ακόμα στο πολιτικό τραπέζι υπήρξε και το ζήτημα της οικονομικής ολοκλήρωσης.

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΚΟΣΜΟΣ

ΑΦΓΑΝΙΣΤAΝ: Η ΕΠΑΝΕΜΦAΝΙΣΗ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΚΟY ΙΣΛAΜ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΝΑΣ ΓΙΑΝΝΟΥ

Πολιτικός Επιστήμονας, Διεθνολόγος/ Διακυβέρνηση

Οι κυβερνώντες του Αφγανιστάν

Φονταμενταλισμός και η καμπή του πολιτικού Ισλάμ

20ή επέτειος της τρομοκρατικής επίθεσης της 11ης Σεπτεμβρίου από τη ριζοσπαστική οργάνωση Αλ Κάϊντα (Kepel, Συμμαχίες και Ρήξεις , 2021 ), συμπίπτει με την εδραίωση του δεύτερου εμιράτου των Ταλιμπάν στο Αφγανιστάν (Kepel, Jihad, expansion et Decline de L’Islamisme, 2000) η οποία εορτάστηκε από την Αλ Καϊντα, με μηνύματα στήριξης και ελπίδας για την εγκαθίδρυση του Ισλάμ. Έπειτα από έτη προσπαθειών των δυτικών στρατιωτικών δυνάμεων για την επίτευξη σταθερότητας στην ευρύτερη περιοχή, μέσω της εδραίωσης της επιρροής τους, στις 15 Αυγούστου, χωρίς αντίσταση, η χώρα στην ουσία «παραχωρήθηκε» στους Ταλιμπάν, επαναφέροντας κατ’ αυτόν τον τρόπο τον φονταμενταλισμό (Barkun, 2003) και την παρερμηνεία του μουσουλμανικού νόμου Σαρία, καταργώντας προηγούμενα κεκτημένα, όπως τα δικαιώματα των γυναικών και βασικές ελευθερίες του Αφγανού πολίτη (Baev, 2021 ) (Bildt, 2021). Η αποχώρηση των ΗΠΑ και η κατάληψη της εξουσίας από τους Ταλιμπάν εγείρει τον εξής προβληματισμό : αν υπήρχε διαφορετική διαχείριση θα είχε ίσως αποφευχθεί το σημερινό αποτέλεσμα; Ποια μπορεί να είναι η θέση της ΕΕ από εδώ και στο εξής;

ο 1970 αναπτύσσεται δυναμικά το Ισλαμικό κίνημα σε πολλές χώρες του Μουσουλμανικού κόσμου. Ο θρίαμβος της Ιρανικής Επανάστασης (1979) έφερε αλλαγή στη δυναμική των σχέσεων ΗΠΑ-Ιράν, ιδίως με την απόφαση του Αμερικανού προέδρου Κάρτερ και του Μπρεζίνσκι, (σύμβουλος ασφάλειας), για πληρεξούσιο πόλεμο σε συνεργασία και χρηματοδότηση της Αφγανικής τζιχάντ και των Μουτζαχεντίν και ο οποίος θα ήταν η απάντηση στην εισβολή της ΕΣΣΔ στο Αφγανιστάν (Brzezinski, 1997). Όμως, παρέμεινε ανοιχτό το ερώτημα εάν, η μη ανάληψη αυτής της απόφασης θα είχε οδηγήσει στην αποφυγή του χτυπήματος της 11ης Σεπτεμβρίου, (Kepel, Jihad, expansion et Decline de L’Islamisme, 2000).

Η

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

Τ

Jens Stoltenberg Πηγή: NATO, 2021

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

7

Emmanuel Macron Πηγή: Financial Times, 2021

Οι ΗΠΑ, η ΕΕ και η Βόρεια Συμμαχία

Ο

ι Ηνωμένες Πολιτείες φαίνεται ότι έχουν αποφασίσει ότι δεν θα συνεχίσουν το ρόλο του μεσολαβητή για τη σταθεροποίηση και τον εκσυγχρονισμό στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής, μέσω ατέρμονων πολέμων. Αυτό ήδη φάνηκε με τη Συρία την περίοδο διακυβέρνησης Ομπάμα, συμφωνήθηκε επί Τραμπ και ολοκληρώθηκε με τον Μπάιντεν. Η απόφαση Μπάιντεν για αποχώρηση των ΗΠΑ από το Αφγανιστάν, έναντι των συμβουλών κορυφαίων στρατηγών, χαρακτηρίστηκε από κάποιους ως βιαστική και χαοτική (Erlanger, 2021 ). Όμως, για την απόφαση ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ Στόλτενμπεργκ έριξε τις ευθύνες στην αφγανική εθνική κυβέρνηση λέγοντας (Bildt, 2021) «Αυτό που είδαμε ήταν μια κατάρρευση της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας και αυτό προκάλεσε την κατάρρευση ολόκληρης της άμυνας ενάντια στους Ταλιμπάν», (Erlanger, 2021 ).

8 >

Πιθανό σενάριο

Η

Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να διαχειριστεί την Αφγανική κρίση ως ηγέτης στον ευρύτερο χώρο για σταθεροποίηση και οικοδόμηση της ειρήνης στην περιοχή. Η ακύρωση της συμφωνίας της Αυστραλίας με τη Γαλλία για την προμήθεια υποβρυχίων και η σύναψη μιας νέας με ΗΠΑ και Ηνωμένο Βασίλειο (AUKUS) δείχνει ότι οι ΗΠΑ δημιουργούν συμμαχίες υπό τη βλέψη γεωπολιτικού πλεονεκτήματος και πως η παγκόσμια εμβέλεια της Ουάσιγκτον είναι ενσωματωμένη σε μια πληθώρα διμερών και περιφερειακών σχέσεων. Η ΕΕ γνωρίζει ότι το Αφγανιστάν έχει συμμάχους το Πακιστάν, το Κατάρ, την Τουρκία και την Κίνα. Ως εκ τούτου, θα χρειαστεί να επεκτείνει τη γεωπολιτική της σκακιέρα, τόσο σε διπλωματικό και πολιτικό επίπεδο, όσο και σε στρατιωτικό, γεγονός όμως που απαιτεί κοινή αντίληψη και αντιμετώπιση των ζητημάτων εξωτερικής ασφάλειας. Ταυτόχρονα, θα πρέπει να εντείνει τον συντονισμό για την κοινή αντιμετώπιση των μεταναστευτικών ροών

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

που θα ενταθούν λόγω των ραγδαίων πολιτικών-στρατιωτικών εξελίξεων στο Αφγανιστάν.

Νίκη των Ταλιμπάν στο Αφγανιστάν Πηγή: Athina 984, 20212021

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

NAVTEX – NOTAM: ΕΡΓΑΛΕΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΣΚΗΣΗΣ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗΣ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΕ ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΠΑΠΑΔΑΚΗ

Ο

όρος NAVTEX (Navigational Telex) αναφέρεται σε μια διεθνώς προσφερόμενη υπηρεσία που σκοπό έχει τη διασπορά στα πλοία εν πλω, ναυτιλιακών, μετεωρολογικών και κατεπειγούσας φύσεως πληροφοριών που αφορούν στις παράκτιες θαλάσσιες περιοχές. Οι πληροφορίες λαμβάνονται αυτόματα και εκτυπώνονται

Πολιτικός Επιστήμονας (MA, PhD) Επιστήμονας Πληροφορικής (BSc) Στρατιωτικός

απ’ ευθείας με τηλετυπικό τρόπο. Η Τουρκία αναγγέλλει συχνά τη δέσμευση περιοχών στο Αιγαίο και κυρίως, στην Κύπρο για την πραγματοποίηση ναυτικών ασκήσεων (Συρίγος, 2018). Τονίζεται ότι οι αρμόδιοι σταθμοί για έκδοση NAVTEX εντός των αρμοδιοτήτων της Ελλάδας είναι τρείς, όπως φαίνεται και στο χάρτη της εθνικής γεωγραφικής υπηρεσίας. Tομείς ευθύνης ελληνικών σταθμών (3) έκδοσης NAVTEX, Πηγή: Ελληνική Υδρογραφική Υπηρεσία.

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

9

ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

H NOTAM (Notice To Airmen) είναι μία «ειδοποίηση προς αεροναυτιλλόμενους» για θέματα ασφάλειας πτήσεων, δέσμευσης περιοχών για τη διεξαγωγή αεροναυτικών ασκήσεων

κλπ. Η Τουρκία συνηθίζει να δεσμεύει συχνά μεγάλες περιοχές του Αιγαίου για ασκήσεις, κάνοντας κατάχρηση του σχετικού δικαιώματος (Συρίγος, 2018).

Η κρίση στο Καστελλόριζο με τις διαδοχίκες NAVTEX του 2020

Δ

εν θα ήταν υπερβολή να αναφέρουμε ότι μετά την κρίση των Ιμίων το 1996, η Ελλάδα το 2020 έφτασε ακόμη πιο κοντά σε ένοπλη σύγκρουση ιδιαίτερα στη θαλάσσια περιοχή νοτίως του συμπλέγματος του Καστελλόριζου, όπου η Τουρκία με διαδοχικές Navtex για το ερευνητικό της σκάφος Uruc Reis, κινήθηκε από το εν δυνάμει τριεθνές σημείο όπου θα εφάπτονταν οι ΑΟΖ της Ελλάδας, Κύπρου και Αιγύπτου, προς τα Βόρεια, φτάνοντας εφαπτομενικά στα χωρικά ύδατα των 6 ναυτικών μιλίων του συμπλέγματος του Καστελλόριζου και της Ρόδου.

Οι διαδοχικές Τουρκικές NAVTEX από Αύγουστο έως και Νοέμβριο του 2020, Πηγή: Η Καθημερινή

Συγκεκριμένα η Τουρκία με διαδοχικές NAVTEX (Navigational Telex) πλησίαζε προς το σύμπλεγμα του Καστελλόριζου με δηλωμένο στόχο να φτάσει το ερευνητικό της σκάφος με την τελευταία NAVTEX στα 6 ναυτικά μίλια από το Καστελλόριζο (εκεί ακριβώς όπου τελειώνουν τα χωρικά ύδατα του συμπλέγματος) ενώ ταυτόχρονα εφάπτονται οι Τουρκικές NAVTEX (αλλά δεν παραβιάζουν) με τον 28ο Μεσημβρινό από όπου και προς τα δυτικότερα, βρίσκεται η ΑΟΖ που οριοθέτησε η Ελλάδα με την Αίγυπτο. Ο λόγος είναι το μήνυμα που θέλει να περάσει η Τουρκία, ότι σέβεται δήθεν το διεθνές δίκαιο με το να μην παραβιάζει τα 6 ναυτικά

μίλια που είναι τα χωρικά ύδατα του Καστελλόριζου και αφετέρου είναι το «Καζάν Καζάν (win-win), του Τούρκου προέδρου Ταγίπ Ερτογάν, ο οποίος άφηνε να εννοηθεί «κρατήστε την ΑΟΖ από τον 28ο Μεσημβρινό και δυτικά και από εκεί και Ανατολικά να το πάρει η Τουρκία». Ουσιαστικά η Τουρκία εκμεταλλευόμενη το κενό εξουσίας που δημιουργούσαν οι Αμερικανικές εκλογές του Νοεμβρίου, τα οικονομικά συμφέροντα που είχαν διάφορες ευρωπαϊκές χώρες αλλά και με τη χρήση του Μεταναστευτικού-Προσφυγικού ως τρόπο άσκησης πίεσης στην ΕΕ, βρήκε ένα παράθυρο ευκαιρίας να κλιμακώσει τις προκλητικές και

10 >

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

παράνομες ενέργειές της σε σημείο που κάθε μέρα υπήρχε ο κίνδυνος ενός πολεμικού επεισοδίου ανάμεσα στις δύο χώρες, κάτι που ανάγκασε την (τότε) προεδρεύουσα χώρα της ΕΕ, την Γερμανία, να αναλάβει διπλωματικές πρωτοβουλίες για την αποκλιμάκωση της έντασης οι οποίες τελικά ήταν αποτυχημένες. Ο λόγος ήταν η τήρηση ίσων αποστάσεων απέναντι σε Ελλάδα και Τουρκία (εξισώνοντας ουσιαστικά το θύμα με το θύτη) και κινδύνευσε να χρεωθεί επί της προεδρίας της και εξαιτίας της αναποτελεσματικής διπλωματίας του κατευνασμού απέναντι στη Τουρκία, μια ενδεχόμενη ανάφλεξη στην Ανατολική

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Μεσόγειο. Αν υπήρχαν έστω και βραχυπρόθεσμες σοβαρές οικονομικές κυρώσεις θα ήταν αρκετές για να επαναφέρουν την κυβέρνηση Ερντογάν στο δρόμο της λογικής. Είναι λάθος να λέμε πως η ΕΕ έχει πρόβλημα με την Τουρκία. Το πρόβλημα με την Τουρκία είναι (κυρίως) ότι ανέχεται την

Τα στενά οικονομικά συμφέροντα που προτάσσουν έναντι της Ευρωπαϊκής αλληλεγγύης (σ.σ. προκειμένου να μην ληφθούν κυρώσεις εις βάρος της Τουρκίας) χώρες όπως η Γερμανία, η Ιταλία, η Ισπανία και η Μάλτα θα μοιάζουν αμελητέα όταν νομοτελειακά θα αναγκαστεί η ΕΕ κάποια στιγμή να αντιμετωπίσει την Τουρκική επιθετικότητα. Μέχρι τότε για την Ελλάδα αυτό που προέχει είναι η ταχύτατη ενίσχυση των Ενόπλων Δυνάμεων παράλληλα με την ενεργοποίηση του

@eureope

@political_scientists

παραβατική της συμπεριφορά η ισχυρότερη οικονομικά χώρα της ΕΕ, η Γερμανία. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα οικονομικά συμφέροντα της Γερμανίας και οι εμπορικές της σχέσεις με την Τουρκία αποτελούν τροχοπέδη όχι μόνο για την ειρήνη στην Ανατολική Μεσόγειο αλλά και για την ίδια την ενότητα της Ευρώπης.

συνόλου του διπλωματικού κεφαλαίου της χώρας και την σύναψη συμμαχιών με χώρες που έχουν συγκρουόμενα συμφέροντα με την Τουρκία, όπως είναι η συμφωνία με την Γαλλία, που περιλαμβάνει και ρήτρα αμυντικής συνδρομής, οι αμυντικές συμφωνίες και συνεργασίες με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Ισραήλ, την Αίγυπτο και την Σαουδική Αραβία (Αίγυπτος και Σαουδική Αραβία είναι αμφότεροι αντίπαλοι της Τουρκίας στο μουσουλμανικό κόσμο), καθώς και η υπογραφή αμυντικής

@hapscorg

Οι Θαλάσσιες Ζώνες της Μάλτας, Πηγή: continentalshelf.gov.mt/en/ Pages/The-Department.aspx

συμφωνίας με τις Η.Π.Α., με την οποία ενισχύεται ο γεωστρατηγικός ρόλος της χώρας. Η τακτική της Τουρκίας με τις διαδοχικές NAVTEX, για το ερευνητικό σκάφος Uruc Reis, από τον Αύγουστο έως και το Νοέμβριο του 2020 δείχνει ότι η εναπομείνασα προς οριοθέτηση περιοχή όπως φαίνεται στο χάρτη που ακολουθεί (μεταξύ 28ου και 32ου Μεσημβρινού που είναι η πλέον σημαντική και στρατηγικής σημασίας για την ενότητα του χώρου

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

11

ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

του Ελληνισμού (Ελλάδας και Κύπρου), δεν πρόκειται να αποδεχθεί (σσ: η Τουρκία) «μονομερείς» (όπως τις χαρακτηρίζει) ενέργειες από Ελλάδα και Κύπρο και θα επιχειρήσει να τις αποτρέψει με κάθε θεμιτό και αθέμιτο μέσο, κάτι που το έχει καταστήσει σαφές με ότι αυτό συνεπάγεται, και δεν θα ήταν υπερβολή να αναφέρουμε ότι αποτελεί ένα δεύτερο Casus Belli για την Τουρκία. Αυτό είναι ένας από τους λόγους, (μαζί με την ένταση που επικράτησε με το Uruc Reis το καλοκαίρι

του 2020) για τον οποίο η Ελλάδα προχωράει με ταχύτητα σε μεγάλα εξοπλιστικά προγράμματα που αφορούν κυρίως προμήθεια προηγμένων οπλικών συστημάτων στον αεροναυτικό τομέα (Πολεμικά αεροσκάφη Rafale και φρεγάτες Belhara), προκειμένου να είναι σε θέση να υπερασπιστεί τα δικαιώματα του Ελληνισμού στις Θαλάσσιες ζώνες, όπως αυτά πηγάζουν από το διεθνές δίκαιο διότι όπως έλεγε και ο Θουκυδίδης σε ελεύθερη μετάφραση ΄΄το δίκαιο έχει αξία μόνο μεταξύ ίσων (σε ισχύ)΄΄.

Tα όρια των συμφωνιών οριοθέτησης Ελλάδας Αιγυπτου και Αιγύπτου-Κύπρου, Πηγή: www.5wnews.gr, Επεξεργασία: Παπαδάκης Κων/νος

Συμπεράσματα Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το θέμα της ΑΟΖ απασχολεί πάρα πολύ σήμερα Ελλάδα και Ευρώπη. Είναι ένα θέμα το οποίο έχει μία ιδιαίτερη σημασία για την ελληνική εξωτερική πολιτική και είναι πολύ σημαντικό να θυμόμαστε ότι η ΑΟΖ είναι μία δυνητικά ουσιαστική κατάκτηση. Και λέμε δυνητικά διότι η νομολογία του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης είναι αρκετά αμφιλεγόμενη σε σχέση με το θέμα που μας απασχολεί ως χώρα, δηλαδή πρωτίστως το ζήτημα της ύπαρξης ΑΟΖ των νησιών, όπως είναι το Καστελόριζο και για το κατά πόσο εφάπτεται η ελληνική της κυπριακής ΑΟΖ. Χρειάζεται αισιοδοξία, επιθετική διάθεση, αλλά και πολύ προσοχή για να επιλέξει το ελληνικό κράτος την κατάλληλη στιγμή στην οποία η γενικότερη κατάσταση θα είναι όσο το δυνατόν ευνοϊκότερη για τα ελληνικά συμφέροντα προκειμένου να κινηθεί. Αυτό θα εξαρτηθεί από τις πολιτικές, διεθνείς και άλλες συγκυρίες και ισορροπίες (Λάβδας, 2013).

12 >

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

Σε τελευταία ανάλυση, στη διεθνή πολιτική ισχύει απολύτως το αισώπειο «συν Αθηνά και χείρα κίνει», καθώς ουδείς προσφέρει άνευ ανταλλαγμάτων γεωστρατηγική σπουδαιότητα, περιφερειακό ρόλο και ευνοϊκές λύσεις για τα προβλήματα μίας χώρας. Απαραίτητες προϋποθέσεις είναι να έχουν τεθεί ρεαλιστικοί στόχοι (με συναίσθηση μεγεθών σε διεθνές επίπεδο), οι εν λόγω κινήσεις να αποτελούν τμήμα μίας ευρύτερης στρατηγικής στον χώρο της εξωτερικής πολιτικής και να έχουμε κατανοήσει την ανάγκη σοβαρής, συνεπούς και μακροπρόθεσμης προσπάθειας για την αύξηση της διεθνούς επιρροής της χώρας και την εξασφάλιση ενός περιφερειακού ρόλου. Αυτά κόποις κτώνται και δεν χαρίζονται από τρίτους (Συρίγος, 2018). Όπως έλεγε ο Αμερικάνος πρόεδρος, John F. Kennedy, «you cannot negotiate with people who say, what’s mine is mine and what’s yours is negotiable».

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΚΡΑΤΟΣ ΔΙΚΑΙΟΥ

Η ΑΠΑΡΧΗ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣΔΙΚΑΙΟΥ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΣΤΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗΣ ΤΗΣ ΔΡ. ΗΛΕΚΤΡΑΣ ΣΙΜΙΤΣΗ

Η

Συνθήκη της ΕΟΚ καθιέρωσε κοινές πολιτικές μεταξύ των κρατώνμελών και δημιούργησε θεσμικά όργανα και μηχανισμούς λήψης αποφάσεων τα οποία κατέστησαν δυνατή την έκφραση τόσο των εθνικών συμφερόντων όσο και του κοινού ευρωπαϊκού οράματος (EURO-Lex). Η ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, πολύ καινοτόμα, εισήγαγε τον όρο της παραχώρησης κρατικών αρμοδιοτήτων των ρατών-μελών στην Κοινότητα, προσφέροντας ευελιξία στις πολιτικές χάραξης, διευκολύνοντας τη διαδικασία συμμετοχής των κρατών-μελών και οδηγώντας ταχύτερα στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Η διαδικασία της παροχής κρατικών αρμοδιοτήτων και η εναπόθεση κρατικών κυρίαρχων αρμοδιοτήτων στην Κοινότητα με αρμόδιο όργανο

@eureope

@political_scientists

Πολιτικός Επιστήμονας, Επισκέπτρια-Ερευνήτρια στο ΠΕΔιΣ, Υπεύθυνη Διαχείρισης Προγραμμάτων ΕΕ

το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο για τον έλεγχο των κανόνων και της συμμόρφωσης των μελών, η συμμετοχή του οποίου συντελεί στην εκ του δικαίου ολοκλήρωση, δια της διαδικασίας της πλειοψηφίας και του ανθρωποκεντρικού χαρακτήρα της κοινοτικής έννομης τάξης, επιχειρείται μέσω της «κοινοτικής μεθόδου» (Στεφάνου 2001). Τι είναι όμως ακριβώς η κοινοτική μέθοδος και πώς μπορεί η έννοια αυτή να γίνει κατανοητή; Η μέθοδος αυτή, της οποίας εμπνευστές ήταν οι Robert Schumann και ο Jean Monnet, φαίνεται να είναι αρκετά σύνθετη καθώς εξελίσσεται μέσα στον χρόνο, στοχεύοντας στη διαδικασία της Ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Στην Ευρωπαϊκή Βίβλο για την Διακυβέρνηση της ΕΕ, η κοινοτική

@hapscorg

μέθοδος χαρακτηρίζεται ως το μέσο διαιτησίας όταν υπάρχουν διαφορετικά συμφέροντα σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο εκπροσώπησης, σε επίπεδο ΕΚ και Συμβουλίου σε συνδυασμό με τους κανόνες δικαίου της Ένωσης (Επιτροπή 2001), ενώ εδραιώνεται με τη νομιμοποίηση εκ του αποτελέσματος (Weiler 2013). Παράλληλα, η κοινοτική μέθοδος εφαρμόζεται μέσω των θεσμικών οργάνων της Ένωσης, αναπτύσσοντας όμως και τη νομική διάσταση. Βασικό συστατικό και διακριτικό χαρακτηριστικό της ΕΕ και της διαδικασίας ολοκλήρωσης είναι το δίκαιο, οι κανόνες δικαίου που αναπτύχθηκαν και εφαρμόζονται μέσω της εναρμόνισης, σε κάθε Κράτοςμέλος της Ένωσης, ενδυναμώνοντας τη διαδικασία της ολοκλήρωσης.

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

13

ΚΡΑΤΟΣ ΔΙΚΑΙΟΥ

Πηγή: Europarl, 2021

Το Ευρωπαϊκό Δίκαιο ισχύει και αναπτύσσεται στην Ένωση, καθώς τα κράτη-μέλη δέχθηκαν να παραχωρήσουν κρατικές αρμοδιότητες στην τελευταία, συνιστώντας την ΕΕ ως μια αυτόνομη νομική οντότητα. Το δίκαιο της ΕΕ έχει άμεση ισχύ (Chalmers και Barroso 2014) και παράγει άμεσα αποτελέσματα για τα Κράτη-μέλη, δίνοντας στην Ένωση την ικανότητα να υπερέχει έναντι των εθνικών δικαίων αλλά και να παράγει κανόνες και δικαιώματα, τα οποία, τόσο τα φυσικά όσο και τα νομικά πρόσωπα, να μπορούν να επικαλούνται απευθείας ενώπιων των εθνικών δικαστηρίων (Craig και De Búrca 2003). Το άμεσο αποτέλεσμα του ευρωπαϊκού δικαίου αποτελεί, μαζί με την αρχή της υπεροχής, θεμελιώδη αρχή και καθιερώθηκε από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) με την

14 >

απόφαση Van Gend en Loos της 5ης Φεβρουαρίου 1963, θέτοντάς το στην υψηλότερη βαθμίδα του ευρωπαϊκής έννομης τάξης. Στην απόφαση αυτή, το Δικαστήριο αναφέρει ότι το ευρωπαϊκό δίκαιο δεν δημιουργεί μόνο υποχρεώσεις στις χώρες της ΕΕ, αλλά και δικαιώματα για τους ιδιώτες, καθώς τους επιτρέπει να επικαλούνται άμεσα το ευρωπαϊκό δίκαιο ενώπιον των δικαστηρίων, ανεξαρτήτως της ύπαρξης κειμένων στην εθνική νομοθεσία (Παπαδημητρίου 2008). Στα πλαίσια λοιπόν της οργάνωσης μιας διεθνώς οργανωμένης και παγκοσμιοποιημένης κοινωνίας, η Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω της κοινοτικής μεθόδου, αποτελεί το πιο αποτελεσματικό παράδειγμα διεθνούς οργανισμού, που λειτουργεί και εξελίσσεται μέσω του δικαίου και των κανόνων που απορρέουν από αυτό,

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

καθώς και της ενσωμάτωσης και συμμόρφωσής τους σε εθνικό επίπεδο κράτουςμέλους. Το συμπέρασμα αυτό ισχυροποιείται με τη διαδικασία λήψης αποφάσεων με πλειοψηφία, τις δεσμεύσεις των κρατών-μελών, οι οποίες έχουν νομικό υπόβαθρο, σε συνδυασμό με τη λειτουργία του Δικαστηρίου για τη διασφάλιση του ελέγχου. Επιπλέον, εάν συγκριθεί με τη διακυβερνητικότητα, δηλαδή με τον τρόπο διαχείρισης της εξουσίας και της πολιτικής, η κοινοτική μέθοδος εξελίσσει τη διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης με παρουσία έντονων δημοκρατικών στοιχείων τα οποία δεν απαντώνται σε άλλους περιφερειακούς οργανισμούς, αφού (1) η δημοκρατία διασφαλίζεται με τη συμμετοχή των θεσμικών

@eureope

@political_scientists

@hapscorg <

ΚΡΑΤΟΣ ΔΙΚΑΙΟΥ

οργάνων στη διαδικασία λήψης αποφάσεων και (2) αποτυπώνεται και ισχύει η αρχή της διπλής νομιμοποίησης, ευρωπαϊκή και κρατική, κρατών και πολιτών στη διαδικασία σεβασμού των κανόνων. Σε κάθε περίπτωση, πρέπει να διασφαλίζεται συνεχώς η διαφάνεια, ο έλεγχος και η υπευθυνότητα (accountability) στα όργανα της Ένωσης για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων και όχι μόνο (Χρυσοµάλλης 2017). Εν συνεχεία, η νομική αυτή διάσταση που παρέχει στην Ένωση το κράτος δικαίου,

διασφαλίζει γι αυτήν και της επιτρέπει μια σχετική ευελιξία, ιδιαίτερα ύστερα από τις συνεχείς προσχωρήσεις κρατών-μελών παλαιότερα (Άρθρα 20 ΣΕΕ και 326 ΣΛΕΕ), αλλά ακόμη και να ανταποκριθεί στις συνεχείς εξελίξεις, όπως με το Ην. Βασίλειο, ανακόπτοντας τα κράτη-μέλη από την απομάκρυνση από το κράτος δικαίου και την κοινοτική μέθοδο, ειδικότερα σε περιπτώσεις όπου για κάποιο λόγο επισπεύδουν συνεργασίες σε συγκεκριμένους τομείς, επιζητώντας τα εθνικά τους συμφέροντα.

Πηγή: Europe Direct, 2021

Βέβαια, αξίζει να σημειωθεί ότι τα κράτη-μέλη της Ένωσης δεν δέχθηκαν, σε ορισμένους τομείς, να παραχωρήσουν τις αρμοδιότητές τους στην Ένωση, και συνεπώς να θέσουν σε εφαρμογή την αδιαμφισβήτητα αποτελεσματική κοινοτική μέθοδο, οδηγώντας στη συνύπαρξη εθνικών και υπερεθνικών αρμοδιοτήτων. Το κενό αυτό ήρθε να το συμπληρώσει η Ανοιχτή Μέθοδος Συντονισμού (ΑΜΣ). Η ανάλυσή της βασίζεται στο γεγονός ότι αποτελεί μια μέθοδο η οποία προωθεί τη διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, λειτουργώντας

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

παράλληλα και αλληλοσυμπληρωματικά με την κοινοτική, στους τομείς και στα πεδία εφαρμογής όπου η Ένωση δεν μπορεί να επιβάλει στα κράτη-μέλη κανόνες, νομικές δεσμεύσεις και, βεβαίως, κυρώσεις (Borrás and Radaell 2010). Η ΑΜΣ είναι μια ήπιου τύπου διακυβερνητική πολιτική πρακτική, η οποία δεν δημιουργεί υποχρεώσεις και δεσμεύσεις στα κράτη-μέλη ως προς τη διαμόρφωση ή τροποποίηση του νομοθετικού τους πλαισίου, όπως αντίθετα συμβαίνει με την κοινοτική μέθοδο (Radaelli 2003). Η μη συμμόρφωση με τις προτάσεις που προκύπτουν από την ΑΜΣ δεν

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

15

ΚΡΑΤΟΣ ΔΙΚΑΙΟΥ

επιφέρει κυρώσεις αλλά στοχεύει στη μετάδοση καλών πρακτικών και στην επιδίωξη της σύγκλισης των στόχων που έχουν τεθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο σε ορισμένους τομείς τους οποίους τα κράτη-μέλη δυσκολεύονται να ακολουθήσουν (Σιμιτσή 2019). Τέτοιοι τομείς είναι αυτοί της απασχόλησης, της κοινωνικής προστασίας, της εκπαίδευσης, της νεολαίας και της επαγγελματικής κατάρτισης. Χαρακτηρίζεται ως «μια πειραματική προσέγγιση της διακυβέρνησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που βασίζεται στην επαναλαμβανόμενη συγκριτική αξιολόγηση της προόδου των κρατών-μελών προς την κατεύθυνση των κοινών ευρωπαϊκών στοχεύσεων και στην οργανωμένη αμοιβαία μάθηση» (Zeitlin 2012). Τόσο η Κοινοτική μέθοδος όσο και άλλα εργαλεία, όπως η ΑΜΣ, αξιολογούνται ως προς την αποτελεσματικότητά τους κατά τη διαδικασία προώθησης της Ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Η ΑΜΣ έχει πολλάκις κριθεί ως αναποτελεσματική, ενώ για το Κράτος Δικαίου, η ΕΕ, φέτος εξέδωσε τη δεύτερη αξιολογική έκθεση (Commission 2021), δίνοντας έμφαση στον αντίκτυπο της πανδημίας της COVID-19. Σύμφωνα με αυτήν, αν και τα κράτη-μέλη έχουν προχωρήσει σε θετικές μεταρρυθμίσεις, υπάρχουν ανησυχίες σε κάποιους τομείς, όπως αυτόν της δικαιοσύνης, λόγω πολιτικών υποθέσεων και επανειλημμένων αποπειρών υπονόμευσης των δικαστικών θεσμών ή των μέσων ενημέρωσης. Επιπλέον, σημειώνει ότι λόγω του Κράτους Δικαίου, τα κράτη-μέλη εξακολουθούν να συγκαταλέγονται μεταξύ των χωρών με τις καλύτερες επιδόσεις παγκοσμίως ως προς την καταπολέμηση της διαφθοράς, ενώ ορισμένα κράτη-μέλη θέσπισαν μέτρα για την αύξηση της διαφάνειας της νομοθετικής διαδικασίας και τη βελτίωση της συμμετοχής των πολιτών. Συνολικά, τα εθνικά συστήματα ελέγχων και ισορροπιών,

16 >

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

συμπεριλαμβανομένων των κοινοβουλίων, των δικαστηρίων, των διαμεσολαβητών και άλλων ανεξάρτητων αρχών, διαδραμάτισαν καίριο ρόλο κατά τη διάρκεια της πανδημίας, η οποία αποτέλεσε «τεστ αντοχής» για το κράτος δικαίου. Τέλος, η έκθεση σημειώνει ότι η πανδημία της COVID-19 έδωσε νέα διάσταση στην επείγουσα ανάγκη για εκσυγχρονισμό των συστημάτων απονομής δικαιοσύνης και ανέδειξε το δυναμικό της ψηφιοποίησης, ενώ αναγνωρίζει ότι η πανδημία αποτέλεσε αιτία σοβαρών οικονομικών προκλήσεων. Συμπεραίνεται ότι η προώθηση του κράτους δικαίου προλαμβάνει την εμφάνιση προβλημάτων, εντοπίζει τις νέες προκλήσεις και βοηθά τα κράτη-μέλη να βρουν λύσεις, καθώς στοχεύει στη βελτίωση της κατανόησης και της ευαισθητοποίησης σχετικά με τα τρέχοντα ζητήματα και τις σημαντικές εξελίξεις.

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

ΣΥΝΕΧΕΙΕΣ ΚΑΙ ΑΣΥΝΕΧΕΙΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΙΑΣΤΑΣΗΣ: QUO VADIMUS; ΤΟΥ ΔΡ. ΣΤΥΛΙΑΝΟY ΙΩAΝΝΗ ΤΖΑΓΚΑΡAΚΗ Πολιτικός Επιστήμονας Διδάσκων Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης Πανεπιστημίου Κρήτης Field Manager του Κέντρου Πολιτικής Έρευνας και Τεκμηρίωσης (ΚΕΠΕΤ) Γενικός Γραμματέας του Ελληνικού Οργανισμού Πολιτικών Επιστημόνων Chair του Steering Committee του ECPR Political Culture Standing Group

Η

συζήτηση για τον ρόλο και τις δυναμικές γύρω από την ευρωπαϊκή κοινωνική διάσταση είναι ιδιαιτέρως εκτεταμένη, ειδικά σε ό,τι σχετίζεται με τις πολυδιάστατες προκλήσεις που υπάρχουν και τους τρόπους αντιμετώπισής τους. Θα πρέπει αρχικά να σημειωθεί ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει οικοδομηθεί πάνω σε μια περιορισμένη άμεση εμπλοκή στον τομέα της κοινωνικής πολιτικής, καθώς θεωρείται περισσότερο ζήτημα αρμοδιότητας των εθνικών κρατών πρόνοιας (Leibfried, 2015). Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξε κεντρική ή έμμεση επίπτωση στην κοινωνική πολιτική κατά τη διαδικασία εξευρωπαϊσμού των κρατών μελών, αλλά ότι οι κύριες συνέπειες διαμορφώθηκαν έμμεσα, καθιστώντας έτσι δύσκολη τη μέτρηση της επίδρασής της. Ταυτόχρονα, η ευρωπαϊκή κοινωνική διάσταση είναι ένα πεδίο πολιτικής που έχει επηρεαστεί από την αλληλεπίδραση μεταξύ πολιτικής, δικαίου και αγορών, εφόσον διαμορφώνεται υπό τον ανταγωνισμό μεταξύ της παρέμβασης σε επίπεδο κοινωνικής πολιτικής για τη διόρθωση

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

της αγοράς και της ενίσχυσης της ελεύθερης κυκλοφορίας αγαθών και προσώπων. Ενώ πολιτικά η ΕΕ δημιουργήθηκε για να επικεντρωθεί στον εξευρωπαϊσμό του οικονομικού πυλώνα και να διατηρήσει τον κοινωνικό στα εθνικά κράτη πρόνοιας, ο πρώτος επηρέασε δραστικά τον δεύτερο. Αυτή η πολυεπίπεδη πολιτική (Pierson & Leibfried, 1995) παρόλο που δεν περιλαμβάνει μια στρατηγική για ένα ευρωπαϊκό κράτος πρόνοιας, απονεύρωσε την κυριαρχία των εθνικών κρατών πρόνοιας (Leibfried, 2015). Έτσι, αν και η κοινωνική πολιτική εφαρμόζεται κυρίως σε εθνικό επίπεδο, τα εθνικά κράτη πρόνοιας είναι ουσιαστικά ενσωματωμένα στο πολυεπίπεδο και πολύπλοκο ευρωπαϊκό σύστημα διακυβέρνησης και λόγω της εστίασής του στην οικονομική και νομισματική ολοκλήρωση, αποσπά μέρος της εθνικής κυριαρχίας των κρατών μελών, επηρεάζοντας έμμεσα τον τρόπο με τον οποίο εφαρμόζεται η κοινωνική πολιτική και ως εκ τούτου, τα οδηγεί σε μια ημι-κυρίαρχη κατάσταση (Falkner, 2010).

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

17

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Λ

όγω του γεγονότος ότι η οικονομική δραστηριότητα δεν διαχωρίζεται πλήρως από τους κοινωνικούς και πολιτικούς θεσμούς (Hall, 1999), η ολοκλήρωση της κοινωνικής πολιτικής ενισχύεται μέσω κεντρικών δρώντων, όπως η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο. Η Ανοιχτή Μέθοδος Συντονισμού ήταν το εργαλείο για την προώθηση της θετικής διάστασης της ολοκλήρωσης. Ταυτόχρονα, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο επιβάλλει περιορισμούς στα εθνικά κράτη πρόνοιας (Leibfried, 2015). Μέσα από αυτές τις διαδικασίες ασκούνται de jure πιέσεις στα εθνικά κράτη πρόνοιας, αλλά αυτό που

είναι ενδιαφέρον είναι ότι πρόκειται για έμμεσες επιπτώσεις και όχι για άμεση εφαρμογή κοινωνικής πολιτικής. Ενώ τα εργαλεία που προωθούνται κεντρικά, όπως το Κοινωνικό Πρωτόκολλο του 1993, ο Κοινωνικός Χάρτης της δεκαετίας του 1980 και ο πρόσφατος Χάρτης των Κοινωνικών Δικαιωμάτων του 2017, είναι σημαντικά για την προώθηση της ολοκλήρωσης στον τομέα της κοινωνικής διάστασης, η συμβολή τους δεν κατέστη ποτέ μέχρι σήμερα καταλυτική στην ενιαία αντιμετώπιση των κοινωνικών προβλημάτων (Leibfried & Obinger, 2008). Ωστόσο, όπως αναφέρθηκε ήδη, η κοινωνική διάσταση της ΕΕ δεν είναι απλώς ένα διορθωτικό

Α

ποδεικνύεται ότι υπάρχει μια δυναμική προσπάθεια προκειμένου να διατηρηθεί μια ισορροπία μεταξύ των εθνικών μεταρρυθμίσεων προς την ιδιωτικοποίηση ή την ενεργοποίηση και τη σύγκλιση της ενιαίας αγοράς. Αυτή η στρατηγική εφαρμόζεται είτε μέσω κανονισμών της ΕΕ είτε μέσω αποφάσεων του Δικαστηρίου, δημιουργώντας κρίσιμους περιορισμούς στις εθνικές κοινωνικές πολιτικές. Ενώ αυτή η ισορροπία στόχευε στη διατήρηση των παλαιών-παθητικών μέτρων πρόνοιας με τη σύγκλιση της

18 >

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

πλαίσιο για την αγορά, αλλά ένα μέρος της. Λόγω του γεγονότος ότι σε κεντρικό επίπεδο η άμεση παρέμβαση είναι μάλλον περιορισμένη, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο έχει παρέμβει αρκετά στις εθνικές κοινωνικές πολιτικές. Αυτό είναι επίσης σαφές εφόσον η κοινωνική πολιτική, μετά τη γεωργία, είναι το δεύτερο πεδίο που ζητείται για αποφάσεις του (Leibfried S. , 2015). Η ελευθερία μετακίνησης και υπηρεσιών είναι οι κύριοι πυλώνες που οδηγούν το Δικαστήριο και επομένως επιφέρουν συνέπειες στις εθνικές κοινωνικές πολιτικές (Kratochvil & Sychra, 2019).

ενιαίας αγοράς και την ενίσχυση του ιδιωτικού τομέα, η αντικατάστασή τους με ενεργές κοινωνικές πολιτικές προωθήθηκε επίσης μέσω της συμμετοχής των εθελοντικών οργανώσεων και του ιδιωτικού τομέα (Andreotti & Mingione, 2016). Αυτή η στρατηγική εισήχθη προκειμένου να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικότερα οι προκλήσεις που θέτει η ενιαία αγορά (η εναρμόνιση των φορολογικών συστημάτων, η ΟΝΕ και τα κριτήρια του Μάαστριχτ) και οι πολυδιάστατοι μετασχηματισμοί (αλλαγές στην παραγωγή, την

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

απασχόληση, τον ρόλο της δημόσιας ωφέλειας του κράτους). Τα εθνικά κράτη πρόνοιας επίσης, λόγω α) της δομής της ΕΕ που έχει ασθενή κεντρική ικανότητα για άσκηση κοινωνικής πολιτικής και β) των μεταρρυθμιστικών περιορισμών των αποφάσεων του Δικαστηρίου και των πρωτοβουλιών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, προσπάθησαν να αντιμετωπίσουν τις πιέσεις μέσω στρατηγικών τοπικότητας ή/και ενεργοποίησης. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα της στρατηγικής τοπικότητας στον τομέα της κοινωνικής πολιτικής δεν είναι οριζόντια και εξαρτάται από τη θεσμική αποδοτικότητα-αποκέντρωση του κράτους πρόνοιας, τη χρηματοδοτική ικανότητα, καθώς και την επαγγελματική-οργανωτική ικανότητα (Andreotti & Mingione, 2016). Λαμβάνοντας υπόψη τις διακρατικές και ενδοκρατικές ανισότητες σε ολόκληρη την ΕΕ, αποδεικνύεται ότι οι στρατηγικές τοπικότητας χωρίς ισχυρό κεντρικό σύστημα πρόνοιας κινδυνεύουν να διατηρήσουν ή να αυξήσουν τις κοινωνικές και γεωγραφικές ανισότητες.

Η

οικονομική κρίση και οι τεράστιες αποκλίσεις μεταξύ Βορρά-Νότου και πυρήναπεριφέρειας έχουν δημιουργήσει ακόμα περισσότερες προκλήσεις για την κοινωνική πολιτική. Ωστόσο, στο πλαίσιο της ΕΕ, οι παρεμβάσεις κοινωνικής πολιτικής των εθνικών κρατών πρόνοιας μειώνονται ή γίνονται πιο δαπανηρές. Οι πολίτες είτε φοβούνται τις μειώσεις λόγω της σύγκλισης της ΕΕ είτε απαιτούν περισσότερα από αυτή ανάλογα με την κατάστασή τους, ακόμα κι αν έχει περιορισμένη αρμοδιότητα δράσης σε αυτόν τον τομέα (Beauddonet, 2015). Αυτός ο φόβος είναι λογικός, αλλά θα πρέπει να αντιμετωπιστεί όχι μέσω λαϊκίστικων εκφράσεων αλλά με υπεύθυνη,

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

συντονισμένη και εμπειρικά θεμελιωμένη χάραξη πολιτικής που θα ανταποκρίνεται όμως στα επιμέρους τοπικά ή τομεακά προβλήματα. Αυτές οι αντιλήψεις-φόβοι θα μπορούσαν επίσης να συνδέονται με το γεγονός ότι η μείωση των εθνικών δυνατοτήτων στον τομέα άσκησης της κοινωνικής πολιτικής δεν ήταν ανάλογη με την αύξηση των ικανοτήτων χάραξης πολιτικής σε επίπεδο ΕΕ. Η τελευταία είναι μια πολιτική απόφαση που μπορεί να καταστεί μια από τις σημαντικότερες προκλήσεις για την ΕΕ η οποία θα καθορίσει τελικά το μέλλον της συναρμόζοντας τις Ευρωπαϊκές αξίες της ελευθερίας της αγοράς με τις πολιτικές για την κοινωνική δικαιοσύνη.

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

19

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Ο ΕΥΡΩΠΑΙΟΣ ΜΙΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΝΑΣ ΜΕΛΕΟΥΝΗ

Σ

τις 2 Σεπτεμβρίου 2021 απεβίωσε στην Αθήνα σε ηλικία 96 ετών ο Έλληνας μουσικοσυνθέτης Μίκης Θεοδωράκης. Παγκοσμίου φήμης, έχει συνδέσει το όνομά του τόσο με το καλλιτεχνικό του έργο όσο και με την πολιτική του δράση. Από τα χρόνια του εμφυλίου στην Ελλάδα (19461949) μέχρι και τον θάνατό του (2021) υπερασπίστηκε αξίες όπως η δημοκρατία, η ελευθερία και η ειρήνη (Euronews, 2021). Η αντίστασή του τα χρόνια της δικτατορίας στην Ελλάδα, αλλά και οι πολιτικές δράσεις και απόψεις του ενέπνευσαν και επηρέασαν πολίτες όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε

20 >

Πολιτικός ΕπιστήμοναςΔιεθνολόγος

ολόκληρο τον κόσμο. Η πρωτοβουλία του για την ελληνοτουρκική φιλία αλλά και η συμβολή του για την ειρηνική συνύπαρξη μεταξύ Ισραηλινών και Παλαιστινίων - συμφωνία 1994 στο Όσλο μεταξύ των δύο πλευρών- (Ιωάννου, 2021), ήταν μερικές από τις δράσεις του για την προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της ειρήνης μεταξύ των λαών. Ο Μίκης Θεοδωράκης δεν ήταν μόνο Έλληνας πολίτης αλλά και Ευρωπαίος που εξέφραζε με κάθε τρόπο τον θαυμασμό του για τον Ευρωπαϊκό πολιτισμό, αλλά και την

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

ανησυχία του για την πορεία αυτού. Συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης θεωρούσε ότι η Ευρώπη θα μπορούσε να επιβιώσει μόνο αν παρέμενε ενωμένη και έκανε έκκληση για τη δημιουργία ενός ευρέως, πανευρωπαϊκού μετώπου δράσης. Πιο αναλυτικά, πρότεινε ένα μεταβατικό ευρωπαϊκό πρόγραμμα με σκοπό τον συντονισμό διεθνούς δράσης, ώστε να κινητοποιηθεί το λαϊκό κίνημα και να προστατευθεί η δημοκρατία «πριν να είναι πολύ αργά για την Ευρώπη» (Θεοδωράκης, Έκκληση για “τη σωτηρία των λαών της Ευρώπης”, 2011).

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

στόσο, δε δίστασε να επικρίνει την Ευρώπη και τις μεγάλες δυνάμεις, ως υπεύθυνες για τα δεινά που υπέστησαν οι Σύριοι πρόσφυγες. Συγκεκριμένα, σε παρέμβασή του για την προσφυγική κρίση το 2016, μεταξύ άλλων, χαρακτήρισε ΗΠΑ και ΕΕ υπεύθυνες για τους πολέμους που διεξάγονται, κατονομάζοντας τις «πολεμικές βιομηχανίες», ενώ παρομοίασε τα συρματοπλέγματα που υψώνουν στα σύνορα τους τα Ευρωπαϊκά κράτη με σκοπό να εμποδίσουν τις ροές των προσφύγων, με τις πρακτικές των Ναζί σε Άουσβιτς, Νταχάου και Μαουτχάουζεν (Θεοδωράκης, Παρέμβαση Μίκη Θεοδωράκη για το προσφυγικό: Το Άουσβιτς της Ευρώπης, 2016).

Ω

ανεκτίμητα δώρα στην ανθρωπότητα, κυρίως στους τομείς της Επιστήμης, της Φιλοσοφίας, της Κοινωνιολογίας και της Τέχνης.

Τέλος, σε ομιλία του το 2010 και συγκεκριμένα στην έναρξη της 9ης Συνόδου του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κοινοβουλίου 2010, είχε αναφέρει, μεταξύ άλλων, ότι τα έθνη, οι φυλές και οι κοινωνίες έχουν ως κοινό παρονομαστή τον άνθρωπο. Θεωρούσε ότι η βία, η καταπίεση, η εκμετάλλευση, η αλληλοεξόντωση και οι πολεμικές συρράξεις είναι δημιούργημα των διεθνών κέντρων εξουσίας με επίκεντρο τις ΗΠΑ, που μέσω του στρατού και των τραπεζών προσπαθούσαν να επιβάλουν τη Νέα Τάξη της Παγκοσμιοποίησης. Ωστόσο, επεσήμανε ότι η Ευρώπη κατέχει θέση κλειδί που της επιτρέπει να οδηγήσει ολόκληρη την ανθρωπότητα στον δρόμο της ειρήνης και της ευημερίας, καθώς, ανά τους αιώνες, έχει προσφέρει πολλά και

Το αποτύπωμα του Μίκη Θεοδωράκη, πολιτιστικό και βαθιά πολιτικό, δεν περιορίζεται στα στενά όρια της Ελλάδας, αλλά αντανακλά τις ευρωπαϊκές ιδέες της ελευθερίας και της δημοκρατίας. Ο δικός μας Μίκης είναι ο άνθρωπος που εξέφρασε, μέσω της τέχνης και του πολιτικού του λόγου, τις σύγχρονες ανησυχίες για το μέλλον της Ευρώπης και της Ελλάδας, το οποίο θα συνδυάζει τον σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα και στη δημοκρατία, ενώ ταυτόχρονα θα ανταποκρίνεται στις νέες προκλήσεις της παγκοσμιοποίησης και της τεχνολογικής εξέλιξης. Η τέχνη του αποτελεί μια χρυσή παρακαταθήκη για τον ελληνικό και ευρωπαϊκό πολιτισμό, χάρισμα στις επόμενες γενιές πολιτών, ώστε να διατηρούν ανοιχτό το πνεύμα και τη σκέψη τους.

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

Όραμά του ήταν η ενηλικίωση όλων «για να σώσουμε όχι μόνο τον άνθρωπο αλλά και τον Πλανήτη Γη, που τόσο μεγαλόψυχα μας φιλοξενεί. Γιατί, σύμφωνα με τη λογική του Χρόνου, που θα πρέπει να προσμετράται με μεγέθη αιώνων, η στάση μας απέναντι στην ουσιαστική ύπαρξη της ζωής είναι έως τώρα παιδαριώδης [….]. Τόσο στη σφαίρα του υλικού όσο και του πνευματικού κόσμου. Εάν η Ευρώπη επιλέξει αυτόν τον δρόμο, είναι ικανή να μεταβάλει τη σημερινή Κόλαση σε Παράδεισο» (Θεοδωράκης, Το μεγάλο όραμα, 2010).

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

21

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ

ΝΙΚΟΣ ΣΤΑΜΠΟΛΙΔΗΣ Γενικός Διευθυντής Μουσείου Ακρόπολης Καθηγητής Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης ΤΗΣ ΝΕΦΕΛΗΣ ΚΑΡΑΛΕΚΑ Πολιτική Επιστήμων - Ερευνήτρια

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ

Κ

εντρικό πρόσωπο του παρόντος τεύχους και πυρήνας αυτού του ειδικού αφιερώματος είναι ένας σπουδαίος Έλληνας, ο κ. Νίκος Σταμπολίδης. Ο κ. Σταμπολίδης είναι ο πρώτος Γενικός Διευθυντής του Μουσείου της Ακρόπολης και Καθηγητής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης. Έχει διατελέσει επί 25 συναπτά έτη (1996-2021) Διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης και παράλληλα έχει λάβει πολλές θέσεις και τιμές στην πορεία του στον Πανεπιστημιακό χώρο. Έχει λάβει το Μεγαλόσταυρο του Ταξιάρχη της τιμής από τρεις χώρες του πολιτισμού, Ελλάδα, Ιταλία και Ισπανία. Είναι μέλος του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου του Υπουργείου Πολιτισμού. Ακόμη είναι μέλος και εισηγητής εκ μέρους της 4μελούς Επιτροπής η οποία εκπροσώπησε πρόσφατα την Ελλάδα στη διάσκεψη της UNESCO για το ζήτημα των γλυπτών του Παρθενώνα. Εκεί η Επιτροπή, κατάφερε να αποκομίσει για πρώτη φορά μία απόφαση από την UNESCO, αντί για απλή σύσταση, στην οποία αναφέρεται, όπως μας λέει ο ίδιος, ότι «το θέμα των γλυπτών του Παρθενώνα είναι διακυβερνητικό και ότι είναι σωστό, δίκαιο και ηθικό να επανενωθούν τα γλυπτά στη θέση τους, στο μνημείο όπου ανήκουν». Το έργο του έχει αναγνωριστεί τόσο από Έλληνες όσο και από ξένους συναδέλφους του – και όχι μόνο. Τον ευχαριστώ θερμά για την πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση την οποία είχαμε και τη μεγάλη χαρά να ακούσω από κοντά τον άνθρωπο που οι μαθητές του θεωρούν χαρισματικά μεταδοτικό, να μου εξιστορεί το παρελθόν του, να προσεγγίζει δύσβατες έννοιες και να σχολιάζει το παρόν και το μέλλον του ανθρώπινου είδους. Κάτι που μου έμεινε έντονα από αυτή τη συνάντηση είναι το πάθος του για την παρατήρηση και τη μελέτη του ανθρώπου και η υπέρμετρη αγάπη του για την Αρχαιολογία.

Ποια είναι η σχέση σας ως αρχαιολόγου με τον χρόνο; Η στιγμή της εύρεσης του «βασιλιά της Ασίνης που τον γυρεύουμε τόσο προσεχτικά»1 μπορεί να ιδωθεί ως στιγμή συνάντησης του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος; Το ποίημα του Σεφέρη για τον βασιλιά της Ασίνης μπορεί να είναι χαρακτηριστικό κυρίως για αυτή τη συνάντηση του παρελθόντος με το παρόν υπό την έννοια ότι εμείς οι αρχαιολόγοι που σκάβουμε και έχουμε άμεση σχέση και με την Αρχαιολογία του πεδίου είναι πραγματικά σαν να πιάνουμε με τα δάχτυλά μας την τελευταία αφή πάνω στο αρχαίο αντικείμενο, εκεί δηλαδή που το άφησε ο άνθρωπος του παρελθόντος πριν αυτό κατακλυστεί από τον χρόνο και την ενδεχόμενη φθορά. Αυτή είναι μία βιωματική σχέση και συνάμα συναισθηματική. Εκείνη τη στιγμή δεν κοιτάζω απλά ένα αντικείμενο, ένα εύρημα, αλλά συγχρόνως η σκέψη με οδηγεί κινηματογραφικά σε διάφορα ερωτήματα και απαντήσεις: ποια είναι η χρονολόγησή του, πώς να το ερμηνεύσω, να το συνδέσω με την ανασκαφική του συνάφεια αλλά συνειρμικά αναρωτιέμαι παράλληλα για τον άνθρωπο που βρίσκεται πίσω από αυτό, τον κατασκευαστή, ή τον ιδιοκτήτη του, αυτόν του οποίου την αφή ξαναπιάνω πρώτος μετά από χιλιάδες χρόνια. Ανάλογα με τον τρόπο που σκέφτεσαι, την ιδιοσυγκρασία και την ευαισθησία σου, συνειδητοποιείς το φάσμα του χρόνου και καταλήγεις στο πόσο «σοφή» μπορεί να ήταν η αρχαία μυθολογία που θεωρούσε τον χρόνο ως τον Κρόνο που τρώει τα παιδιά του. Και δεν εννοώ μόνο τους ανθρώπους αλλά ακόμα και τους ίδιους τους Θεούς. Όλα έρχονται και παρέρχονται, άλλα με μικρότερη και αλλά με μεγαλύτερη διάρκεια. Ο χρόνος, πιστεύω, είναι ένα κόσμημα που δόθηκε στην ύλη. Εάν η ύλη και η ενέργεια ταυτίζονται, ο χρόνος είναι αυτό που τις κόσμησε. Αν το σκεφτεί κανείς φιλοσοφημένα μπορεί και να μην υπάρχει. Πολλές φορές οι φοιτητές μου μου λένε πόσο μακρινή είναι η εποχή μας από τον Σωκράτη που έζησε πριν από 2.500 χρόνια. Απαντώ όμως ότι ο χρόνος είναι μία έννοια σχετική. Αν σκεφτούμε ότι κάθε γενιά κρατάει 25 με 30 χρόνια, ο Σωκράτης είναι μόνο 80 παππούδες πίσω. Όλοι μας έχουμε νιώσει αυτή τη σχετικότητα. Πόσο γρήγορα, ή πόσο αργά μπορεί να περνάει ο χρόνος. 1

23 >

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

Ο Βασιλιάς της Ασίνης, Γιώργος Σεφέρης, Ημερολόγιο Καταστρώματος Α’

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ

Έχετε δηλώσει ότι η Ντόλλυ Γουλανδρή σας έπεισε να αναλάβετε τη θέση του Διευθυντή του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης όταν σας είπε ότι εκεί θα κάνετε αυτό που αγαπάτε. Από που πηγάζει αυτή η αγάπη για την Ελεύθερνα και την Αρχαιολογία; Θα πραγματοποιήσω τα όνειρά μου, αυτό μου είπε. Θα πω την αλήθεια που είναι λίγο-πολύ γνωστή καθώς και σε παλιότερες συζητήσεις την έχω επαναλάβει. Πρώτον, σχετικά με την Ελεύθερνα: όταν δημιουργήθηκε το Πανεπιστήμιο Κρήτης και το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, οι αρχαιολόγοι έπρεπε να εκπαιδεύονται, θεωρήσαμε ως είναι φυσικό, και πρακτικά, δηλαδή να κάνουν πρακτική άσκηση είτε σε επιφανειακή είτε αργότερα σε ανασκαφική έρευνα για να καταλαβαίνουν και τη μέθοδο και τον τρόπο που λειτουργεί η ανασκαφή. Η αλήθεια είναι ότι είχαμε ζητήσει από το Υπουργείο Πολιτισμού δύο θέσεις, την Απτέρα και την Ελεύθερνα. Την Ελεύθερνα την είχα ζητήσει ιδιαίτερα εγώ γιατί μου άρεσε ο τόπος. Όταν ήμουν 14-15 χρονών και κάναμε τις γυμνασιακές μας εκδρομές οι καθηγητές μας πήγαιναν σε όλα τα μέρη της Κρήτης. Περνούσαμε από επαρχιακές οδούς οι οποίες κατάλαβα εκ των υστέρων ότι ήταν εν μέρει οι αρχαίες οδοί, δηλαδή το φυσικό ανάγλυφο οδηγούσε τους τοπογράφους να ακολουθήσουν τις παλαιότερες θα έλεγα και τις αρχαίες οδεύσεις. Περνώντας λοιπόν από την Ελεύθερνα είχα παρατηρήσει ότι η πιο ωραία όψη του Ψηλορείτη, που μοιάζει με πυραμίδα, ή σαν κόψη σπαθιού, ήταν αυτή που έβλεπε κανείς μόνο από την πλευρά της Ελεύθερνας. @eureope

@political_scientists

Το τοπίο ήταν και εξακολουθεί και σήμερα να είναι αρχαϊκό. Έτσι ζήτησα να ανασκάψουμε στην Ελεύθερνα. Για λόγους διοικητικούς, η Εφορεία αρχαιοτήτων, η οποία έδρευε τότε στα Χανιά, μας παραχώρησε την Ελεύθερνα και κράτησε την Απτέρα. Η Ελεύθερνα λοιπόν ήταν μία από τις δύο προτάσεις αλλά όχι η πρώτη. Τώρα στο δεύτερο ερώτημά σας. Η επιλογή της Αρχαιολογίας συνέβη γιατί από μικρός, εκτός από την παρατήρηση της φύσης, μου άρεσε να παρατηρώ τους ανθρώπους, το ανθρώπινο είδος. Μεγαλώνοντας κατάλαβα ότι υπάρχουν δύο τρόποι να συνδέεις τον εαυτό σου με τον άνθρωπο: αυτός που ωφελεί τον άνθρωπο, δηλαδή να γίνεις ληστής του πόνου ή του θανάτου, να γιατρεύεις τον άνθρωπο, επομένως θα μπορούσα να έχω γίνει γιατρός, και αυτός που σπουδάζεις την ανθρώπινη φύση στην ολότητά της, στην ιστορία της, να αφιερωθείς δηλαδή στη μελέτη του ανθρώπινου είδους από τον Νεάντερταλ έως σήμερα. Ήθελα να μελετήσω το ανθρώπινο αποτύπωμα στον υλικό πολιτισμό και τον ίδιον τον άνθρωπο, ει δυνατόν, τον συναισθηματικό του κόσμο, έναν κόσμο που, νομίζω ότι, δεν έχει αλλάξει πολύ μέσα στα χρόνια. Η Αρχαιολογία μου προσφέρει μια πραγματικότητα, όλο αυτό το φάσμα του ανθρώπινου είδους στο χθες. Και αν θέλεις να τον κατανοήσεις πρέπει να μελετήσεις τον τρόπο που σκεφτόταν ο άνθρωπος ανά εποχές, να μπεις δηλαδή στην ιστορία των ιδεών, όχι να τον κρίνεις με σημερινά κριτήρια. Και επειδή βεβαίως τα ιστορικά κείμενα είναι σημαντικά αλλά εκθέτουν τη ματιά και τα πιστεύω του κάθε ιστορικού,

@hapscorg

χρειάζονται πολλά κείμενα, πολλών ιστορικών με διαφορετικές ματιές για να μπορεί κανείς να διαβάζει περισσότερο αντικειμενικά. Τα υλικά κατάλοιπα του πολιτισμού του ανθρώπου, αυτά που εξετάζει η Αρχαιολογία, τα μνημεία, δηλαδή αυτά που συντηρούν τη μνήμη, είναι επίσης πολύ ουσιαστικά. Αρκεί να τα διαβάσεις χωρίς προκαταλήψεις, είτε είναι μικρά είτε είναι μεγάλα, καθημερινά ή όχι.

Μεγαλώνοντας κατάλαβα ότι υπάρχουν δύο τρόποι να συνδέεις τον εαυτό σου με τον άνθρωπο: αυτός που ωφελεί τον άνθρωπο, δηλαδή να γίνεις ληστής του πόνου ή του θανάτου, να γιατρεύεις τον άνθρωπο, επομένως θα μπορούσα να έχω γίνει γιατρός, και αυτός που σπουδάζεις την ανθρώπινη φύση στην ολότητά της, στην ιστορία της, να αφιερωθείς δηλαδή στη μελέτη του ανθρώπινου είδους από τον Νεάντερταλ έως σήμερα.

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

24

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ

Το έργο σας ως τώρα είναι πολύτιμο καθώς και ως Καθηγητής έχετε συμβάλει στη διαπαιδαγώγηση των νέων αρχαιολόγων και τωρινών ή/και μελλοντικών σας συναδέλφων. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά εκείνα που θα θέλατε να έχουν ως άνθρωποι και ως επαγγελματίες; Αυτό που εισπράττω εγώ από τους μαθητές μου είναι εκτίμηση, σεβασμό και αγάπη. Και όταν λέω μαθητές μου δεν εννοώ μόνο αυτούς του θρανίου και του Πανεπιστημίου αλλά και αυτούς του έξω κόσμου. Αυτό που μου λένε ότι εισπράττουν είναι το χάρισμα της μεταδοτικότητας, ο τρόπος που εκφέρονται τα νοήματα και το πώς ο λόγος αποτυπώνεται στο μυαλό τους και δεν τον αποχωρίζονται μετά. Νομίζω ότι αυτό πηγάζει από το γεγονός ότι αγαπώ να μεταδίδω στους άλλους την όποια γνώση μου, να μην την κρατώ φυλακισμένη για μένα. Και δεν εννοώ μόνο τους φοιτητές μου στο Πανεπιστήμιο αλλά να τη μεταδίδω όπου μπορώ. Η μεταδοτικότητα είναι ένα χάρισμα που μου δόθηκε, όπως έλεγε η μάνα μου, για να χαρίζω στους άλλους ό,τι γνωρίζω. Φαίνεται ότι αυτό λειτούργησε και λειτουργεί σε αρκετούς μαθητές μου καθώς ορισμένοι είναι ήδη καθηγητές Πανεπιστημίων, Έφοροι αρχαιοτήτων ή υπηρετούν σε άλλα σημαντικά πόστα. Ή ακόμα και αν δεν υπηρετούν σε αυτό που λέμε «κοινωνικά καλή θέση», είναι άνθρωποι που αγαπούν αυτό που κάνουν. Γνωρίζω μαθητή μου αρχαιολόγο που κάνει

25@eureope >

παιχνίδια με αρχαιολογικά θέματα για παιδιά ή άλλους που κάνουν σενάρια αρχαιολογικών ταινιών. Χαίρομαι όταν τους βλέπω να προχωρούν και να προοδεύουν. Συνηθίζω να λέω στους φοιτητές στο πρώτο μάθημα στο Πανεπιστήμιο ότι όσοι δεν έχετε μπει από επιλογή σας στην Αρχαιολογία, μην έρχεστε στο μάθημα. Φυσικά είναι δικαίωμά τους αν θα μείνουν. Τους λέω επίσης ότι ένα από τα τρία οκτάωρα του 24ώρου μίας μέρας, το πιο σημαντικό, είναι αυτό της εργασίας μας. Αν, λοιπόν, δεν ερωτεύεσαι και δεν αγαπάς συνεχώς και αδιαλείπτως αυτό που κάνεις ως επάγγελμα σημαίνει ότι ζεις λάθος. Γι’ αυτό το μείζον χαρακτηριστικό που θα πρέπει να έχουν ως άνθρωποι και επαγγελματίες είναι να ερωτεύονται και να αγαπούν αυτό που οι ίδιοι διαλέγουν να κάνουν, αγαπώντας αυτό, αγαπούν και τον εαυτό τους και τον άλλον.

@hapscorg2021 @political_scientists ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ

Αν, λοιπόν, δεν ερωτεύεσαι και δεν αγαπάς συνεχώς και αδιαλείπτως αυτό που κάνεις ως επάγγελμα σημαίνει ότι ζεις λάθος. Γι’ αυτό το μείζον χαρακτηριστικό που θα πρέπει να έχουν ως άνθρωποι και επαγγελματίες είναι να ερωτεύονται και να αγαπούν αυτό που οι ίδιοι διαλέγουν να κάνουν, αγαπώντας αυτό, αγαπούν και τον εαυτό τους και τον άλλον.

@political_scientists @eureope ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

@hapscorg < 25

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ

Επομένως μπορείτε να επιλέξετε ανάμεσα στα καθήκοντα του δασκάλου και του αρχαιολόγου; Είναι δύσκολο γιατί το ένα μετουσιώνεται στο άλλο. Είναι τέτοια η φύση της αρχαιολογίας, είτε του πεδίου, είτε της έρευνας, είτε της συγγραφής, που μετουσιώνεται σε διδασκαλία, το ένα δεν υπάρχει χωρίς το άλλο. Το κάνω και για μένα και για τους άλλους, σα να μην ξεχωρίζω τον εαυτό μου από τους άλλους αλλά ούτε και οι άλλοι τον εαυτό τους από εμένα, είναι μία ώσμωση ανάμεσα στο εγώ και το εμείς. Δε μπορώ να σας πω ότι είμαι περισσότερο δάσκαλος από αρχαιολόγος ή το αντίστροφο, είναι συγκοινωνούντα δοχεία.

Έχετε τιμηθεί από ευρωπαϊκές χώρες και η επιστημονική σας παρουσία είναι εναργέστατη και σε αυτές. Ποια είναι η δραστηριότητα Ελλήνων αρχαιολόγων στο εξωτερικό μια που η διάδραση είναι μεγάλη αν λάβει κανείς υπόψη του την πληθώρα ξένων αρχαιολογικών σχολών στην Ελλάδα. Έχετε δίκιο. Στην πατρίδα μας υπάρχουν πολλές ξένες σχολές, περίπου 20, ευρωπαϊκές και μη, και επομένως υπάρχει μία διάδραση μεταξύ αυτών και ημών. Δηλαδή και εμείς και εκείνοι βρισκόμαστε για να συζητήσουμε έρευνες και ευρήματα σε συνέδρια και σε διαλέξεις. Ενώ όμως υπάρχει πχ βρετανική ή γαλλική αρχαιολογική σχολή, δεν υπάρχει ανάλογα αυτό που θα ονομάζαμε ελληνική αρχαιολογική σχολή. Αυτό είναι ένα ιδιαίτερο φαινόμενο

@eureope 26 >

χωρίς να σημαίνει ότι οι Έλληνες ενδιαφέρονται μόνο για την αρχαιολογία της Ελλάδας. Και εγώ ο ίδιος έχω σκάψει παλιότερα στο εξωτερικό αλλά και νεότεροι κυρίως συνάδελφοι σκάβουν στο εξωτερικό, σχεδόν πάντα μαζί με κάποια ξένη αρχαιολογική σχολή, όχι με κάποια ελληνική αρχαιολογική σχολή. Πριν κάποια χρόνια προσπάθησε η Ελληνική Αρχαιολογική Εταιρεία να δημιουργήσει αρχαιολογική σχολή στην Κύπρο και δεν πέτυχε. Αν λάβει κανείς υπόψη του όλο το ανθρώπινο δυναμικό των αρχαιολόγων στην Ελλάδα συνειδητοποιείς ότι είναι τόσο πλούσιο που απορείς γιατί στην Ελλάδα δεν έχει συσταθεί μία αρχαιολογική σχολή που να μπορεί να πάει να σκάψει και αλλού στο εξωτερικό. Υπάρχουν πολλοί παράγοντες που πρέπει κάποιος να λάβει υπόψη του για να το ερμηνεύσει. Πρέπει πρώτα απ’ όλα να είναι προτεραιότητα της πολιτείας, του Υπουργείου Πολιτισμού και του Υπουργείου Παιδείας. Δε θα έλεγα λοιπόν ότι είναι στη φύση του Έλληνα να είναι αρχηγός και μόνος του, είναι και πολλές άλλες οικονομικές, διοικητικές και ιστορικές παράμετροι και συγκυρίες που δεν του επέτρεψαν να δουλέψει σε ομάδα σε αυτό το αντικείμενο στο εξωτερικό. Ακόμα υπάρχει πάντα και ο ανθρώπινος παράγοντας, δηλαδή το ποιος θα ηγηθεί και ποιος θα απασχοληθεί σε αυτή τη Σχολή, αν ιδρυόταν. Θυμάμαι να μας παραχωρεί η Ρώμη ένα ολόκληρο κτήριο για να συσταθεί και να εγκατασταθεί εκεί η Ελληνική Αρχαιολογική Σχολή, κάτι που ποτέ δεν έγινε καθώς στην Ελλάδα υπήρχαν φατρίες αλληλοσυγκρουόμενες.

@hapscorg @political_scientists ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

Σε κάθε περίπτωση, η δραστηριότητα των Ελλήνων αρχαιολόγων στο εξωτερικό είναι μεγάλη ως προς το διδακτικό και το συνεδριακό σκέλος αλλά όχι ως Ελληνική Αρχαιολογική Σχολή ή αποστολή. Μόνο τελευταία υπάρχουν δυοτρεις προσπάθειες από συναδέλφους της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας και τα Πανεπιστήμια κυρίως στην Εγγύς Ανατολή.

@political_scientists ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021 @eureope

@hapscorg < 26

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ

Για να το πω αλλιώς, είναι το ίδιο να βλέπεις τα γλυπτά του Παρθενώνα σε μία ψηφιακή οθόνη ή σε άλλον τόπο μακριά από εκεί που γεννήθηκαν και το ίδιο στο Μουσείο της Ακρόπολης που βρίσκεται στους πρόποδες του βράχου της Ακρόπολης με τον Παρθενώνα να καθρεπτίζεται στα τζάμια του και το φως που τα γέννησε να συνεχίζει να τα λούζει; Πώς αναπληρώνεις τον αέρα, τις μυρωδιές, το περιβάλλον; Αυτά πώς αντικαθίσταται ψηφιακά; Δε γίνεται.

@eureope

@political_scientists

Το 2020-2021 πολλά Μουσεία επένδυσαν στα σύγχρονα ψηφιακά μέσα και η ΕΕ στηρίζει πολύ τις πρωτοβουλίες αυτές (ψηφιακές ξεναγήσεις, ψηφιοποίηση μουσειακού υλικού, κλπ.). Ποια είναι η άποψή σας γι’ αυτήν τη στροφή; Θα έπρεπε και τα Μουσεία της Ελλάδας να ακολουθήσουν αυτήν την πορεία; Είμαι πάντα υπέρ της τεχνολογίας αρκεί αυτή να υποτάσσεται στον άνθρωπο. Υπάρχει η τάση της υπερβολής και στο τέλος μπορεί κανείς να δει τον αρνητικό της αντίκτυπο, δηλαδή ο άνθρωπος να καταλήξει μηχανή και να μην ελέγχει το προϊόν του. Η τεχνολογία είναι πολύ βοηθητική για τον άνθρωπο αρκεί να μην τον αποξενώνει αφού από τη φύση του είναι κοινωνικό ον. Το περίσσιο χαλάει το ίσιο: αυτό ισχύει και για τα τεχνολογικά επιτεύγματα. Το να τα χρησιμοποιούμε για μία ουσιαστική επικοινωνία είναι θεμιτό αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η τεχνολογία δεν πρόκειται ποτέ να αποδώσει την κοινωνική φύση, το «συγχρωτίζεσθαι» και τη συναισθηματική ευφυία του ανθρώπου. Για να το πω αλλιώς, είναι το ίδιο να βλέπεις τα γλυπτά του Παρθενώνα σε μία ψηφιακή οθόνη ή σε άλλον τόπο μακριά από εκεί που γεννήθηκαν και το ίδιο στο Μουσείο της Ακρόπολης που βρίσκεται στους πρόποδες του βράχου της Ακρόπολης με τον Παρθενώνα να καθρεπτίζεται στα τζάμια του και το φως που τα γέννησε να συνεχίζει να τα λούζει; Πώς αναπληρώνεις τον αέρα, τις μυρωδιές, το περιβάλλον; Αυτά πώς αντικαθίσταται ψηφιακά; Δε γίνεται. Επομένως πρέπει όλα αυτά να γίνονται σε λελογισμένα πλαίσια.

@hapscorg

Αγαπάτε όχι μόνο την αρχαιολογία αλλά και τη λογοτεχνία, την ιστοριογραφία, τη ρητορική και τη φιλοσοφία καθώς συσχετίζετε τις αρχαιότητες με γραπτά τεκμήρια ή ακόμα τις αξιοποιείτε προς επίρρωσή τους, όπως με το παράδειγμα του Ομήρου. Γιατί επιλέξατε το αρχαίο ιδεώδες του κάλλους για την πολυαναμενόμη, αποχαιρετιστήρια έκθεσή σας στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης; Δεν είναι η τελευταία, θα γίνει άλλη μία μετά το Κάλλος, έχουμε ήδη ετοιμάσει με τον συνεργάτη μου Γιώργο Τασούλα την Άγονη Γραμμή 2, που αναφέρεται στα Μιλησιακά νησιά, δηλαδή την πολυνησία: Φούρνοι, Αρκιοί, Λειψοί, Πάτμος, Φαρμακονήσι, Αγαθονήσι, κλπ. Το Κάλλος δεν είναι μία ιδέα σημερινή. Όταν ξεκίνησα με την Ντόλλυ Γουλανδρή το μουσείο ήταν ένα μικρό μουσείο επί της οδού Νεοφύτου Δούκα 4. Σε ένα Μουσείο θεματικό όπως είναι το Κυκλαδικό Μουσείο και στο οποίο εγώ πήγα με την προϋπόθεση ότι δε θα ξαναγοράσει αρχαιότητες η Ντόλλυ Γουλανδρή, εκτός και αν τις επαναπατρίσει, αναρωτήθηκα τότε πόσες φορές μπορεί άραγε κάποιος να δει το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης; Μία, δύο, τρεις; Ξεκίνησα λοιπόν τις περιοδικές εκθέσεις και μάλιστα εκτός από τις αρχαιολογικές και αυτές που συνδέονται με τη μοντέρνα τέχνη, τον Πικάσο και τον Νταλί, ήδη από τα τέλη τις δεκαετίας του ’90. Όσον αφορά στις αρχαιολογικές εκθέσεις, ξεκίνησα με την Πόλη κάτω από την πόλη με όλα τα ευρήματα του Μετρό της Αθήνας. Ακολούθησαν άλλες εκθέσεις όπως η εντυπωσιακή έκθεση Πλόες στην οποία συμμετείχαν 92 μουσεία απ’ όλο

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<< 2727

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ

τον κόσμο και συγκεντρώθηκαν 1211 εκθέματα. Ακολούθησε η Ελεύθερνα το 2004, οι Ολυμπιονίκες της Αρχαιότητες, προχωρήσαμε στην ενότητα με τους Απρόσμενους Επισκέπτες, δηλαδή αγάλματα και έργα που δεν μετακινούνταν ως τότε από τα μουσεία τους. Και κατέληξα σε μία σειρά με πανανθρώπινα θέματα. Έτσι, ξεκίνησα από τον Έρωτα και αμέσως μετά θα ερχόταν το Κάλλος το οποίο για διάφορους λόγους δεν πραγματοποιήθηκε τότε. Στη θέση του προχωρήσαμε την Υγεία, το Επέκεινα και ενδιάμεσα και άλλες εκθέσεις όπως οι Πριγκίπισσες της Μεσογείου, Ιδανικές μορφές και αγαπημένες για τον Καβάφη, το Χρήμα, οι Αναδυόμενες Πόλεις (Απτέρα, Ελεύθερνα Κνωσσός) και άλλες παράλληλα συνδυαστικές με τη σύγχρονη τέχνη, που είχαν ως υπέρτιτλο «Θεϊκοί Διάλογοι». Τώρα λοιπόν, τελευταίο αλλά όχι έσχατο, ήρθε το Κάλλος. Επομένως υπάρχει πάντα στο μυαλό μας μία σειρά για το τι πρέπει να γίνει και πώς πρέπει να γίνει, είναι θέμα δημιουργικής φαντασίας. Πολλές φορές με ρωτάνε, «γιατί δε μας λέτε τα σχέδιά σας;». Δεν είναι ότι φοβάμαι μη μου κλέψουν την ιδέα, φοβάμαι μην την κακ ο π οιήσουν. Πολλές εκθέσεις έχουν γίνει για την ομορφιά, καμία όμως για το κάλλος, που περιλαμβάνει την εξωτερική και την εσωτερική ομορφιά. Σημασία έχει να ξέρεις πώς θα συνθέσεις μία έκθεση. Είναι αυτό που λέει ο Πιερ Τζιοβάννι Γκούτσο: μία έκθεση πρέπει να έχει την επιστημονική τεκμηρίωση χωρίς την οποία δεν είναι τίποτα άλλο από ένα κουλτουροκοσμικό γεγονός πολλές φορές και αγοραίο. Η ιδέα μίας έκθεσης σημαίνει «σύλληψη - σύνθεση - οργάνωση - εκτέλεση». @eureope

@political_scientists

Στα μέσα Σεπτέμβρη αναλάβατε και επισήμως τη θέση του Γενικού Διευθυντή του Νέου Μουσείου της Ακρόπολης, μία θέση που πρώτη φορά πληρώνεται. Ποια είναι τα άμεσα σχέδιά σας; Στην ίδια λογική με όσα σας είπα παραπάνω, θα συνεχίσω και στο Μουσείο της Ακρόπολης. Μπορεί να μην έχει την ίδια ανάγκη από την άποψη ότι το επισκέπτονται χιλιάδες επισκέπτες απ’ όλο τον κόσμο, που έρχονται να δουν το αρχαίο ελληνικό κάλλος και την καλαισθησία των έργων μέσα στο Μουσείο της Ακρόπολης. Όμως, για να προσελκύσουμε περισσότερους επισκέπτες και ειδικά νέους, θα εξακολουθήσουμε να πραγματοποιούμε αρχαιολογικές εκθέσεις αλλά και εκθέσεις θεϊκών διαλόγων, δηλαδή σύζευξης αρχαίας, μοντέρνας και σύγχρονης τέχνης. Και φυσικά εκθέσεις από άλλους πολιτισμούς. Σχετικά με άλλα μείζονα θέματα, τα αποτελέσματα από την διάσκεψη με την UNESCO τα παρακολουθήσατε. Η ελληνική Επιτροπή αποτελούμενη από τον Γ.Γ. του Υπουργείου Πολιτισμού, κ. Γ. Διδασκάλου, την Διευθύντρια του Υπουργείου Πολιτισμού, κα Β. Παπαγεωργίου, την Διευθύντρια του Υπουργείου Εξωτερικών, κα Α. Παπαθανασίου και εμένα προχωρήσαμε φέτος με έναν τελείως διαφορετικό τρόπο ώστε να έχουμε ουσιαστικά αποτελέσματα. Αντί για συστάσεις (recommendations) μετά από 37 χρόνια, η επιτροπή της UNESCO έλαβε επιτέλους απόφαση (decision) η οποία λέει ότι το θέμα των γλυπτών του Παρθενώνα είναι διακυβερνητικό και ότι είναι σωστό, δίκαιο και ηθικό να επανενωθούν τα γλυπτά στη

@hapscorg

θέση τους, στο μνημείο όπου ανήκουν. Ένα άλλο σημείο «ανοίγματος» του Μουσείου έχει σχέση με την Εθνική Λυρική Σκηνή (με τον κύριο Κουμεντάκη και τον κύριο Ρήγα) για συνεργασίες όπου χορευτικά δρώμενα έλαβαν χώρα στις αίθουσες του Μουσείου της Ακρόπολης, μια πολύ ευχάριστη έκπληξη για όλους τους επισκέπτες μας. Και θα συνεχίσουμε…

Αντί για συστάσεις (recommendations) μετά από 37 χρόνια, η επιτροπή της UNESCO έλαβε επιτέλους απόφαση (decision) η οποία λέει ότι το θέμα των γλυπτών του Παρθενώνα είναι διακυβερνητικό και ότι είναι σωστό, δίκαιο και ηθικό να επανενωθούν τα γλυπτά στη θέση τους, στο μνημείο όπου ανήκουν.

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

28

ΕΙΔΙΚΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ: ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΕΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΣΧΟΛΕΣ ΣΤΟ ΝΕΟΣΥΣΤΑΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ ΑΝΑΣΚΑΦΕΣ ΤΟΥ ΚΩΣΤΗ ΚΑΤΣΙΓΙΑΝΝΗ

Ο

ι ξένες αρχαιολογικές σχολές και εταιρείες ξεκίνησαν την παρουσία τους στον ελλαδικό χώρο μετά την κήρυξη της ανεξαρτησίας του ελληνικού κράτους, το 1830. Ο βασικός λόγος που έκρινε αναγκαία την εμφάνισή τους ήταν η απουσία μεγάλου αριθμού Ελλήνων αρχαιολόγων, οι οποίοι θα μπορούσαν να μελετήσουν τα πολυάριθμα και σημαντικά μνημεία και να δημοσιεύσουν έπειτα τα ευρήματα και τις παρατηρήσεις τους (Πετράκος, Δοκίμιο για την αρχαιολογική νομοθεσία, 1982). Γι’ αυτόν τον λόγο, άλλωστε, οι πρώτες μεγάλες οργανωμένες ανασκαφές στην ελληνική επικράτεια ήταν έργο των ευρωπαϊκών σχολών σε συνεργασία με την Αρχαιολογική Εταιρεία. Το νεοσύστατο ελληνικό κράτος

@eureope

@political_scientists

Ιστορικός

στήριξε την ίδρυση αρχαιολογικών σχολών, καθώς και το έργο τους. Αυτό συνέβαινε τόσο με την παραχώρηση δημοσίων ακινήτων για την εγκατάστασή τους όσο και με τη σύναψη ειδικών συμφωνιών για την εκτέλεση των ανασκαφών (Παπαδοπούλου, 2000). Συγχρόνως, όμως, κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, άρχισαν σταδιακά και οι προσπάθειες να προστατευτούν και να διασωθούν οι αρχαιότητες, καθώς και να αποφευχθεί η πιθανότητα εξαγωγής τους από τη χώρα. Ήδη από την Γ’ Εθνική Συνέλευση της Τροιζήνας, την 1η Μαΐου 1827, κατέστη σαφές ότι απαγορευόταν η πώληση και η εξαγορά αρχαιοτήτων

@hapscorg

εκτός Ελλάδος. Το 1834, τέσσερα μόλις χρόνια μετά την επίσημη ανεξαρτησία της χώρας, ιδρύθηκε η Αρχαιολογική Υπηρεσία, ενώ τον ίδιο χρόνο ψηφίστηκε ο πρώτος νόμος για την προστασία των μνημείων στην Ελλάδα (Βουδούρη, 2003). Το 1837 συντελέστηκε το σπουδαιότερο γεγονός της ελληνικής αρχαιολογίας κατά τον 19ο αιώνα, που ήταν η ίδρυση της Αρχαιολογικής Εταιρείας, η οποία ήταν υπεύθυνη για την αποκάλυψη, την αναστήλωση και τη δημοσίευση των μνημείων (Πετράκος, Τα στάδια της ελληνικής αρχαιολογίας, 2007). Αυτό, βέβαια, επηρέασε και τις ξένες αρχαιολογικές σχολές, διότι δημιουργήθηκε ένα αυστηρό πλαίσιο, μέσα στο οποίο θα έπρεπε να δράσουν.

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

29 << 29

ΕΙΔΙΚΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ: ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ

Πριν τη διενέργεια κάθε ανασκαφής, όφειλαν να υποβάλουν αίτηση στο Υπουργείο, τουλάχιστον ένα μήνα πριν την έναρξή τους, στην οποία θα σημείωναν τα ονόματα του διευθυντή, των αρχαιολόγων και των τεχνιτών του συνεργείου. Επιπλέον, ήταν υποχρεωτικό να οριστεί στην αίτηση αν ο χώρος της ανασκαφής ήταν ιδιωτικός ή όχι, καθώς και αν θα έπρεπε να γίνει απαλλοτρίωση, ενώ απαραίτητη ήταν και η διευκρίνιση του σκοπού της ανασκαφής αλλά και των εξόδων που θα υπολογιζόταν ότι χρειάζονταν για την ανασκαφή. Παράλληλα, η κάθε σχολή υποχρεωνόταν να φυλάσσει τα κινητά ανασκαφικά ευρήματα και να αναλάβει τα έξοδα για τη μεταφορά τους και τον καθαρισμό τους, έως την τελική τους παράδοση σε Μουσείο. Τέλος, αξίζει να σημειωθεί, ότι σε κάθε ανασκαφή ξένης σχολής βρισκόταν εκπρόσωπος του Υπουργείου, ο οποίος παρακολουθούσε τις εργασίες και χρησίμευε ως ενδιάμεσος μεταξύ της σχολής και του Υπουργείου. (Βουδούρη, 2003). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός, ότι οι σχολές πολλές φορές χρησιμοποιούνταν στο πλαίσιο του ανταγωνισμού που είχαν πολλές χώρες μεταξύ τους. Έτσι, από τη μία ήταν

οι Γερμανοί του 19ου αιώνα, οι οποίοι έβλεπαν στον ελληνικό πολιτισμό την εθνική ολοκλήρωση της χώρας τους με τη δημιουργία μιας ενιαίας και κοινής εθνικής ταυτότητας, βασιζόμενης σε ένα ιστορικό παρελθόν στο βάθος των αιώνων (Borbein, 2000). Από την άλλη πλευρά, η Αγγλία και η Γαλλία στήριζαν στην κλασική αρχαιότητα την ανωτερότητα του δυτικού πολιτισμού, προκειμένου να προσδώσουν ιδεολογικοπολιτικό υπόβαθρο στην αποικιοκρατική πολιτική τους (Ρεγκάκος, 2002). Η διαφορετική οπτική και η σημασία που είχε για την κάθε πλευρά δημιουργούσε αντιπαλότητες για το ποια ξένη αρχαιολογική σχολή θα αναλάμβανε την κάθε ανασκαφή, ενώ συχνά πολιτικές και οικονομικές συμφωνίες με την εκάστοτε ελληνική κυβέρνηση επηρέαζαν το αποτέλεσμα των παραχωρήσεων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η ανασκαφή στους Δελφούς, την οποία είχε αναλάβει η Γαλλική Σχολή λόγω της υποστήριξης που παρείχε η Γαλλία στην Ελλάδα στο Συνέδριο του Βερολίνου το 1878. (Mulliez, Δελφοί.Η ανασκαφή του Μεγάλου Μαντείου(1892), 2007). Το Γερμανικό Ινστιτούτο Αθηνών την περίοδο 1925-1927 Πηγή:Archaiologia.gr, «Το κτήριο του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου γιορτάζει τα 130 χρόνια του», https://tinyurl.com/3hufdpex

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

30

Η πρώτη ξένη αρχαιολογική Σχολή και μία από τις σημαντικότερες ήταν η Γαλλική, η οποία ιδρύθηκε στις 11 Σεπτεμβρίου του 1846 με διάταγμα του Λουδοβίκου Φιλίππου της Γαλλίας. Πρώτος διευθυντής της Σχολής ήταν ο Amedee Daveluy (1846-1867). Οι λόγοι ίδρυσής της δεν ήταν μόνο επιστημονικοί ούτε μόνο για να στηρίξουν το νέο κράτος και τη διάσωση των αρχαίων. Ο πραγματικός σκοπός, τουλάχιστον το πρώτο διάστημα, ήταν πολιτικός και απέβλεπε στην ανάδειξη του μεγαλείου του ιδρυτικού κράτους (Πετράκος, Τα στάδια της ελληνικής αρχαιολογίας, 2007). Η Γαλλική Σχολή των Αθηνών εργάστηκε σε δύο εμβληματικούς χώρους, που τους συνδέει η μορφή του Απόλλωνα, στους Δελφούς και στη Δήλο. Η ανασκαφή στη Δήλο ήταν η πρώτη σημαντική ανασκαφή της Γαλλικής Σχολής που έγινε σε συνεργασία με το ελληνικό κράτος. Ειδικότερα, μπορεί να χωριστεί σε δύο μεγάλες φάσεις, την πρώιμη περίοδο από το 1873 μέχρι το 1894 και την εποχή της μεγάλης ανασκαφής από το 1902 μέχρι τις απαρχές του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, κατά τη διάρκεια της οποίας βρέθηκαν κάποια από τα σπουδαιότερα ευρήματα (Mulliez, Δήλος.Η ανασκαφή του ιερού νησίου του Απόλλωνος (1873), 2007). Στην περίπτωση των Δελφών, η άδεια για την ανασκαφή δόθηκε ήδη από το 1878, εξαιτίας όμως διαφόρων κωλυμάτων σε πολλά πεδία, η μεγάλη ανασκαφή ξεκίνησε το 1892. Ήδη από τα πρώτα χρόνια ήρθαν στο φως σπουδαία μνημεία, όπως ο Θησαυρός των Αθηναίων, ο Θησαυρός των Σιφνίων, το άγαλμα του Αντίνοου και το κατώτερο τμήμα του Ηνίοχου. Η φάση της μεγάλης ανασκαφής έληξε την άνοιξη του 1903 με την παράδοση του εργοταξίου και τα εγκαίνια του Μουσείου των Δελφών. (Mulliez, Δελφοί.Η ανασκαφή του Μεγάλου Μαντείου(1892), 2007).

@eureope

@political_scientists

Άλλες σημαντικές ευρωπαϊκές σχολές ήταν το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο, το οποίο ιδρύθηκε το 1874, λίγο μετά τη δημιουργία της Γερμανικής αυτοκρατορίας. Λόγω της Βαυαροκρατίας οι Γερμανοί έπαιξαν σπουδαίο ρόλο στα αρχαιολογικά πράγματα της χώρας. Νέοι Έλληνες σπουδαστές στέλνονταν με υποτροφία στη Γερμανία για σπουδές, ενώ και ο πρώτος καθηγητής της αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών ήταν ο Γερμανός, Ludwig Ross. Το Ινστιτούτο ξεκίνησε τη δράση του με τη μεγάλη ανασκαφή της Ολυμπίας το 1875-1881 υπό τη διεύθυνση του E. Curtius και του F. Adler και έκτοτε συνεχίζεται κατά διαστήματα μέχρι σήμερα. Λίγα χρόνια αργότερα το 1886 οι Άγγλοι προσπάθησαν και αυτοί με τη σειρά τους, με την ίδρυση της Αγγλικής Σχολής, να καλύψουν το επιστημονικό κενό σ’ έναν τομέα όπου

@hapscorg

κυριαρχούσαν οι Γάλλοι και οι Γερμανοί (Πετράκος, Τα στάδια της ελληνικής αρχαιολογίας, 2007). Συνοψίζοντας, το έργο των ξένων αρχαιολογικών σχολών στην Ελλάδα από τον 19ο αιώνα μέχρι και σήμερα, πέρα από τα προβλήματα και τις συγκρούσεις συμφερόντων, μπορεί να χαρακτηριστεί σημαντικότατο για την αρχαιολογική και ιστορική έρευνα της χώρας μας. Η συμβολή τους στη μελέτη του ελληνικού πολιτισμού μέσα από την επιστήμη της αρχαιολογίας είναι καίρια και πολύπλευρη, καθώς σήμερα, πέρα από το επιστημονικό τους έργο, πραγματοποιούν διάφορες πολιτιστικές δραστηριότητες τόσο στην Ελλάδα όσο και στις χώρες προέλευσής τους. Με αυτόν τον τρόπο προάγεται ο διαπολιτισμικός διάλογος και οι συγκεκριμένες σχολές λειτουργούν ως διαμεσολαβητές του ελληνικού πολιτισμού σ΄ ένα παγκοσμιοποιημένο πλαίσιο.

Δελφοί, αρχή των ανασκαφών: το δίκτυο του μικρού σιδηροδρόμου Πηγή: Archaiologia.gr, «Δελφοί. Iστορία των ανασκαφών», https://tinyurl.com/5983v29j

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<< 3131

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ: ΑΝΑΚΑΜΠΤΟΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ COVID-19 ΤΗΣ ΜΑΡΙΑΣ ΑΚΡΙΤΙΔΟΥ

Πολιτικός Επιστήμονας

Εισαγωγή Αναμφίβολα, ο τουρισμός αποτελεί έναν από τους τομείς της οικονομίας που επλήγησαν περισσότερο παγκοσμίως από την πανδημία. Σύμφωνα με τα στατιστικά στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Τουρισμού, κατά την περίοδο Ιανουαρίου – Δεκεμβρίου 2020 οι διεθνείς αφίξεις των τουριστών μειώθηκαν

κατά 73% συγκριτικά με το 2019, σε παγκόσμιο επίπεδο, ενώ την ίδια περίοδο στην Ευρώπη η μείωση έφτασε στο 69%. (UNWTO, 2021) Σε χώρες όπως η Ελλάδα, όπου οι τουριστικές υπηρεσίες είναι η βαριά βιομηχανία τους, οι εκτεταμένοι ταξιδιωτικοί περιορισμοί είχαν σημαντικό αρνητικό αντίκτυπο στην οικονομία της χώρας.

(UNWTO, 2021)

32 >

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

(UNWTO, 2021)

Προκειμένου να γίνει αντιληπτό το μέγεθος της μείωσης των τουριστικών υπηρεσιών που προκάλεσε η πανδημία, το Ινστιτούτο του Συνδέσμου Ελληνικών Τουριστικών Επιχειρήσεων (ΙΝΣΕΤΕ) αναφέρει πως ο εγκλεισμός και η απαγόρευση των ταξιδιών «μεταφράζεται σε απώλειες 1,3 τρις. Δολαρίων σε έσοδα του τουρισμού, 11 φορές περισσότερα από τις απώλειες που καταγράφηκαν κατά τη διάρκεια της χρηματοπιστωτικής κρίσης το 2009» (Δρ. Άρης Ίκκος, 2021). Ως προς την Ελληνική Οικονομία, η οποία βρισκόταν σε πορεία σχετικής ανάκαμψης και ανάπτυξης από το 2017 έως και το πρώτο δίμηνο του 2020, προτού επηρεαστεί από την Covid-19, παρατηρήθηκε ότι η μείωση που καταγράφηκε το 2020 στις αφίξεις ήταν -76,5% (-23.973 αφίξεις συνολικά σε σχέση με το

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

2019) ενώ οι εισπράξεις ήταν -75,8% (-13,405 εκατ. ευρώ σε σχέση με το 2019) (Δημήτριος Μαρούλης, 2021), γεγονός που την επηρέασε αρνητικά. Ήδη από το 2020, οι επιστήμονες έκαναν λόγο για σταδιακή ανάκαμψη του τουρισμού από το 2021 και μετά, ωστόσο μεγαλύτερη πρόοδος για την επάνοδο στην καθημερινότητα όπως ήταν πριν την έξαρση της νόσου του νέου κορωνοϊού, εκτιμάται πως θα υπάρξει κατά την περίοδο 2022-2023 (UNWTO, World Tourism Organization , 2020). Μία σημαντική παρατήρηση του Παγκόσμιου Οργανισμού Τουρισμού για την επιστροφή του τουρισμού σε κανονικές συνθήκες είναι ότι οι διεθνείς αφίξεις θα χρειαστούν δυόμιση με τέσσερα χρόνια για να επιστρέψουν στα επίπεδα του 2019 (UNWTO, World Tourism Organization , 2020).

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

33

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

Ανάλυση

Α

ν και κατά τη διάρκεια του προηγούμενου έτους, πολλοί μελετητές εξέφρασαν την αισιοδοξία τους ως προς τη δυναμική επάνοδο του τουρισμού για το 2021, υπήρξαν και πιο συγκρατημένες απόψεις. Συγκεκριμένα, ο πρόεδρος της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ξενοδόχων κ. Γρηγόρης Τάσιος, είχε αναφέρει σχετικά με την επαναλειτουργία του τουρισμού τον Φεβρουάριο: «Μετά από μια χρονιά τεράστιων απωλειών, ελπίζουμε πως το εμβόλιο θα ανοίξει την πόρτα της ανάκαμψης για το 2021. Ωστόσο, η πανδημία είναι ακόμη εδώ, μεταλλαγμένα στελέχη του ιού κάνουν την εμφάνιση τους το ένα μετά το άλλο και η παραγωγή των εμβολίων είναι κατά πολύ χαμηλότερη της ζήτησης, με αποτέλεσμα με τους σημερινούς ρυθμούς ο στόχος για εμβολιασμό του 70% του πληθυσμού μιας χώρας ώστε να φτάσουμε σε ένα ασφαλές επίπεδο ανοσίας, να μετατίθεται συνεχώς» (Παύλου, 2021). Παρ’ όλους τους ενδοιασμούς και τις ανησυχίες σχετικά με την εξέλιξη των εμβολιασμών και των μέτρων προστασίας, φαίνεται πως η τουριστική περίοδος της Ελλάδας φέρνει θετικά αποτελέσματα για το 2021. Μέχρι στιγμής τα στοιχεία που έχουν συγκεντρωθεί από τα καταλύματα, τις επιχειρήσεις εστίασης και τους λοιπούς κλάδους τουρισμού, έχουν αυξητική τάση σε σύγκριση με τα αντίστοιχα στοι χεία του 2020, ενώ σε σύγκριση με το 2019

έχει φτάσει το 50% των εσόδων, καταρρίπτοντας έτσι την πεποίθηση πως ο ελληνικός τουρισμός θα έφτανε ως το 40% των εσόδων του 2019. Εστιάζοντας, λοιπόν, στον ελληνικό τουρισμό, παρατηρείται ότι οι δυο πιο σημαντικοί μήνες για τη βαριά βιομηχανία της χώρας (Ιούλιος – Αύγουστος ) ήταν πιο αποδοτικοί απ’ ότι αναμενόταν, καθώς μόνο τον Ιούλιο τα έσοδα κυμάνθηκαν στο 70%-75% των εσόδων του 2019 (3,645 εκατ. ευρώ), προμηνύοντας πως και το τελευταίο δίμηνο της καλοκαιρινής περιόδου θα είναι κερδοφόρο (Παπαδής, 2021). Έχοντας επιτύχει τις επιθυμητές αποδόσεις για το δίμηνο Ιουλίου – Αυγούστου, ικανοποιητική φάνηκε να είναι η τουριστική κίνηση και τον Σεπτέμβριο. Σύμφωνα με το Διεθνή Αερολιμένα Αθηνών, το μήνα Σεπτέμβριο ταξίδεψαν 1,7 εκατ. επιβάτες, σε αντίθεση με την αντίστοιχη περίοδο του 2020 όπου καταγράφηκαν μόνο 862.116 επιβάτες (Ναυτεμπορική, 2021). Επιπλέον, ο Υπουργός Τουρισμού, Βασίλης Κικίλιας ανέφερε συγκεκριμένα πως «για την εβδομάδα 13-19 Σεπτεμβρίου, η πληρότητα στα καταλύματα όλης της χώρας έφτασε στο 63%» ενώ ακόμη πρόσθεσε πως «για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος της ζήτησης που υπάρχει πλέον για τη χώρα, η γερμανική αεροπορική Condor θα πραγματοποιεί πτήσεις και το Νοέμβριο στην Κρήτη». (Ναυτεμπορική, 2021).

(Κουρλιμπίνη, 2021)

34 >

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

Σημαντικότερες ξένες αγορές για τον ελληνικό τουρισμό

(Κουρλιμπίνη, 2021)

Η.Π.Α.

Παρά τις διεθνείς αφίξεις στα αεροδρόμια της χώρας, σημαντικό ρόλο - κυρίως στη Βόρεια Ελλάδα - παίζει και ο οδικός τουρισμός. Κάθε χρόνο, τουρίστες από χώρες των Βαλκανίων και της Κεντρικής Ευρώπης (βασικότερες Ρουμανία, Γερμανία, Βουλγαρία) προτιμούν τα θέρετρα της Βόρειας Ελλάδας για τις καλοκαιρινές διακοπές τους, όπως η Θάσος. Ωστόσο φέτος και κυρίως τον Ιούλιο, περισσότεροι τουρίστες προτίμησαν τον οδικό τουρισμό με σκοπό να αποφύγουν τα rapid και PCR tests σε αεροδρόμια και λιμάνια. Από τον Αύγουστο όμως, παρατηρήθηκε μείωση στον οδικό τουρισμό εξαιτίας των επιδημιολογικών δεδομένων στη χώρα μας, γεγονός που οδήγησε διάφορες χώρες όπως η Ρουμανία να κατατάξει την Ελλάδα στις «κίτρινες» περιοχές, με αποτέλεσμα να κρίνεται απαραίτητη η διενέργεια PCR tests για την επιστροφή των τουριστών στις χώρες τους (Βεγίρη, 2021).

Συμπερασματικά Αν και η τουριστική περίοδος ξεκίνησε γενικά με επιφυλάξεις και ενδοιασμούς, η περίοδος αιχμής της έδειξε τη θετική δυναμική της. Σίγουρα, οι επιδόσεις δεν είναι αντίστοιχες του 2019, όμως είναι φανερή η ανάκαμψη, η οποία δημιουργεί περισσότερες προσδοκίες για την τουριστική περίοδο του 2022. Ήδη από τον Αύγουστο οι προοπτικές για το Σεπτέμβριο – Οκτώβριο ήταν ιδιαίτερα αισιόδοξες, δημιουργώντας έτσι μια αίσθηση επαναφοράς στα επίπεδα του ελληνικού τουρισμού πριν την εξάπλωση της πανδημίας. Σύμφωνα με τις δηλώσεις του κ. Τάσιου στις αρχές του προηγούμενου μήνα , η δυναμική του Οκτωβρίου για τον τουρισμό φάνηκε από τις εισερχόμενες πτήσεις, καθώς μόνο για την περίοδο 4-17 Οκτωβρίου είχαν προγραμματιστεί 1.066.000 αεροπορικές θέσεις, γεγονός που οδηγεί την Ελλάδα να «κάνει ταμείο» για την τουριστική βιομηχανία στις αρχές Νοεμβρίου (Ναυτεμπορική, 2021).

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

35

ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ

ΕΥΕΛΙΚΤΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΟ ΜΕΤΑΒΑΛΛΟΜΕΝΟ ΕΡΓΑΣΙΑΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΟΥ

Κ

αθώς διανύουμε μια εποχή επαναπροσδιορισμού της εξασφαλισμένης και σταθερής εργασίας, έρχεται στο προσκήνιο η συζήτηση σχετικά με τις ευέλικτες μορφές απασχόλησης καθώς λαμβάνει μεγάλες διαστάσεις και γίνεται όλο και πιο διαδεδομένος τρόπος απασχόλησης. O τομέας των εργασιακών σχέσεων επηρεάστηκε σημαντικά από την πανδημία της COVID-19 και η απασχόληση μετασχηματίστηκε σχεδόν σε όλους τους τομείς της παγκόσμιας οικονομίας. Πολλοί οργανισμοί έχουν στρέψει την προσοχή τους στις ευέλικτες μορφές εργασίας, όπως ευέλικτο ωράριο, τηλεργασία ή διαμοιρασμός μιας θέσης εργασίας. Οι μορφές αυτές συχνά χρησιμοποιούνται ως εργαλείο για την ευελιξία των εργαζομένων προκειμένου να βελτιωθεί η ευημερία, να υπάρχει ισορροπία στην επαγγελματική ζωή και να βελτιωθεί η απόδοση του φορέα. Είναι γεγονός ότι οι ριζικές αλλαγές που έχουν συντελεστεί στην οικονομική ζωή και στην κοινωνική δομή έχουν διαμορφώσει νέες συνθήκες

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

Οικονομολόγος

οδηγώντας στην ανάδυση επιχειρησιακών μο ντέλων που σύμφωνα με τη βιβλιογραφία τους αποδίδεται ο όρος «peer-to-peer sharing economy platforms» (Andersson, M., Hjalmarsson, A., & Avital, M., 2013). Τα μοντέλα αυτά στηρίζονται στην ιδέα του διαμοιρασμού (sharing) και σε πρακτικές που προωθούν τη συνεργατική κατανάλωση (collaborative consumption), ως μια ενναλακτική λύση απέναντι στις βιομηχανικές μορφές του καπιταλισμού και ευρύτερα ως προς τη μη βιώσιμη κατανάλωση (Heinrichs, 2013). Τέτοιου είδους επιχειρηματικά μοντέλα δεν θεωρούνται καινούργια (Belk, 2010), ωστόσο η ραγδαία ανάπτυξη των τεχνολογιών και ειδικότερα του διαδικτύου, έχουν επιτρέψει την ανάπτυξη των μοντέλων αυτών σε ευρεία κλίμακα (Cohen, B., & Kietzmann, J., 2014). Συνεπώς, όπως γίνεται αντιληπτό, τα συγκεκριμένα επιχειρηματικά μοντέλα αναδύονται από δύο ευρύτερα πεδία, αυτά της οικονομίας του διαμοιρασμού (sharing economy) και των ψηφιακών πλατφορμών (digital platforms) τύπου peer-to-peer (Botsman, R., & Rogers, R., 2010).

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

36

ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ

Τα τελευταία χρόνια αναπτύχθηκαν αρκετοί όροι για να περιγράψουν αυτή τη στροφή της οικονομίας προς τον διαμοιρασμό, μερικοί εκ των οποίων είναι: Access-based economy, Gig economy, On-demand economy, Gift economy, We-conomy, κ.α. (Gyimóthy, S., & Dredge, D., 2017). Συγχρόνως, έγιναν και αρκετές προσπάθειες για τον ορισμό της λεγόμενης οικονομίας του διαμοιρασμού, η οποία γενικά κατανοείται ως η αυξανόμενη τάση για τη κοινή χρήση προϊόντων ή υπηρεσιών, εν αντιθέσει με την απόκτηση τους (Miller, 2016). Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με τη Miller (2016), ο όρος οικονομία διαμοιρασμού αντικατοπτρίζει ένα οικονομικό μοντέλο, όπου τα άτομα δημιουργούν και μοιράζονται αγαθά, υπηρεσίες, χώρο και χρήματα μεταξύ τους. Επιπρόσθετα, οι Botsman και Rogers (2010), υποστηρίζουν ότι πρόκειται για ένα οικονομικό σύστημα το οποίο στηρίζεται στην κοινή χρήση υπο-χρησιμοποιούμενων περιουσιακών στοιχείων ή υπηρεσιών, δωρεάν ή έναντι αντιτίμου, άμεσα μεταξύ των ατόμων. Ωστόσο, σε συνάρτηση και με την επέλαση του διαδικτύου, η οικονομία του διαμοιρασμού κατανοείται και ως η ανταλλαγή υλικών και άυλων πόρων (συμπεριλαμβανομένης της πληροφορίας) μεταξύ ομοτίμων (peers), σε τοπικό και παγκόσμιο επίπεδο, όπου κατά τη διαμεσολάβηση της συναλλαγής ο μεσάζοντας αντικαθίσταται με μια ψηφιακή πλατφόρμα τύπου peer-to-peer (Andersson, M., Hjalmarsson, A., & Avital, M., 2013).

@eureope

@political_scientists

Μια ψηφιακή πλατφόρμα τύπου peer-to-peer επιτρέπει την άμεση αλληλεπίδραση μεταξύ δύο ή περισσότερων πλευρών, ενώ παράλληλα συνδέει την κάθε πλευρά με την πλατφόρμα (Hagiu, A., & Wright, J., 2015). Ειδικότερα, οι πλατφόρμες αυτές βασίζονται σε μια οικονομική ιδέα, καθώς φέρνουν τους μεμονωμένους συνεργάτες (collaborators) σε επαφή, με αποτέλεσμα να δημιουργείται αξία. Σ’ αυτό το πλαίσιο οι συνεργάτες που δεν είναι άλλοι από τους παρόχους και τους χρήστες του προϊόντος ή της υπηρεσίας (Kenney, M., & Zysman, J., 2016), έχουν τη δυνατότητα να διεκπεραιώνουν άμεσα τις μεταξύ τους συναλλαγές (Hagiu, A., & Wright, J., 2015). Σε συνέχεια με τα πιο πάνω, η Ευρωπαϊκή Ένωση (European Commission., 2016) υποστηρίζει ότι τα κύρια συμβαλλόμενα μέρη κατά τη διαδικασία της συναλλαγής είναι τρία: οι πάροχοι, οι χρήστες και οι μεσάζοντες (intermediaries).

@hapscorg

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

Πηγή: New Straits, 2021

<

37

ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ

Πηγή: Inforex, 2021

Στην πρώτη κατηγορία εντάσσονται τα άτομα που μοιράζονται περιουσιακά στοιχεία, πόρους, χρόνο ή/και ικανότητες. Στη δεύτερη κατηγορία ανήκουν τα άτομα που αγοράζουν και καταναλώνουν τα αγαθά και τις υπηρεσίες που προσφέρονται από τους παρόχους ενώ, στην τρίτη κατηγορία εντάσσονται οι μεσάζοντες, οι οποίοι διασυνδέουν μέσω μιας ψηφιακής 3ης πλατφόρμας τους παρόχους με τους χρήστες, διευκολύνοντας έτσι τις μεταξύ τους συναλλαγές (European Commission., 2016). Οι Ballon και Walravens διαχώρισαν τις ψηφιακές πλατφόρμες σε τέσσερις κατηγορίες βάσει του ελέγχου επί των στοιχείων του ενεργητικού και του ελέγχου της σχέσης μεταξύ των χρηστών (platform users). Σύμφωνα με τους ερευνητές (Ballon, P., & Walravens, N., 2019) η πρώτη

38 >

κατηγορία ονομάζεται enabler platforms, κατά την οποία ο ιδιοκτήτης της πλατφόρμας ελέγχει αρκετά από τα απαραίτητα στοιχεία, χωρίς όμως να ελέγχει τη σχέση μεταξύ των χρηστών (π.χ. Android OS). Η δεύτερη κατηγορία είναι αυτή των system integrator platforms, όπου ο ιδιοκτήτης της πλατφόρμας ελέγχει αρκετά από τα απαραίτητα στοιχεία, αλλά και τη σχέση ανάμεσα στους χρήστες. (π.χ. Apple OSX). Στην επόμενη κατηγορία, αυτή των neutral platforms, ο ιδιοκτήτης της πλατφόρμας δεν ελέγχει τα απαραίτητα στοιχεία, αλλά ούτε και τη σχέση μεταξύ των χρηστών (π.χ. PayPal). Η τέταρτη κατηγορία, η οποία ονομάζεται broker platforms, αντιπροσωπεύει τις περιπτώσεις όπου ο ιδιοκτήτης της πλατφόρμας δεν ελέγχει τα απαραίτητα στοιχεία, αλλά ελέγχει τη σχέση ανάμεσα στους χρήστες (π.χ. Airbnb).

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ

Η ζήτηση και προσφορά εργασίας πραγματοποιείται σε διαδικτυακές πλατφόρμες, όπου οι εργαζόμενοι δεν είναι ούτε μόνιμοι, ούτε μερικής απασχόλησης. Προσφέρουν συνήθως εργασία πάνω σε «gigs», δηλαδή επιμέρους κομμάτια ενός ευρύτερου έργου: «gigs» για την ανάπτυξη λογισμικού, για τη μετάφραση ενός βιβλίου ή ενός οδηγού συναρμολόγησης επίπλων, για ένα αρχιτεκτονικό σχέδιο, delivery συνεργατών, για τα γραφικά ενός βιντεοπαιχνιδιού ή απλά για το «image tagging» στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η συγκεκριμένη εργασία μέσω online πλατφορμών είναι η ταχύτερα αναπτυσσόμενη νέα μορφή απασχόλησης στον κόσμο, παρέχοντας πιο ευέλικτες και σε πολλές περιπτώσεις πιο αβέβαιες μορφές απασχόλησης. Η μέση ηλικία των εργαζόμενων στις πλατφόρμες είναι γύρω στα 35, σε ένα ηλικιακό φάσμα που περιλαμβάνει ανθρώπους από 18 έως 40 ετών, ενώ είναι συνήθως άνθρωποι με οικογένεια και με πτυχία πανεπιστημίου και άνω. (Fortunegreece. com, 2021).

Σύμφωνα με τον δείκτη OLI (Online Labour Market) του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης (Oxford), που συγκεντρώνει μηνιαίως στοιχεία από τις πέντε μεγαλύτερες πλατφόρμες, είναι ξεκάθαρο ότι από το 2016 ως το 2019, υπήρξε άνοδος της gig economy κατά 70%-80%, με τη μεγαλύτερη αύξηση να σημειώνεται στην Ευρώπη. Το πώς θα εξελιχθεί η αγορά εξαρτάται πρώτον από την εμπιστοσύνη που θα δείχνουν οι επιχειρήσεις ως προς την πρόσληψη crowdworkers και αφετέρου από το πώς θα αντιδράσει η νομοθεσία. (Fortunegreece. com, 2021). Πλέον υπάρχει η διάθεση να μπουν περιορισμοί, που μειώνουν την ανασφάλεια των gig workers. Γίνεται σε Η.Π.Α και Ευρώπη μία συντονισμένη προσπάθεια για να αποκτήσουν οι gig workers εργασιακά δικαιώματα, όπως πληρωμένες άδειες ή πληρωμένη εκπαίδευση. Εφόσον τα δικαιώματα αυτά αναγνωριστούν, ο ρυθμός ανάπτυξης της gig economy πιθανώς θα επιβραδυνθεί, αλλά δεν θα χάσει το ανταγωνιστικό της

πλεονέκτημα που είναι η ευέλικτη απασχόληση υψηλά καταρτισμένων εργαζομένων. Απλώς οι πλατφόρμες θα πρέπει να απορροφήσουν το κόστος που θα προκύψει από την αύξηση των δικαιωμάτων αυτών και να αλλάξουν λειτουργικό χαρακτήρα. Αναμφίβολα, όπως αναλύθηκε παραπάνω, υπάρχουν σοβαρές προκλήσεις τις οποίες η οικονομία διαμοιρασμού θα αντιμετωπίσει στο μέλλον, δημιουργώντας παράλληλα νέες προοπτικές και συσχετισμούς σε πολλαπλά επίπεδα τα οποία θα επηρεάσουν τα ζητήματα της platform-economy. Νέες μορφές εργασίας με καινοτόμους τρόπους θα εμφανιστούν, ενώ επίσης υφιστάμενες μορφές και δομές εργασίας ενδεχομένως να συγχωνευτούν ή να καταργηθούν. Σε αυτό το πλαίσιο, στο νέο εργασιακό περιβάλλον της νέας οικονομίας που διαμορφώνεται, αναμένεται πολλά στοιχεία να διαφοροποιηθούν, άλλοτε προς θετική κατεύθυνση για τους εργαζόμνους ή τις επιχειρήσεις και άλλοτε προς αρνητική. Αυτό είναι κάτι που μένει να φανεί στο πεδίο της αγοράς.

Πηγή: Ventech, 2021

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

39

ΙΑΤΡΙΚΗ

ΨΥΧΙΚH ΥΓΕIΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΝAΣΤΕΥΣΗ: Ο ΑΝΤIΚΤΥΠΟΣ ΤΟΥ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΕΤA ΤΟΥ ΤΑΞΙΔΙΟY ΣΤΟΝ ΨΥΧΙΣΜΟ ΤΩΝ ΜΕΤΑΚΙΝΟYΜΕΝΩΝ ΠΛΗΘΥΣΜΩΝ ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚHΣ ΓΑΡΔΙΚΙΩΤΗ

&

Ιατρός

ΤΗΣ ΝΕΦΕΛΗΣ ΚΑΡΑΛΕΚΑ Πολιτική Επιστήμων Ερευνήτρια

Οι επιπτώσεις των προ και μετα-μεταναστευτικών συνθηκών στην ψυχική σφαίρα προσφύγων/ μεταναστών Η εμπειρία της μετανάστευσης (συμπεριλαμβανομένων τόσο των μεταναστών όσο και των προσφύγων) είναι πολύπλοκη και αγχωτική, οφειλόμενη σε γεγονότα πριν από την αναχώρηση, κατά τη διάρκεια του ταξιδιού και μετά την άφιξη.

Ιστορικά, το επίκεντρο της έρευνας και των αντίστοιχων παρεμβάσεων σε αυτούς τους πληθυσμούς βρισκόταν στον αντίκτυπο του τραύματος πριν από τη μετανάστευση. Η έκθεση στη βία και τα τραυματικά γεγονότα, ιδιαίτερα οι επαναλαμβανόμενες εκθέσεις και η ακραία βία, όπως τα βασανιστήρια, σωματικά και ψυχολογικά, σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης ψυχικών διαταραχών, με κύρια τη διαταραχή μετατραυματικού άγχους (PTSD, Post Traumatic Stress Disorder) (Steel, Chey, Mamane, Bryant, & Ommeren, 2009).

Πηγή: WHO Europe, 2019

40 >

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΙΑΤΡΙΚΗ

Μελέτες επιβεβαιώνουν ότι οι πρόσφυγες και οι μετανάστες υποφέρουν από αυξημένα ποσοστά διαταραχών διάθεσης, ψυχωσικών διαταραχών και PTSD σε σχέση με τους γηγενείς κατοίκους. Ωστόσο, οι περισσότεροι αναρρώνουν από τη δυσφορία των μεταναστευτικών τους εμπειριών εντός 1 έτους από την επανεγκατάσταση (Silove, Ventevogel, & Rees, 2017). Το προ-μεταναστευτικό τραύμα προβλέπει τις ψυχικές παθήσεις και το PTSD, αλλά το πλαίσιο μετά τη μετανάστευση μπορεί να είναι εξίσου ισχυρός καθοριστικός παράγοντας για την ψυχική υγεία. Έρευνες διαπιστώνουν ότι η ψυχική υγεία των μετακινούμενων πληθυσμών επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από τις συνθήκες μετά τη μετανάστευση. Διαφορετικά ποσοστά ψυχικών διαταραχών παρατηρούνται επί του συνολικού αριθμού μεταναστών και προσφύγων σε διαφορετικές χώρες, καθώς όσοι διαμένουν σε καταυλισμούς προσφύγων σε χώρες χαμηλού εισοδήματος παρουσιάζουν τον υψηλότερο επιπολασμό άγχους και κατάθλιψης, αντανακλώντας τις ιδιαίτερα στρεσογόνες συνθήκες που συνήθως κυριαρχούν στους καταυλισμούς. Τα ποσοστά διαφέρουν επίσης και μεταξύ των χωρών υψηλού εισοδήματος και αυτές οι διαφορές συνδέονται με την έκθεση σε αγχωτικά γεγονότα λόγω, κυρίως, των κοινωνικών συνθηκών για τους διαμένοντες εκεί. Ο αντίκτυπος της έκθεσης σε στρεσογόνους παράγοντες μπορεί επίσης να είναι σωρευτικός. Ο αυξημένος χρόνος εκτοπισμού σχετίζεται με φτωχότερα αποτελέσματα

διατήρησης καλής ψυχικής υγείας, υποδηλώνοντας ότι η μακροπρόθεσμη ψυχική ισορροπία μπορεί να επιδεινωθεί λόγω της επανεγκατάστασης σε ιδιαίτερα αγχωτικά περιβάλλοντα. Οι μετα-μεταναστευτικές κοινωνικές συνθήκες συχνά τοποθετούν τα συγκεκριμένα άτομα στο χαμηλότερο άκρο της κοινωνικής κλίσης. Αυτό οφείλεται εν μέρει στη φύση της αναγκαστικής μετανάστευσης, αλλά είναι επίσης αποτέλεσμα πολιτικών και στάσεων του κοινού απέναντι ​​τους, συμπεριλαμβανομένης της συμμετοχής τους σε ομάδες που στιγματίζονται από τις κοινότητες στις οποίες μεταναστεύουν (π.χ. και/ή ως μέλη μειονοτικών εθνοτικών, φυλετικών ή θρησκευτικών ομάδων). Τα αποτελέσματα συχνά είναι η παρατεταμένη υλική στέρηση, η αβεβαιότητα και ο κοινωνικός αποκλεισμός. Έτσι, πολλοί κινδυνεύουν με κακή ψυχική υγεία όχι μόνο λόγω προηγούμενων τραυματικών εκθέσεων, αλλά και λόγω των μεταναστευτικών επικρατούντων κοινωνικών παραγόντων, ενώ και ο αντίκτυπος αυτών των καθοριστικών παραγόντων μπορεί να αυξηθεί με την πάροδο του χρόνου (Li, Liddell, & Nickerson, 2016) (Mawani, 2014). Κατά συνέπεια, όσοι εργάζονται για τη διασφάλιση της ψυχικής υγείας προσφύγων και μεταναστών οφείλουν να αναζητούν μοντέλα που αναγνωρίζουν και αντιμετωπίζουν τις μετα-μεταναστευτικές συνθήκες, παράλληλα με τους κοινωνικούς και βιολογικούς καθοριστικούς παράγοντες ψυχικής υγείας.

Το θεσμικό πλαίσιο ανταπόκρισης και υποστήριξης των αναγκών ψυχικής υγείας των μετακινούμενων πληθυσμών

Ε

πί του παρόντος, την ευθύνη για την υποστήριξη της ψυχικής υγείας των προσφύγων μοιράζεται ένα (δίκτυο) σύνολο οργανισμών, συμπεριλαμβανομένης της Ύπατης Αρμοστείας των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες (UNHCR) και του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (Π.Ο.Υ.), κυβερνητικούς και μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς, κοινοτικές ψυχικές μονάδες, ειδικές υπηρεσίες προσφύγων και εθελοντικές οργανώσεις (United Nations Refugee Agency, 2016). @eureope

@political_scientists

Το πρόγραμμα Μετανάστευσης και Υγείας, το πρώτο ολοκληρωμένο πρόγραμμα που αφορά μετανάστευση και υγεία από το Περιφερειακό Γραφείο του Π.Ο.Υ. για την Ευρώπη, δημιουργήθηκε για να υποστηρίξει τα κράτη μέλη της Ε.Ε. στην αντιμετώπιση των προκλήσεων της υγείας των προσφύγων και μεταναστών. Το πρόγραμμα λειτουργεί υπό την αιγίδα του ευρωπαϊκού πλαισίου πολιτικής για την υγεία “Health 2020”, και βασίζεται σε τέσσερις πυλώνες: τεχνική βοήθεια, έρευνα και κατάρτιση, δημιουργία

@hapscorg

συνεργασιών και υποστήριξη επικοινωνίας και, τέλος, υπεράσπιση. Το πρόγραμμα προωθεί την διακρατική προσέγγιση της υγείας των μεταναστών διευκολύνοντας τον διασυνοριακό διάλογο και ενθαρρύνοντας ομοιογενείς παρεμβάσεις υγείας κατά τη διάρκεια των μεταναστευτικών ροών τόσο για την προαγωγή της υγείας προσφύγων και μεταναστών, όσο και για την προστασία της δημόσιας υγείας στην κοινότητα υποδοχής. Συνολικά, οι παρεμβάσεις για την προώθηση της

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

41

ΙΑΤΡΙΚΗ

ψυχικής υγείας και την παροχή καλής φροντίδας ψυχικής υγείας στις ομάδες προσφύγων και αιτούντων άσυλο μέσω του παραπάνω πλαισίου επικεντρώνονται στους ακόλουθους τέσσερις τομείς, ο καθένας από τους οποίους βασίζεται στους τέσσερις προαναφερθέντες άξονες: • προώθηση της κοινωνικής ένταξης • υπέρβαση των εμποδίων στην πρόσβαση για ψυχική φροντίδα • διευκόλυνση της συνδιαλλαγής με κρατικές υπηρεσίες • αντιμετώπιση προσφύγων και μεταναστών με εμφανείς ψυχικές διαταραχές. Για την υλοποίηση των στόχων του προγράμματος, οι παρεμβάσεις περιλαμβάνουν εκδηλώσεις που απευθύνονται σε πρόσφυγες και μετανάστες, όπως προγράμματα καθοδήγησης από ήδη ενσωματωμένα μέλη της ίδιας ομάδας προσφύγων ή μεταναστών και προγράμματα κοινωνικής δραστηριότητας που στοχεύουν όχι μόνο την υποστήριξη της ένταξης αλλά και στον εντοπισμό εκείνων που μπορεί να απαιτούν πιο εξειδικευμένες παρεμβάσεις ψυχικής υγείας.

Πηγή: Heroes Mile, 2021

Η ευαλωτότητα Στην ίδια κατεύθυνση αναζήτησης εκείνων των ατόμων που χρήζουν ιδιαίτερης ψυχικής φροντίδας και στήριξης και στρέφοντας το φακό στην Ελλάδα, η διαδικασία υποδοχής αιτούντων άσυλο, μετά τη Συμφωνία ΕΕ-Τουρκίας (ισχύς από 20/03/2016), περιλαμβάνει εντός του προκαταρκτικού αλλά και του κυρίως ιατρικού ελέγχου (ο οποίος πραγματοποιείται σε δεύτερη φάση) την αναζήτηση ευάλωτων ατόμων (Greek Council Refugees, 2021). Το κριτήριο της

42 >

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

ευαλωτότητας αφορά εκείνα τα άτομα των οποίων η παραμονή σε κέντρα υποδοχής και ταυτοποίησης στα νησιά κρίνεται μη ασφαλής είτε για παθολογικούς, είτε για ψυχολογικούς, είτε για κοινωνικοπολιτικούς λόγους. Επομένως, αν και χρησιμοποιείται γενικότερα και εντός της ΕΕ ως όρος σχετικά με τη μετακίνηση και τη μετεγκατάσταση πληθυσμών, κυρίως χρησιμοποιήθηκε ως εργαλείο

προκειμένου να μετεγκατασταθούν αιτούντες άσυλο από τα ελληνικά νησιά, στα οποία βρίσκονταν μετά την 20η Μαρτίου 2016, προς την ηπειρωτική χώρα όπου θα είχαν - τουλάχιστον θεωρητικά - καλύτερες συνθήκες διαβίωσης. Ειδικότερα, το διάστημα 2016-2019, οπότε και η αποσυμφόρηση των νησιών βρισκόταν στα πρώτα θέματα της πολιτικής ατζέντας, η ευαλωτότητα αξιοποιήθηκε αρκετά έντονα αν και δεν ήταν

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΙΑΤΡΙΚΗ

πάντα ευρέως γνωστή ως πρακτική. Ενδιαφέρον έχει το γεγονός ότι δεν υπήρχαν και δεν υπάρχουν και έως σήμερα συγκεκριμένα κριτήρια για την ευαλωτότητα. Με άλλα λόγια, ως ευάλωτοι θεωρούνται όλοι όσοι ανήκουν σε συγκεκριμένη ομάδα η οποία ως σύνολο θεωρείται επισφαλής, πχ. γυναίκες (και κυρίως έγκυες ή μόνες γυναίκες με παιδιά), παιδιά, ηλικιωμένοι, ομοφυλόφιλοι, άνθρωποι με χρόνιες ή νέες ψυχικές διαταραχές και με σοβαρά προβλήματα υγείας (Schultz, 2019). Παρά το ότι γίνεται εξατομικευμένη ιατρική διερεύνηση του υποβάθρου κάθε περίπτωσης, συνήθως όσοι συμπεριλαμβάνονταν στη μετεγκατάσταση προς την ηπειρωτική χώρα ανήκαν σε κάποια από αυτές τις ομάδες. Αυτό φυσικά είναι φύσει προβληματικό, καθώς ευάλωτες μπορεί να είναι και μεμονωμένες περιπτώσεις ανθρώπων που δεν ανήκουν σε κάποια από τις παραπάνω κατηγορίες. Η ευαλωτότητά τους δικαιολογείτο κατά κύριο λόγο από γιατρό της ψυχιατρικής κλινικής του εκάστοτε νοσοκομείου στα νησιά. Καθώς συγκεκριμένα κριτήρια και ευρωπαϊκές κατευθύνσεις δεν υπήρχαν, όλοι όσοι θεωρούνταν επισφαλείς να μείνουν στα νησιά και μπορούσαν να δικαιολογήσουν την μετακίνησή τους (συμβάλλοντας έτσι στημείωση του πληθυσμού των φιλοξενουμένων στις νησιωτικές δομές) αξιολογούνταν ιατρικά ως ψυχικά ευάλωτοι λόγω της θέσης τους ή του μετατραυματικού άγχους.

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

Επίλογος Συμπερασματικά, είναι αδιαμφισβήτητο ότι η φύση της εμπειρίας της μετανάστευσης καθώς και οι πιθανοί προϋπάρχοντες λόγοι που οδήγησαν σε αυτήν την απόφαση το κάθε άτομο ξεχωριστά, αποτελούν επαρκή αιτία ανησυχίας για την ψυχική κατάσταση των νεοαφιχθέντων ατόμων. Το προ-μεταναστευτικό τραύμα είναι σίγουρα καθοριστικό για τη μετέπειτα πορεία τους και πράγματι, η φροντίδα και η στήριξη που τους παρέχεται εστιάζει σ’ αυτό. Ωστόσο, η αξιολόγηση της ευαλωτότητας δε θα έπρεπε να βασίζεται μόνο στο τι προϋπήρξε του ταξιδιού ή συνέβη κατά τη διάρκειά του αλλά και στο τι συμβαίνει μετά την εκάστοτε άφιξη ατόμων στις χώρες προορισμού ή διέλευσης. Οι μετανάστες και οι πρόσφυγες επηρεάζονται από τους ίδιους κοινωνικούς καθοριστικούς παράγοντες ψυχικής υγείας, όπως ο γενικός πληθυσμός, με τη διαφορά ότι σε ορισμένες περιπτώσεις, ο ταραγμένος ψυχισμός που πηγάζει από παρελθοντικές καταστάσεις επιδεινώνει και το παρόν. Συνθήκες μετά το ταξίδι τους (ή σε κάποιο από τα σκέλη αυτού, σε

περίπτωση χωρών διέλευσης) που σχετίζονται με τη διαδικασία της μετανάστευσης, όπως εμπειρίες κράτησης, εκτεταμένη κατάσταση ανασφάλειας και περιορισμοί στην ικανότητα εύρεσης εργασίας ή/και στέγασης, μπορούν να έχουν ισχυρό αντίκτυπο στην ψυχική υγεία. Παρά την έκθεση σε πολυάριθμους παράγοντες κινδύνου, οι περισσότεροι πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν μόνιμα δεν έχουν ψυχικές διαταραχές, μάλλον, δείχνουν αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα. Αλλά αυτή η ανθεκτικότητα μπορεί να υπονομευθεί από τις τρέχουσες συνθήκες τους. Έτσι, ενώ η διερεύνηση του προ-μεταναστευτικού τραύματος θα πρέπει να συνεχιστεί, εξίσου μεγάλη προσοχή θα πρέπει να δοθεί και στη διασφάλιση εκείνων των συνθηκών ζωής οι οποίες θα επιτρέψουν την ομαλοποίηση και όχι την επιδείνωση της ψυχικής τους υγείας μετά την άφιξή τους σε κάποιο τόπο. Και τέλος, θα πρέπει να υπάρχει εξατομικευμένος, ουσιαστικός έλεγ χος της κάθε περίπτωσης και εκτίμηση της ευαλωτότητας βάσει υποκειμενικών παραγόντων και όχι γενικευμένων κανόνων. Πηγή: Heroes Mile, 2021

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

43

ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ

ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ WEARABLES ΓΙΑ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ: ΠΩΣ ΕΝΑ ΥΠΟΣΧΟΜΕΝΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΠΑΡΕΧΕΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΗ ΠΡΟΣΒΑΣΙΜΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΠΩΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΒΕΛΤΙΩΘΕΙ ΤΗΣ ΓΙΩΤΑΣ ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΥ

Μ

ε την εξέλιξη των ασύρματων συνδέσεων, διανύουμε την εποχή του «Διαδικτύου των Πραγμάτων», δηλαδή ενός δικτύου συνδέσεων που αποτελείται από ογκώδη αντικείμενα, όπως οθόνες και αισθητήρες, μέχρι και «φορετές συσκευές» (wearables) ατομικής χρήσης. (Moon, Baker, & Goughnour, 2019) Ο όρος «φορετές συσκευές» χρησιμοποιείται για να περιγράψει ηλεκτρονικές συσκευές, οι οποίες μπορούν να φορεθούν από το χρήστη σαν αξεσουάρ, να ενσωματωθούν στο ρουχισμό του ή ακόμα και να εμφυτευτούν στο σώμα του. (Hayes, 2020).

Φοιτήτρια ΗΜΜΥ (Ηλεκτρολόγος Μηχανικός και Μηχανικός Υπολογιστών) Αν αξιοποιηθούν κατάλληλα, οι φορετές συσκευές μπορούν να διευκολύνουν αισθητά την καθημερινότητα ανθρώπων με αναπηρία, σε πολλαπλά επίπεδα. Μεταξύ άλλων, καθιστούν εύκολη την πρόσβαση των τελευταίων στο διαδίκτυο, τους παρέχουν τη δυνατότητα να υπερνικήσουν δυσκολίες που αντιμετωπίζουν εξαιτίας της αναπηρίας τους και μπορούν να συμβάλλουν στην αποκατάστασή τους, στις περιπτώσεις που αυτή είναι εφικτή, (Wearable Technology Guide for People With Disabillities) ενώ χρησιμεύουν στον έλεγχο διακοπτών και οικιακών συσκευών από απόσταση (π.χ. smart-home), (Moon, Baker, & Goughnour, 2019).

Πηγή: Wikipedia, 2021

46 >

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ

Η ιδέα του σχεδιασμού «φορετών συσκευών» για άτομα με αναπηρία δεν είναι καινούρια. Μια ευρέως γνωστή εφαρμογή της, είναι τα ακουστικά βαρηκοΐας για άτομα με προβλήματα ακοής. Χάρη στην τεχνολογική πρόοδο, έχουν δημιουργηθεί, βέβαια, πολύ πιο καινοτόμα εργαλεία που προσφέρουν δυνατότητα χρήσης στα άτομα με αναπηρία, όπως τα γυαλιά της Google και το smart-watch της Apple. Παρόλ’ αυτά, οι «φορετές συσκευές» που δίνουν αυτή τη δυνατότητα, είναι συνήθως η εξαίρεση και όχι ο κανόνας, ενώ ακόμα κι αυτές που θεωρητικά σχεδιάζονται ώστε να μπορούν να χρησιμοποιηθούν από άτομα με αναπηρία, στην πράξη αποτυγχάνουν. (Hall, 2019)

Δημιουργείται, λοιπόν, μία μεγάλη αντίφαση: αφενός οι «φορετές συσκευές» μπορούν να προσφέρουν σημαντικά πλεονεκτήματα στα άτομα με αναπηρία, αφετέρου τα αποκλείουν από τη χρήση τους. Η κύρια αιτία που συμβαίνει αυτό είναι ότι οι μηχανικοί και οι προγραμματιστές δεν είναι εξοικειωμένοι με την έννοια της προσβασιμότητας, με αποτέλεσμα συχνά να αγνοούν τις ανάγκες των χρηστών με αναπηρία. (Moon, Baker, & Goughnour, 2019) Ακόμα, όμως, κι όταν σκοπεύουν να τις λάβουν υπόψιν, έρχονται αντιμέτωποι με μια μεγάλη πρόκληση: η λέξη «αναπηρία» αποτελεί ένα ευρύ φάσμα και χρησιμοποιείται για να περιγράψει κινητική, οπτική, ακουστική ή γνωσιακή βλάβη οι ανάγκες του κάθε ατόμου με αναπηρία διαφέρουν πολύ και είναι δύσκολο για τον μηχανικό να τις καλύψει όλες, ειδικά χωρίς κατάλληλη εκπαίδευση. Ως αποτέλεσμα, τα άτομα με αναπηρία δεν μπορούν να χρησιμοποιήσουν τις «φορετές συσκευές» ώστε να επωφεληθούν από τα πλεονεκτήματά τους και τελικά, έρχονται αντιμέτωπα με τον αποκλεισμό από την τεχνολογία, οι συνέπειες του οποίου είναι ιδιαίτερα επιβλαβείς. Ο αποκλεισμός από την τεχνολογία επιφέρει ελλιπή επικοινωνία και ενημέρωση, κοινωνικό αποκλεισμό και σοβαρά οικονομικά μειονεκτήματα. (Moon, Baker, & Goughnour, 2019).

Πηγή: Wikipedia, 2021

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

Σε αυτό το σημείο, είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι τα άτομα με αναπηρία συνιστούν τη μεγαλύτερη Ευρωπαϊκή μειονότητα, σε ποσοστό που ανέρχεται στο 25%, δηλαδή 87 εκατομμύρια άτομα. (Strategy for the rights of persons with disabilities 2021-2030: A view from equality bodies, 2020). Η αναγκαιότητα για εξασφάλιση ίσων δικαιωμάτων και καταπολέμησης πάσης φύσεως διακρίσεων και αποκλεισμών είναι προφανής και για το σκοπό αυτό, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέδωσε την «Ευρωπαϊκή Στρατηγική για τα δικαιώματα των ανθρώπων με αναπηρία», σε μια προσπάθεια να υλοποιήσει την ομώνυμη σύμβαση του ΟΗΕ, την οποία όλες οι χώρες-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν υπογράψει. (European Comission-Policies and Activities, 2020).

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

45

ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ

Ακόμα, η υπηρεσία έρευνας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, αναφορικά με τα άτομα με αναπηρία, θέτει ξεκάθαρα τα ζητήματα της ψηφιακής κουλτούρας και της πρόσβασης σε βοηθητικές τεχνολογίες, (European Parliamentary Research Service, 2020) δηλαδή τεχνολογικά προϊόντα (εφαρμογές, λογισμικό, συσκευές) με σκοπό τη διευκόλυνση των ατόμων με αναπηρία. (WHO, 2018). Ένα από τα πιο αντιπροσωπευτικά παραδείγματα βοηθητικής τεχνολογίας, αν όχι το αντιπροσωπευτικότερο, είναι οι «φορετές συσκευές». Η αναγκαιότητα χρήσης τους από άτομα με αναπηρία είναι προφανής και, για να καταστεί εφικτή, πρέπει να εφαρμοστούν δραστικές λύσεις, οι οποίες θα κινούνται κυρίως στους εξής τρεις άξονες: Αρχικά, είναι αναγκαία η θέσπιση κατευθυντήριων γραμμών και υιοθέτησης προτύπων ανά κατηγορία αναπηρίας, για τον σχεδιασμό των «φορετών συσκευών», ώστε να συμπεριλαμβάνουν στη χρήση τους ανθρώπους με αναπηρία. Επιπλέον, είναι απαραίτητη η συνεργασία των μηχανικών με άτομα με αναπηρία κατά το στάδιο του σχεδιασμού και της παραγωγής των «φορετών συσκευών», ώστε να λαμβάνουν υπόψιν τους τις εμπειρίες τους και έτσι, να προκύψει ένα αποτέλεσμα που θα μπορεί, πραγματικά, να εξυπηρετήσει τις ανάγκες τους. (Moon, Baker, & Goughnour, 2019) Κατ’ αυτόν τον τρόπο, θα δοθεί στα άτομα με

46 >

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

αναπηρία βήμα, ώστε να παίξουν ενεργό ρόλο στην καταπολέμηση των διακρίσεων που συμβαίνουν εις βάρος τους. Τέλος, θα πρέπει να ενσωματωθεί στις «φορετές συσκευές» κάποιος αλγόριθμος τεχνητής νοημοσύνης, ο οποίος θα τροφοδοτείται διαρκώς με πληροφορίες (πχ. ταχύτητα κίνησης, αν πρόκειται για άνθρωπο με κινητική δυσκολία, ώστε να μετράει τα βήματά του σωστά) και θα εξατομικεύει τη λειτουργία της κάθε συσκευής, ώστε να προσαρμόζεται στις ανάγκες του εκάστοτε χρήστη. Αν και η υλοποίηση του τελευταίου βήματος ακόμα απέχει πολύ από την πραγματικότητα, έχουν αρχίσει και γίνονται μικρά βήματα προς αυτή την κατεύθυνση. Καθίσταται, λοιπόν, προφανές ότι οι «φορετές συσκευές» μπορούν να βελτιώσουν αισθητά τη ζωή των ατόμων με αναπηρία. Δυστυχώς όμως, τα άτομα αυτά αντιμετωπίζουν ακόμα τον αποκλεισμό όχι μόνο από την τεχνολογία, αλλά και από πολλούς άλλους τομείς. Η θέληση και το όραμα για αλλαγή υπάρχει, αλλά απέχει πολύ από το να υλοποιηθεί. Τα μεγαλύτερα εμπόδια που πρέπει να υπερνικηθούν είναι η άγνοια για τις ανάγκες των ανθρώπων με αναπηρία και ο αποκλεισμός τους από ένα βήμα έκφρασης. Αν ξεπεραστούν, η τεχνολογία θα μπορέσει να στοχεύσει στη συμπερίληψη και την προσβασιμότητα, αντί της χρηστικότητας και να δημιουργήσει ένα ελπιδοφόρο μέλλον για τα άτομα με αναπηρία, ένα μέλλον που θα τους χωρά όλους.

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

OUT LOUD

#EYE2021: THE FUTURE IS YOURS! ΤΗΣ ΣΟΦΙΑΣ ΔΕΜΕΡΟΥΤΗ

Πολιτικός Επιστήμονας, Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου

Τ

ο European Youth Event (EYE), αποτελεί τη μεγαλύτερη εκδήλωση νεολαίας, η οποία διοργανώνεται από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και πραγματοποιείται ετησίως στο Στρασβούργο. Φέτος, η κεντρική εκδήλωση του EYE 2021, με σύνθημα «The Future is Yours» διεξήχθη 8 και 9 Οκτωβρίου. 10.000 νέοι, 200 ιδέες και 160 activities (workshops, debates, artistic performances) υπήρξαν ο απολογισμός της εκδήλωσης. Μέσω των διαδικασιών που αναφέρθηκαν, νέοι και νέες από κάθε άκρη της Ένωσης είχαν τη δυνατότητα να συνομιλήσουν, να προβληματιστούν και να προτείνουν λύσεις για θέματα που βρίσκονται στην κορυφή της ατζέντας της ΕΕ όπως η κλιματική αλλαγή, η βιώσιμη ανάπτυξη, η υγεία, οι νέες μορφές τεχνολογίας και η Διάσκεψη για το Μέλλον της ΕΕ. Οι ιδέες των νέων συγκεντρώθηκαν στην πλατφόρμα youthideas.eu από όπου και προέκυψαν οι κορυφαίες 20 προτάσεις με την μεγαλύτερη επιρροή αναφορικά με την πορεία και το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μετά το πέρας του Event, συντάχθηκε η έκθεση «Youth Ideas Report for the Conference on the Future of Europe» η οποία και παρουσιάστηκε στην σύσκεψη της Ολομέλειας της Διάσκεψης για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις 23 Οκτωβρίου.

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

Ο ΕΟΠΕ στο #ΕΥΕ2021

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

47

OUT LOUD

Μερικές από τις σημαντικότερες επισημάνσεις υπήρξαν: η μετάβαση σε πράσινες και κυκλικές οικονομίες, μια πιο ολιστική προσέγγιση στο κομμάτι της υγείας σε θεσμικό επίπεδο, η μείωση της νεανικής ανεργίας, η ενίσχυση της κυβερνοασφάλειας, η ενίσχυση των κανόνων δικαίου και των δικαιωμάτων της LGBΤQ+ κοινότητας, η μεγαλύτερη υποστήριξη στους αιτούντες άσυλο, η απόκτηση πρακτικών γνώσεων στο κομμάτι της εκπαίδευσης, μια ισχυρότερη κοινή Ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική, η υιοθέτηση ενιαίου Ευρωπαϊκού διαβατηρίου και η ενίσχυση της πολυγλωσσίας. Μέσω του EYE, δίνεται στους νέους μια πολύ σημαντική ευκαιρία να ακουστούν σε διαδικασίες που συνήθως δεν θα μπορούσαν διαφορετικά να έχουν πρόσβαση. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, έχει δείξει άλλωστε πως πιστεύει, στηρίζει και δίνει το βήμα στους νέους αφού το μέλλον τους ανήκει! Ο Ελληνικός Οργανισμός Πολιτικών Επιστημόνων, συμμετείχε στο EYE 2021 με την ενδεκαμελή απεσταλμένη ομάδα «HAPSc». Τα μέλη της αποστολής, συμμετείχαν ενεργά στις δραστηριότητες της εκδήλωσης ενώ είχαν την ευκαιρία να ακούσουν και να συνομιλήσουν με Ευρωπαίους Επίτροπους, Ευρωβουλευτές καθώς και αξιωματούχους της Ένωσης. Την αποστολή συνόδευσε εκ μέρους του Διοικητικού Συμβουλίου, ο Ευάγγελος Σπανός καθώς και η Γενική Διευθύντρια του ΕΟΠΕ Μαρία Αρναουτάκη. Group Leader της αποστολής διατέλεσε η Σοφία Δεμερούτη. Συμμετείχαν αλφαβητικά τα μέλη του Ελληνικού Οργανισμού Πολιτικών Επιστημόνων: Αγγελιδάκη Στυλιανή, Κακαρούκα Βάλια, Καλλίνη Χριστιάννα, Καραλέκα Νεφέλη, Καραμιχαήλ Εύα, Λυπιρίδη Δανάη, Μαντζούρη Ζωή, Τσακαγιάννης Ηλίας.

48 >

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Andersson, M., Hjalmarsson, A., & Avital, M. (2013). Peer-to-Peer Service Sharing Platforms: Driving Share and Share Alike on a Mass-Scale. International Conference of Information Systems 2013. Italy: Association for Information Systems. Andreotti, A., & Mingione, E. (2016). Local welfare systems in Europe and the Economic Crisis. European Urban and Regional Studies, 252-266. Baev, P. K. (2021 ). Russia and America’s overlapping legacies in Afghanistan. Brookings . Ballon, P., & Walravens, N. (2019). Towards a new typology for mobile platforms: Validation through case study analysis. 1st Europe, Middle East, North Africa Regional ITS Conference. Beauddonet, L. (2015). A threatening horizon: the impact of the welfare state on support for Europe. Journal of Common Market Studies, 457-275. Belk, R. (2010). Sharing. Journal of Consumer Research. σσ. 715–734. Bildt, C. (2021). Afghanistan: How it could have been different. European Council on Foreign Relations. Borbein, A. (2000). Griechische Forschungen aus Berliner Sicht. Paris: In Les Politiques de l’ Archeologie, Colloque organize par l’ Ecole Fancaise d’ Athenes. Borrás, S., & Radaell, C. (2010). Recalibrating the Open Method of Coordination: Towards Diverse and More Effective Usages. Sieps. Botsman, R., & Rogers, R. (2010). What’s mine is yours: the rise of collaborative consumption. Brzezinski, Z. (1997). The Grand Chessboard. American Primacy and its Geo-strategic imperatives. New York: Basic Books . Chalmers, D., & Barroso, L. (2014). What Van Gend en Loos stands for. IJCL, 12(1), σσ. 105–134. Cohen, B., & Kietzmann, J. (2014). Ride on! Mobility business models for the sharing economy. Organization & Environment, σσ. 279-296. Commission, E. (2021). 2021 Rule of Law Report, The rule of law situation in the European Union. Brussels: european Commission. Craig, P., & De Búrca, G. (2003). EU Law, Text, Cases and Materials. σ. 184 επ. Erlanger, S. (2021 ). NATO Chief Backs Biden, Saying Europe Was Consulted on Afghanistan. The New York Times .

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

49

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

EURO-Lex. (χ.χ.). ΣΥΝΟΨΗ της Συνθήκης περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας (Συνθήκη ΕΟΚ), πρόσβαση στο δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Euronews. (2021, Σεπτέμβριος). Μίκης Θεοδωράκης: Ο πολιτικός Μίκης. Ανάκτηση Σεπτέμβριος 2021, από Euronews: https://gr.euronews.com/2021/09/02/o-politikos-mikhs European Comission-Policies and Activities. (2020, Μάρτιος 3). Ανάκτηση Σεπτέμβριος 25, 2021, από European Commission: https://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=1484&langId=en European Commission. (2016). Ανάκτηση από A European agenda for the collaborative economy: https://ec.europa.eu/transparency/regdoc/rep/1/2016/EN/1-2016-356-EN-F1-1.PDF European Parliamentary Research Service. (2020, Δεκέμβριος). Ανάκτηση Σεπτέμβριος 25, 2021, από European Parliament: https://www.europarl.europa.eu/EPRS/TD_Persons_ with_disability.pdf Falkner, G. (2010). The EU’s Social Dimension. Στο M. Cini, European Union Politics (σσ. 276 290). Oxford: Oxford University Press. Fortunegreece.com. (2021). Ανάκτηση από https://www.fortunegreece.com/article/ ti-ine-i-gig-economy-ke-pos-allaxe-ton-klado-tis-apascholisis-pagkosmios/ Gyimóthy, S., & Dredge, D. (2017). Definitions and mapping the landscape in the collaborative economy. Collaborative Economy and Tourism, σσ. 15-30. Greek Council for Refugees. (2021) Reception and identification procedure. https://asylumineurope.org/reports/country/greece/asylum-procedure/ access-procedure-and-registration/reception-and-identification-procedure/ Hagiu, A., & Wright, J. (2015). Multi-sided platforms. International Journal of Industrial Organization, σσ. 43, 162-174. Hall, J. (2019, Νοέμβριος 18). Wearable Tech Is Failing People With Disabilities. Ανάκτηση Σεπτέμβριος 25, 2021, από One Zero: https://onezero.medium.com/ wearable-tech-is-failing-people-with-disabilities-673f67d65724 Hall, P. (1999). The Political Economy of Europe in an Era of Interdependence. Στο H. L. Kitschelt, Continuity and Change in Contemporary Capitalism (σσ. 135-163). Cambridge: Cambridge University Press. Hayes, A. (2020, Μάιος 11). Investopedia, Stock, Tech Stocks. Ανάκτηση Σεπτέμβριος 25, 2021, από Investopedia: https://www.investopedia.com/terms/w/wearable-technology.asp Heinrichs, H. (2013). Sharing economy: a potential new pathway to sustainability. Gaia, σσ. 228-231. Kenney, M., & Zysman, J. (2016). The Rise of the Platform Economy. Issues in Science & Technology, σσ. 32(3), 61-69.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Kepel, G. (2000). Jihad, expansion et Decline de L’Islamisme. Athens : Kastaniotis . Kepel, G. (2021 ). Συμμαχίες και Ρήξεις. Αθήνα : Κλειδάριθμος . Kratochvil, P., & Sychra, Z. (2019). The end of democracy in the EU? The Eurozone crisis and the EU’s democratic deficit. Journal of European Integration, 169-185. Leibfried, S. (2015). Social Policy: Left to the Judges and the Markets? Στο H. P. Wallace, Policy-Making in the European Union (σσ. 263-292). Oxford: Oxford University Press. Leibfried, S., & Obinger, H. (2008). Nationale Sozialstaaten in der Europaischen Union. Στο M. a. Hopner, Die politische Okonomie der europaischen Integration (σσ. 335-365). Frankfurt am Main: Campus. Li, Liddell, & Nickerson. (2016). The relationship between post-migration stress and psychological disorders in refugees and asylum seekers. Curremt Psychiatry Reports, 1-9. Mawani, F. (2014). Social determinants of refugee mental health. In: Simich L, Anderman L, eds. Refuge and Resilience: Promoting Resilience and Mental Health among Resettled Refugees and Forced Migrants. Springer, 27-50. Miller, S. R. (2016). First Principles for Regulating the Sharing Economy. . Journal on Legislation, σσ. 53,156. Moon, N. W., Baker, P. M., & Goughnour, K. (2019, Αύγουστος 13). Designing wearable technologies for users with disabilities: Accessibility, usability, and connectivity factors. Journal of Rehabilitation and Assistive Technology Engineering, 6. Mulliez, D. (2007). Δελφοί.Η ανασκαφή του Μεγάλου Μαντείου(1892). Στο Μεγάλες στιγμές της ελληνικής αρχαιολογίας (σσ. 134-157). Αθήνα: Καπόν. Mulliez, D. (2007). Δήλος.Η ανασκαφή του ιερού νησίου του Απόλλωνος (1873). Στο Μεγάλες στιγμές της ελληνικής αρχαιολογίας (σσ. 78-99). Αθήνα: Καπόν. Oxford, U. o. (χ.χ.). Ανάκτηση από https://ilabour.oii.ox.ac.uk/online-labour-index/ Pierson, P., & Leibfried, S. (1995). The Dynamics of Social Policy Integration. Στο S. a. Leibfried, European Social Policy: Between Fragmentation and Integration (σσ. 432 465). Washington DC: Brookings Institution. Radaelli, C. (2003). The Open Method of Coordination: A new governance architecture for the European Union? Swedish Institute for European Policy Studies, σσ. 10-11. Schultz, J. (2019). Understanding the internal protection alternative (Part I) – EU Immigration and Asylum Law and Policy. https://eumigrationlawblog.eu/ understanding-the-internal-protection-alternative-part-i/

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Silove, Ventevogel, & Rees. (2017). The contemporary refugee crisis: an overview of mental health challenges. World Psychiatry, 130-139. Steel, Chey, Mamane, Bryant, & Ommeren, V. (2009). Association of torture and other potentially traumatic events with mental health outcomes among populations exposed to mass conflict and displacement: a systemic review and meta-analysis. JAMA, 537-549. Strategy for the rights of persons with disabilities 2021-2030: A view from equality bodies. (2020, Μάρτιος 5). Ανάκτηση Σεπτέμβριος 26, 2021, από EQUINET-European Network For Equality Bodies: https://tinyurl.com/keevhmj7 United Nations Refugee Agency. (2016). Global trends report: world at war. Geneva: United Nations High Commissioner for Refugees. UNWTO. (2020, Δεκέμβριος). World Tourism Organization . Ανάκτηση από World Tourism Organization : https://www.unwto.org/impact-assessment-of-the-covid-19-outbreak-on-international-tourism UNWTO. (2021). World Tourism Organization. Ανάκτηση από World Tourism Organization: https://www.unwto.org/international-tourism-and-covid-19 Wearable Technology Guide for People With Disabillities. (χ.χ.). Ανάκτηση από Strapsco: https://strapsco.com/wearable-tech-for-people-with-disability/ Weiler, J. (2013). Democracy without the People: The Crisis of European Legitimacy “own resources”,. European Parliament, Challenges of multi-tier governance in the European Union, Effectiveness, efficiency and legitimacy (Compendium of Notes), σσ. 111-123. WHO. (2018, Μάιος 18). WHO-Newsroom. Ανάκτηση Σεπτεμβρίου 26, 2021, από WHO: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/assistive-technology Zeitlin, J. (2012). The Open Method of Coordination: Effective and Legitimate? Βεγίρη, Β. (2021, Ιούλιος 28). Ναυτεμπορική. Ανάκτηση από Naftemporiki.gr: https://m.naftemporiki.gr/story/1754543/frenarei-o-odikos-tourismos-ston-borra Βουδούρη, Δ. (2003). Κράτος και Μουσεία:Το θεσμικό πλαίσιο των αρχαιολογικών μουσειών. Αθήνα- Θεσσαλονίκη: Σακκούλας ΑΕ. Δημήτριος Μαρούλης, Ά. Ί. (2021, Φεβρουάριος). Η Ελληνική Οικονομία: Οι επιπτώσεις του Covid-19 και οι προοπτικές ανάπτυξης. Δρ. Άρης Ίκκος, Σ. Κ. (2021, Ιούλιος). ΙΝΣΕΤΕ. Ανάκτηση από INSETE: https://insete.gr/wp-content/uploads/2021/07/21_07-Employment_2011-2020.pdf Επιτροπή, Ε. (2001). Ευρωπαϊκή διακυβέρνηση - Μία Λευκή Βίβλος, COM (2001) 428 τελικό. C 287, 12.10.2001. Θεοδωράκης, Μ. (2010, Σεπτέμβριος 16). Το μεγάλο όραμα. Ανάκτηση Σεπτέμβριος 2021, από Οδηγός Μίκης Θεοδωράκης: https://mikisguide.gr/to-megalo-orama/

52 >

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Θεοδωράκης, Μ. (2011, Οκτώβριος). Έκκληση για “τη σωτηρία των λαών της Ευρώπης”. Ανάκτηση Σεπτέμβριος 2021, από Οδηγός Μίκης Θεοδωράκης: https://mikisguide.gr/ekklisi-gia-ti-sotiria-ton-laon-tis-evropis/ Θεοδωράκης, Μ. (2016, Απρίλιος 11). Παρέμβαση Μίκη Θεοδωράκη για το προσφυγικό: Το Άουσβιτς της Ευρώπης. Ανάκτηση Σεπτέμβριος 2021, από Οδηγός Μίκης Θεοδωράκης: https://mikisguide.gr/paremvasi-miki-theodoraki-gia-to-prosfygiko-to-aousvits-tis-evropis/?utm_ source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=paremvasi-miki-theodoraki-gia-to-prosfygiko-to- aousvits-tis-evropis Ιωάννου, Μ. (2021, Σεπτέμβριος 2). Στην αιωνιότητα ο Μίκης. Ανάκτηση Σεπτέμβριος 2021, από Euronews: https://gr.euronews.com/2021/09/02/pethane-o-mikis-theodorakis Κουρλιμπίνη, Β. (2021, Σεπτέμβριος 13). Capital. Ανάκτηση από Capital.gr: https://www.capital.gr/oikonomia/3581336/zontani-olo-to-septembrio-i-touristiki-kinisi Λάβδας Κ., (2013), «Το Ζήτημα της ΑΟΖ και Ελληνική Εξωτερική Πολιτική», διαθέσιμο στο: rethemnosnews.gr/2013/04 /%CF%84%CE%BF-%CE% Ναυτεμπορική. (2021, Οκτώβριος). Ανάκτηση από Naftemporiki.gr: https://www.naftemporiki.gr/finance/ story/1786089/anakamptei-i-kinisi-ston-diethni-aerolimena-athinon-17-ekat-oi-taksidiotes-ton septembrio Ναυτεμπορική. (2021, Σεπτέμβριος 29). Ανάκτηση από Naftemporiki: https://www.naftemporiki.gr/ finance/story/1781963/b-kikilias-sto-63-i-plirotita-katalumaton-gia-tin-ebdomada-13-19-septembriou Ναυτεμπορική. (2021, Οκτώβριος 3). Ανάκτηση από Naftemporiki: https://www.naftemporiki.gr/finance/ story/1784106/gr-tasios-poks-ton-oktobrio-tha-ginei-to-tameio-gia-tin-biomixania-tou-tourismou Παπαδημητρίου, Σ. (2008). Η νομολογία του ΔΕΚ αναφορικά με την ενσωμάτωση των κοινοτικών οδηγιών στην εθνική τάξη των κρατών μελών της Ε.Ε. Παπαδής, Θ. (2021). Τουρισμός: Η <<προίκα>> του 2021 παρακαταθήκη για τα επόμενα χρόνια - Σε τι στοχεύει η αγορά. Ημερήσια. Παπαδοπούλου, Ν. (2000). Ξένες αρχαιολογικές σχολές στην Ελλάδα. Καθημερινή-Επτά Ημέρες, 3. Παύλου, Α. (2021, Φεβρουάριος 6). IN.GR. Ανάκτηση από IN.GR: https://www.in.gr/2021/02/06/plus/ interviews/grigoris-tasios-sto-gr-xanetai-kai-2021-ta-ksenodoxeia-tha-dosoun-agona-gia-na- anteksoun/ Πετράκος, Β. (1982). Δοκίμιο για την αρχαιολογική νομοθεσία. Αθήνα: Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων. Πετράκος, Β. (2007). Τα στάδια της ελληνικής αρχαιολογίας. Στο Μεγάλες στιγμές της ελληνικής αρχαιολογίας (σσ. 18-33). Αθήνα: Καπόν. Ρεγκάκος, Α. (2002). Νεκρά Γράμματα;Οι κλασικές σπουδές στον 21ο αιώνα. Αθήνα: Πατάκη. Σιμιτσή, Η. (2019). Η ανοιχτή μέθοδος συντονισμού: μια νέα μορφή διακυβέρνησης;. Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης (ΔΠΘ). Σχολή Νομική. Τμήμα Νομικής. Τομέας Διεθνών Σπουδών.

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

<

53

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Στεφάνου, Κ. (2001). Στόχοι και Μέθοδοι της Ευρωπαϊκής Ολοκλήρωσης. Στο Φ. Α. Στεφάνου Κ., & Χ. Θ. (Επιμ.), Εισαγωγή στις Ευρωπαϊκές Σπουδές (Τόμ. Α’ Ιστορία, Θεσμοί και Δίκαιο, σ. 17 επ.). Αθήνα: Σιδέρη. Συρίγος Α. και Ντόκος Θ., (2018) Ελληνοτουρκικές Σχέσεις, Αθήνα, Καθημερινές Εκδόσεις Χρυσοµάλλης, Μ. (2017). Η «Κοινοτική Μέθοδος» σε Αμφισβήτηση, Ο «Ευρωπαϊκός Συνταγματισμός» σε Κίνδυνο, Σκέψεις γύρω από την τρέχουσα κρίση της Ευρωπαϊκής Ολο κλήρωσης. Αθήνα - Θεσσαλονίκη: Νομική Βιβλιοθήκη. Λάβδας Κ., (5-4-2013), «Το Ζήτημα της ΑΟΖ και Ελληνική Εξωτερική Πολιτική», διαθέσιμο στο: rethemnosnews.gr/2013/04 /%CF%84%CE%BF-%CE% , (τελευταία πρόσβαση 14/10/21). Συρίγος Α. και Ντόκος Θάνος, Ελληνοτουρκικές Σχέσεις, Αθήνα, Καθημερινές Εκδόσεις, 2018

54 >

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2021

@eureope

@political_scientists

@hapscorg

Office Address: Voukourestiou 38 st., 10673, ATH, GR Administrative Basis: Charilaou Trikoupi 143 st., 11472, ATH, GR T. 210-3645390, email: sec@hapsc.org, www.hapsc.org